МАЗМҰНЫ..............................................................................................	2 бет
ТҮСІНІКХАТ..........................................................................................	3 бет
КІРІСПЕ...................................................................................................	4 бет
МАҚСАТТАРЫ.......................................................................................	5 бет
1-БӨЛІМ.ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКА ТҮРЛЕРІ.............................................	6-7бет
БӨЛІМ.ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКА ЖАТТЫҒУЛАРЫНЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ Жүгіру жаттығуларының әдістемесі............................................... Секіру жаттығуларының әдістемесі................................................	8-10бет
3-БӨЛІМ.ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАҒА АРНАЛҒАН ЖАТТЫҒУЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ............................................................................................	11бет
4-БӨЛІМ.ЖАРЫСТАРДЫ ӨТКІЗУ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР............................................................................	12-13бет
ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКА БОЙЫНША 40 ТАПСЫРМА ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЖАУАПТАРЫ....................................................................	14-17бет
ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ҰСЫНЫСТАР..............................................	18бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.................................................	19бет

ТҮСІНІКХАТ

Жеңіл атлетика – дене шынықтыру мен спорттың маңызды құрамдасбөлігі,оладам ағзасыныңфункционалдықмүмкіндіктерінжақсартып,жалпыфизикалықдайындығын арттыруғабағытталған. Бұл әдістемелік құрал жеңіл атлетиканың негізгі бағыттарын, оныңтеориялықжәнепрактикалықнегіздерінмеңгеругекөмектеседі.Құралдыңбасты мақсаты – жеңіл атлетика бойынша сапалы білім беру, жаттығу процесін тиімді ұйымдастыружәнеспортшылардыңденедайындығынжетілдіру.Бұлмақсаттақұралда жеңіл атлетиканың негізгітүрлері(жүгіру, секіру, лақтыру, спорттық жүріс) бойынша әдістемелік нұсқаулар, жаттығу бағдарламалары, жарыс ережелері мен спорттық дайындықтың негізгі қағидалары ұсынылған. Әдістемелік құрал келесі міндеттерді атқарады: Жеңіл атлетика түрлерінің ерекшеліктерін теориялық және практикалық тұрғыда түсіндіру; Жаттығу процесін кезеңдерге бөлу және тиімді жоспарлау тәсілдерінұсыну;Әржасерекшелігінесәйкесжүктемелердібелгілеужәнеоныжүйелі түрде арттыру жолдарын көрсету; Жеңіл атлетикадағы қозғалыс техникасын дұрыс меңгертуге арналған әдістемелік тәсілдерді ұсыну; Спортшылардың физикалық және психологиялық дайындығын жетілдіру жолдарын көрсету; Спорттық жарақаттардың алдын алужәне қалпына келтіру шаралары туралы мәлімет беру; Заманауи спорттық технологияларды қолданудың тиімділігін сипаттау. Құрал дене шынықтыру мұғалімдеріне, жаттықтырушыларға, спорт секцияларының жетекшілеріне, жоғары оқу орындарының студенттеріне, сондай-ақ жеңіл атлетикамен кәсіби немесе әуесқой түрде айналысатын адамдарға арналған. Теориялық материалдармен қатар, практикалық жаттығулардың сипаттамасы, спортшылардың дайындық деңгейін бағалау әдістері және жарыстарды ұйымдастыру бойынша ұсыныстар берілген. Бұл әдістемелік құралды қолдану арқылы жеңіл атлетикамен шұғылданушылар өздерінің спорттық шеберлігін жетілдіріп, нәтижелерін жақсарта алады. Сонымен қатар, ол салауатты өмір салтын қалыптастыруға ықпал етіп, спорттық жетістіктерге жетуге мүмкіндік береді.

КІРІСПЕ

Жеңіл атлетика – әлемдегі ең көне және кең таралған спорт түрлерінің бірі. Ол жүгіру,секіру,лақтыружәнеспорттықжүріссияқтыәртүрліқозғалысәрекеттерін қамтиды. Жеңіл атлетика тек кәсіби спортшылар үшін ғана емес, салауатты өмір салтын ұстанатын кез келген адам үшін де маңызды. Бұл спорт түрі төзімділікті, жылдамдықты, күшті және үйлесімділікті дамытуға ықпал етеді. Бұл әдістемелік құрал жеңіл атлетиканың теориялық және практикалық негіздерін жан-жақты

қарастырады.Мұндажеңілатлетикатүрлерініңерекшеліктері,жаттығуәдістері, спортшылардың физикалық және психологиялық дайындығы, сондай-ақ

жарыстардыұйымдастырутәртібітуралытолықақпаратберілген.

Әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – жеңіл атлетиканы үйретудің тиімді әдістерінұсынужәнеспортшылардыңшеберлігінарттыруғакөмектесу. Әртүрлі жаттығулар мен жарыстарға арналған әдістемелік ұсыныстарды қамтиды, бұл

оқушылардыңденедайындығынжетілдіругебағытталғаннақтыжәнетүсінікті

нұсқаулықтарұсынады.Сондай-ақ,спорттықнәтижелердіжақсартуүшінзаманауи технологиялар мен ғылыми тәсілдерді қолданудың маңыздылығы да

қарастырылады.Бұлқұралденешынықтырупәнініңмұғалімдеріне,спорт жаттықтырушыларына, жеңіл атлетикамен кәсіби немесе әуесқой түрде айналысатын спортшыларға және студенттерге арналған.

Құралдықолдануарқылыоқушыларменспортшыларжеңілатлетиканыңнегізгі дағдыларын меңгеріп, спорттық жетістіктерге жету мүмкіндігін арттыра алады.

МАҚСАТТАРЫ

Бұл әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – жеңіл атлетиканың теориялық және практикалықнегіздерінмеңгерту,спортшылардыңшеберлігінарттыружәнеолардың физикалық дайындығын жетілдіру. Сонымен қатар, жеңіл атлетиканы оқыту әдістерін жүйелеу және жаттығу процесін тиімді ұйымдастыруға көмектесу.

Негізгімақсаттар:

1. Жеңілатлетиканегіздерінүйрету–спорттыңәртүрлібағыттарыбойыншатеориялық және практикалық білім беру.

2. Дене дайындығын жетілдіру – спортшылардың күшін, төзімділігін, жылдамдығын және үйлесімділігін дамыту.

3. Жаттығуәдістерінжетілдіру–жеңілатлетикажаттығуларыныңтиімдіәдістерін үйрету және оларды қолдану жолдарын көрсету.

4. Қозғалыстехникасындамыту–жүгіру,секіружәнелақтырутехникасындұрыс меңгеруге көмектесу.

5. Жарыстарға дайындық – спортшыларды жарыстарға дайындау, жарыс ережелерімен таныстыру және тактикалық дайындықты жетілдіру.

6. Жарақаттардыңалдыналу–жаттығукезіндеқауіпсіздікшараларынсақтау және қалпына келтіру әдістерін түсіндіру.

7. Спорттық психологияны дамыту – спортшылардың психологиялық тұрақтылығын қалыптастыру және жеңіске деген ұмтылысын арттыру.

8. Заманауитехнологиялардықолдану–спорттықнәтижелердіжақсартуүшін ғылыми және техникалық жетістіктерді пайдалану.

9. Салауаттыөмірсалтыннасихаттау–спортарқылыденсаулықтынығайтуға және белсенді өмір салтын қалыптастыруға ықпал ету.

Бұлмақсаттаржеңілатлетикаменайналысатындардыңспорттықдағдыларын жетілдіруге және олардың жетістіктерге жетуіне көмектеседі.

1–БӨЛІМ.ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАТ ҮРЛЕРІ

Жеңіл атлетика негізінен жүгіру, секіру, лақтыру және көпсайыс түрлерінен тұрады. Әрбір түрі жеке физикалық қабілеттерді дамытуға бағытталған және оқушыларды күш – қуат, жылдамдық, төзімділік және икемділік сияқты қасиеттерге тәрбиелейді. Осы бөлімде жеңіл атлетиканың әртүрлі түрлерін толық сипаттаймыз.

0. Жүгіру

Жүгіру – жеңіл атлетиканың ең негізгі және ең кең таралған түрі. Ол дене шынықтыруды жақсартуға, жылдамдықты арттыруға, төзімділікті дамытуға, сондай- ақ физикалық және психологиялық жағынан мықты болуға бағытталған. Жүгіру әртүрліқашықтықтардаорындаладыжәнеәрқайсысыөзерекшеліктеріменталаптарын қояды. Жүгіру жаттығуларының маңызды аспектілерін техникалық, физикалық және психологиялық тұрғыдан дұрыс орындау арқылы оқушылар өздерінің физикалық қабілеттерін арттырып, нәтижелерін жақсарта алады.

0. Қысқақашықтыққажүгіру(спринт)

Қысқа қашықтыққа жүгіру, әдетте, 60м, 100м, 200м және 400м қашықтықтарда орындалады. Бұл жүгірутүріжылдамдыққа негізделген, сондықтан жоғары қарқында жұмыс істей отырып, оқушылар барлық күшін қолдануы керек. Қысқа қашықтыққа жүгіру кезінде маңызды бірнеше техникалық элементтер бар:

• Дұрыс бастау техникасы: Жүгірудің алғашқы кезеңі — старттың дұрыс орындалуы. Оқушының тез әрі күшті бастау үшін дұрыс старт алаңын таңдап, стартпозасындұрысқабылдауықажет.Бұлкезеңдекүштісерпілісжасап,дененің алға қарай қисайған күйінде қозғалу өте маңызды.

• Жылдамдықты арттыру: Қысқа қашықтықта максималды жылдамдықты қол жеткізу үшін, дененің толық күшін жұмсап, аяқтың жоғары көтерілгенін қадағалау қажет. Оқушылардың қадамдары қысқа және жылдам болу керек.

• Дұрыс тыныс алу: Бұл кезеңде тыныс алу өте маңызды, себебі жылдамдықты арттыру барысында оқушының ағзасы көп оттегіге мұқтаж болады. Тыныс алу тыныш әрі қалыпты болуы керек, бірақ жаттығуды орындау кезінде ол бірқалыпты және үзіліссіз болуға тиіс.

Орташақашықтыққажүгіру400м,800мжәне1500мсияқтықашықтықтардықамтиды. Бұл қашықтықтарда оқушылардың тек жылдамдығы ғана емес, сонымен қатар төзімділігі мен стратегиялық ойлау қабілеті маңызды рөл атқарады.

• 400м жүгіру: 400м — бір айналымдық жарыс болып табылады. Бұл қашықтықта жылдамдық пен төзімділікті үйлестіру қажет. Жүгіруші алғашқы 200м кезеңінде жоғары жылдамдықты сақтап, қалған 200м-де оның қарқынын ұстауы керек. Қателеспеу үшін жүгіруші жарысқа дұрыс стратегиямен дайындалып, қашықтықтың әрбір бөлігін бақылап жүруі тиіс.

• 800м және 1500м жүгіру: Бұл қашықтықтарда жеңіл атлетика спортшыларының шыдамдылығы мен стратегиясын көрсету маңызды. Оқушылар бұл қашықтықта жүгіруді қарқынды түрде бастап, бірақ соңғы 200-300 м қалғанда күшін дұрыс бөлуі керек. Төзімділік пен жылдамдықты біріктіру қажет.

Ұзаққашықтыққажүгіру3000м,5000мжәне10000мқашықтықтарынантұрады.Бұл жүгіру түрі төзімділікке негізделген және тек физикалық дайындықты ғана емес, сонымен қатар психологиялық дайындығын да талап етеді.

• Жүгірудің стратегиясы: Ұзақ қашықтыққа жүгіруде оқушының әр кезеңде жылдамдықты бақылап, энергиясын үнемдеп жүруі қажет. Бұл жерде спортшының қарқын алу мен бәсекелестермен бәсекелесудің маңызы зор.

• Дұрыс дем алу: Бұл қашықтықтағы жүгіруде тыныс алу режимін дұрыс ұйымдастыру қажет. Оқушы дем алуын дұрыс үйлестіру арқылы тез шаршамай әрі энергиясын үнемдей отырып жүгіруі тиіс.

Кедергілермен жүгіру 100м, 110м (ерлер) және 400м (құрлықтық жүгіру) қашықтықтарда өткізіледі. Бұл жүгіру түрінде спортшы тек жылдамдықты ғана емес, сондай – ақ кедергілерді еңсеру техникасын да үйренуі қажет. Әрбір кедергіні еңсеру техникалық шеберлікті, икемділікті және жылдамдықты үйлестіруді қажет етеді.

• Кедергілерді еңсеру: Кедергілерді жеңу үшін, спортшының жүгіру барысында кедергілерге дұрыс жақындап, оларды жылдам әрі қауіпсіз еңсеруі керек. Кедергілерді секіріп өту кезінде аяқтың дұрыс тұруы, дене тепе-теңдігін сақтап, жылдамдықты жоғалтпау үшін техникалық дағдыларды жетілдіру керек.

• Жүгіру мен кедергілерді үйлестіру: Жүгіру мен кедергілерді үйлестіру — бұл кедергілермен жүгірудегі ең басты ерекшелік. Бұл жерде техникалық қиындықтарданбөлек,тактикалықдайындықтамаңызды.Спортшыкедергілерге дейінгі жүгіру үзілістерін тиімді түрде реттеп, сәтті жеңуге бағытталуы керек.

Жүгірутехникасыментиімділігіоқушылардыңфизикалықдамуына,төзімділікке,күш пен жылдамдыққа ықпал етеді.

2–БӨЛІМ.ЖЕҢІЛАТЛЕТИКАЖАТТЫҒУЛАРЫНЫҢӘДІСТЕМЕСІ

Жеңіл атлетика жаттығуларын дұрыс әдістемемен жүргізу — спортшының дене дайындығынжақсартужәнежоғарғынәтижелергеқолжеткізуүшінмаңызды.Әдістеме спортшының жаттығуларды тиімді орындауын, оның физикалық, техникалық және психологиялық дайындық деңгейін арттыруға көмектеседі. Жеңіл атлетика жаттығуларының әдістемесі әртүрлі кезеңдер мен жаттығуларды қамтиды, оларды жүйелітүрде жүзеге асыруқажет. Бұл бөлімде жеңіл атлетика жаттығуларының негізгі әдістемелері мен оларды дұрыс жүргізу тәртібі туралы сөз болады.

Жеңілатлетикажаттығуларыныңкезеңдері

Жеңіл атлетика жаттығуларының әдістемесі бірқатар кезеңдерге бөлінеді. Әрбір кезең өзіне тән мақсаттар мен міндеттерге негізделген, сондай – ақ спортшының жасына, физикалық жағдайына және жарысқа дайындық деңгейіне байланысты ерекшеленеді.

1. Жылдамдықты дамыту кезеңі. Жаттығулардың мақсаты — денені жылдам қозғалысқа бейімдеу және жүгірудің техникалық деңгейін арттыру. Бұл кезеңде спортшының жылдамдығы мен күшін дамытуға басты назар аударылады. Жылдамдықты дамыту үшін спринттер, бастапқы қадамдар және жылдамдыққа арналған арнайы жаттығулар қолданылады

Әдістемелікерекшеліктер:

Спринттік жаттығуларды жиі өткізу.

Жылдамдық пен қозғалыс үйлесімділігін дамыту.

Қадам ұзындығын және қадам жиілігін жетілдіру.

Дене қалпын дұрыс ұстау мен дұрыс тыныс алу әдістерін үйрету.

2. Күш пен серпімділікті дамыту кезеңі. Бұл кезеңде спортшының денесін күшті әрі серпімді ету мақсатында күш жаттығулары мен арнайы секіру жаттығулары жүргізіледі.

Әдістемелікерекшеліктер:

Дене күшін арттыру үшін салмақпен жұмыс жасау (гирьмен,доппен жаттығу)

Секірутехникасынаарналғанжаттығуларменсекірудіңбиіктігімен ұзындығын арттыру.

Дененің серпімділігін арттыратын жаттығулар

3. Төзімділікті дамыту кезеңі. Бұл кезеңде ұзақ қашықтыққа жүгіру, әртүрлі интервальды жаттығулар және кедергілермен жүгіру сияқты жаттығулар арқылы спортшының төзімділігі дамиды, дене қуаты жақсарады.

Әдістемелікерекшеліктер:

Ұзақ қашықтыққа жүгіру және темпті жүгіру.

Интервалды жаттығулар мен кедергілермен жүгіру.

Төзімділікті арттыру үшін аэробты және анаэробты жаттығулардың үйлесімі.

0. Жүгіружаттығуларыныңәдістемесі

Жүгіру — жеңіл атлетиканың негізгі элементерінің бірі болып табылады және спортшының физикалық дайындығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Жүгіру жаттығуларының әдістемесі дұрыс техниканы меңгеруге, жылдамдықты арттыруға, төзімділікті жақсартуға және жалпы дене дайындығын нығайтуға бағытталған. Әрбір жүгірудіңтүріменжаттығутәсіліспортшыныңфизикалықмүмкіндіктеріндамытуүшін жүйелі түрде ұйымдастырылуы қажет.

0. Жүгірудіңтүрлері

Жүгіружаттығуларынәдістемемендұрысұйымдастыруүшінеңалдыменжүгірудің негізгі түрлерін қарастыру қажет. Олар:

1. Спринт(қысқақашықтыққажүгіру:60м,100м,200м,400м)

2. Қашықтыққажүгіру(800м,1500мжәнеоданұзақ қашықтықтар)

3. Кедергілерменжүгіру(100м,400мқашықтықтар)

4. Эстафеталықжүгіру(4x100м,4x400мжәнет.б.)

5. Интервалдыжүгіру(жоғарықарқынды,кейінжеңілқарқынменжүгіру)

Әржүгірутүрініңөзінетәнәдістемелікерекшеліктерібар,оларспортшыныңдайындық деңгейіне, мақсаттарына және белгілі бір жарыс түріне байланысты болуы мүмкін.

Жүгірудіңтехникалықәдістері

Жүгіружаттығуларындатехниканыңдұрысорындалуынәтижелергетікелейәсеретеді. Әрбір жүгіру түрінде дене қалпы, аяқ қимылдары, қолдың қозғалысы, тыныс алу және басқа да элементтерді дұрыс орындау қажет.

Міне,осындайнегізгітехникалықаспектілер:

1. Дұрыс дене қалпы. Жүгіру кезінде дене тік болуы тиіс, бірақ жеңіл алға қарай еңкейтілуікерек.Спортшыныңбасытураболуынқамтамасызетеотырып,мойынмен омыртқаны бос қалдыруқажет. Қолдарбелге жақын, бірақ өте жоғары немесе төмен ұсталған болмауы керек.

2. Қадамның ұзындығы мен жиілігі. Жүгіруде қадамдардың ұзындығы мен жиілігі өте маңызды. Қадамдардың ұзындығы тым ұзақ немесе тым қысқа болмауы керек, себебі бұл жылдамдықты арттыруға кедергі келтіреді. Қадам жиілігін арттыру үшін аяқтың қозғалысын дұрыс үйлестіру керек.

3. Қолдың қозғалысы. Жүгіру кезінде қолдар белге параллель қозғалып, иық пен локтің қозғалысы бірдей үйлесімді болуы керек. Қолдың қозғалысы жүгіріп келе жатқан бағытта және жылдамдықты қолдайтын болуы қажет. Жүгіру жылдамдығының артуымен қолдың қозғалысы да күшейтілуі керек.

4. Тыныс алу техникасы. Жүгіру кезінде дұрыс тыныс алу өте маңызды. Тыныс алу барысында спортшы ауаны терең алып, шығарукезінде дененітолық босатуы керек. Спортшының тыныс алу циклі дұрыс үйлестірілсе, оның энергиясы тиімді пайдаланылып, төзімділік артады.

5. Бастауменаяқтау..Старткезіндеспортшыныңоңтайлыденеқалпыменқадамдарын қолдануы қажет. Аяқтау кезінде соңғы сәтте жылдамдықты арттыру үшін максималды күш қолдану керек. Жүгіру кезінде соңғы шақырымға дейін жылдамдықты бірқалыпты ұстап тұру маңызды.

0. Жүгіружаттығуларыныңтүрлері

1. Жылдамдықты дамыту жаттығулары. Спринт немесе қысқа қашықтыққа жүгіру жаттығулары жылдамдықты дамытуға бағытталған. Бұл жаттығулар спортшыныңжүгіружылдамдығынарттыруға, қадамныңжиілігіменұзындығын дұрыс үйлестіруге көмектеседі. Қысқа қашықтықтар (30-60м) арқылы жүгіру спортшының жылдамдығын жақсартуға мүмкіндік береді. Жаттығуларды 90%- 100% күшпен орындау қажет.

2. Қашықтыққа жүгіру жаттығулары. Бұл жаттығулар орта және ұзақ қашықтықтарға (800м, 1500м, 3000м және т.б.) жүгіруді қамтиды. Мұнда спортшының қарқындығы, төзімділігі мен тыныс алу техникасы маңызды. Жаттығуларды орташа қарқында жүргізу керек, бірақ ұзақ уақыт бойы.

3. Интервалды жүгіру жаттығулары. Интервалды жаттығулар қысқа, жоғары қарқынды жүгіру мен жеңіл жүгіру арасында ауысып орындалады. Бұл жаттығулар дене төзімділігін дамытуға, жүрек-қан тамырлары жүйесін жақсартуға арналған.

3. –БӨЛІМ.ЖЕҢІЛАТЛЕТИКАҒААРНАЛҒАНЖАТТЫҒУЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Жеңілатлетикажаттығуларыныңтиімділігі—спортшыныңжетістіктерінетікелейәсер ететін маңызды факторлар. Жаттығулардың нәтижелі болуы үшін дұрыс әдістемелер мен техниканы қолданумен қатар, спортшының денсаулығына нұқсан келтірмей, қауіпсіздік шараларын сақтау өте маңызды. Бұл бөлімде жеңіл атлетика жаттығуларының тиімділігін арттыруды қамтамасыз ету үшін қолданылатын шаралар мен әдістер қарастырылады.

0. Жеңілатлетикажаттығуларыныңтиімділігі

Жеңіл атлетика жаттығуларының тиімділігі спортшының физикалық дайындығын арттырумен қатар, оның техникалық шеберлігін, жылдамдығын, күшін және шыдамдылығын дамытуға бағытталған. Тиімді жаттығулар жүйелі түрде орындалуы керек және әрбір жаттығу кезеңінің мақсатына сай болуы тиіс.

1. Дұрыстехникаменжаттығуәдістемесінсақтау

Жаттығулардың қауіпсіздігі техника мен әдістеме дұрыс орындалған кезде қамтамасыз етіледі. Әрбір жаттығуды техникалық талаптарға сай орындау маңызды.

2. Жаттығуалдындақыздыружәнесозылу

Жаттығуларға кіріспес бұрын қыздыру және созылу жаттығуларын жасау керек. Бұл бұлшықеттерді жұмысқа дайындап, қан айналымын жақсартады. Қыздыру жаттығулары мен созылу спортшының жарақаттану ықтималдығын азайтады.

3. Құрал–жабдықтардыңдұрыстығы

Жеңілатлетикажаттығуларынаарналғанқұрал-жабдықтар(аяқкиім,секіру

алаңы,лақтыруқұралдары)қауіпсізболуыкерек.Мысалы,жүгірукезіндедұрыс таңдалған спорттық аяқ киім аяқтың дұрыс тірелуін қамтамасыз етеді, ал секіру алаңы немесе лақтыру құралдары жарақат алу қаупін болдырмау үшін қауіпсіз болуы тиіс.

4. Жаттығуқарқындылығындұрысанықтау

Жаттығулардың қарқындылығын дұрыс анықтау маңызды. Артық жүктеме немесетымқаттыжаттығудененіңшаршауынаәкелуімүмкін,албұлөзкезегінде жарақат алу қаупін арттырады.

5. Дұрыстамақтану

Дұрыс тамақтану жаттығулардың тиімділігін арттырып, жарақаталумүмкіндігін азайтады. Спортшылар жаттығу алдында және кейін өз денсаулығына қажетті құнарлы тағамдармен толтыруы тиіс..

3. –БӨЛІМ.ЖАРЫСТАРДЫӨТКІЗУТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

Жеңілатлетикаданжарыстарашықауада(стадион,тасжол,орманалқабы)және жабық үй – жайларда (спорт манеждері, спорт залдары) өткізіледі.

Жарыссипатыбойыншажеке,командалықжәнежеке–командалықболыпбөлінеді.

Жеке жарыстаржеке біріншілікте жеңімпаздар мен жүлдегерлер анықталады. Командалық жарыстаркомандалық күрестегі жеңімпаздар жеке біріншілікті анықтамай анықталады, сонымен қатар барлық басқа командалардың алатын орындары анықталады.

Жеке–командалықжарыстаралдыңғыекеуібіріктіріліп,жекежәнекомандалық біріншілікті анықтайды.

Жарыстыңмаңыздылығыбойыншакубоктар,біріншіліктер,чемпионаттарболуымүмкін.

Кубоктықжарыстаржеңімпазанықталадыжәнежылсайыннемесеоданкейінгі жылдары өткізілетін ауыспалы кубокпен марапатталады.

Жарыстардыңдәрежесі туралыайтатынболсақ, шарттытүрдетөртдеңгейді бөлуге болады: жоғары, бірінші, екінші және үшінші.

Жарыстардыңкелесітүрлерібар:

• негізгі-орындардыбөлужүзегеасырылатынжеңілатлетикатүрлеріненжарыстар;

• біліктілік – жеңіл атлетика түрлерінен жарыстар негізгі жарыстарға іріктеу мақсатында өткізіледі;

• сыныптамалық- жарыстар, әдетте, спортшылардың спорттық деңгейлерін анықтау мақсатында маусымның соңында өткізіледі;

• разрядтық- кіші разрядтар қатыса алатын, ал жоғары разрядтар қатыса алмайтын белгілі бір дәрежедегі спортшылардың жарыстары;

• "теңестірумен"- жарыстың мақсаты - спортшылардың немесе командалардың күштерін теңестіру, ең әлсіз командаларға (жасына, разрядына және т.б.) қарсылық көрсету, әдетте орта мектептерде спортқа деген қызығушылықты арттыру және салауатты спорттық құштарлықты дамыту мақсатында өткізіледі.;

• іріктеу (бақылау)- жарыстар құрама команда құрамына спортшыларды іріктеу немесе олардың дайындық деңгейін бақылау мақсатында өткізіледі;

• сырттай–жарыстар бір уақыттаәртүрліқалалардаөткізіледі,соданкейін орындар жинаған ұпай саны бойынша анықталады;

• ашық– жарыстар барлық ниет білдірушілер үшін өткізіледі, тек дәрігердің рұқсаты қажет;

• жекелеген немесетүрліше – жарыстар жеңіл атлетиканың бір түрібойынша немесе біртектес спорт түрлері тобы бойынша өткізіледі ("Жүгірушілер күні", "Секірушілер күні", "Марафон күні" және т.б.).;

• матчтық кездесулер– мықтыларды анықтау үшін командалар арасында жарыстар өткізіледі.

Сипатыментүрінеқарамастанбарлықжарыстаржарыскүнтізбесінеенгізілуі керек. Жарысқа енгізілмеген жарыстар тиісті ұйымдардың жарыстар күнтізбесі өткізілмейді және қаржыландырылмайды.

Жарыстар күнтізбесін құру принципі жоғарыдан төменге қарай, яғни бағыныштылықты сақтау керек, алдымен жоғары тұрған ұйым өзінің күнтізбесін жасайды, содан кейін төменгі тұрған ұйым және т.б. төменгі құрамға. Төменгі ұйымдардың жарыстарын өткізу уақыты жоғары тұрған жарыстардың уақытымен сәйкес келмеуі керек. Жоғары тұрған ұйымдардың жарыстарының алдында ұлттық құрамаларды құру мақсатында төмен тұрған ұйымдардың жарыстары өткізілуі керек (мысалы, аймақтық, аймақтық жарыстар Ресей біріншілігіне, ал өз кезегінде бұл жарыстарға – облыстардың біріншіліктері, содан кейін қалалар, ұжымдар).

Барлықжарыстартиістіұйымжасағанжәнебекіткенережегесәйкес өткізіледі. Ереже – төрешілер алқасы оларды өткізуге басшылық ететін жарыстардың негізгі құжаты. Тек бас төрешілер алқасы жарысты өткізетін ұйымның өкілімен және команда өкілдерімен бірлесе отырып, ережені өзгерте алады, толықтырулар немесе түзетулер енгізе алады.

Жеңіл атлетикадан жарыстар өткізетін ұйымдар ережелердіқатысушы командаларға (ұйымдарға) осы жарысқа қажетті дайындықты қамтамасыз ететін мерзімде жіберуге міндетті.

Жеңілатлетикабойынша40тапсырмажәнеолардыңжауаптары 1– бөлім: Теориялық сұрақтар

1. Жеңілатлетикадегенімізне?

Жеңілатлетика–жүгіру,секіру,лақтыружәнеспорттықжүрістүрлерін қамтитын спорт саласы.

2. Жеңілатлетиканыңқандайнегізгітүрлерібар?

Жүгіру,секіру,лақтыружәнеспорттықжүріс.

3. Жүгіруқашықтықтарықалайбөлінеді?

Қысқа (100м,200м,400м),орта(800м,1500м),ұзын

(5000м,10000м,марафон–42,195 км).

4. Эстафеталықжүгірудіңтанымал қашықтықтарықандай?

4×100мжәне4×400 м.

5. Марафонқашықтығықаншашақырым?

42,195км.

6. Жеңілатлетикажарыстарыалғашретқайдаөткізілді?

ЕжелгіГрекияда,Олимпиадаойындарында.

7. ҚазіргіОлимпиадаойындарындажеңілатлетикажарыстарықайжылдан бастап өткізіле бастады? 1896 жылдан бастап.

8. 100метрлікжүгірудеәлемрекордыкімгетиесілі?

Ерлерарасында–УсэйнБолт(9,58секунд,2009ж.).

9. Ұзындыққасекіружарысындақандайнегізгіүшәдісқолданылады?

"Керілу","қадам"және"айналу"әдістері.

10. Жеңілатлетикадақандайнегізгілақтырутүрлерібар?

Керікдиск,найза,ядрожәнебалғалақтыру.

2–бөлім:Жаттығужәнетехника

11. Жүгіру жылдамдығын арттыру үшін қандай жаттығулар маңызды?

Спринт,төбегежүгіру,старттехникасынжетілдіру.

12. Жүгірутехникасынжақсартуүшінқандайбастықағидаларбар?

Дене қалпы түзу болу керек, аяқтың қонуы тиімді болуы қажет, қолдар белсенді жұмыс істеуі керек.

13. Жеңілатлетикадатөзімділіктіқалайдамытуғаболады?

Жоғары қарқынды жаттығулар (интервалдық жүгіру), тұрақты ұзақ қашықтыққа жүгіру.

14. Ұзындыққасекірудеқандайбастықателіктержіберіледі?

Жеткіліксізжылдамдық,дұрыситерілмеу,ауадақозғалыстықатеорындау.

15. Ядро лақтырудақандайнегізгікезеңдербар?Бастапқы қалып, айналу немесе итеру, босату және аяқтау.

16. Кедергілерарқылыжүгірудеқандайнегізгіқағидаларсақталуыкерек?

Кедергіденжылдамәрібірқалыптыөту,дұрысритмдісақтау.

17. Спринтерлікжүгірудедұрысстартқалайжасалады?Дененітөменұстап, күшті итеріліс жасау және алғашқы қадамдарды жылдам орындау.

18. Марафонға дайындықта басты назар қандай жаттығуларға аударылады?

Ұзаққашықтыққажүгіру,дұрыстамақтану,төзімділіктіарттыру.

19. Найзалақтырутехникасыныңнегізгікезеңдеріқандай?

Жүгіру,дененібұру,лақтыружәнетепе-теңдіктісақтау.

20. Балғалақтыружарысындақандайеңмаңыздытехникаэлементтерібар?

Айналужылдамдығы,дұрыстепе-теңдіксақтаужәнекүштілақтыру.

3-бөлім:Ережелерментарих

21. Жеңілатлетикадажалғанстартдегенімізне?

Жарыстыңбасталуынадейінжүгірушініңбелгісізжүгіріпкетуі.

22. Эстафетадатаяқшаалмастыруқайзонадажүзегеасырылады?

Таяқшаауысуаймағында(20метрлікаумақ).

23. Ядроныңсалмағыерлерменәйелдерүшінқанша?

Ерлер–7,26кг,әйелдер–4кг.

24. Ұзындыққасекірудежүгірісжолыныңұзындығықанша?

40метргедейін.

25. 100метрлікжүгірудеқаншажолақболады?

8жолақ.

26. Кедергілерарқылыжүгірудеерлерменәйелдерүшінкедергінің биіктігі қандай?

Ерлер–1,067м,әйелдер–0,84м.

27. Эстафеталықтаяқшаныңсалмағықанша?

50граммнанкемболмауыкерек.

28. Спорттықжүрістіңбастыерекшелігіқандай?

Аяқәрдайымжердеболуыкерек,тізетолықжазылуытиіс.

29. Ядролақтырушеңберініңдиаметріқанша?

2,135 метр.

30. Жеңілатлетикадағыалғашқыәлемчемпионатықайжылыөтті?

1983жылы,Хельсинкиде(Финляндия)

4-бөлім:Қосымшасұрақтар

31. 400метрлікжүгірудіңтактикалықерекшеліктеріқандай?

Жылдамдықтыбіркелкібөлу,соңғы100метргекүшсақтау.

32. Марафонғақаншауақытдайындалукерек?

Кемінде12-16апта.

33. Жеңілатлетикадағыдоплақтыружарысындақолданылатын доптың салмағы қанша?

200-400грамм.

34. Жүгірудеаяқтыңқонуықайбөлігіменжүзегеасады?

Ортаңғынемесеалдыңғыбөлігімен.

35. Таңертеңгіжүгірудіңпайдасықандай?

Заталмасудыжақсартады,энергиядеңгейінкөтереді.

36. Эстафетадатаяқшанытастапалғанжағдайданеболады?

Командажарыстаншығады,егерспортшыөзікөтеріпүлгермесе.

37. Кедергілерарқылыжүгірудеқаншакедергібар?

110метрде–10кедергі.

38. 100метржүгірудеорташақадамсанықанша?

Ерлерде–шамамен41-45қадам,әйелдерде–45-50қадам.

39. Жеңілатлетикадағыбастымарапатқандай?

Олимпиадамедальдары,әлемчемпионатыкубоктары.

40. Жеңілатлетиканыңеңбастықағидаларықандай?

Жылдамдық,төзімділік,күш,дәлдікжәнетехника.

ҚОРЫТЫНДЫЖӘНЕҰСЫНЫСТАР

ҚОРЫТЫНДЫ

Жеңіл атлетика – адамның физикалық қабілеттерін жан – жақты дамытатын және денсаулықты нығайтатын негізгі спорт түрлерінің бірі. Бұл спорт түрі жылдамдық, төзімділік, күш және үйлесімділік сияқты қасиеттерді жетілдіруге мүмкіндік береді. Жеңіл атлетикамен шұғылдану денсаулыққа оң әсер етіп, спорттық нәтижелерді жақсартыпқанақоймай,тұлғаныңерік-жігерін,тәртіптілігінжәнеөз-өзінжетілдіруге деген ұмтылысын дамытады. Осы әдістемелік құралда ұсынылған жаттығулар мен әдістемелер,техникаларменқауіпсіздікшараларыспортшыныңдамуынажәнежеңіл атлетикадағы жоғары нәтижелерге жетуіне маңызды әсер етеді.

Әдістемелікқұралдажеңілатлетиканыңнегізгіқағидалары,жаттығуәдістері,жарыс ережелері және спортшылардың дайындығын жақсарту жолдары қарастырылды. Жүгіру, секіру, лақтыру және спорттық жүріс бойынша берілген тапсырмалар мен сұрақтар жеңіл атлетика туралы теориялық және практикалық білімді тереңдетуге көмектеседі.

ҰСЫНЫСТАР

1. Жеңілатлетиканыкеңіненнасихаттау

   • Спортмектептеріменжоғарыоқуорындарындажеңілатлетиканы дамытудыкүшейту.

   • Бұқаралықжүгіружарыстарын,марафондарменспорттықіс-шараларды жиі өткізу.

2. Спортшылардыңдайындығынжақсарту.

   • Жекежаттығубағдарламаларынқұружәнеолардыспортшылардың ерекшеліктеріне сай бейімдеу.

   • Физикалықдайындықтыжетілдіругебағытталғанкешендіжаттығуларды қолдану.

3. Жарақаттыңалдыналу

   • Жылытужәнесозылужаттығуларынміндеттітүрдеорындау.

   • Спорттықжабдықтарды(аяқкиім,жабын,құралдар)дұрыстаңдау.

4. Ғылыми–зерттеужәнеинновациялықтехнологиялардыенгізу

   • Жеңілатлетикадағыжаңатехнологиялардызерттеужәнеқолдану.

   • Дұрыстамақтануменфизиологиялыққалпынакелтіруәдістеріненгізу.

5. Жаттықтырушыларменмамандардыңбіліктілігінарттыру

   • Үздіксізбілімберужәнетәжірибеалмасубағдарламаларынұйымдастыру.

   • Заманауиәдістемелерментехникалардымеңгеруүшінхалықаралық семинарлар мен курстарға қатысу.

Жеңіл атлетиканы дамыту мен жетілдіру үшін жүйелі және мақсатты жұмыстар атқарылуы қажет. Осы әдістемелік құрал жаттықтырушыларға, спортшыларға және дене шынықтыру мамандарына пайдалы ақпарат беріп, олардың кәсіби деңгейін арттыруға көмектеседі деп сенемін.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. ҚожахметоваГ.Е."Денешынықтыружәнеспортәдістемесі"

/Г.Е.Қожахметова. –Алматы:Қазақуниверситеті,2018.–380б.

2. Жеңілатлетика:теорияжәнеәдістеме./ҚазақстанРеспубликасыСпорт және дене шынықтыру агенттігі. – Алматы: Ы.Алтынсарин, 2019. – 312 б.

3. Әбілдаев Ж., Төлеуғалиев С. «Жеңіл атлетика: теориясы мен әдістемесі» – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

4. Құланбаев Б., Молдағалиев Қ. «Спорттық жаттығулар негіздері» – Астана: Фолиант, 2020.

5. Платонов В.Н. «Спорттық дайындық жүйесі» – Киев: Олимпийская литература, 2019.

6. Нұртазина Г. «Дене тәрбиесі және спорт педагогикасы»– Алматы: Білім, 2021.

7. БромлейД.«Жүгірутехникасыжәнетөзімділік»–Мәскеу:Фитнес,2016.

8. World Athletics. “Athletics Coaching Manual” – London: WA Publications, 2022.

9. Назарбеков А., Оспанов М. «Оқу орындарындағы дене тәрбиесі» – Шымкент: Полиграфия, 2018.

10. ҚазақстанРеспубликасыБілімжәнеғылымминистрлігі.«Денешынықтыру пәні бойынша әдістемелік нұсқаулар» – Астана, 2023.

11. Әдістемелік нұсқаулар мен оқу құралдары. "Жеңіл атлетика жаттығуларыныңәдістемесіментехникасы"/ҚазақстанРеспубликасыдене шынықтыру және спорт министрлігі. – Алматы, 2019. – 180 б.