Саят Хамза

Ағайындылар

Ертеде бір байдың төрт ұлы болыпты. Төртеуінің мінезі төрт түрлі екен. Үлкені қыс, ол қатал, ашушаң, екіншісі көктем әдемі, көңілді асқан сұлу үнемі жасыл киімін тастамайтын болған. Үшіншісі жаз жайдарлы, ашық мінезімен жағымды көрінеді. Ал кенжесі күз көңілсіз, өкпешіл, қабағы ашылмайтын жан екен. Бірақ, асқан мол қол, жомарт болыпты. Хан бір күні ұлдарын жинап алып былай дейді: «Кімде-кім жеті қабат жердің астынан «Алтын кітапты» әкеліп берсе соған отырған тағымды ұсынамын»,- депті. Оны естіген қыс жолға аттанып кетеді. Алдынан жердің және екі мүйізімен жерді көтеріп тұрған өгіздің досы көк аю шығады екен. Қыс оған: «Ей көк аю, кет жолымнан», - деп ашу шақырыпты. Аю тұрып: – Не деген қатал ең, амандығың жоқ, дұрсе қоя бергенің не?,- деп аю жол көрсетпей адастырып жіберген екен. Әбден адасып бір ағаштың түбіне келіп демалады. Ойланып отырып не де болса көктеммен сөйлесейін, ақыл айтайын депті. Көктемге былай деген екен: Көктем, егер алдыңнан көк аю кездессе әуелі сәлемдес, жылы ұшыра, жөн сұрас, егер мінез көрсетсең сені де адастырып жіберері сөзсіз деген екен. Мақұл деп көктем жолға шығады. Кешікпей жолға шықса көк аю алдынан шығады екен. Көктем: - Сәлеметсіз бе көк аю, маған жөн сілтейсіз бе?- деп жан-жағына әдемілік сыйлайды екен. Аю сосын жөн сілтепті. Бір уақытта жаз да жетіпті. Аю тұрып: - Шырағым қайда барасың?,-депті. Жаз тұрып: Өзім білем нең бар, былай тұр жолымнан деген екен. Аю тұрып: Мен де сені адастырып жіберейін депті. Аю оны да адастырып жібереді екен. Сонан ол да бір ағаштың жанына келіп дем алып жатады да қой мен күзбен сөйлесейін байқа, жолда көк аю бар, сен оған кездескенде көкірек көрсетпе, жылы жүз білдір деген екен. Содан күз осы аюға тап болып: Аю, сәлеметсіз бе, сіздей мейірімді жан жоқ, жол сілтеп жібересіз бе? ,- депті. Е, шырағым сенің үш ағаң бар сенімен төртеу, төртеуіннің мінездерін төрт түрлі. Маған төртеуің де келіп бас көрсетсеңдер бәрін де кешірем. Дегенмен маған сен ғана ұнадың. Сенің атын күз екен, не деген жомартсың, халқыңа қамбадағы бар астықты үйіп-төгіп бересің, қабағың қатқыл болса да жүрегің мейірімді таза екен. Күзде жиын терімнің бәрін халқыңа бересің не деген мырза ең жеті қабат жердің астындағы алтын кітапты саған мүйізімен жерді тіреп тұрған көк өгізге айтып бергізем. Үш ағаңды ертіп кел, әрбір сөйлеген сөздерін ой елегінен өткізіп, менен кешірім сұрасын деген екен.

Сонымен ханға алтын кітапты атарбаға зорға қондырып кітапты алып барды. Ханға төрт баласы тұрып: Әке, міне кітап, енді өзіңіз шешесіз, таққа кімді отырғызытыңызды депті. Хан тұрып: «Төртеу түгел болса төбедегі келеді»,- деген екен. Сендер мінездеріңді көрсетпей жүрсеңдер алтын кітаптың қажеті жоқ. Тату, бір-біріне бас болып жүріңдер, алтын кітаптағы ақыл сөздерді оқып білсін дегенім ғой. Алтын кітапта әуелі ата-анаңа бас бол, Отанды сүй, тіліңді құрметте деген сөздер жазылған екен.