Өтемұрат А.А.,Болтаева Ә.М.,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

ӘЛЕУМЕТТІК ИНТЕЛЛЕКТТІҢ МАМАНДЫҚТЫ ТАБЫСТЫ ИГЕРУІНЕ ӘСЕРІ

Әлеуметтік интеллект – бұл адамның басқа адамдардың эмоцияларын, уәждерін, ниеттерін және мінез-құлықтарын түсіну, сондай-ақ түрлі әлеуметтік жағдайларда олармен тиімді қарым-қатынас жасау қабілеті. Ол эмпатия, тыңдай білу, қарым-қатынас орнату, сыпайылық, эмоционалдық тұрақтылық және ынтымақтаса білу сияқты қасиеттерді қамтиды.

Әлеуметтік интеллект тұлғаның жеке-психологиялық ерекшелігі ретінде тұлғааралық өзара әрекеттің тиімділігіне тікелей әсер етеді. Қазіргі кезеңде адам сыртқы өзгерістерге тез бейімделіп, үнемі дамып және өзін-өзі жетілдіріп отыруы қажет, яғни өз мүмкіндіктерін жүзеге асыру арқылы сұранысқа ие болуға ұмтылады. Дәл осы әлеуметтік интеллект адамның қоғам өміріне табысты араласуының, әлеуметтік сала мен басқару маманы ретінде қалыптасуының, заманауи коммуникативтік жүйелер мен өзара әрекеттердің ұйымдастырушысы және қатысушысы болудың жетекші компоненті болып табылады.[1]Әлеуметтік интеллект мамандықты табысты меңгеруге айтарлықтай ықпал етеді, әсіресе негізі адамдар арасындағы қарым-қатынасқа құрылған салаларда — педагогика, психология, менеджмент, медицина, журналистика және қызмет көрсету саласында.[1]

Зерттеушілердің әлеуметтік интеллект мәселесіне қызығушылығы ХХ ғасырдың басынан бастап байқалады. Бұл құбылысты зерттеумен шетелдік ғалымдар О. Конт (1910), Э. Торндайк (1920), Г. Олпорт (1937), Дж. Гилфорд (1959), Г. Айзенк (1995) және басқалар айналысқан. Э. Торндайк 1920 жылы алғаш рет психологияға «әлеуметтік интеллект» ұғымын енгізіп, оны «адамдарды түсіну мен оларды басқару қабілеті, тұлғааралық қатынастарда ақылмен әрекет ету қабілеті» деп сипаттаған[3]

В.Н. Куницына әлеуметтік интеллект құрылымына келесі компоненттерді енгізген:

1.Коммуникативтік-тұлғалық потенциал – бұл қарым-қатынасты жеңілдететін немесе қиындататын қасиеттер жиынтығы. Оның негізінде психологиялық байланыс орната білу мен коммуникативтік үйлесімділік сияқты интегралды қасиеттер қалыптасады. Коммуникативтік-тұлғалық потенциал – әлеуметтік интеллектінің негізгі өзегі болып табылады.

2.Өзіндік сананың сипаттамасы – өзін құрметтеу сезімі, комплекстер мен негізсіз наным-сенімдерден, басылған импульстерден азат болу, жаңа идеяларға ашықтық.

3.Әлеуметтік перцепция, әлеуметтік ойлау, әлеуметтік қиял және әлеуметтік түсініктер – бұл әлеуметтік құбылыстарды түсіну мен модельдей алу қабілеті, адамдарды және олардың іс-әрекеттерін қозғаушы мотивтерді ұғына білу.

4.Энергетикалық сипаттамалар – психикалық және физикалық төзімділік, белсенділік, қажырлылық және тез шаршамаушылық[2]

Әлеуметтік интеллект үлгілері

1933 жылы канадалық-америкалық, тегі бойынша ағылшын зерттеушісі Ф. Е. Вернон (F. E. Vernon) «Әлеуметтік психология журналына» «Жеке тұлғаның жағымды бағалануының кейбір ерекшеліктері» атты мақаласын жариялады. Бұл еңбегінде ол әлеуметтік интеллект ұғымына келесі түсініктемелерді берді:

1.Басқа адамдармен тіл табыса білу қабілеті.

2.Адамға қоғамда өзін еркін және табиғи ұстауға мүмкіндік беретін әлеуметтік әдістер жүйесіне ие болу.

3.Әлеуметтік мәселелер мен проблемалар туралы білімнің болуы.

4.Әлеуметтік топ мүшелерінен келетін сигналдарға (ынталандыруларға) сезімталдық таныту, сондай-ақ бейтаныс адамдардың көңіл күйін, мінез-құлық ерекшеліктерін және тұлғалық қасиеттерін түсіне білу қабілеті.[Vernon, P.E. (1933)]

Әлеуметтік интеллект тұжырымдамасын сипаттай отырып, оны үш негізгі критерий тобы арқылы қарастыруға болады: когнитивтік, эмоционалдық және мінез-құлықтық. Когнитивтік критерийлерге әлеуметтік білім, яғни адамдар туралы, олардың мінез-құлқы мен өзара әрекеттесуі жөніндегі білім, әлеуметтік ережелерді білу және басқа адамдарды түсіну қабілеті жатады. [2]Сондай-ақ әлеуметтік жад – адамдардың аттарын, жүздерін есте сақтау қабілеті де маңызды орын алады. Әлеуметтік интуиция адамның өзге адамдардың сезімдерін бағалау, олардың көңіл күйін анықтау, іс-әрекетінің мотивтерін түсіну және әлеуметтік контекст аясында мінез-құлқын дұрыс қабылдау қабілетін білдіреді. Ал әлеуметтік болжау өз іс-әрекеттерін жоспарлай білу, өзіндік дамуды бақылау, өз даму жолын рефлексиялау және пайдаланылмаған мүмкіндіктерді бағалай алу қабілетімен сипатталады.

Эмоционалдық критерийлер әлеуметтік және эмоциялық мәнерлілікпен, яғни өз сезімдерін жеткізе білу, эмоциялық сезімталдық және эмоцияларды бақылау қабілетімен байланысты. Сондай-ақ эмпатия – өзгенің орнына өзін қоя білу, олардың жағдайын түсіну және коммуникативтік, моральдық эгоцентризмді жеңу қабілеті де әлеуметтік интеллектінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұған қоса, өзін-өзі реттеу қабілеті – адамның өз эмоцияларын және көңіл күйін басқара білуі, ішкі тепе-теңдігін сақтау қабілеті жатады.

Мінез-құлықтық критерийлер әлеуметтік қабылдаумен, яғни әңгімелесушіні мұқият тыңдай білу және юморды түсіну қабілетімен сипатталады. Әлеуметтік өзара әрекеттесу бірлесіп жұмыс істеу қабілеті мен дайындығын, ұжымдық әрекет пен шығармашылыққа бейімділікті қамтиды. Ал әлеуметтік бейімделу өз ойын басқаларға түсінікті жеткізе білу, сендіру, басқа адамдармен тіл табысу, ашық және сенімді қарым-қатынас орната алу қабілеттерінен көрінеді.

Осы критерийлерді пайдалана отырып, әлеуметтік интеллектінің әр параметрін анықтауға және сандық тұрғыдан бағалауға арналған арнайы әдістемелерді жасауға болады.[3]

Қазіргі уақытта көптеген зерттеушілер Дж. Гилфорд ұсынған әлеуметтік интеллект тұжырымдамасын ерекше атап өтеді. Дж. Гилфорд – әлеуметтік интеллектіні өлшеуге арналған алғашқы сенімді тесттің авторы. Ол әлеуметтік интеллектіні жалпы интеллект факторынан тәуелсіз, мінез-құлыққа қатысты ақпаратты танумен байланысты интеллектуалдық қабілеттер жүйесі ретінде қарастырған.

Әлеуметтік интеллект адамды қарым-қатынас серіктесі немесе әлеуметтік топ мүшесі ретінде бейнелеуге қатысты танымдық процестерді біріктіреді және реттейді. Оны қалыптастыратын негізгі процестерге әлеуметтік сезімталдық (сензитивтілік), әлеуметтік қабылдау (перцепция), әлеуметтік жад және әлеуметтік ойлау жатады.

Қазіргі білім беру жүйесінде студенттердің академиялық және кәсіби өмірде табысты болуы тек когнитивті қабілеттерге ғана емес, сонымен қатар тұлғаның әлеуметтік және эмоционалдық дағдыларына да байланысты. Осы орайда, әлеуметтік интеллект (ӘИ) – студенттің өзінің және өзгелердің мінез-құлқын, эмоцияларын, ниеттері мен мотивтерін дұрыс түсіну және бағалау, тиімді тұлғааралық байланыстар орнату және әлеуметтік жағдайларға табысты бейімделу қабілеті ретінде қарастырылады. Бұл қабілеттің мақсатқа табысты жетумен (яғни, оқудағы жетістіктерге, кәсіби дамуға және жеке өмірлік мақсаттарға қол жеткізумен) тығыз байланысы бар.

Осылайша, әлеуметтік интеллект қазіргі қоғамда кәсіби табыстылықтың ажырамас шарты болып табылады. Ол адамдар арасындағы тиімді өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді, тұлғалық және кәсіби бейімделуге ықпал етеді, күйзеліс жағдайларын жеңуге және конструктивті қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Дамыған әлеуметтік интеллектсіз мамандықты толық меңгеру мүмкін емес, әсіресе қызметінің негізі адамдармен қарым-қатынас пен өзара әрекеттесуге негізделген салаларда.

Әлеуметтік интеллект әр адамда әртүрлі деңгейде дамуы мүмкін болғанымен, ол тұрақты көрсеткіш болып саналмайды. Кейбір адамдар қарым-қатынасқа бейім және табиғи түрде жоғары коммуникативтік қабілетке ие болса, енді біреулер бұл дағдыны қалыптастыру үшін көбірек күш жұмсауы қажет. Қалай болғанда да, әлеуметтік интеллект – бұл үнемі дамытып отыруға болатын және қажет қабілет, себебі ол тұлғалық әрі кәсіби өмірде үлкен жетістіктерге жетуге мүмкіндік береді.

Қолданылған әдебиеттер:

1Кудинова, И. Б., Вотчин, И. С. Социальный интеллект как предмет исследования // Психологические исследования. – Раздел X. – 2020. – С. 132–142.

2. Куницына В.Н., Казаринова Н.В., Поголь-ша В.М. Межличностное общение. - СПб.: Питер,2002. - C. 469-474.

3. Лунёва, О. В. Основные модели социального интеллекта // Вестник КГУ им. Н.А. Некрасова. – 2012. – Том 18. – № 4. – С. 44–47.