КІРІСПЕ

Генетика қазіргі биология ғылымының басты саласы. Генетика организмнің негізгі екі қасиетін – тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейді.

Генетика нақты ғылымдардың қатарына жатады. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын түсіну үшін есеп шығарудың маңызы зор. Есеп шығару теорияның ең негізгі түйінін түсініп, оның мəнін терең ұғынуға көмектеседі, білім алушылардың теориялық білімдерін толықтыруға, бекітуге жəне ізденіске баулиды.

Оқу құралы «Генетика» пəнінің негізгі бес бөлімінен тұрады, əр бөлімнің басында генетикалық есептерді шығаруға қажетті теориялық түсініктеме материал берілген. «Генетикадан есептер жинағы» атты оқу құралында қазіргі генетиканың негізгі бөлімдері тұқымқуалаушылықтың цитологиялық жəне молекулалық негіздері, белгілердің ұрпақтарға берілу заңдылықтары, тұқымқуалаушылықтың хромосомалық теориясы, аллельді емес гендердің өзара əсері, популяциялық генетика жəне адам генетикасына арналған бақылау сұрақтары мен жаттығулар, сондай-ақ есептерді шығару жолдары мен əдістемесі көрсетілген. Əр бөлімінде негізгі есептерді шығару жолдары мен əдістемесі көрсетілген. Тек жауаптары ғана берілген есептер жəне білімді бекітуге жəне өздігінен генетикалық талдау жасай алу қабілеттерін қалыптастыруға арналған есептер құрастырылған.

1. ТҰҚЫМ ҚУАЛАУДЫҢ НЕГІЗГІ ЗАҢДАРЫ ЖƏНЕ

ТҰҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ПРИНЦИПТЕРІ

Генетика пəнінен есептер шығару үшін тұқым қуалау заңдылықтарын білу қажет. Сондықтан есеп шығармас бұрын тұқым қуалау заңдылықтарын қарастыруды жөн көрдік.

Генетика – организмнің негізгі екі қасиетін – тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейді.

Генетика деген сөзді 1906 ж. ағылшын ғалымы У. Бэтсон ойлап шығарған жəне осы ғылымды тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің физиологиясы деп белгілеген.

Тұқым қуалаушылық дегеніміз организмнің көбеюі кезінде өзінің қасиеттері мен даму ерекшеліктерін ұрпаққа беруі. Тұқым қуалаушылық деген ұғымға гендердің өзіне тəн ерекше қасиеттері бар белок молекуласын, белгілердің дамуын жəне организм құрылысының жоспарын детерминациялау кіреді. Тұқым қуалау организмнің тұқым қуалаушылық қасиеттерінің бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілу процесінің заңдылықтарын білдіреді.

Өзгергіштік организмнің тұқым қуалаушылық қасиеттерінің əрдайым сақталып отырмауының көрінісі болып табылады.

Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізін цитологиялық əдістің

көмегімен зерттейді.

Жынысты көбеюде организмдердің жеке қасиеттері мен белгілерінің тұқым қуалауын жəне тұқым қуалаушылық заңдылықтарын талдауға мүмкіндік беретін шағылыстыру (бірнеше ұрпақ бойы) жүйесін, сол сияқты гендердің өзгергіштігі мен комбинаторикасын гибридологиялық анализ деп атайды. Бұл генетикалық анализдің негізгі əдісі. Ол өзіне математикалық статистиканың элементтерін де қосады.

Гибридологиялық əдістің ережелері Г. Мендельмен ұсынылған:

1. Будандастырылатын организмдер бір түрге жату керек.

2. Будандастырылатын организмдердің зерттелінетін белгілері бір- бірінен айқын ажыратылу керек.

3. Анықталынатын белгілер тұрақты болу қажет яғни ұрпақтан ұрпаққа

будандастыру нəтижесінде берілу керек.

4. Ажырайтын белгілердің сипаттамасы жəне дəл есебі болу керек.

Гибридологиялық анализ бен цитологиялық анализдің үйлесімді қолданылуы өз алдына цитогенетикалық əдіс құрайды.

Организмнің жеке өзінің дамуында оның көріністерін жəне геннің əсерін зерттеу, генетиканың бір бөлігі онтогенетика деп аталады.

Сонымен, генетика тұқым қуалаушылықты жəне тұқым қуалайтын өзгергіштікті негізгі үш бағытта зерттейді:

1. организмнің көбею процесіндегі гендердің жағдайы;

2. геннің материалдық құрылымы;

3. геннің онтогенездегі өзгергіштіктігі мен қызметі (əсері).

Генетиканың ресми жарыққа шығуы 1900 жылдан саналады, бір біріне қатысы жоқ, үш елде тұратын үш ғалым əр түрлі объектілерде будандар ұрпағындағы тұқым қуалаудың белгілерінің аса маңызды заңдылықтарын ашты. Г. де Фриз (Голландияда) көкнəрді жəне басқа да өсімдіктерді зерттеу нəтижесінде «будандардың ажырау заңдылығы жөнінде» жазды, К. Корренс (Германияда) жүгеріден, ал Э. Чермак (Австрияда) асбұршақтағы дəл сондай ажырау заңдылығын ашты.

1865 ж. Г. Мендель тұқым қуалаушылық заңдылықтарын ашты.

Жынысты көбеюде жұп белгілердің тұқым қуалауына генетикалық талдау жасау үшін əртүрлі жынысты екі организмді будандастыру қажет. Генетикада шағылыстыруды × көбейту белгісімен көрсетеді. Шағылыстыру сызбасын жасаған кезде бірінші орынға аналық организмді, ал екінші орынға аталық организмді жазады да, екі аралығына будандастыру белгісін қояды. Шағылыстыру үшін алынған ата-аналық организмдерді Р (Parentale – ата-ана) деген латын əрпімен белгілейді. Ұрғашы жынысты ♀ (Шолпан айнасы) белгісімен, еркек жынысты ♂ (Марс қалқаны жəне найзасы) белгісімен көрсетеді.

^{Белгілері əртүрлі екі организмді шағылыстыру нəтижесінде алынған ұрпақ буданды(гибридті) деп, ал жеке особь будан (гибрид) деп аталады. Буданды ықшамдық үшін} Ғ (Filiale – ұрпақ) əрпімен белгілейді, ол əріпке индекс қосылады, осы индекс буданды ұрпақтың реттік санына сəйкес ^{болады. Мысалы, бірінші ұрпақ Ғ}1 ^{болады; ал егер буданды организмдер}

^{өзара шағылыстырылса, онда екінші ұрпақ Ғ}2, ^{үшінші ұрпақ Ғ}3 ^{деп т.с.с.} белгіленеді.

^{Гибридтің бірінші ұрпағын гомозиготалы жағдайдағы белгілі бір аллельдер жұбы (доминантты немесе рецессивті) бар ата-аналық формамен шағылыстыруды қайыра шағылыстыру немесе беккросс деп атайды, ал ондай ұрпақты Ғ}в ^{деп белгілейді. Ғ}1 ^{ұрпақтың буданын} рецессивті аллельдері бойынша гомозиготалы (аа) ата-аналық формамен шағылыстыруды талдаушы (анализдеуші) шағылыстыру деп атайды жəне ^Ғв ^{деп белгілейді.}

Əртүрлі белгілердің пайда болуын анықтайтын гендерді латын əріптерімен белгілейді. Доминантты (басым) белгіні бас əріппен, ал рецессивті (басылыңқы) белгіні кіші əріппен белгілейді. Мысалы, бұршақтың дəнінің доминантты сары түсі А, рецессивті жасыл түсі а деп белгіленеді. Қалыпты жағдайда əрбір организмде тұқым қуалау бастамалары жұпты болып келеді, себебі жынысты көбеюде бір ген анасынан, ал бір ген əкесінен алынады. Альтернативті анықтаушы жұп генді аллеломорфты жұп деп атайды, ал жұптық құбылыстың өзін аллеломорфизм немесе аллелизм деп атайды. Əр фактор, яки ген екі күйде – А жəне а болады, сондықтанда олар бір жұп түзеді, ал жұптың əр мүшесі аллель деп аталады. Аллельді (альтернативті) гендер бір белгіні анықтап, гомологты хромосомалардың бірдей локустарында орналасады, бірақ контрасты болып келеді. Мысалы: асбұршақтың сары жəне жасыл түсті тұқымдарының гені. Біртекті гендер де бір белгіні анықтап, гомологты хромосомалардың бірдей локустарында орналасады, бірақ олар контрасты емес, екеуі де бірдей (сары түсті ген А жəне А, жасыл түсті ген а жəне а). Аллельді емес гендер əртүрлі белгілерді анықтайды (тұқымның түсі мен формасы), гомологты немесе гомологты емес хромосомалардың əртүрлі локустарында орналасады. Мысалы: А жəне В. Гомологты хромосомалар жұпты болады. Олардың құрылымы бірдей болады, яғни аллельді гендерден тұрады. Əр жұптың бір хромосомасы зиготаға аналық, ал екіншісі аталық гаметаларымен енгізілген.

Əртүрлі гомологты хромосомалар жұбында орналасқан аллельді емес гендер тəуелсіз тұқым қуалайды жəне гаметаларда кездейсоқ орналасады. Гаметада əрдайым əрбір аллельді ген жұптарының бір гені болады. Бұл мейоздың цитологиялық механизміне байланысты, яғни жаңа

пайда болған клетка əрбір гомологты хромосома жұбынан бір хромосома алады.

Əдетте гаметаларды белгілегенде шеңбердің ішіне сəйкес келетін гендердің белгісі немесе жəне немесе деп жазылады

Генетикалық есептерді шығарғанда «гамета» сөзі болса, гендерді шеңберге алмай əріппен жаза салуға болады. Генотипте əрбір аллельдің доминантты генін бірінші орынға, ал рецессивті генін екінші орынға жазады.

Генотип – организмнің тұқым қуалайтын гендерінің жиынтығы.

Генотипті ген түрінде (АА, Аа, аа; ААВВ, АаВв жəне т.б.) жəне хромосома түрінде жазуға болады

Тіркесіп тұқым қуалаған жағдайда гендер бір хромосомаға тіркесіп жазылады

Фенотип – генотиптің сыртқы ортамен əрекетінің нəтижесі болып табылатын сыртқы жəне ішкі белгілердің жиынтығы.

Есеп шығарғанда оқушылар міндетті түрде есептің берілуін жəне гендердің əріптік белгіленуінің қалай жазылатынын білу керек. Əріптермен қысқартып жазу есепке нақты анализ жасауға жəне логикалық шешілу ретін таңдауға ыңғайлы.

Есепті мынадай ретпен шығару керек:

1. Есептің берілгеніне назар аударып, қай белгі туралы айтылғанына: доминантты немесе рецессивті, тұқым қуалайтын немесе тұқым қуалаймайтынына мəн беру керек. Осы белгілерді бақылайтын аллельді гендерді əріппен белгілеу керек.

2. Генетикалық формуламен (ген немесе хромосома түрінде) ата- анасының жəне ұрпағының генотипін есептің берілгені бойынша жазу керек.

3. Будандастыру сызбасын құру керек.

4. Сызбада ата-анасының гаметасын, сонымен қатар ұрықтанудың нəтижесінде пайда болған зиготаны да көрсету керек.

5. Есепте берілген сұрақтарға жауап беру керек.

Кесте 1. Белгілердің тұқымқуалауы (анықтамалық материал)

Ақ түсті жүн

Бастапқы ата-аналық формаларда ескерілетін айырым белгілер неше жұп екеніне қарай шағылыстыру моногибридті, дигибридті немесе полигибридті деп ажыратылады.

2. МОНОГИБРИДТІ ШАҒЫЛЫСТЫРУДАҒЫ

ТҰҚЫМ ҚУАЛАУ

Моногибридті шағылыстыру деп ата-аналық формаларын кері альтернативті бір жұп белгі бойынша ерекшеленуін айтады. Мысалы, дрозофила шыбынының бір қатарының денесі сұр түсті, екіншісі қара түсті денелі. Денесі қара түсті аналықты денесі сұр түсті аталықпен будандастыру моногибридті болып табылады. Бірінші ұрпақта бұл будандастыруда барлық ұрпағының денесі сұр түсті болады(біркелкілік заңы). Бірінші ұрпақтағы денесінің сұр түс белгісі доминантты, қара түсі рецессивті, себебі бірінші ұрпақта көрінбеді.

Бірінші ұрпақтың гибридтерін өзара будандастырғанда екінші ұрпақта 3:1 қатынасында ажырау байқалады (үшеуінің денесі сұр түсті, ^{біреуі қара түсті). Ғ}2^{-дегі доминантты жəне рецессивті формалардың} белгілі сандық ажырауы ажырау заңы деп аталады. Бірінші ұрпақта көрінбейтін рецессивті белгі, екінші ұрпақта қайта пайда болады, осыдан шығатын қорытынды белгілердің өзі тұқым қуаламайды, осы белгілердің дамуын тудыратын тұқым қуалайтын факторлар немесе гендер тұқым қуалайды. Кейінгі зертеулерде денесі қара түсті дарақтарды будандастырғанда ешқандай ұрпақта ажырау жүрмейтіні анықталған. Сұр ^{денелі шыбындарды өзара будастырғанда Ғ}3^{- те ұрпақтардан келесі} нəтиже алынған: 1/3 денесі сұр түсті дарақтардан тек сұр түсті будандар пайда болған, ал қалған 2/3 денесі сұр түсті дарақтардың будандарынының арасында 3:1 қатынасында сұр жəне қара түсті будандарға ажырау жүрген. Яғни, сұр түсті денелі шыбындар гомозиготалы жəне гетерозиготалы будандардан тұрады деген қорытынды шығаруға болады.

Мендель тəжірибелері үшін альтернативті жеті белгілері бойынша ажыратылатын бұршақтың əртүрлі сорттарын таңдап алды: тұқымы сары немесе жасыл, тұқымы тегіс немесе бұдыр, тұқым қабығы сұр немесе ақ, бойы биік немесе аласа т.б.

Бір геннің біртекті аллелі (АА немесе аа; ВВ немесе вв) бар организм гомозиготалы немесе гомозигота деп аталады. Гомозиготалы

организмдер гаметалардың бір түрін түзеді, олардан алынған будандарда ажырау байқалмайды.

Бір геннің альтернативті аллельдері (Аа немесе Вв) бар организм гетерозиготалы деп аталады. Олардан алынған будандардың фенотиптік ажырауы − 3:1, генотиптік ажырауы – 1:2:1.

Анализдеуші будандастыруда фенотиптік жəне генотиптік ажырау 1:1қатынасында болады.

Кері будандастырғанда фенотип бойынша ажырау жүрмейді, ал генотип бойынша ажырау 1:1.

Толық доминанттылық жағдайында бірінші ұрпақтың будандарында ата- ана белгілерінің біреуі ғана көрінеді. Ол – доминантты белгі. Бірақ, кейбір жағдайларда толымсыз доминанттылық немесе аралық тұқым қуалау орын алады. Осыған орай, гетерозиготалы организмде ата-аналар белгісінің ешқайсысы толық пайда болмайды (белгінің көрінуі аралық болып табылады). Бұл жағдайда екінші ұрпақтағы будандардың арасындағы ажырау қатынасында өзгеріс болады.

Арыстанауызда гүл түсінің тұқым қуалауын қарастырайық.

Гетерозиготалы дарақтарды өзара будандастырған кезде екінші ұрпақта фенотип жəне генотип бойынша ажырау 1:2:1.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар жəне есептерді шығару əдістемесі:

1. Қандай организмдерді гомозиготалы жəне гетерозиготалы деп атайды?

2. Толық жəне толымсыз басымдылық жағдайда екі гетерозиготалы дарақтарды өзара будандастырғанда фенотипі жəне генотипі бойынша ажырау қалай жүруі мүмкін?

3. Қайыра шағылыстыру жəне талдаушы будандастыру жүргізгенде фенотипі жəне генотипі бойынша ажырау қалай жүруі мүмкін?

1. ЕСЕП: Бұйра шашты анасымен тегіс шашты əкесінде екі балалары бар: бұйра шашты жəне тегіс шашты.

1. Ата – анасының генотипін анықтаңыз. 2. Гаметаларды жазыңыз. 3. Балалардың генотипін анықтаңыз. 4. Балалардың фенотипін анықтаңыз. 5. Схеманы толтырыңыз.

ШЫҒАРЫЛУЫ:

Есептің шартын генетикалық белгілермен жазамыз:

А – бұйра шаш а – тегіс шаш

аа – əкесінің генотипі

Аа – анасының генотипі (бұл белгі бойынша анасы гомозиготалы бола алмайды, себебі балаларында екі фенотип пайда болды)

Некеге тұру схемасын құрамыз жəне оны карточкадағы тапсырмалар ретінде толтырамыз:

^{ЖАУАБЫ: 1. Р ♀ – Аа, ♂ – аа. 2. Гаметалар: А жəне а. 3. Ғ}1 ^{– Аа, аа.}

4. Бұйра жəне тегіс.

2. ЕСЕП: Бұйра шашты əкесімен (оның анасы бұйра шашты, əкесі – тегіс шашты) тегіс шашты анасының тұңғыш баласы бұйра шашты. Басқа балаларының шашы қандай болуы мүмкін?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

А – бұйра шаш а – тегіс шаш

АА немесе Аа – баланың апасының генотипі аа – баланың атасының генотипі

аа – баланың анасының генотипі Баланың əкесінің генотипін анықтаймыз:

Балаларының генотипі мен фенотипін анықтаймыз:

ЖАУАБЫ: Əкесі гетерозиготалы, балалары бұйра шашты да, тегіс шашты да болуы мүмкін.

3. ^{ЕСЕП: Ерлі-зайыптылар А гені бойынша гетерозиготалы. Ғ}1^-де генотипі мен фенотипінің ажырауын анықтаңыз.

ШЫҒАРЫЛУЫ:

А- доминантты ген а – рецессивті ген

Аа – ерлі-зайыптылардың генотипі

ЖАУАБЫ: Генотипі бойынша ажырау 1:2:1, фенотипі - 3:1.

4. ЕСЕП:

Əкесі де, анасы да қоңыр көз.

Ал оларға қиын сынақ болды кез. Көк көз бала келді өмірге неліктен?

Жас биолог, шешімін тап, қолыңды соз. ШЫҒАРЫЛУЫ:

ЖАУАБЫ: Егер көзінің түсі бойынша ата-анасы бірдей гетерозиготалы болса көк көз бала дүниеге келу мүмкін.

5. ЕСЕП:

Көздері көк ата-ана екеуінің, Адамдағы басылыңқы гендер мүнім. Баласы қоңыр көзбе деп сұрасам, Жауабы қалай болады есебіңнің?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

ЖАУАБЫ:

Баласы қоңыр көзді болмайды. Себебі көк көзділер рецессивті.

6. ЕСЕП:

Сатып алып қап-қара үй қоянын, Көбейтуге ақ түстімен бір қоямын. Туды одан төрт көжек сүп-сүйкімді, Түстері қара ма, ақ па біл олардың?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

ЖАУАБЫ:

Қара қоян гомозиготалы болса 100% қара көжек туады.

Ал қара қоян гетерозиготалы болса 50:50 қара жəне ақ көжектер туады.

7. ЕСЕП:

^{Тəп-тəтті алма жеміс жоқ бұдан басқа, Доминантты} қызыл ақ түстімен будандасса. ^F1 ^{мен F}2^{-ні есептеп көр,}

Көп ойланып, ми жұмсап жұрттан аста. (ескерту: қызыл алма гомозиготалы)

ШЫҒАРЫЛУЫ:

ЖАУАБЫ:

F1-де 100% қызыл жемістер. F2-де 75% қызыл, 25% ақ алма алынады.

Гибродологиялық талдау тұқым қуалаудағы өзгеше белгілерді зерттеудің негізгі əдісі болып табылады. Бірақ бұл əдісті адамдарға қолданбайды, себебі адамды зерттеу үшін арнайы будандастыру мүмкін емес. Сондықтан адам генетикасында ерекше əдіс – шежіре əдісі қолданылады. Бұны құрастыру барысында арнайы таңбалар қолданылады (1 сурет).

1. сурет. Адам шежіресін құрастыруында қолданылатын таңбалар

Шежіре құрастыруды бастайтын адамды пробанд деп атайды. Егер шежіре құрастыру барысында кесте пробандадан ұрпақтарына қарай бағытталса, онда бұл генеалогиялық шежіре деп аталады; егер пробандадан оның ата-анасымен, ата-бабасына бағытталса, онда ол ата тегінің кестесі деп аталады. Генеалогиялық шежіре генетикалық талдауға өте ыңғайлы, себебі бұл жағдайда барлық ұрпақ бір ата-анадан тарайды. Шежіре əдісі арқылы қандайда бір өзгеше белгінің тұқым қуалауын, оның доминантты немесе рецессивті екенін анықтауға болады. Көбінесе зерттеу белгісі ретінде қандайда бір аурудың тұқым қуалау жиілілігі қарастырылады. Екінші суретте берілген шежірелердің пробандаларының қандайда бір аномалияның иесі екені көрсетілген. Барлық жағдайда ауру белгі ұрпақтарда кездеседі; əрбір ауру ұрпақтың ата-анасының кем дегенде біреуінде ауру белгісі бар. Бұл доминантты тұқым қуалау белгісіне тəн.

2. сурет. Доминантты аномалиялы белгісі бар адамның шежіресі

Үшінші суретте талданған белгілер алдыңғы ұрпақта болғанмен, кейбір келесі ұрпақтарда кездеспейді. Ата-анасында жоқ белгінің баласында пайда болуын көруге болады, яғни бұл рецессивті тұқым қуалау белгісіне тəн. Бұл жағдайда ата-анасының белгісі немере, шөберелерінде көрінуі мүмкін.

3. сурет. Рецессивті аномалия белгісі бар адамның шежіресі

Генеалогиялық талдауға келесі сызба ыңғайлы. Сызбадан бірдей белгісі бар ата-анадан тараған ұрпақтарды зерттеу оңайырақ екенін байқауға болады. Бірақ отбасыда адам санының аз болуы кезінде бұл критерий жеткіліксіз. Ата- анасы зерттеу белгісі бойынша гетерозиготалы болған жағдайда бір-екі сау баланың дүниеге келуі ауру белгісі бар баланың дүниеге келу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Сондықтан бір уақытта осындай белгі кездесетін шежірелерді талдауға тура келеді.

Төртінші суретте екі генеалогиялық шежіре берілген. Бұл шежіреге қарасақ, ауру белгісі бар ата-анада ауру белгісі бар бала жиі кездеседі, ауру баланың кем дегенде бір ата-анасы ауру белгіге ие. Сандық қатынастарын талдау үшін, некедегі сау жəне ауру белгілері бар ата- аналарды есептеу қажет. Төртінші суретте 11 неке бар. Бірақ екі шежіре бастауындағы некелерде ауру белгісі көрінбеген, яғни «сау ма?» əлде

«ауру ма?» белгісіз, сондықтан талдау барысында оларды қарастырмайды.

4. сурет. Ажыраудың сандық есебін жүргізуге болатын адамдардың шежірелері

9 некеде ауру белгісі бар ата-ана ауру жəне сау белгілері бар ата- анадан пайда болған (гетерозиготалы), 16 сау жəне 16 ауру бала дүниеге келген. Бұл қатынас тура1:1 қатынасына сəйкес келеді, яғни Аа х аа будандасуына тең.

Рецессивті белгіні зерттеу қиынырақ, себебі белгінің бір ұрпақтарда көрінбей кетуі, яғни белгінің кұтпеген жерде пайда болуы көрінеді. Бұл жағдайды генеалогияда туыстық неке арқылы қарастыру өте ыңғайлы. Туыстар гетерозиготалы жағдайда бірдей гендерге ие болуы мүмкін, туыс еместерге қарағанда мүмкіндік көбірек, гомозиготалы рецессивтердің пайда болу жиілік мүмкіндігіде көбейеді.

5. сурет. Рецессивті аномалия белгісі бар адамның шежіресі (миоклонды эпилепсия)

Бесінші суретте туыстық некелер генеалогиясы берілген жəне де бұндай некелерде рецессивті белгілер (миоклондық эпилепсия) сирек кездесетін балалар дүниеге келуі мүмкін.

Өздігінен шығаруға арналған есептер:

1. Шашы ашық түсті əкесі мен қою шашты анасының 7 баласының шаштары қою түсті. Ата-анасының генотипі қандай?

2. Ірі қара малдың мүйізінің болмауы мүйізі болуынан доминантты. Мүйізсіз бұқаны мүйізді сиырмен шағылыстырғанда қандай ұрпақ күтуге болады, егер осы бұқамен бір сиырды шағылыстырғанда мүйізді бұзаудың болғаны белгілі болса?

3. Ұзын қанатты дрозофила шыбындарын будандастырғанда ұзын қанатты жəне қысқа қанатты ұрпақтар алынған. Қай белгі доминантты? Ата- анасының генотипі қандай?

4. Сары жемісті асқабақтарды будандастырғанда қандай ұрпақтар алынады?

5. Қара түсті қошқар мен қойды шағылыстырғанда ақ жəне қара түсті қозылар алынған. Қайсы ген доминантты? Ата-анасының генотипі қандай?

Кесте 2. Адамда аномалиялардың (ауытқулардың) моногенді тұқым қуалау сызбасы

1. Гипофосфатемия (бейорганикалық фосфаттардың концентрациясының төмендеуі) ауруы аутосомды рецессивті белгі ретінде тұқым қуалайды. Егер ата-анасының біреуі гетерозиготалы, ал біреуі гомозиготалы болса, ауру бала дүниеге келуінің ықтималдылығы қандай?

2. Тэй-Сакс ауруы (орталық жүйке жүйесінің зақымдануы) (идиотизм) аутосомды рецессивті белгі ретінде тұқым қуалайды жəне бала бар жоғы 5 жыл өмір сүреді. Отбасының бірінші баласы осы аурудан қайтыс болды. Екінші баланың сау болуы мүмкін бе?

3. Альбинизм аутосомды рецессивті белгі ретінде тұқым қуалайды. Бір ата-ана альбинос, ал біреуі сау отбасыда екі жұмыртқалы егіздер дүниеге келді. Біреуі альбинос, ал біреуі сау. Келесі балаларының альбинос болуы мүмкін бе?

4. Парагемофилия аутосомды рецессивті белгі ретінде тұқым қуалайды. Егер ата- анасының екеуіде бұл аурумен ауырса, балаларының осы аурумен туу ықтималдылығы қандай?

5. Қасаң қабықтың дегенерациясы аутосомды доминантты белгі ретінде тұқым қуалайды. Егер анасы жағынан барлық 70 жастан асқан адамдарда осы аномалия байқалса, ал əкесі жағынан барлық адамдар сау отбасының ұрпағында осы аномалия кездесу мүмкін бе?

3. ДИГИБРИДТІ, КЕРІ ШАҒЫЛЫСТЫРУ ЖƏНЕ

БЕЛГІЛЕРДІҢ ТОЛЫМСЫЗ ДОМИНАНТТЫЛЫҒЫ

Дигибридті будандастыру деп ата-анасының бір-бірінен альтернативті белгілердің екі жұбымен айырмашылығы бар дарақтарды будандастыруды айтады.

Мендель дигибридті будандастыруға екі жұп гомологты хромосомаларда орналасқан, екі белгісі (тұқымның түсі мен пішіні) бойынша ажыратылатын гомозиготалы асбұршақ өсімдігін қолданған. Асбұршақтың бір сорты сары, тегіс тұқымды, екіншісі – жасыл, бұдырлы ^{тұқымды болған. Оларды будандастырғанда Ғ}1^{- де барлығы сары, тегіс} тұқымды болған. Бұл жағдайда бірінші ұрпақтың біркелкілік заңы айқын көрінді. Екінші ұрпақта əрбір белгі бойынша фенотипі 3:1 жəне генотипі 1:2:1 қатынасында ажырау жүрген. Бұл тəжірибеде факторлардың тəуелсіз комбинациялану заңы көрінді. Егер ұрпақтарға екі белгі бойынша талдау жасасақ, ажырау 9:3:3:1 қатынасында болады. Ажыраудың жалпы формуласы (3+1)². Егер əрбір белгі бір генді анықтаса жəне зерттеліп отырған гендер гомологты хромосомалардың əртүрлі жұбында орналасқан болса, Мендельдің формуласында ажырау байқалады. Екі белгіге бір уақытта талдау жасауда 4 фенотип түзіледі: сары, тегіс; жасыл, тегіс; сары, бұдырлы; жасыл бұдырлы – жəне 9 генотип: ААВВ, АаВВ, ААВв, АаВв, ааВВ, ааВв, ААвв, аавв.

Мейозда гаметалардың түзілуінде гомологты хромосомалардың əрбір жұбы басқа жұптардан тəуелсіз ажырайды, осыған орай олардың перекомбинациясы еркін жүреді, сонымен қатар гендердің перекомбинациясы да еркін. Əрбір гаметада, гаметалар тазалығына сəйкес, аллельді гендер жұбының тек біреуі ғана болады. Гомозиготалы организм (ААВВ, аавв) гаметалардың бір сортын береді (АВ жəне ав сəйкес), гетерозиготалы (АаВв) – гаметалардың төрт сортын түзеді. Гаметалардағы гендердің мүмкін болатын комбинациясын төменде көрсетілген сызбадан білуге болады:

Сызбада көрсетілгендей, дигетерозиготада АаВв А гені мейозда В (АВ гаметасы) жəне в гендерімен (Ав гаметасы) кездесуі мүмкін. а гені В (аВ гаметасы) жəне в (ав гаметасы) гендерімен кездесуі мүмкін. Осыған сəйкес, дигибридті будандастыруда гетерозиготалыларда мынадай ^{гаметалар түзіледі: АВ, Ав, аВ, ав. Ғ}2 ^{-дегі ажырауды талдау үшін Пеннет} торын құру керек (33 бет).

Дигибридті жəне полигибридті будандастыру, гендердің əрекеттесуі жəне тіркес тұқым қуалау есептерін шығаруда генотипті хромосомалық түрде белгілеген дұрыс.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар жəне есептерді шығару əдістемесі:

1. Дигибридті будандастыру дегеніміз не?

2. Дигетерозиготалылардың генотипін хромосома түрінде жазыңыз.

3. Дигетерозиготалылардың генотипін жазыңыз.

4. Екі дигетерозиготалыларды будандастырғанда қанша əртүрлі генотиптер түзіледі? Оларды жазыңыз.

5. Екі дигетерозиготалыларды будандастырғанда қанша фенотип түзіледі?

6. Факторлардың тəуелсіз комбинациялану заңына анықтама беріңіз.

7. Екі дигетерозиготалыларды будандастырғанда қандай ажырау жүреді: а) фенотипі бойынша; б) генотипі бойынша?

8. Анализдеуші будандастырудың сызбасын жазыңыз.

9. Анализдеуші будандастыруда қандай ажырау жүреді: а) фенотипі бойынша; б) генотипі бойынша?

53 ЕСЕП: Сызбаны толтырыңыз жəне сабағының биіктігі мен гүлінің түсімен айырмашылығы бар гетерозиготалы өсімдіктерді будандастырғандағы фенотиптік ажырауын (Пеннет торын құру арқылы) көрсетіңіз. Фенотип жəне генотип бойынша факторлардың тəуелсіз комбинациялану заңына сүйеніңіз:

ШЫҒАРЫЛУЫ:

1. 1а кестесін қолдана отырып, гендерді əріптермен жазамыз:

А – биік өсімдіктер а

• аласа өсімдіктер В

• қызыл гүлдер в – ақ гүлдер

–гетерозиготалы өсімдіктердің генотипі

1. Сызбаны толтырамыз:

3. Фенотип бойынша ажырауды анықтаймыз: биік, қызыл – 9; биік, ақ – 3; аласа, қызыл – 3; аласа, ақ – 1.

4. Фенотипі бойынша, содан кейін – генотипі бойынша кесте түрінде

факторлардың тəуелсіз комбинациялану заңын анықтаймыз.

Кесте 3. Фенотиптік ажырау

Өсімдік	Саны	Қатынасы
Биік	12	12:4 немесе 3:1
Аласа	4
Қызыл гүлділер	12	12:4 немесе 3:1
Ақ гүлділер	4

Кесте 4. Генотиптік ажырау

Аллеломорфты гендер тобының генотипі	Саны	Қатынасы
АА	4	4:8:4 немесе 1:2:1
Аа	8
аа	4
ВВ	4	4:8:4 немесе 1:2:1
Вв	8
вв	4

3. Берілген ажырауға сəйкес, əрбір ген тəуелсіз тұқым қуалайды деген қорытынды шығарамыз.

1 ЕСЕП: Пигментациясы қалыпты жəне бұйра шашты ата-анадан альбинос, тегіс шашты бала дүниеге келген. Ата-анасының генотипі қандай жəне бұл некеден қандай балаларды күтуге болады?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

А – қалыпты пигментация а – альбинос

В – бұйра шаш в – тегіс шаш

аавв – тегіс шашты, альбинос баланың генотипі.

Тегіс шашты, альбинос бала (екі белгі бойынша да рецессивті) екі белгісі бойынша гетерозиготалы ата – аналарда туылуы мүмкін. Осыған сəйкес, ата – анасының генотипі АаВв.

2. ЕСЕП: Пигментациясы қалыпты жəне бұйра шашты ата-анадан альбинос, тегіс шашты бала дүниеге келген. Ата-анасының генотипі қандай жəне бұл некеден қандай балаларды күтуге болады?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

А – қалыпты пигментация а – альбинос

В – бұйра шаш в – тегіс шаш

аавв – тегіс шашты, альбинос баланың генотипі.

Тегіс шашты, альбинос бала (екі белгі бойынша да рецессивті) екі белгісі бойынша гетерозиготалы ата – аналарда туылуы мүмкін. Осыған сəйкес, ата – анасының генотипі АаВв.

Ары қарай есепті екі тəсілмен шешуге болады: 1) Пеннет торына фенотип пен генотипті жазу арқылы; 2) мүмкін болатын 9 генотипті жазып жəне олардың фенотипін анықтау арқылы.

Гаметалар: ♀ АВ, Ав, аВ, ав

♂ АВ, Ав, аВ, ав

Бірінші тəсіл. Пеннет торын құрамыз:

♂ ♀	АВ	Ав	аВ	Ав
АВ	ААВВ Қалыпты, бұйра	А АВв Қалыпты, бұйра	АаВВ Қалыпты, бұйра	АаВв Қалыпты, бұйра
Ав	ААВв Қалыпты, бұйра	ААвв Қалыпты, тегіс	АаВв Қалыпты, бұйра	Аавв Қалыпты, тегіс
аВ	АаВв Қалыпты, бұйра	АаВв Қалыпты, бұйра	ааВВ Альбинос, бұйра	ааВв Альбинос, бұйра
Ав	АаВв Қалыпты, бұйра	Аавв Қалыпты, тегіс	ааВв Альбинос, бұйра	аавв Альбинос, тегіс

Пеннет торын талдай отырып, зигота саны мен фенотиптерін анықтаймыз:

Қалыпты пигментация, бұйра шашты (қ.б.) – 9 Қалыпты пигментация, тегіс шашты (қ.т.) – 3 Альбинос, бұйра шашты (а.б.) – 3

Альбинос, тегіс шашты (а.т.) – 1.

Екінші тəсіл. Мендельдің екінші заңында дигибридті будандастыруда екі гетерозиготаның шағылысуының нəтижесінде 9 фенотип жəне 4 генотип түзілетіні белгілі. Кесте түрінде көрсетеміз:

Генотип	Фенотип	Дарақтардың саны
ААВВ, АаВВ, ААВв, АаВв	Қалыпты пигментация, бұйра шашты	9
А Авв, Аавв,	Қалыпты пигментация, тегіс шашты	3
ааВВ, ааВв	Альбинос, бұйра шашты	3
аавв	Альбинос, тегіс шашты	1

ЖАУАБЫ: Р – АаВв; балалардың генотипі: қалыпты пигментация, бұйра шаштар; қалыпты пигментация, тегіс шаштар; альбинос, бұйра шаштар; альбинос, тегіс шаштар.

3 ЕСЕП: Көк көзді, қою шашты əкесі мен қоңыр көзді, шашы ашық түсті анасында 4 балалары бар. Олардың əрқайсысы бір белгі бойынша ажыратылады. Ата- анасының генотиптері қандай?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

А – қоңыр көз а – көк көз

В – қою шашты

в – ашық түсті шашты

Балалары өзарасында фенотиптері бойынша ажыратылықтан, ата- аналары доминантты гені бойынша гетерозиготалы.

Балаларының фенотипі: қоңыр көзді, қою шашты; қоңыр көзді, ашық көзді; көк көзді, қою шашты; көк көзді, ашық түсті шашты.

ЖАУАБЫ:

Өздігінен шығаруға арналған есептер:

1. Гомозиготалы сары түсті, өте жіңішке қанатты дрозофила шыбынын қалыпты гомозиготалы (сұр түсті, қалыпты қанатты) шыбынмен шағылыстырған. Қандай дарақтар болады? Дарақтарды шағылыстырудың нəтижесінде қандай ұрпақтар түзіледі?

2. Шашы ашық түсті, қоңыр көзді ер адам, отбасының барлық мүшелері қоңыр түсті, көккөзді, анасының шашы ашық түсті болған қою шашты əйелге үйленген. Балаларының фенотипі қандай болуы мүмкін?

3. Қара денелі жəне қанаты қайырылған дрозофила шыбынын сұр түсті, қалыпты қанатты шыбынмен шағылыстырылған. Егер екінші шыбында екі белгісі де гомозиготалы болса, қандай ұрпақтар күтіледі?

4. Екі дрозофила шыбынын шағылыстырғанда 35 сұр денелі, қайырылған қанатты шыбындар жəне 37 қара денелі, қайырылған қанатты шыбындар алынған. Ата-ана фенотипі қандай?

5. Гетерозиготалы қалыпты қанатты, сұр денелі дрозофила шыбынын қара денелі, қайырылған қанатты шыбынмен анализдеуші будандастырғанда қандай ұрпақтар алынады?

4. Көптік аллелизм. Қан топтары

Қан топтарының тұқым қуалауы Мендель заңдарына сəйкес жүреді. Қазіргі кезде 9 негізгі қан топтары белгілі. Олардың ішінде АВО жүйесі жəне резус фактор жақсы зерттелген.

АВО жүйесі бойынша қан тобын анықтайтын ген І деп белгіленеді.

Ол доминантты (І) жəне рецессивті (і) түрде бола алады.

Қан топтарын бір аллеломорфты гендер тобының үш аллелі анықтайтыны анықталған. Олар І^А, І^В, І^О (қан топтарының полиморфизмі) деп белгіленеді.

Бір генде бірнеше аллельді жағдайы болатын құбылысты көптік

аллелизм деп атайды.

АВО жүйесі бойынша қан топтары көптік аллельдермен анықталады.

І^О генін І^А жəне І^В гендері басады. Гинотипте І^О екінші орында (рецессивті) жазылады.

І^А І^В тобында екі ген тең – кодоминанттау принципі бойынша тұқым қуалайды (бір-бірін баспайды).

АВО жүйесі бойынша қан топтары

Қан топтары (фенотип)	Генотип
І, О	І0 І0
ІІ, А	ІА ІА, ІАІО
ІІІ, В	ІВ ІВ, ІВІО
ІV, АВ	ІА ІВ

І^А генінің аллелі эритроцитте А антигенінің жəне қан плазмасында β антидененің түзілуін анықтайды, І^В аллелі эритроцитте В антигенінің жəне қан плазмасында α антиденесінің түзілуін анықтайды, І^О аллелі эритроцитте антигеннің жоқ екенін жəне қан плазмасындағы α жəне β антиденелерінің санын көрсетеді

α антиденесі А антигенімен, ал β антиденесі – В антигенімен кездескенде эритроцит ұйып қалады. Мұны білудің қан құйғанда үлкен маңызы бар. І топты І, ІІ, ІІІ жəне ІV қан тобы бар адамдарға құюға болады; ІІ-ІІ жəне ІV; ІІІ – ІІІ жəне ІV.

Қан топтары	І	ІІ	ІІІ	ІV
Генотип	ОО	АО, АА	ВО, ВВ	АВ
Қандағы антигендер (агглютиногендер)		А	В	АВ
Плазмадағы антиденелер (агглютининдер)	α β	β	α

Қан тобының екінші өте маңызды жүйесі резус-фактор. Резус- факторды анықтайтын ген Rh болып белгіленеді. Ол доминантты (Rh) жəне рецессивті (rh) күйде болуы мүмкін. Бұл фактор бар адамдарды оң резусты немесе доминантты (Rh⁺) деп атайды. Бұл белгі бойынша олардың генотипі RhRh немесе Rhrh болуы мүмкін. Бұл фактор болмайтын адамдарды теріс резусты rh^- деп атайды, ал олардың генотипін rhrh деп белгілейді.

АВО жүйесіндегі қан топтарының фенотиптік белгісі жəне резус – фактор тұрақты белгілер жəне өмір бойы ауыспайды.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар жəне есептерді шығару əдістемесі:

ЕСЕП: Анасында О, əкесінде АВ болатын баланың қан тобы қандай болады?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

ЖАУАБЫ: Балаларында А(ІІ) немесе В(ІІІ) қан тобы бола алады.

2.ЕСЕП: Баланың қан тобы А, əкесінікі – О. Анасының қан тобы қандай? (Екі нұсқасы болуы мүмкін)

ШЫҒАРЫЛУЫ: Əкесінің генотипі – I^O I^O, баласының – I^A I^О (əкесінде І қан тобы болғандықтан). Балада А антигені бар, ал əкесінде ол жоқ, ендеше ол анасынан алынған (ІІ жəне IV қан топтарында А антигені бар). Екінші топ генотипі – I^A I^А жəне I^A I^О , төртінші – I^A I^B

1. ші нұсқа:

2. ші нұсқа:

ЖАУАБЫ: Анасының қан тобы ІІ (А) немесе IV (АВ)

3.ЕСЕП: Анасының қан тобы АВ, əкесінікі О болғанда балаға анасының қан тобын құюға болама?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

I^A I^В – анасының генотипі I^О I^О – əкесінің генотипі

ЖАУАБЫ: болмайды

5 ЕСЕП: Перзентханада екі ұлды шатастырып алған. Біреуінің ата- анасының қан тобы І жəне ІІ, екіншісінікі ІІ жəне IV. Балалардың қан тобы І жəне ІІ. Қайсысы, кімнің ұлы екенін анықтаңдар.

ШЫҒАРЫЛУЫ: I^О I^О жəне I^А I^А немесе I^А I^О – бірінші ата-аналардың генотипі.

I^А I^А немесе I^А I^О жəне I^А I^В – екінші ата-аналардың генотипі. I^О I^О – бірінші баланың генотипі.

I^А I^А немесе I^А I^О – екінші баланың генотипі.

Бірінші ата-ананың қан тобының тұқым қуалауын анықтаймыз.

Бұл ата-аналардың балаларында І жəне ІІ қан топтары бола алады. Екінші ата-ананың қан тобының тұқым қуалауын анықтаймыз:

Бұл жанұяның балаларында ІІ, ІІІ, жəне ІV қан тобы бола алады. ЖАУАБЫ: І қан тобындағы бала – бірінші ата-ананың ұлы, ІІ –

екінші ата- ананың ұлы.

Өздігінен шығаруға арналған есептер:

1. Қан топтары В жəне О болатын ата-анада, қан тобы О болса дүниеге келеді. Олардың келесі баласының да қан тобы О болуының мүмкіндігі қандай? А? В? АВ?

2. Бір жұбайлардың қан топтары ІІ жəне ІІІ, екінші бір жұптың қан топтары – ІІІ жəне IV. Баланың қан тобы І топ. Қай жұптың баласы екенін анықтаңдар.

3. Ата-анасының қан тобы ІІ жəне ІІІ. Балаларының қан топтары қандай болуы мүмкін.

4. Қаны гетерозиготалы II – топтағы жігіт қаны гетерозиготалы III

-топ қызға үйленген. Ұрпақтарының қан тобының генотипі қандай болмақ?

5. Анасының қан тобы IV, əкесінікі III. Балаларында қандай қан тобы болады? Екі жағдайды да қарастырындар: а) əкесі гомозиготалы; ə) əкесі гетерозиготалы.

5. ЖЫНЫС ГЕНЕТИКАСЫ ЖƏНЕ ЖЫНЫСПЕН

ТІРКЕСІП ТҰҚЫМ ҚУАЛАУДЫҢ БЕЛГІЛЕРІ

Жыныс жолымен көбейетін қос жынысты организмдерде жыныс белгілерінің қатынасы əдетте 1:1 болады. Аталықтар мен мен аналықтардың хромосомды комплексы көпшілік қос жыныстарда бірдей емес. Айырмашылық жыныс хромосомдарында байқалады. Аналықтарда ол екі бірдей таяқшалы хромосомалар. Оларды Х – хромосома деп аталады. Аталықта бұл жұптың тек біреуі ғана аналықтың хромосомасына ұқсас, оныда Х – хромосома деп атайды. Екіншісі Х хромосомадан көлемі мен пішіні жағынан айырмашылығы болады, тек аталыққа тəн, У – хромасома.Аталық жəне аналық арасында айырмашылығы болмайтын хромосомалар аутосомалар деп аталады. Кез келген организмнің хромосома комплексі аутосомнан жəне екі жыныс хромосомасынан тұрады.

Көптеген организмдердің аналықтары бір типке жататын гамета (жыныс хромосомаларына) түзеді жəне гомогаметалы деп аталады. Гомогаметалы жыныс белгісінде жыныс хромосомалары ХХ немесе = деп белгіленеді. Аталықтар екі типті гаметамалар түзеді жəне гетерогаметалы деп аталады. Гетерогаметалы жыныс белгісінде жыныс хромосомалары ХУ немесе = деп белгілейді. Кейде организмдерде (құстарда, көбелектерде), аналығы гетерогаметалы, ал аталығы гомогаметалы болады. Бұл жағдайда жыныс белгісін анықтауды ZW – типі деп атау қалыптасқан. Шегірткелерде аталығында Х-хромосома болады, ал У- хромосомасы жоқ. Ондай тип – ХО. Организмнің жынысы ұрықтану кезінде анықталады жəне зиготаның хромосома комплексіне байланысты болады.

Жыныспен тіркескен деп, Х-хромосомада болатын, бірақ жынысты емес, басқа белгіні анықтайтын гендер аталады. У-хромосомада тіркескен гендер жоқ, яғни ол генетикалық инертті. Егер гомогаметалы организмдегі Х – хромосамадағы ген мутацияға ұшыраса, онда рецессивті мутация білінбейді, ол басқа гомологты Х хромосоманың доминантты генімен

басылады. Ондай организм фенотипі жағынан сау, бірақ мутацияға ұшыраған генді алып жүруші болады. Ол тасымалдаушы деп аталады. Екі Х хромосома да мутацияға ұшыраған генді алып жүрген жағдайда мутация сыртқа шығады. Гетерогаметалы жыныс белгісінің геномында бір Х – хромосома. Рецессивті, жыныспен тіркескен мутация бұл организмдерде бірден білінеді, өйткені У – хромосома Х – хромосомаға толық гомологты емес жəне онда доминантты аллель жоқ. Бұндай жағдайды гемизиготалы деп атайды.

Адамда жыныспен тіркескен тұқым қуалау белгілері жақсы зерттелген: гемофилия, дальтонизм, ақ шаш жəне т.б., құстарда – қауырсындарының түсі; кейбір өсімдік түрлерінде – жапырақтың ені т.б.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар жəне есептерді шығару əдістемесі:

1. ЕСЕП: Мысықтың жүнінің сары болуы доминантты В деген, ал қара болуы рецессивті в деген генімен белгіленеді. Гетерозиготалы өкілдерінің Вв жүні тасбақаның жүні тəріздес болады. В деген ген жыныспен тіркесіп тұқым қуалайды. Мына шағылыстыруларда мысықтың ұрпағының жүндері қандай болады?

1. ♀ сары жүнді × ♂ қара жүнді

2. ♀ тасбақа тəріздес жүнді × ♂ қара жүнді

3. ♂ мысықтардың жүні тасбақа тəріздес бола ма?

ШЫҒАРЫЛУЫ:

Сары жүнді – В Қара жүнді – в

Тасбақа тəріздес жүннің түсі – Вв

ЖАУАБЫ: Мысықтарда гомогаметалы жыныс ұрғашы организмдерге, ал гетерогаметалы жыныс еркек организмдерге тəн.

1. Бірінші шағылыстыруда ұрғашы мысықтардың жүндері тасбақа тəріздес (Х^В Х^в) жəне еркек мысықтардың жүні сары болады (Х^В У).

2. Екінші шағылыстыруда ұрғашы мысықтардың жүні тасбақа тəріздес (Х^В Х^в) жəне қара түсті болады (Х^в Х^в). Ал еркек мысықтардың жүнінің түсі сары (Х^В У ) жəне қара болады (Х^вУ).

3. Еркек мысықтардың түсі тасбақа тəріздес бола алмайды. Өйткені У хромосомада түстің белгісін тасымалдайтын гендер болмайды, сондықтан Х хромосомадағы сары түсті белгілейтін В гені, немесе қара түсті белгілейтін в гені орналасқанына байланысты қара немесе сары тусті болуы мүмкін.

Өздігінен шығаруға арналған есептер:

1. Гипертрихоз У хромосомамен тіркес тұқым қуалайтын белгі. Əкесінде гипертрихоздың белгісі бар отбасында мұндай ауруы жоқ балалардың дүниеге келуі мүмкін бе?

2. Полидактилия аутосомды доминантты белгі, ал гипертрихоз У хромосомамен тіркесе тұқым қуалайды. Əкесі бес саусақты жəне гипертрихозды, ал шешесі полидактилиямен ауыратын отбасында осы аталған екі аурудың да белгісі жоқ қыз дүниеге келген, келесі туылатын балалардың фенотиптері жөнінде не айтуға болады?

3. Əкесі жəне ұлы дальтонизм ауруымен ауырады, ал шешесі сау. Баланың жəне ата-анасының генотипін анықтаңдар. Бұл отбасында ауру əкесінен ұлына беріледі деген дұрыс па?

4. Адамда, жылқыда, итте гемофилия ауруын анықтайтын ген h гені Х- хромосомада орналасқан, ал доминантты Н-гені қанның ұю қасиетін бақылайды. Егер ерлі-зайыптылардың əйелі ауру гбелгісі

бойынша гетерозиготалы болса, онда осы отбасында ауру бала тууының мүмкіндігі қандай болмақ? Ата-анасының генотипі қандай?

5. Жыныспен тіркескен белгілері бойынша ер адам гетерозиготалы болуы мүмкін бе? Неліктен екенін түсіндіріңіз. Генотип формуласын жазыңыз.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР

1. Ватти К.В., Тихомирова М.М. Руководство к практическим занятиям по генетике. Изд. 2-е – М; Просвещение, 1979.

2. Лобашев М.Е., Ватти К.В., Тихомирова М.М. Генетика жəне селекция негіздері. – Алматы, 1985.

3. Кочергин Б.Н., Кочергина Н.А. Задачи по молекулярной биологии и генетике. Минск, 1982.

4. Берсімбаев Р.І., Мұхамбетжанов К.Қ. Генетика. Алматы, 2002.

5. Хелевин Н.В., Лобанов А.М., Колесова О.Ф. Задачник по общей медицинской генетике.М., Высшая школа, 1976