Активті үлестірмелі материал Спорт - денсаулық кепілі

Фонетиканың тағы бір саласы/еще один раздел фонетики

Сөзбен сөз арасында, түбір мен қосымша арасындағы дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп, өзгеріп, айтылуын немесе жазылуын үндестік заңы дейді. Үндестік заңы 2-ге бөлінеді: буын үндестігі/сингармонизм слога, дыбыс үндестігі/сингармонизм звуков. Буын үндестігі сөз ішіндегі дауысты дыбыстардың бірыңғай жуан немесе бірыңғай жіңішке болып келуін айтады/Суть закона сингармонизма в следующем: в зависимости от слогообразующего гласного в корне слово может принять только твердые или только мягкие аффиксы әже-лер, бала-лық, оқу-шы-лар-ға.

Буын үндестігі

Если последний слог слова твердый, то к нему присоединяется твердый аффикс. Если последний слог слова мягкий, то к нему присоединяется мягкий аффикс. Если корень слова оканчивается на сонорный и звонкий согласный звук, то аффиксы тоже должны начинаться на сонорный или звонкий например Аң/сонорный – звонкий-дар

Үндестік заңы - закон сингармонизма.

В казахском языке различают два вида сингармонизма.

а) дауысты дыбыстар үндестігі (гармония гласных звуков);

б) дауыссыз дыбыстар үндестігі (гармония согласных звуков).

Дыбыс үндестігі 3-ке бөлінеді: ілгерінді ықпал/прогрессивная ассимиляция (уподобление одного звука другому), кейінгі ықпал/регрессивная ас., тоғыспалы ықпал/ регрессивная-прогрессив ас.

Гармония согласных бывает двух видов: прогрессивная и регрессивная ассимиляция.

Ілгерінді ықпал/Прогрессивная ассимиляция

По прогрессивной ассимиляции: Последний звук основы влияет на первый звук окончание. Если последний звук глухой или звонкий б, в, г, д, то начальный звук аффикса глухой. Например: кітап тар п-т глухой, Иванов тар в-звон.+т-глухой

Если последний звук основы звонкий, сонорный или гласный, то начальный согласный звук аффикса звонкий или сонорный. Например: ақын дар н-сонорный+д-звонкий, үй-дің, қыз-ға.

Кейінді ықпал/Регрессивная ассимиляция

Если к корням или основам с конечными глухими согласными қ, к, п прибавляются окончания с начальным гласным ы или і, то конечные глухие қ, к, п озвучиваются в звуки ғ, г, б. Например: қасық+ы = қасығы, доп+ ым = добым.

Тестпен  жұмыс

1. Үндестік заңының неше түрі бар/Сколько видов закона сингармонизма?

А.3; В.1; С.4; Д.2; Е.05;

 2. Дыбыс  үндестігінің  неше  түрі  бар/Сколько видов сингармонизма звуков?

А.1;       В.2;       С.3;     Д.4;      Е.5;

3. Д. ү. Қазақ  тілінің  қай  саласы  қарастырады/какой раздел казахского языка изучает сингармонизм звуков?   

А.лексика.                               Д.синтаксис

В.фонетика                             Е. стилистика

С.морфология              

4. Кейінді ықпалды көрсет.

А.Көрікбай                              Д.Ашса.          

В.Көк гүл                                 Е.Ала көз       

Е.Жан пейіс.

5. Тоғыспалы ықпалды тап

А.бара қалды.

В. ала кел.

С.он бес 

Д. күн кешті

Е. қабы

Спорт түрлері

  Спорттың күнделікті қолданыстағы мынадай түрлерін атай аламыз: коньки, шаңғы тебу, күрес, футбол, волейбол, баскетбол, бокс, еркін күрес, жеңіл атлетика, ауыр атлетика, тейквондо, дзюдо, велоспорт, жүзу,т.б.

Ұлттық ойындардың көптеген түрлері бар. Солардың бірі: көкпар, бәйге, күрес, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ, жамбы ату. Ұлттық ойындардың барлығы үлкен тәрбие береді. Олар ерлікті, тапқырлықты қажет етеді.

Егер адам осы спорт түрлерінін бірімен айналысса,өмірде маңызды жетістіктерге жетеді.

Тапсырма-1. Сұрақтарға диалог ретінде жауап жаз.

1. - Саған спорт ұнай ма?

-

2. - Спорттың қай түрімен шұғылданасың?

-

3. - Қандай жазғы спорт түрлерін білесің?

-

4. - Қандай қысқы спорт түрлерін білесің?

-

Тапсырма-3. Суреттердің орнына спорт түрлерін дұрыс жаз

Спорттың күнделікті қолданыстағы мынадай түрлерін атай аламыз: , , , , , , , еркін күрес, , , , дзюдо, , ,т.б.

Ұлттық ойындардың көптеген түрлері бар. Солардың бірі: көкпар, бәйге, күрес, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ, жамбы ату. Ұлттық ойындардың барлығы үлкен тәрбие береді. Олар ерлікті, тапқырлықты қажет етеді.

Тапсырма-2. Төменде берілген сөздерді пайдаланып тіркесті сөздер құра. Мысалы: баскетбол жарысы.

Баскетбол ойыны

Күрес добы

Шахмат торы

Хоккей алаңы

Футбол жарысы

Тоғызқұмалақ қызықты

Glossary

Үйге тапсырма: АҮМ бойынша жаңа сөздерді жаттау. «Спорт түрлері» мәтінін аударма сөздік арқылы түсініп оқы. Тапсырма-1. Сұрақтарға диалог ретінде жауап жаз.

Негізгі оқулықтар: Ф.Ш.Оразбаева, Ж.Т Даулетбекова,Р.С.Рахметова,А.К.Рауандина «Қазақ тілі мен әдебиеті» , «Бәйшешек». Оқулық 7- сынып.

Қосымша оқулықтар:

1.Мерзімді баспасөз материалдары және ғаламтордан алынған материалдар.

2.Қазақша-орысша,орысша-қазақшасөздіктер.