Сабақтың тақырыбы:Ауыл шаруашылығы өндірісі туралы жалпы мәлімет

Білімділік: Оқушылардың егіншілік жүйесі туралы білімдерін қалыптастыру.

Дамытушылық: егіншілік жүйесі туралы білім, білік және дағдыларын жетілдіру.

Тәрбиелік: оқущыларды еңбек сүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі: жаңа ұғымды меңгерту.

Сабақтың түрі: аралас сабақ.

Көрнекіліктер мен құрал – жабдықтар: түрлі түсті суреттер, кітап, плакат.

Пәнаралық байланыс: биология

Сабақтың жоспары.

1. Ұйымдастыру кезеңі.

2.Үй тапсырмасын тексеру, пысықтау

3. Жаңа сабақты түсіндіру

4. Кіріспе инструктажы

5. Сарамандық жұмыс

6. Бекіту инструктажы

7. Жұмыс орнын жинақтау

І. Ұйымдастыру кезеңі

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Сабаққа дайындығын тексеру (құрал – жабдықтар, кабинет тазалығы т.б).

3. Оқушылардың назарын сабаққа аудару

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру, пысықтау.

Өткен жылғы тақырыптарды қайталау.

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Жалпы адамзат ерте заманда қолданған және қазіргі кезде қолданып жүрген егіншілік жүйесі үшке бөлінеді: қарапайым, эксткенсивті және интенсиві.

Егіншеліктің қарапайым жүесі топырақтың табиғи құнарлығын пайдалануға негізделген. Бұл – егіншіліктің алғашқы кезеңіне және ерекшелік. Ол үшін ерте заманда адамдар орман алқаптарында егін салу үшін ағаштарды кесіп не өртеп егістік жер дайындаған. Осылай орманнан тазартылған жерлерге 3-5 жылдай дәнді дақыл егілген. Танаптарда арамшөптер көбейіп, топырақтың құнарлығы азайып, өнім төмендей бастағанда, бұл жерді тастап, орманнан жаңа жер дайындаған.

Диқандар тастап кеткен танаптарда қайтадан табиғи шөптер мен ағштар өсіп, көп жылдар өткен соң, жердің құнарлығы қайтадан қалпына келген.

Тың жерге тән көп жылдық шөптер қаулап өсе бастаған кезде диқан ол жерді қайта жыртып егін салған. Міне, егіншіліктің қарапайым жүйесі осылай іске асырылған.

Егіншіліктің экстенсивті жүйесі қарапайым жүйесіне қарағанда көп жоғары тұр. Бұл жүйенің нәтижесінде егіске жарамды жерлерді пайдалану едәуір жақсарды. Халық санының өсуіне байланысты егін алқабының аумағы үлкейді. Жерге жеке меншік пайда болды, енді диқан бұрынғыдай кез келген жерді егістіккке арнап жыртуы мүмкіндігінен айырылды. Сөйтіп топырақ құнарлығын қалпына келтіру мерзімін қысқарту қажеттігі туды. Ондай тәсіл табылды, ол – танапты парға қалдыру. Жерді парға қалдырғанда, армшөптерді құртуға, топырақтың құнарлылығынын көтеруге мүмкіндік туады, яғни танапта ештеңе егілмесе де, жаз бойы бапталып, күтіледі. Сөйтіп егіншіліктің пар жүесі шықты. Кейін парға қалдырылған танаптарға ор қалдырылған танаптарға органикалық, минералдық тыңайтқыштар берілетін болды.

Алғашқы ауыспалы егіс екі танаптан тұрады. Бір танапты парға қалдырып, екіншісіне астық дақылдары егілді. Бірте-бірте екі танапты ауыспалы егіс пайдаланыла бастады. Танапқа бір жыл күздік дақыл, екінші жылы жаздық дақыл егіліп, үшінші жылы оны парға қалдыратын болады. Егістіктің қарапайым түріне қарағанда, пар жүйесі астық дақылдарынан анағұрлым мол өнім жинауға, егіске жарамды жердің жыртысына, тіпті үштен екісіне астық егуге жағдай жасайды. Міне икстенсивті жүйенің маңызы оыс.

Егінщшіліктің интенсивті жүйесі ХVIII ғасырдың басында Англияда шықты. Бұл жұйе бойынша әдетте, төмендегідей ауыспалы егіс қолданылды: 1- беде, 2- күздік бидай, 3- отамалы дақылдар (картоп, қызылша), 4- масақты жаздық дақыл мен беде (беде астықтың үстіне себіледі). Бұл ауыспалы егісте органикалық, минералдық тыңайтқыштар кеңінен қолданылды. Астық өнімі әр гектардан 1,6 – 1,7 тоннаға жеткен. Егіншіліктің интенсивті жүйесінде жерді неғұрлым тиісмді пайдалану ғылымға негізделген көптеген шаралар қолданылды, барлық қажетті тыңайтқыштар берілді, жоғары өнімді техникалар пайдаланылды. Өнімді көбірек алуға бағытталған әр гектарға жұмсалатын шығын арта түсті.

Егіншіліктің бұл жұйцесінде пар болмайды, ауыспалы егістің құрамында қант қызылшасы, картоп сияқты тыңайтқыштарды көп қажет ететін дақылдар егілді.

Жыл сайын танапқа биологиялық құрылысы әр түрлі, өсіру технологиясы да бір-бірінен өзгеше дақылдарды егу топырақтың құнарлылығын, алынатын өнім мөлшерін арттыра түсті. Сөйтіп егіншіліктің интенсивті жүйесінде дақылдарды өсіру үшін жұмсалатын шы,ын көбейіп, сонымен қатар алынатын өнім де артты.

V. Сарамандық жұмыс.

Оқушылармен егіншіліктің қарапайым топырақты өңдеу жолдарын жасап үйрену. Бұл егіншіліктің алғашқы кезеңіне тән ерекшелік. Тың жерді көп жылдық шөптерден тазартып, ол жерді қайта жыртады. Міне, егіншіліктің қарапайым жүйесін осылай асырылатынын үйрендік. Тыңайтқыштар араластырып екі қайтара аударып, білімімізді дамыттық.

Құрал – саймандар: күрек, тырма, тыңайтқыш.

VІ. Бекіту инструктажы.

Сабақты қорытындылау.

Оқушыларғабүгінгі егіншілік жайлы білгендерін қорытындылау.

1. Қазіргі кезде қолданып жүрген егіншілік жүйесі қаншаға бөлінеді?

2. Тың жерге тән қандай қасиеттер бар?

3. Егіншіліктің инсентивті түрі қай ғасырда қай жақта пайда болды?

Бағалау.

Оқушылардың біліктілігін, еңбегін бағалау.

Үйге тапсырма беру.

Егіншілік жайлы оқып, мәлімет жинап келу.

10-сынып

Күні Тексерілді:

Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның ауыл шаруашылық, кызылша және картоп тұқымдарын егуге дайындау. Қант қызылшасы (Beta vulgarіs) – қызылша

Білімділік: оқушыларда көкөніс шаруашылығы туралы білімді тұрғындарды көкөқніспен қамтамасыз ететін өсімдік шаруашылығының бір бағыты ретінде қалыптастыру. Өсімдік өмірінің ұзақтығы туралы түсінік беру.

Дамытушылық: танымдық қызығушылықтарын дамыту, алған білімдерін іс жүзінде қолдана білуге үйрету.

Тәрбиелік: оқушыларды еңбек сүюге, берілген тапсыврмаларды өз уақытында тиянақты орындай білуге, жұмыс барысында техникалық қауіпсіздікті сақтап жұмыс жасауға, шыдамдылыққа, төзімділікке тәрбиелеу.

Көрнекіліктер мен құрал-жабдықтар:күрек, тырнауыш, айр, шелек, зембіл, себуге арналған пияз тұқымытуысына жататын екі жылдық бағалы техникалық дақыл. Бірінші жылы оның қоректік заттары бар тамыры мен жапырақ шоғы өседі. Осы жылғы өсу кезеңінің ұзақт. 150 – 170 күн. Екінші жылы топыраққа отырғызылған қант қызылшасының жемісінен гүл шашатын сабақ және тұқым пайда болады. Екінші жылғы өсу кезеңінің ұзақт. 100 – 125 күн. Қант қызылшасы – құнарлы мал азықтық дақыл. Оның пәлегін (жапырағы мен сабағын) з-тта өңдегеннен кейінгі қалған қалдықтардан сірне, сығынды мал азығы даярланады. Қант қызылшасының түсімінің 40%-ы пәлегінің үлесіне тиеді. Қант қызылшасының сығындысында 15% құрғақ заттар, 3% клетчатка, 0,7% күл, 0,1% май және 1,2% протеин болады. Осы сығындының 100 кг-ында 80 мал азықтық өлшем және 3,6 кг қорытылғыш протеин бар. Қант қызылшасы тамақ өнеркәсібінде қант алу үшін пайдаланылады, өйткені оның тамыр жемісінде 17 – 19%-дай қант болады. Қант қызылшасы – жылу сүйгіш өсімдік. Қантқызылшасының тұқымы қант з-ттарында дайындалады. Мұнда тазаланған тұқым 2 фракцияға (3,5 – 4,5 мм және 4,5 – 5,5 мм) бөлінеді. Негізінен тұқым себуді топырақтың 10 см тереңдіктегі температурасы 5,6°С жылынғанда бастайды. Бұл кезең көбінесе наурыздың 3-онкүндігі мен сәуірдің 1-жартысына сәйкес келеді. Органикалық заттарға бай, құнарлы қара топырақта жақсы өседі. Оған топырақтың қышқылдау немесе бейтарап болғаны дұрыс (рН 6,5 – 7,5). Қазақстанның суғармалы жерлерінде негізінен қатар аралығы 60 см кең қатарлы себу әдісі қолданылады. Қазақстанда қант қызылшасы Жамбыл, Алматы облыстарының суғармалы жерлерінде өсіріледі. 1991 жылданҚазақстандақант қызылшасының бір тұқымды жаңа сорттары аудандастырылып, себілді. Қант қызылшасын бір танапта ұзақ жылдар бойы ауыстырмай сепкенде, оның зиянкес жұмыр құрты мен тамыр биті көбейеді. Сондықтан қант қызылшасын түрлі аурулар мен зиянкестерден қорғауда, оның өнімділігін арттырып, қанттылығын көтеруде ауыспалы егістің маңызы зор. Мал азықтық қант қызылшасының (Beta vulgarіs z. v. crassa) құрамында көмірсулар, витаминдер, тұздар, азотсыз экстракты заттар бар. Сондықтан ол жоғары сапалы және жұғымды мал азықтық дақыл. Бұл қызылша Қазақстанның барлық облыстарында өсіріледі. 

Үй тапсырмасы

Үйде гүлге арналған ыдыстарға гүлді өсімдіктердің тұқымын отырғы

Күні-------------

Тексерілді ----------

10-сынып

Сабақтың тақырыбы: Кескіш аспаптар,өлшеу дәлдігі және әдістері

Біліміділік: жону, бұрмакескіш білдегінің құрылғысымен және олардың маңызымен таныстыру; оқушыларды жону- бұрма-кескіш білдегіндегі жұмыс тәсілдеріне үйрету; жону кескіштері туралы түсінік беру;

Дамытушылық: білдекте жұмыс істегеген кездегі қауіпсіздік шараларын оқып-үйрену; жұмыс үшін кескіш аспаптарды дұрыс таңдай білуге үйрету.

Тәрбиелік: оқушыларды ұқыптылыққа, адамгершіліккке тәрбиелеу.

Құрал – жабдықтар: ТВ – 6 жону-бұрмакескіш білдегі, кескіштердің жиынтықтары, өлшеу аспаптары.

Сабақтың барысы

ІІ. Бағдарламалық материалды баяндау

Мектеп шеберханасында ТВ -4, ТВ – 6, ТВ-7 үлгісіндегі жону-бұрмакескіш білдектерімен жұмыс істейді. ТВ-6 оқу білдегі – білдектің жаңартылған нұсқасы.

ТВ -6 үлгісіндегі жону-бұрмакескіш білдек негізгі жону операцияларын орындауға, сндай-ақ цилиндрлік және конустық беттерді кеулей жону мен жонуға, шетжақтарды, кесіндіні тіліктеуге, бұрғылау мен бұранданы тіліктеуге арналған.

Жону – бұрмакескіш білдегі мынадай негізгі бөліктерден құралады:

- тұғырлар;

- алдыңғы тұғыр;

- алжапқыш;

- артқы тұғыр;

- ауыстоп.

Машиналардың механизмдері, аспаптар мен басқа да бұйымдар үшін тетіктерді дайындаудың әртүрлі әдістерінің ішінде кесу арқылы өңдеу кең қолданылады: жону, бұрғылау, жонғылау, ажарлау және басқалар.

Айналу денелері деп аталатын біліктерді, шкивтерді, тісті дөңгелектерді және басқа да көптеген тетіктерді жону білдегінде дайындалады.

Жону арқылы өңдеу мен цилиндрлік, конустық, жазықтық, ажарлы бетті тетіктерді алуға, сондай-ақ бұранда оюға, қиықжиекпен ойындар жасауға болады.

Бұранда ою арналған арнаулы құрылғымен жарықтанған жону білдегі жону-бұрандакескіш білдек деп аталады. Мектеп шеберханаларында ТВ-6 үлгісіндегі жону білдектерін қолданады.

Білдектің негізгі бөліктері: үстелше, алдыңғы тұғыр, артқы тұғыр, беру қорапшасы, құралкүймешік, электр қозалтқыш.

Тұғыр – білдектің негізгі механизмдері жинастырылған салмақты шойын негіз. Тұғырдың жоғарғы бөлігінде құралкүймешікпен артқы тұғырды қозғалысқа келтіретін екі жалпақ және призмалық бағыттауыш бар. Тұғыр екі тапал тірекке орнатылған.

Алдыңіғы тұғыр – ішінде білдектің басшы жұмычсшы органы – айналдырықпен жылдамдырықтар қорапшасы орналасқан шойын қорапша.

Айналдырық жұмыр білік түрінде болады.

Айналдырықтың оң жақ шетінде дайындаманы қосатын айлабұйымдар бекітіледі.

Айналдырық айналуды электр қозғалтқыштың сол жағындағы тапал тіректе орналасқан сына білдектің беріліс пен алдыңғы тұғырдың ішінде орналасқан тісті дөңгелектер мен жалғастырғыш жүйесі арқылы алады. Бұл механизм жылдамдықтар қорапшасы деп аталады және айналдырықтың айналу жиілігін өзгертуге мүмкіндік береді.

Құралкүймешік – кескішті бекітуге және берісті қамтамасыз етуге, яғни кескіштің әртүрлі бағытта қозғалуына арналған құрылғы. Беріс қолмен немесе механикалық жолмен жүзеге асырылуы мүмкін. Құралкүймешік берістің механикалық қозғалысын жүрістік біліктен немесе жүрістік бұрамадан алады.

Құралкүймешік тұғырдың, алжапқыштың бағыттаушы бойынша қозғалатын күймешеден тұрады.

Беру қорапшасы – айналу айналдырықтан жүрістік білікке немесе жүрістік бұрамаға беретін механизм. Беру қорапшасындағы айналыс қозғалысы айналдырықтан кері қимыл механизмі мен аусымдық тісті дөңгелектері бар ауыстоп арқылы беріледі.

Ауыстоп білдекті берудің талап етілген шамасына немесе тиісті аусымдық тісті дөңгелектерді орнату жолымен ойылатын бұранда қадамын реике келтіріп отыруға арналған.

Артқы тұғыр өңдеу процесі кезінде ұзын дайындамалардың шетін демеу үшін, сондай- ақ өзектік құралдарды бекіту мен беру үшін қолданылады.

Дайындамаларды бекіту үшін жону білдегінде: қысқылар, қысқұрылғылар, цангалар, центрлер, қамытшалар, құралбіліктер, шақалар қолданылады.

Дайындамаларды бекіту үшін жону білдегінде: қысқылар, қысқұрылғылар, цангалар, центрлер, қамытшалар, құралбіліктер, шақалар қолданылады.

Тетіктер өңдеудің дәлдігін бақылау үшін штангенциркульді, қимаүлгілерді, бұрыш өлшегіштер, мөлшерлегіштер және басқа да өлшегіш аспап тарды пайдаланады.

Қазіргі заманға білдектің құрылысы өте күрделі. Электр қозғалтқыштан дайындамаға және кескіш аспапқа қозғалыс алуан түрлі механизмдер арқылы беріледі. Олардың өзара әрекетін барлық механизмдері шартты түрде бейнеленген білдектің кинематикалық сұлбасын пайдалана отырып, оқып-үйрену ыңғайлы.

Шартты кескіндік бейнелері немесе бұйымның құрамдас бөліктері мен олардың арасындағы байланыстар көрсетілген. Кескіндік құрылымдаушылық құжат кинематикалық сұлба деп аталады.

Кинематикалық сұлбадағы жекелеген механизмдер мен тетіктердің шартты белгілері мемлекеттік стандарттармен қарастырылған.

Кесу – тетіктер мен бұйымдардың қажет мөлшерін, формасын, бет сапасын алу үшін кескіш құралдың көмегімен материалдарды өңдеу.

Кескіш құрал-саймандар: жону кескіші, бұрға жонғыш, сүргі, араның пышағы болуы мүмкін.

Кескішті қаттылығы өңделетін материалдан жоғары болаттан дайындайды. Кескіштерді бір-біріне құрылымдары бойынша ажыратады, бірақ олардың бәрінде дене мен бастиек болады.

Жону кескіштің маңызды сипаттамалары оның қайрау бұрыштары болып табылады:

Алдыңғы бұрыш

Негізгі бұрыш

Негізгі артқы бұрыш

Кесу бұрышы

Үшкірлеу бұрышы

Кескіш төбесі – бұл негізгі және кесу жиектерінің қиылысу нүктесі.

Жону кескіштері:

беру бағыты бойнша (сол, оң), бастиектің құрылымы бойынша, дайындау әдісі бойынша, өзегінің қимасы бойынша , тік бұрышты , өңдеу түрі бойынша ажыратылады.

Кескіш кескіш тұтқасына кілттің көмегімен бекітіледі. Кескіштің кескіш тұтқасынан шығыңқылығы кескіштің 1-1,5 биіктігінен аспауға тиіс.

Сондай-ақ бағдарламалық тақырыпты терең оқып-үйрену үшін мұғалім кескіштің кесу бөлігін қашаумен салыстырады, бұл құралдардың айырмашылығын түсіндіреді. Жаңа материал тақырыбын кескіш құралдармен қауіпсіз жұмыс істеу ережелермен бекітеді.

ІІІ. Практикалық жұмыс.

1. Кескіштердің арналған мақсатын анықтау үшін оқушыларға бірнеше түрін ұсыну. Бұрыш өлшегіштің көмегімен қайрау бұрыштарын анықтауды тапсыру.

2. Операциялық карта бойынша жону жұмысын орындау.

ІV. Сабақты қорытындылау

Оқушылардың практикалық жұмыстарын бағалау.

Кемшіліктерді атап өту. Қауіпсіздік техникасын қайталау.

Жұмыс орны мен шеберхананы жинастырып, ретке келтіру

10-сынып

Сабақтың тақырыбы :Ағашты сүргілеу тәсілдері.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Тақырыпты меңгерту, оқушыларға ағашты сүргілеудің әдіс-тәсілдерін үйрету.

Дамытушылық: Оқушылардың ой-өрісін және ойлау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік: Оқушылардың өзі таңдаған мамандығына құштарлығын, еңбекке деген икемділігін арттыруға ықпал жасау. Өзін-өзі бағалауға және адалдыққа тәрбиелеу.

Пәнаралық байланыс: Материалтану, тарих, физика, геометрия.

Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, сүргі аспаптарының түрлері, дидактикалық материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды ұйымдастыру

Оқушылардың сабаққа қатысуын және оқу құралдарын тексеру

ІІ. Үй тапсыpмасын пысықтау

Үй тапсырмасына ”Сүргілеу аспаптарының түрлері” деген тақырып берілген болатын.

Сүргілеу не үшін қолданылады? Сүргілеудің мәні не

Ағаш дайындамаға керекті пішін, өлшем беру және оның бетін тегістеу үшін сүргілеу операциясы қолданылады. Бұл операцияның мәні дайындама бетінен жоңқа түрінде жұқа қабатын сылу.

Сүргі қандай негізгі бөліктерден тұрады?

Тұтқа

Тұғырық

Сына

Пышақ

Бұл сүргі қалай аталады? Оның қызметі қандай?

Шерхебель – бұл сүргі ағаш бетін алғаш рет сүргілеу қызметін атқарады. Шерхебельмен сүргілеп болғаннан кейін ағаштың беті жақсы тегіс болмайды, шұқыр-шұқыр іздер қалады. Өйткені, оның пышақ жүзінің түзу емес, доғал формада болуынан пайда болады.

Бұл сүргі қалай аталады? Оның қызметі қандай?

Бір пышақты сүргі – бұл сүргі ағашты тіліп алғаннан кейін немесе оны шерхебельмен өңдеп болған соң сүргілеу үшін қолданады. Пышақ жүзінің ені 40 мм болады

Бұл сүргі қалай аталады? Оның қызметі қандай?

Фуганок – бұл сүргі ағаш бетінбіржолата тазалап сүргілеу қызметін атқарады. Фуганок басқа сүргілерден үш еседей ұзын болады, сондықтан ол неғұрлым ұзын детальдарды сүргілеуге мүмкіндік береді.

Бұл сүргі қалай аталады? Оның қызметі қандай?

Цинубель – бұл сүргі желімдеуге арналған ағаштың бетіне жырақшақтар мен түкті бүртікшелер салу қызметін атқарады. Оның басқа сүргілерден айырмашылығы пышағының жүзі кетілген ирек болады.

Сүргіні қандай ағаш тұқымдарынан жасайды?

Сүргінің табаны үнемі үйкеліске түсетіндіктен, оны қатты ағаш тұқымдарынан: қызыл қайыңнан, еменнен, ақ үйеңкіден жасайды

Үй тапсырмасы мына сөзжұмбақты шешу арқылы пысықталады.