Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасының

«Н.Тілендиев атындағы көп балалы және аз қамтылған отбасылардың балаларына арналған мектеп-интернаты» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

b.serikkhan@mail.ru

Бекболатов Серикхан Ауесбекович

Алғашқы әскери және технологиялық дайындық пәнінің мұғалімі

ƏДІСТЕМЕЛІКҚҰРАЛ

«Төтенше жағдайлар кезінде әрекет етуге үйрету әдістемесі»

2025 жыл

ƏОЖ 379

КБЖ 74.262.27

Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасының «Н.Тілендиев атындағы көп балалы және аз қамтылған отбасылардың балаларына арналған мектеп-интернаты»

Алғашқы әскери және технологиялық дайындық пәнінің мұғалімі

“Төтенше жағдайлар кезінде әрекет етуге үйрету әдістемесі” Бекболатов Серикхан АуесбековичПедагог зерттеуші

b.serikkhan@mail.ru

Алматы: «Білім əлемі» 2025 ж.53 бет

ISBN 978 - 601 - 341 - 501 – 14

Пікір берушілер:

Карсыбаева Раиса Канабековна – Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің оқытушысы, п.ғ.к., қауымдастырылған профессор м.а. Текесбаева Анар – Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің «Педагогика жəне психология» кафедрасының кандидаты.

Ұсынылып отырған оқулық қазіргі заман талабына сай білім беру саласындағы жаңашыл оқытушыға қойылатын талап та жаңашыл болатыны сөзсіз. Оқытушы алдындағы басты міндет оқытудың əдістəсілдерін үнемі жетілдіріп жəне жаңа педагогикалық технологияларды меңгере отырып, еліміздің жарқын болашағын жасайтын білімді де білікті, бəсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру. Жаңа технологияларды меңгеру мұғалімнің кəсіптік, рухани, азаматтық жəне басқа да көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі əсерін тигізеді, өзін – өзі дамытып, оқу үрдісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Бүгінгі күні инновациялық əдістер мен ақпараттық технологиялар қолдану арқылы оқушының ойлау қабілетін арттырып, ізденушілігін дамытып, қызығушылығын тудыру, белсенділігін арттыру ең негізгі мақсат болып айқындалады.

ƏОЖ 379

КБЖ 74.262.27

ISBN 978 - 601 - 341 - 501 – 14

© Бекболатов Серикхан Ауесбекович

© ИП «БІЛІМ ƏЛЕМІ»

АННОТАЦИЯ

Бұл əдістемелік құрал 10–11 сыныптарға арналған «Əскери дайындық» пəні бойынша оқушылардың ел қорғауға деген көзқарасын қалыптастыруға, патриоттық сана-сезімін күшейтуге жəне бастапқы əскери дағдыларын дамытуға бағытталған. Құралда қазіргі заманғы əскери қауіпсіздік талаптары, ұлттық қорғаныс жүйесінің негіздері, алғашқы медициналық көмек, саптық жəне атыс дайындығы, төтенше жағдайларда əрекет ету ережелері қарастырылған. Сонымен қатар, оқушылардың жауапкершілігін арттыруға, тəртіптілік пен батылдық қасиеттерін қалыптастыруға арналған практикалық жаттығулар мен əдістемелік ұсыныстар енгізілген. Материал мұғалімдерге оқу үдерісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі жəне жастардың əскери-патриоттық тəрбиесін нығайтуға ықпал етеді.

АННОТАЦИЯ

Данное методическое пособие предназначено для преподавания предмета «Начальная военная подготовка» в 10–11 классах. Материал направлен на формирование у учащихся высокого уровня патриотического сознания, готовности к защите Родины и понимания основ национальной безопасности. В пособии рассмотрены современные требования оборонной подготовки, основы строевой и огневой подготовки, правила поведения в чрезвычайных ситуациях, основы первой медицинской помощи. Представлены практические упражнения, методические рекомендации и формы работы, способствующие развитию дисциплины, ответственности, выносливости и лидерских качеств старшеклассников. Пособие помогает педагогам организовать учебный процесс эффективно и способствует укреплению военно-патриотического воспитания молодежи.

ANNOTATION

This methodological guide is designed for teaching “Military Training” to 10th– 11th grade students. It aims to develop patriotism, civic responsibility, and readiness to defend the homeland by providing fundamental knowledge of national security, modern defense requirements, and essential military skills. The guide covers drill and marksmanship basics, first aid principles, safety measures, and behavior guidelines in emergency situations. It includes practical exercises, methodological recommendations, and instructional strategies that strengthen discipline, resilience, leadership, and teamwork among students. This material supports teachers in organizing an effective educational process and contributes to shaping a responsible, prepared, and patriotic youth capable of understanding the importance of national defense.

МАЗМҰНЫ

1. Кіріспе …………………………………………………………………… 3

2. Түсіндірме жазба ……………………………………………………...… 5

3. Нормативтік-құқықтық негізі ……………………………………........... 8

4. Әдістемелік құралдың мақсаты мен міндеттері ………….................... 10

5. Өзектілігі мен жаңашылдығы ……………………………….............…. 12

6. Төтенше жағдай ұғымы және түрлері ………………………................. 15

6.1 Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар

6.2 Техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар

6.3 Әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайлар

7. Төтенше жағдай кезіндегі әрекет алгоритмдері ………….................... 22

7.1 Жер сілкінісі кезіндегі әрекет

7.2 Өрт кезіндегі әрекет

7.3 Су тасқыны кезіндегі әрекет

7.4 Лаңкестік қауіп кезіндегі әрекет

8. Азаматтық қорғаныс және эвакуация тәртібі ……………...............… 30

9. Практикалық бөлім ……………………………………………….....… 34

9.1 Жаттығу-сабақ үлгілері

9.2 Тренингтер мен ситуациялық тапсырмалар

9.3 Рөлдік ойындар

9.4 Қауіпсіздік бойынша тест тапсырмалары

10. Бағалау және мониторинг жүйесі …………………………...........…. 45

11. Күтілетін нәтижелер ………………………………………….....…… 47

12. Қорытынды …………………………………………………………… 48

13. Пайдаланылған әдебиеттер …………………………………….......... 49

14. Қосымшалар ………………………………………………………….. 50

КІРІСПЕ

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық қауіпсіздік пен қорғаныс қабілетін нығайту – әрбір мемлекеттің стратегиялық басымдығы. Геосаяси ахуалдың өзгеруі, ақпараттық-цифрлық кеңістіктегі жаңа қауіп-қатерлер, техногендік және табиғи төтенше жағдайлардың артуы жас ұрпақтың қауіпсіздік мәдениетін жаңа деңгейде қалыптастыруды талап етеді. Осы тұрғыда 10–11 сыныптарға арналған «Әскери дайындық» пәні оқушыларды тек теориялық біліммен қаруландырып қана қоймай, өмірлік маңызы бар практикалық дағдыларды меңгертуге бағытталған.

«Әскери дайындық» – патриоттық тәрбиенің өзегі болып табылатын кешенді пән. Оның мазмұны Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінің құрылымы мен қызметін, мемлекеттік рәміздер мен әскери анттың маңызын, ұлттық қорғаныс жүйесінің міндеттерін түсіндіруге негізделеді. Сонымен қатар пән аясында саптық және атыс дайындығы, алғашқы медициналық көмек көрсету, радиациялық және химиялық қауіпсіздік шаралары, төтенше жағдайларда әрекет ету алгоритмдері сияқты маңызды бағыттар қамтылады.

Пәннің білімдік мақсаты – оқушыларға әскери істің негіздерін, қорғаныс саласының қоғамдағы рөлін, әскери-техникалық ұғымдарды жүйелі меңгерту. Ал тәрбиелік мақсаты – тәртіптілік, батылдық, сабырлылық, төзімділік, жауапкершілік және шешім қабылдай білу қабілеттерін қалыптастыру. Мини-топтық жұмыстар, тренажерлық жаттығулар, рөлдік ойындар, практикалық тапсырмалар арқылы оқушылардың белсенділігі артып, оқу материалының меңгерілу сапасы жоғарылайды.

Сонымен қатар, пән азаматтық қорғау және алғашқы медициналық жәрдем көрсету дағдыларын дамытуда маңызды рөл атқарады. Табиғи апаттар, өрт, жарақат алу немесе басқа да төтенше жағдайлар кезінде дұрыс әрекет ету – әрбір азаматтың міндеті. Сабақ барысында оқушылар қауіп-қатерді бағалау, жылдам шешім қабылдау, топпен үйлесімді жұмыс жасау және өзін-өзі бақылау сияқты өмірлік құзыреттерді меңгереді.

Жалпы алғанда, «Әскери дайындық» пәні – оқушыларды болашақ азаматтық және әскери міндеттерге саналы түрде даярлайтын, ел қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейтін маңызды білім беру бағыты. Ұсынылып отырған әдістемелік құрал мұғалімдерге оқу процесін тиімді ұйымдастыруға, теориялық және практикалық материалды жүйелі әрі құрылымды түрде ұсынуға арналған.

ТҮСІНІК ХАТ

Қазіргі жаһандану кезеңінде ұлттық қауіпсіздік мәселесі тек әскери салада ғана емес, әлеуметтік, ақпараттық, технологиялық кеңістікте де өзекті сипатқа ие болып отыр. Геосаяси тұрақсыздық, киберқауіптер, табиғи және техногендік апаттар санының артуы жастардың қауіпсіздік мәдениетін ерте жастан қалыптастыруды талап етеді. Осы тұрғыда мектептегі «Әскери дайындық» пәні – ел болашағын қалыптастыратын стратегиялық маңызы бар бағыттардың бірі.

10–11 сынып оқушылары тұлғалық және азаматтық қалыптасудың шешуші кезеңінде болады. Дәл осы кезеңде Отанға деген сүйіспеншілік, азаматтық жауапкершілік, ұлттық құндылықтарды құрметтеу, тәртіп пен ерік-жігер қасиеттері қалыптасады. Сондықтан әскери дайындық пәні тек әскери қызметке даярлау құралы емес, ол – жасөспірімдердің рухани, зияткерлік және физикалық дамуын қамтамасыз ететін кешенді тәрбие алаңы.

Әдістемелік құрал Қазақстан Республикасының қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілеріне сүйене отырып әзірленді. Құрал мазмұны «Білім туралы» Заң, «Азаматтық қорғау туралы» Заң, Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты және алғашқы әскери және технологиялық дайындық пәнінің үлгілік оқу бағдарламасына сәйкес құрылды.

Бағдарлама мазмұны саптық және атыс дайындығымен шектелмей, төтенше жағдайларда әрекет ету, алғашқы медициналық көмек көрсету, радиациялық және химиялық қауіпсіздік, заманауи әскери-техникалық құрылғылармен танысу, ақпараттық қауіпсіздік негіздері сияқты өмірлік маңызды бағыттарды қамтиды.

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушы – белсенді субъект. Сондықтан әдістемелік құралда жобалық тапсырмалар, рөлдік ойындар, тренингтік сабақтар, симуляциялық модельдеу, практикалық жаттығулар кеңінен қолданылды. Бұл тәсілдер оқушылардың тек теориялық білімін емес, нақты жағдайда дұрыс шешім қабылдау қабілетін дамытады.

Бағдарламаның мақсаты

10–11 сынып оқушыларына әскери дайындық жөнінде жүйелі білім беру, ұлттық қауіпсіздіктің маңызын түсіндіру, алғашқы әскери және азаматтық қорғаныс дағдыларын қалыптастыру, оларды жауапты әрі саналы азамат ретінде тәрбиелеу.

Бағдарламаның міндеттері

1. ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы мен қызметін түсіндіру.

2. Саптық, тактикалық және атыс дайындығының бастапқы негіздерін меңгерту.

3. Төтенше жағдайларда әрекет ету ережелерін практика жүзінде үйрету.

4. Алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру.

5. Әскери тәртіп, жауапкершілік, батылдық, ерік-жігер қасиеттерін дамыту.

6. Командалық жұмыс пен лидерлік қабілеттерді жетілдіру.

7. Әскери-техникалық құралдардың қолданылу принциптерін таныстыру.

8. Патриоттық сана мен елжандылық сезімді нығайту.

Бағдарламаның өзектілігі

Қауіп-қатерлер сипатының өзгеруі білім беру мазмұнын жаңартуды талап етеді. Қазіргі жас буын тек физикалық қауіптерге ғана емес, ақпараттық, психологиялық және технологиялық қауіптерге де дайын болуы тиіс.

Әскери дайындық пәні:

• қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады;

• төтенше жағдайда өмірді сақтап қалу дағдыларын үйретеді;

• азаматтық жауапкершілікті арттырады;

• әлеуметтік жетілуге ықпал етеді.

Сондықтан бұл бағдарлама ұлттық қауіпсіздік жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Ғылыми-әдістемелік деңгейі және жаңашылдығы

Бағдарлама құзыреттілікке бағытталған білім беру парадигмасына сәйкес әзірленген. Психология, педагогика және әскери ғылым негіздері интеграцияланған.

Жаңашылдықтары:

• Практикалық сабақтардың үлесі 40–50%-ға дейін арттырылды;

• Төтенше жағдайларды симуляциялау әдісі енгізілді;

• Психологиялық тұрақтылық пен стресс менеджмент тренингтері қосылды;

• STEAM элементтері мен цифрлық құралдар қолданылды;

• Жобалық және рөлдік оқыту әдістері жүйеленді.

Бағдарламаның сенімділігі ғылыми зерттеулерге, ресми нормативтік құжаттарға және практикада дәлелденген әдістерге негізделеді.

ТҰРАҚТАЛУ БӨЛІМІ

Бағдарлама құрылымы жүйелілік және бірізділік қағидаттарына негізделген. Оқу мазмұны мақсат → міндет → мазмұн → әдіс → нәтиже → бағалау циклдік моделіне сәйкес ұйымдастырылған.

1. Әдіснамалық бірлік

Бағдарлама әскери ғылым, педагогика және жасөспірім психологиясының интеграциялық негізінде құрылған. Әр бөлім мазмұндық және логикалық тұрғыда өзара байланысты.

2. Құндылықтық тұрақтылық

Бағдарлама гуманистік қағидаларға сүйенеді. Адам өмірі мен қауіпсіздігі – басты құндылық ретінде қарастырылады. Патриоттық тәрбие ұлттық дәстүрлермен ұштастырылған.

3. Практикалық тұрақтылық

Әдістемелік құрал мектеп жағдайында қолдануға толық бейімделген. Жаттығулар, тренингтер және симуляциялар қауіпсіздік талаптарына сәйкес ұйымдастырылады.

4. Нәтиженің өлшенімділігі

Күтілетін нәтижелер нақты, өлшенетін және міндеттермен тікелей байланысты. Бағалау критерийлері оқушының:

• білім деңгейін,

• практикалық дағдыларын,

• тұлғалық қасиеттерінің дамуын

анықтауға мүмкіндік береді.

5. Интеграциялық нәтиже

Бағдарлама нәтижесінде оқушыларда:

✔ қауіпсіздік мәдениеті

✔ жедел шешім қабылдау қабілеті

✔ эмоционалдық тұрақтылық

✔ коммуникативтік құзыреттілік

✔ патриоттық құндылықтар

✔ азаматтық жауапкершілікқалыптасады.

НОРМАТИВТІК БАҒЫТЫ

Қорытынды нəтиже: қалыптасатын тұлға моделі Бағдарламаны толық меңгерген оқушы:

• елін сүйетін, жауапты азамат;

• қауіпсіздік нормаларын білетін саналы тұлға;

• əскери іс бойынша базалық дағдысы бар жас сарбаз;

• топпен жұмыс істей алатын белсенді қатысушы;

• қиын жағдайда өзін басқара алатын сабырлы адам;

• дене жəне психологиялық тұрғыдан дайын тұлға;

II БӨЛІМ. ƏСКЕРИ ДАЯРЛЫҚТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

2.1. Ұлт қауіпсіздігі жəне əскери-патриоттық тəрбие

Ұлттық қауіпсіздік ұғымы

Ұлттық қауіпсіздік – бұл мемлекеттің тұтастығын, қоғамның тұрақтылығын жəне əрбір азаматтың өмірін қорғауға бағытталған кешенді жүйе. Қауіпсіздік ұғымы тек əскери саламен шектелмейді; ол – экономикалық, ақпараттық, экологиялық, демографиялық, мəдени, кибер жəне энергетикалық қауіпсіздікті де қамтитын кең ауқымды феномен. Тəуелсіз елдің тұрақты дамуы осы қауіпсіздік бағыттарының үйлесімді жұмыс істеуіне тікелей байланысты.

Ұлттық қауіпсіздіктің ең маңызды деңгейі – адамның қауіпсіздігі. Өйткені мемлекеттің қуаты оның халқының амандығымен, білімділігімен, саналы азаматтық позициясымен өлшенеді. Əскери дайындық пəнінің мақсаты да – осы қауіпсіздік жүйесіндегі адам капиталының рөлін арттыру.

Қорғаныс қабілеті мықты мемлекет ешқашан сыртқы жəне ішкі қауіптің алдында сүрінбейді. Бірақ қауіпсіздік тек күшке ғана емес, санаға да байланысты. Ел болашағын қорғайтын жастар ұлттық құндылықтарды, мемлекеттік рəміздер мен тарихты құрметтегенде ғана шынайы ұлттық қауіпсіздік қалыптасады. Осы тұрғыда ұлттық қауіпсіздік ұғымы тек қорғаныс жүйесі емес, қоғамның рухани иммунитеті ретінде де қарастырылады.

Елді қорғау – азаматтық борыш

Əрбір азаматтың елді қорғауы – туған жерге, ата-бабаның аманатына деген құрметтің айқын көрінісі. Азаматтық борыш – заңмен бекітілген міндет қана емес, ол – ұлттық намыс, адамгершілік қағида жəне қоғамға адалдықтың өлшемі. Тарих беттерінде Отан қорғау жолында жанын қиған батырларымыздың ерлігі қазіргі ұрпаққа үлгі болып қалды.

Елді қорғау тек əскери форма киген жауынгердің ісі емес. Отанға қызмет ету – елдің бірлігіне үлес қосу, білім арқылы мемлекет дамуына атсалысу, экологиялық жауапкершілік, қоғамдағы тəртіпті сақтау, өз құқығы мен міндетін білу. Əскери дайындық сабағы осы борышты түсіндірудің алғашқы баспалдағы.

Жас буын азаматтық борышты тек міндет ретінде емес, қажеттілік ретінде сезінгенде ғана қоғамда шынайы патриоттық қалыптасады. Борыш сезімі əр адамның жүрегінде тəрбиеленеді. Ол отбасынан, мектептен, тарихтан бастау алады. Адам өз еліне қызмет етуге ниетті болса, мемлекет те мықты, тұрақты жəне бəсекеге қабілетті бола түседі.

Патриоттық тəрбиенің тарихи негізі

Қазақ халқының тарихы – патриоттық рухтың шынайы үлгісі. Бабаларымыз ел мен жерді қорғаудың мəнін өмірлік міндет деп білді. Ежелгі сақтар «Жер – ата-бабадан қалған қасиетті аманат» деп санады. Түркі қағандары елдің бірлігі мен тұтастығын сақтауды ең басты идея ретінде ұстанды.

ХІІ–ХV ғасырлардағы Алтын Орда мен Қазақ хандығы кезеңдерінде ұлтты қорғау – ер азаматтың борышы ретінде заңды сипат алды. Қасым ханның «Қасқа жолы», Есім ханның «Ескі жолы» жəне Тəуке ханның «Жеті жарғысы» əскери тəртіп пен қоғам қауіпсіздігіне ерекше мəн берді. XVIII ғасырда ел тəуелсіздігін қорғаған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек сынды батырларымыздың ерлігі патриоттық тəрбиенің мəңгілік негізіне айналды. Абылай хан тұсында мемлекеттің қорғаныс саясаты күшейді, елдің мүддесі мен жердің тұтастығын сақтау басты мақсат болды. XX ғасырдағы тарихи оқиғалар – Бірінші жəне Екінші дүниежүзілік соғыстар, Алаш зиялыларының күресі, 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі – жастардың тəуелсіздік жолындағы рухын шыңдады. Желтоқсан жастарының ерлігі – еркіндікке деген құлшыныстың, елдік сана мен отаншылдықтың шынайы үлгісі.

1991 жылы Қазақстан тəуелсіздік алғаннан кейін патриоттық тəрбие мемлекеттік саясаттың негізгі бағыты ретінде бекітілді. ҚР Қарулы Күштерінің құрылуы, əскери доктриналардың қабылдануы, əскерипатриоттық клубтардың дамуы – осы тарихи сабақтастықтың жалғасы.

Қазіргі Қазақстан жағдайындағы қауіпсіздік мəселелері (мысалдармен)

Бүгінгі Қазақстанның қауіпсіздік жүйесі күрделі, көпқырлы талаптарға негізделеді. Қауіп-қатердің сипаты бұрынғыдай тек əскери емес, экономикалық, ақпараттық, кибер жəне экологиялық сипатқа ие болып отыр.

1. Ақпараттық қауіпсіздік

Мысалы: жалған ақпараттың таралуы, фейктер, радикалды идеяларды насихаттайтын цифрлық контент жасөспірімдердің санасына əсер етеді.

Ақпараттық сауаттылық – қазіргі ұрпақ үшін қауіпсіздіктің маңызды бөлігі. 2. Киберқауіпсіздік

Қазақстанжыл сайын мыңдаған хакерлік шабуылға ұшырайды. Электронды үкімет жүйесі, банк карталары, жеке деректер – қорғауды қажет ететін нысандар. Жастар киберқорғаныс заңдарын білуі тиіс. 3.

Экологиялық жəне техногендік қауіптер Мысалдар:

• Жамбыл облысындағы əскери қоймадағы жарылыс (2021 ж.)

• Арыс қаласындағы төтенше жағдай (2019 ж.)

Бұл оқиғалар халықтың төтенше жағдайда əрекет ету дағдысын қажет ететінін көрсетті.

4. Əскери-саяси қауіпсіздік

Көрші мемлекеттермен шекараның ұзындығы, геосаяси аймақтағы тұрақсыздық ықтимал қауіптердің бар екенін айғақтайды. Қазақстан бейбіт саясат жүргізгенімен, кез келген ел секілді қорғанысқа дайын болуы тиіс.

4. Ішкі қоғамдық тұрақтылық

Əлеуметтік, этносаралық, жастар арасындағы тəртіп мəселелері – ұлттық қауіпсіздіктің маңызды элементтері.

Ұлттық қауіпсіздік – елдікті, тəуелсіздікті, болашақты сақтап қалудың негізгі кепілі. Əскери дайындық пəні осы құндылықтарды жас ұрпақтың бойына сіңіруде маңызды рөл атқарады. Оқушылар елді қорғау – əр азаматтың борышы екенін, патриоттық тəрбиенің тарихи тамыры тереңде жатқанын, қазіргі қауіпсіздік талаптары үнемі өзгеріп отыратынын түсінеді.

Осылайша бұл бөлім – оқушыларды еліміздің қауіпсіздігіне саналы, жанжақты, білімді көзқараспен қарауға бағыттайтын теориялық негіз болып табылады.

2.2. ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы

1. Əскер түрлері: Құрлық əскері, ƏƏК, ƏТК

Кесте 1 – ҚР Қарулы Күштерінің негізгі əскер түрлері

2. Арнайы бөлімдер (десанттық-шабуыл, барлау, инженерлік əскер)

Арнайы бөлімдер — ерекше тапсырмаларды орындайтын, кəсіби даярлығы жоғары əскери құрылымдар. 1. Десанттық-шабуыл əскерлері Міндеттері:

• Жоғары дайындықпен əуеден түсіп, стратегиялық нысандарды алу

• Кенеттен шабуыл жасау

• Артқы тылға жасырын ену Ерекшелігі:

• Дайындық деңгейі өте жоғары

• Жылдам жəне маневрлік операциялар жүргізеді 2. Барлау бөлімдері Міндеттері:

• Жау позициясын, техникасын анықтау

• Ақпарат жинау

• Тактикалық деректерді жеткізу Ерекшелігі:

• Жасырын əрекет

• Дəлдік пен ептілік қажет

3. Инженерлік əскер Міндеттері:

• Қорғаныс құрылыстарын салу

• Миналарды тазалау/орналастыру

• Көпірлер, өткелдер жасау

• Төтенше жағдай кезінде құтқару жұмыстары Ерекшелігі:

• Арнайы техникамен жұмыс

• Техникалық білімді қажет етеді

Арнайы бөлімдер Қазақстанның қорғаныс қабілетін күшейтетін негізгі əскери буын болып табылады.

3. Басқару жүйесі

Төмендегі кесте басқару жүйесін “мектеп құрылымымен” салыстыру арқылы түсінікті түрде берілген.

Кесте 2 – ҚР Қарулы Күштері басқару жүйесі (мектеп моделімен)

Бұл тəсіл оқушыларға əскери басшылықты түсінуді жеңілдетеді.

3. Əскери қызметтің құқықтық негіздері

Қазақстандағыəскери қызмет ҚР заңдары арқылы реттеледі. Негізгі құқықтық актілер төмендегідей: 1. ҚР Конституциясы (1995 ж.)

• 36-бап: «Қазақстан Республикасын қорғау – əрбір азаматтың қасиетті парызы мен міндеті»

• Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары əскери қызметке байланысты шектелуі мүмкін.

2. «Əскери қызмет жəне əскери қызметкерлердің мəртебесі туралы» ҚР Заңы (2012 ж.) Бұл заң:

• əскери қызметтің түрлерін (міндетті, келісімшарттық)

• əскери қызметкерлердің құқықтары мен міндеттерін

• əлеуметтік жеңілдіктерді

• əскери қызметке қабылдау тəртібін

• əскери оқытылған резервті толық түсіндіреді.

2. «Қорғаныс жəне Қарулы Күштер туралы» Заң

• ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы

• Басқару жүйесі

• Қорғаныс міндеттері

2. «Азаматтық қорғаныс туралы» Заң

• ТЖ-дағы іс-əрекет

• Құтқару қызметтерінің міндеттері

2. Əскери доктрина (2017 ж.)

• ҚР қорғаныс стратегиясы

• Қауіп-қатер түрлері

• Əскери-саяси бағыттар

2. Халықаралық құқық нормалары

• БҰҰ жарғысы

• Женева конвенциясы (соғыс кезіндегі адам құқықтары)

Бұл құқықтық негіздер Қазақстанның қорғаныс жүйесінің тұрақты, заңды жəне халықаралық деңгейде мойындалғанын дəлелдейді.

Бұл бөлім оқушыларға ҚР Қарулы Күштері жайлы толық түсінік береді:

• Əскер түрлері

• Арнайы бөлімдер

• Басқару жүйесі

• Құқықтық база

2.3. Сарбаздың құқықтары мен міндеттері

Сарбаздың құқықтары мен міндеттері — Қарулы Күштердің тəртібі мен жауынгерлік дайындығының негізгі тірегі. Əскери қызметке барған азамат мемлекеттік заңдарды, əскери жарғыларды жəне командирдің бұйрықтарын бұлжытпай орындауға міндетті. Бұл талаптар Қазақстан Республикасының «Əскери қызмет жəне əскери қызметшілердің мəртебесі туралы» заңы мен əскери жарғылардың негізінде анықталады.

1) Сарбаздың негізгі міндеттері

1. Əскери антқа адал болу

Əскери ант — сарбаздың мемлекет пен халық алдындағы берік уəдесі.

Антты орындау — əскери қызметтің негізгі моральдық қағидасы.

2. Командирлердің бұйрықтарын уақытылы орындау

Сарбаз бұйрықты талқыламай, нақты жəне дəл орындауы тиіс. Бұл тəртіп армияның біртұтас, тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді.

3. Əскери тəртіпті сақтау

• форма кию ережелері

• саптық тəртіп

• ішкі тəртіп

• қаруды қауіпсіз қолдану

Сарбаз осы талаптарды толық меңгеруі қажет.

4. Отанды қорғауға дайын болу

Əскери дайындық сабақтарына, жаттығуларға, оқу-жаттығу жиындарына белсенді қатысу.

4. Қарулы Күштердің мүлкін ұқыпты сақтау

Қару-жарақ, техника, құрал-жабдық — мемлекеттік мүлік. Оларды бүлдіру заңмен қудаланады.

4. Жауынгерлік тапсырманы орындауда батылдық көрсету Төтенше жағдайда сабырлы болу, дұрыс шешім қабылдау — əскери даярлықтың нəтижесі.

2) Сарбаздың құқықтары

Əскери қызметкердің құқықтары заңмен бекітіледі жəне оған əлеуметтік кепілдіктер беріледі.

1. Қауіпсіз еңбек жағдайына құқығы

Қаруды қолдану, оқу-жаттығулар қауіпсіздік ережелеріне сəйкес жүргізілуі тиіс.

2. Материалдық жəне əлеуметтік қолдау Оған мыналар кіреді:

• ай сайынғы жалақы

• тегін медициналық көмек

• тамақпен, киіммен қамтамасыз ету

• демалыс алу құқығы

• тұрғын үй мəселесінде жеңілдіктер (келісімшарттық қызметте)

3. Құқықтық қорғалуы

Сарбаздың құқығы əскери полиция, прокуратура жəне басқа мемлекеттік органдар арқылы қорғалады.

3. Білім алу мүмкіндігі

Көптеген əскери бөлімдерде кəсіби курстар, мамандандырылған дайындықтар қарастырылған.

3) əскери жарғылардың рөлі

Сарбаздың құқықтары мен міндеттері «Жауынгерлік жарғы», «Ішкі қызмет жарғысы», «Тəртіп жарғысы» арқылы бекітіледі. Бұл құжаттар:

• тəртіп нормаларын

• қарым-қатынас ережелерін

• командир-сарбаз міндеттерін

жауапкершілік түрлерін анықтайды.

Жарғылар — армиядағы тəртіп пен ұйымшылдықтың негізгі құралы.

Сарбаздың құқықтары мен міндеттерін түсіну — əскери дайындықтың басты бөлігі. Міндеттерді орындау — тəртіптілік пен жауапкершілікке үйретсе, құқықтар — əскери қызметкерлердің əлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етеді. Бұл тепе-теңдік қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақтылығына тікелей əсер етеді.

2.4. Əскери-техникалық дайындық негіздері

Əскери-техникалық дайындық — оқушылардың қару-жарақ үлгілерімен, əскери техникамен, жеке қорғаныс құралдарымен жəне қауіпсіздік ережелерімен танысуын көздейтін маңызды бағыт. Бұл дайындық жас буынға заманауи əскери технологиялардың логикасын түсінуге, қауіпсіздік мəдениетін қалыптастыруға жəне төтенше жағдайларда дұрыс əрекет етуге көмектеседі.

Қару-жарақ, техникалық жабдықтар жəне қорғаныс құралдары — елдің қорғаныс қабілетін нығайтатын негізгі элементтер. Сондықтан мектептегі əскери дайындық пəні бұл саланы теориялық жəне практикалық бағытта жан-жақты қамтуы керек.

1. Қару-жарақтың жалпы құрылысы жəне оның жұмыс принципі Мектеп деңгейінде оқушылар нақты атыс қаруын қолданбайды, алайда қарудың құрылысы, бөлшектері жəне қызмет ету принципімен танысады. Əдетте оқыту АК-74 (Калашников автоматы) макеті негізінде жүргізіледі.

Автоматтың негізгі бөліктері:

• оқпаны (ствол)

• оқжатар (магазин)

• бекітпе жақтауы

• газдан қайтару механизмі

• соққы-тұтандырғыш механизмі

• қайтармалы серіппе

• дүм (приклад)

• көздеу құрылғысы

Бұл бөліктердің қызметін білу оқушыларға қарудың қалай жұмыс істейтінін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қауіпсіздік ережелері — əскери-техникалық дайындықтың негізгі бөлігі.

2. Жеке қорғаныс құралдары

Əскери жағдайда жəне төтенше оқиғаларда жеке қорғаныс құралдары адам өмірін сақтайды. Оқушылар олардың түрлері мен қолдану тəртібімен танысады.

1. Противогаз (ГП-7, ПМК типтері) Қолданылады:

улы газдардан

• түтіннен

• химиялық аэрозольдерден Оқушылар қарсы газды:

1. кию тəртібі,

2. ішінде тыныс алу техникасы,

3. сүзгі бактың қызметі туралы теориялық білім алады.

2. Респиратор жəне сүзгі маскалар

Тұрмыстық немесе техногендік жағдайда өте қажет.

3. Қорғаныш костюмі (ОЗК, Л-1)

Радиациялық жəне химиялық қауіпті аймақтан өтуде қолданылады.

Оқушыларға қорғаныс құралдарын сақтау, кию уақыты (20–40 секунд аралығында) жəне қолдану нормалары үйретіледі.

3. Əскери техника жəне қолданылатын жабдықтар

Мектеп бағдарламасы əскери техниканы толық үйретпейді, бірақ оқушылар мына негізгі техника түрлерін біледі:

• Бронетранспортер (БТР)

• Жаяу əскердің жауынгерлік машинасы (БМП)

• Танктер (Т-72, модернизацияланған Т-90)

• Əскери жүк көліктері

• Байланыс жəне барлау машиналары Əрқайсысының қолдану саласы түсіндіріледі:

• БТР/BMP — жаяу əскерді тасымалдау

• Танк — негізгі соққы күші

• Əскери байланыс техникасы — ақпарат жеткізу

• Барлау техникасы — қарсыластың орнын анықтау

Оқушылар техниканың мүмкіндігі мен тактикалық маңызын түсінеді.

3. Радиациялық жəне химиялық қорғаныс негіздері

Бұл бөлім қоғамдағы техногендік қауіптерді ескере отырып өте маңызды.

Оқушылар:

• радиацияның түрлерін (α, β, γ)

• радиацияның адам ағзасына əсерін

• химиялық заттардың қауіптілігін (хлор, аммиак, фосген)

• қауіпті айықтан шығу алгоритмін

• зарарсыздандыру (дезактивация) негіздерін үйренеді. РХҚ (радиациялық-химиялық қорғаныс) тек əскери салада емес, тұрмыстық жағдайда да қажет (мысалы, Арыс/Жамбыл оқиғалары, техногендік апаттар).

3. Байланыс құралдары жəне əскери радиобайланыс негіздері Əскери байланыс — кез келген операцияның жүрегі. Оқушылар: радиостанцияның қызметі

   • хабар беру тəртібі

   • командалық сигналдар

   • құпиялылық принципі сияқты тақырыптармен танысады.

3. Əскери-техникалық мəдениет жəне қауіпсіздік

Оқушылардың əскери-техникалық сауаттылығы келесі дағдыларды қалыптастырады:

• техникаға ұқыпты қарау

• бұйрықтарды нақты орындау

• қауіпсіздік ережелерін бұзбау

• төтенше жағдайда дұрыс əрекет ету

• жауапкершілік пен тəртіп

Əскери-техникалық дайындық — оқушыларды заманауи қару-жарақ, қорғаныс құралдары жəне əскери техника жөнінде түсінікпен қамтамасыз ететін маңызды

бөлім. Ол қауіпсіздік мəдениетін қалыптастырып, ел қорғауға деген

жауапкершілікті күшейтеді.

III БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ ДАЙЫНДЫҚ

3.1. Саптық дайындық (Практика)

Саптық дайындық – тəртіптілік, жинақылық, бұйрықты нақты орындау дағдысын қалыптастыратын негізгі əскери практикалық бөлім. Əр бір əрекет нақты команданың орындалуына негізделеді. 1) Сапқа тұру

Команда: «САПҚА ТҰР!» Орындалуы:

1. Оқушылар бір сызық бойымен, иық деңгейінде қатарласып тұрады.

2. Аяқтары – өкшелер қосылып, аяқтың ұштары 45° сыртқа қарай ашылады.

3. Дене тік, кеуде алға, иық артқа жіберіледі.

4. Қолдар – табиғи түрде, саусақтар жартылай бүгулі, санның бойымен төмен түсіріледі.

5. Бас – тік, көз алға бағытталған.

6. Əр оқушы арақашықтықты созылған қол арқылы белгілейді (қатар арасындағы қашықтық 60–80 см).

7. Саптағы тыныштық сақталады: сөйлеуге, қозғалыс жасауға болмайды.

Мақсаты:

• дұрыс саптық тəртіпті қалыптастыру

• топ ішіндегі қашықтықты сақтауға үйрету

2) Бір орында бұрылу Командалар:

• «ОҢҒА!»

• «СОЛҒА!»

• «АРТҚА!»Орындалуы:

1. «Оңға!»

   1. Команда айтылғанда, бұрылу оң аяқтың ұшымен жасалады.

   2. Оң аяқ – тірек нүктесі, сол аяқ – орыннан көтерілмей, оңға қарай 90° бұрылады.

   3. Бұрылыс ширақ, бірақ дыбыссыз жасалады.

   4. Дене тік, иық бір деңгейде.

2. «Солға!»

   1. Сол аяқтың ұшымен бұрылу, оң аяқ соған қарай ығысады.

   2. Солға қарай 90° бұрылу.

3. «Артқа!»

   1. Сол аяқтың ұшымен 180° бұрылу.

   2. Оң аяқпен аяқтау.

3) Қозғалыстағы бұрылу Командалар:

• «ОҢҒА АЙНАЛ!»

• «СОЛҒА АЙНАЛ!»Орындалуы:

1. Қозғалыс кезінде:

   1. Сап «Бірінші – ЕКІ!» командасымен жүріс бастайды.

   2. Команда «Оңға айнал!» берілгенде, бұрылыс төрт қадам арқылы жасалады: _o1–2 қадам – денені бұрылуға дайындау _o3–4 қадам – толық бұрылып, жаңа бағытқа түсу 3. Құламау үшін қадамның ұзындығы аздап қысқарады.

2. Бұрылу кезінде сап бұзылмауы тиіс:

• арақашықтық сақталуы

• қадам ырғағы өзгермеуі

• жетекші оқушы бағытты көрсетеді

4. Командаларды қабылдау Команданың құрылымы:

1. Дайындық бөлігі – не істеу керегі (мысалы: «Оңға…»)

2. Аяқтау бөлігі – қашан орындау керек («…БҰРЫЛ!») Команда қабылдау тəртібі:

1. Команда естіле салысымен оқушы қимылды тоқтатып, бұйрыққа назар аударады.

2. Команданы қайталауға, қозғалыс жасауға болмайды.

3. Аяқтау бөлігі айтылғанда – дəл сол сəтте орындау керек.

4. Бұйрықты орындау үздіксіз, артық қимылсыз, жылдам болуы тиіс.

5. Егер команда түсініксіз болса, саптан шықпай, қол көтеріп сұрамау керек — мұндай жағдай мектеп жағдайында командир түсіндіруі тиіс.

Команда мысалдары:

• «Сапқа – ТҰР!»

• «Бір қадам алға – АЛҒА!»

• «Оңға – БҰРЫЛ!»

• «Қаруды – ОМЫРАУҒА!»

4. Топтық саптық жаттығулар 1) «Бір сызыққа туралан» жаттығуы •Оқушылар бір түзу бойына тұрады.

   • Командир: «АЛҒА ҚАРА!»

   • Топ іштей түзелу арқылы сапты түзетеді.

2. «Арақашықтықты сақта»

   • Алдыңғы оқушыға дейін бір қол ұзындық қойылады.

   • Жүріс кезінде де осы арақашықтық өзгермеуі тиіс.

3. «Жұппен қозғалу»

   • Жол тар болса, екі-екіден қозғалысқа үйренеді.

   • Қадамы бірдей болуы тиіс.

4. «Бір орында жəне қозғалыста бұрылу» циклі

   • Топ бір мезетте бұрылу жасайды.

   • Бұйрықтың орындалу дəлдігі бағаланады.

5. «Саптық марширлеу»

   • Қадам ұзындығы: 70–80 см

   • Қадам ырғағы: минутына 110–120

   • Мектеп алаңында шеңбер бойымен марширлеу Бұл бөлім оқушыларға:

• сапқа нақты тұруды

• бұйрықтарды дұрыс орындауды

• бір орында жəне қозғалыста бұрылуды

• топпен үйлесімді əрекет етуді

• тəртіп пен жауапкершілікті - үйретуге бағытталған.

3.2. Атыс дайындығы (Практика)

Атыс дайындығы – оқушыларды қарудың құрылымымен, оны қауіпсіз қолданумен жəне көздеу элементтерімен таныстыратын маңызды практикалық бөлім. Мектепте тек оқсыз (оқ-дəрісіз) макеттер қолданылады.

1) Макет қаруды бөлшектеу–жинау

Оқыту көбіне АК-74 немесе АК-47 макеті арқылы жүргізіледі. a)

Жартылай бөлшектеу (оқушы орындайтын деңгей)

Команда: «Қаруды – ЖАРТЫЛАЙ БӨЛШЕКТЕ!» Орындалуы:

1. Қаруды қауіпсіз күйге келтіру (оқ жоқ екенін тексеру).

2. Оқжатарды алу.

3. Қақпақшаны (крышка ствольной коробки) алу.

4. Қайтармалы серіппені шығару.

5. Бекітпе жақтауын шығару.

6. Бекітпені жақтаудан ажырату.

7. Газ түтігін алу (мектеп жағдайында міндетті емес).

b) Жинау (кері ретпен) Команда: «Қаруды – ЖИНА!»Орындалуы:

1. Бекітпені жақтауға орнату.

2. Жақтауды орнына қою.

3. Қайтармалы серіппені салу.

4. Қақпақшаны жабу.

5. Оқжатарды жалғау.

Уақыт нормативтері (мектеп деңгейі):

• Бөлшектеу: 25–40 секунд

• Жинау: 35–50 секунд

2. Қауіпсіздік ережелері

Атыс дайындығында негізгі 5 қағида:

1. Қаруəрдайым оқталған сияқты қаралуы тиіс.

– Макетпен де тек қауіпсіз бағытта жұмыс істеледі.

2. Қарудың аузы (ствол) ешкімге бағытталмауы керек. – Тіпті ойнап көрсетуге тыйым салынады.

3. Саусақ – атыс тұтқасында емес, жақтау бойында тұрады. – Көздеу дайындалмайынша саусақ спускқа қойылмайды.

4. Командир рұқсатынсыз қаруға қол тигізбеу.

5. Бөлшектеу мен жинау тек “ТОҚТАТ!” командасынан кейін аяқталады.

Қосымша қауіпсіздік:

• Қарумен жүгірмеу

• Жерге тастамау

• Өзбетінше бұзбау / бөлшектерді алмастырмау

• Бір-біріне қару ұстатпау

Бұл ережелер бұзылса – жаттығу тоқтатылады.

2. Нысанаға көздеу

Нысанаға көздеу – дəлдіктің негізі.

Көздеу құрылымының элементтері:

• алдыңғы көздеу (мушкa)

• артқы көздеу (прицел)

• нысана (мақсат) Көздеудің принципі:

1. Мушканың ортасы прицелдің ортасымен бір сызықта болуы керек.

2. Нысана – мушканың дəл үстінде орналасуы тиіс.

3. Көз – мушка мен нысананы қатар фокусқа алады, ал прицел аздап бұлыңғырланады.

Көздеу қателері:

• мушканың төмен-қайқаюы

• прицелдің дұрыс алынбауы

• бас бұрышының дұрыс болмауы

• дем шығаруда қозғалу

Мектепте нысана көбіне №4 жəне №6 оқу нысаналары арқылы үйретіледі.

2. Дұрыс тұрыс жəне дем алу техникасы

Атыс дəлдігі – дене позициясына тікелей байланысты. а) Дұрыс тұрыс (үлгі):

1. Аяқтар – иық деңгейінде ашық.

2. Сол аяқ – аздап алда (оңқол адам үшін).

3. Дене – сəл еңкейген, бірақ бүкірленбеген.

4. Қару – үш нүктемен тіреледі:

oоң қол oсол қол _oиық ойысы

5. Шынтақ – табиғи қалыпта, керілмеген.

b) Дем алу техникасы:

Ату дем шығарудың соңында жасалады.

Үш кезеңдік əдіс:

1. Терең емес дем алу

2. Жай шығару

3. Демді 1–2 секунд ұстап, ату

Бұл əдіс дене қозғалысын азайтып, нысананы тұрақтандырады.

5) Тренажердағы атыс

Қазіргі мектептерде атыс тренажерлары (лазерлік немесе VR-атышылар) жиі қолданылады. Тренажер түрлері:

• Laser Shot

• Сандық атыс тренажері

• VR-жаттығу модульдері

• Интерактивті тирЖаттығу кезеңдері:

1. Команда:«Тренажер – ДАЙЫНДАЛ!»

2. Қолданушы өзін нысанаға бағыттайды.

3. Мушка–прицел–нысана сəйкестігін орнатады.

4. Симуляциялық ату жасайды.

5. Жүйе дəлдік, қателер, қозғалыс траекториясын көрсетеді.

Бағалау:

• нысанаға дəл түсу пайызы

• мушка тұрақтылығы

• дене бұрыштары

• қателік диаграммалары Тренажердың артықшылықтары:

• қауіпсіз

• дыбыссыз

• оқ-дəрі шығыны жоқ

• оқушы қателігін бірден көреді

• əр оқушы жеке-жеке жаттыға алады

ҚОРЫТЫНДЫ

• Ұсынылып отырған практикалық бөлім оқушылардың әскери дайындық бойынша бастапқы дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Сабақ барысында білім алушылар қаруды бөлшектеу және жинау реттілігін меңгеріп, қарумен қауіпсіз жұмыс істеу ережелерін сақтауды үйренеді. Сонымен қатар нысанаға дәл көздеу, дұрыс тұрыс пен қозғалыс техникасын орындау, тренажерлық атыс элементтерін игеру арқылы практикалық машықтарын жетілдіреді.

• Бұл дағдылар оқушылардың тек техникалық дайындығын арттырып қана қоймай, олардың жауапкершілігін, тәртіптілігін, жинақтылығын және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады. Әскери жаттығулар барысында орындалатын әрбір әрекет оқушының зейінін шоғырландыруға, өзін-өзі бақылауға және нақты нұсқауларды дәл орындауға үйретеді.

• Практикалық бөлімнің мазмұны әскери тәртіп нормаларын сақтауға, қауіпсіздік талаптарын қатаң орындауға және Отан қорғау мәдениетін саналы түрде түсінуге негізделген. Жүйелі ұйымдастырылған жаттығулар арқылы оқушылар қарумен жұмыс істеудің жауапкершілігін сезініп, ел қауіпсіздігіне құрметпен қарауды меңгереді.

• Жалпы алғанда, бұл бөлім әскери дайындықтың практикалық негізін нығайтып, оқушылардың болашақ азаматтық және әскери міндеттерін саналы түрде қабылдауына ықпал етеді.

3.3. Тактикалық даярлық (Практика)

Тактикалық даярлық – оқушылардың жергілікті жерді бағалау, жасырыну, əрекет бағытын таңдау, шабуыл жəне қорғаныс модельдерін дұрыс қолдану дағдыларын дамытатын маңызды бөлім. Бұл жаттығулар қауіпсіз жағдайда, қарусыз, алаңда немесе спорттық аумақта орындалады.

1. Жергілікті жерді барлау (нақты, қадамдап) Мақсаты:

Оқушы қауіп-қатерді алдын ала анықтайды, ықтимал бағыттарды бағалайды, қауіпсіз қозғалыс жолын таңдайды.

Орындалу реті:

1. Команда:«Барлау – БАСТА!»

2. Оқушылар 3–4 топқа бөлінеді.

3. Əр топқа 10×10 м аумақ беріледі.

4. 5 минут ішінде оқушылар:

   • биік нүктелерді анықтайды;

   • паналау орындарын белгілейді (ағаш, дуал, төбе, жыра); _oашық аймақтарды белгілейді;

   • қауіп төндіретін аймақтарды (төмен шұңқыр, биік шөп, бұрыш) көрсетеді.

5. Əр топ “есеп беру қағазын” толтырады:

   • Қауіпсіз бағыт: … oҚауіпті нүкте: …

   • Жасырынуға болатын орындар: … _oҚозғалыс маршруты: … Нəтиже:

Оқушы жер бедерін тактикалық тұрғыдан талдауды үйренеді.

2. Жасырыну Мақсаты:

Көрінбеу, дыбыс шығармау, табиғи нысандарды дұрыс пайдалану.

Жаттығу:

1. “Жазық жерде жасырыну” Оқушылар жерге жатып:

• денені мүмкіндігінше жерге жабыстырады;

• аяқ толық созылады;

• шынтақтар 45° бұрышта;

• қозғалыс баяу, жорғалап орындалады. 2. “Тік объекті қасында жасырыну” (ағаш, қабырға, қора) Оқушылар:

• денені объектінің сызығына дəл “жабыстыру”;

• басты шамадан тыс шығармау;

• бір бүйірімен тұру;

• көлеңкені пайдалану.

3. “Дыбыссыз қозғалу”

• өкшеге емес, аяқ ұшына басу

• ауырлық орталығын алға бермеу

• 1–2 секундтық кідірістер жасау Қателіктер:

• биік тұру

• шапшаң қозғалу

• ашық аймақты кесіп өту

• дыбыс шығару

3) “Шабуыл” жəне “Қорғаныс” позицияларын модельдеу

Бұл бөлім қарусыз, тек қауіпсіз үлгі ретінде өткізіледі. a) “Шабуыл” позициясы Орындау реті:

1. Дене екіге еңкейген, ауырлық орталығы алға.

2. Сол аяқ – алда, тізе аздап бүгіледі.

3. Қолдар – алға бағытталған (қару ұстау моделіндей).

4. Қадам қысқа, жылдам.

5. Мақсатқа қарай жабық бағытпен (ағаш, бұтаның жаны) қозғалу.

6. 3–5 м сайын паналап кідіріс жасалады. Моделдеу тапсырмасы:

• «Мына ағаштан келесі жыраға жылжы»

• «Паналау нүктесіне дейін 10 секундта жет»

b) “Қорғаныс” позициясы Орындау реті:

1. Дене жартылай отырыста (70–80°).

2. Бір тізе жерге тиеді (“тізерлеу позициясы”).

3. Артқы аяқ – тепе-теңдік үшін тіреу.

4. Қолдар “нысананы бақылау” позициясында.

5. Қорғаныс аумағы 180° шеңберде бақыланады. Моделдеу тапсырмасы:

• «Берілген нүктені 1 минут қорға»

• «Шартты қарсыластың бағытын белгіле»

4) Топтық тактикалық ойындар

Бұл ойындар қарусыз, тек əрекеттер моделін қолдана отырып жүргізіледі.

1. “Екі топ – екі бағыт” ойыны Жүргізілуі:

1. 2 топқа бөлінеді: “Қорғаныс” жəне “Шабуыл”.

2. Шабуыл тобы жасырыну жəне жергілікті жерді дұрыс пайдалана отырып берілген нысанаға жақындауы тиіс.

3. Қорғаныс тобы нысананы “көрінген-ақ” дауыстап белгілеуі керек.

4. Əр раунд 3–5 минут. Мақсаты:

   • жерді тактикалық қолдану

   • байқалмауға машықтану 2. “Жерді барлау – маршрут құру”

Жүргізілуі:

1. Топқа аумақ картасы (қолмен салынған) беріледі.

2. Топ 3 маршрут құрады: _oең қауіпсіз _oең жылдам _oжасырынуға ең қолайлы

3. Əр топ 2 минут ішінде өз маршрутын қорғайды. Мақсаты: Тактикалық ойлау, шешім қабылдау. 3. “Паналау нүктесін тап” Жүргізілуі:

1. Мұғалім алаңда 10–15 паналау нүктесін белгілейді.

2. Оқушылар “қауіп” белгісі берілгенде (ысқырық), 3 секунд ішінде паналау орнына жетуі тиіс.

3. Кім жетпесе — ойыннан шығады. Мақсаты: Жылдам реакция, тактикалық бағдарлану.

4. “Құтқарушы тобы” Міндет:

Жер бедерін қолдана отырып, “жараланған” командаласты қауіпсіз аймаққа жеткізу.

Ережелер:

• 3–5 адамнан тұратын топ

• бір “жараланған” адам

• жасырыну, паналау, жағдайды бағалау міндетті • қауіпсіз аймақ 20–30 м жерде Бағалау:

• маршруттың дұрыстығы

• байланыс

• əрекет үйлесімділігі

• қауіпсіздік ережелері

Тактикалық даярлық сабақтары оқушыларға:

• жерді дұрыс бағалауды

• жасырынуды

• шабуыл/қорғаныс позициясын дұрыс таңдауды

• топпен үйлесімді əрекет етуді

• шынайы өмірде қауіпсіз шешім қабылдауды - үйретеді.

3.4. Төтенше жағдайлардағы іс-əрекет (Практика)

Төтенше жағдайларда дұрыс əрекет ету — адам өмірін сақтайтын негізгі дағды. Бұл бөлім оқушыларды эвакуация жолын дұрыс анықтауға, қауіпсіз аумақты таңдауға, жағдайды модельдеу арқылы шынайы дағдыларды қалыптастыруға жəне противогазды жылдам киюге үйретеді.

1) Эвакуация маршрутын құру Мақсаты:

Оқушылар ғимараттан немесе аумақтан дұрыс, қысқа жəне қауіпсіз жолмен шығуды үйренеді.

Жаттығу:

Команда: «Эвакуация маршрутын – ЖАСА!» Орындалуы:

1. Мұғалім мектептің немесе спорт алаңының сызбасын береді.

2. Оқушылар 4–5 адамнан топтарға бөлінеді.

3. Əр топ:

oшығу есіктерін, _o баспалдақтарды, _o

авариялық шығу жолдарын, _oбөгеттерді

(қызылмен), oқауіпті аймақтарды (түтін, от, құлаған заттар – шартты түрде) белгілейді.

4. 5 минут ішінде ең қауіпсіз маршрутты сызып шығады.

5. Топ жұмысты қорғайды:

   • Неліктен осы жолды таңдадыңыз? _oҚандай қауіптен қаштыңыз?

   • Резервтік жоспар бар ма?

Бағалау:

• маршруттың дəлдігі

• қысқалығы

• қауіпсіз аймақты дұрыс таңдау

2) Қауіпсіз аймақты анықтау Мақсаты:

Оқушы төтенше жағдай кезінде қай аймақ қауіпсіз екенін ажырата біледі.

Жаттығу:

Мұғалім аумақта 5–6 орын белгілейді:

• ашық алаң

• ғимараттың бұрышы

• ағаш жанында

• терезенің астында

• спорт алаңы

• автотұрақ маңы Тапсырма:

Оқушылар «ҚАУІП» сигналы берілгенде (ысқырық) 3 секунд ішінде қауіпсіз орынға жетуі керек.

Қауіпсіз аймақты таңдаудың критерийлері:

• үстінен зат құламайды

• өрт/түтін жоқ

• айнала ашық көрінеді

• электр сымдары жоқ

• терезе, шыны, ауыр заттардан алыс Қауіпті аймақ мысалдары:

✘ терезе астында

✘ электр бағанының жанында

✘ ағаштың астында (жел/дауылда)

✘ автокөлік жанында

3. Төтенше жағдайды модельдеу (симуляция)

Бұл жаттығулар психологиялық дайындықтыарттырады жəне нақты жағдайларда дұрыс əрекет етуге үйретеді.

Жаттығу 1: “Өрт симуляциясы” (қарусыз, дыбыссыз)

1. Мұғалім: «Ғимаратта өрт болды!» 2. Оқушылар: oесікті қолдың сыртымен тексеру (ыстық па?) _oтүтін бар деп елестетіп, жерге төмен еңкею_oтынысты киім жеңімен жабу _oбелгіленген маршрутпен шығу Жаттығу 2: “Жер сілкінісі” Оқушылар:

• үстел астына жасырынады • терезеден алыс тұрады

• басын екі қолмен қорғайды

• ысқырыққа дейін сол позицияда болады Жаттығу 3:

“Химиялық заттың төгілуі” Оқушылар:

• қарсы желге қарай жүрмейді

• мұрын/ауызды жабады

• противогаз кию алгоритмін орындайды

3. Противогаз кию уақыты Мақсаты:

Оқушы противогазды 20–40 секунд ішінде киюі тиіс (мектеп стандарты: 25–30 сек).

Алгоритм:

Команда: «ГАЗ!»

1-қадам: Противогазды алу (1–2 сек)

• Қаптың қақпағын ашу

• Масканы шығару

2-қадам: Масканы қарау (1 сек)

• Сыртынан ақауы жоқ екеніне көз жеткізу

3-қадам: Кию (4–6 сек)

• Масканы екі қолмен ұстап

• Иекпен төменгі бөлігіне кіргізіп

• Жоғарғы жағын бір қозғалыспен бастан асыра тарту

4-қадам: Тығыздықты тексеру (2 сек)

• Демді ішке тартып, ауа кірмегенін бақылау

5-қадам: Қорғаныш қалпына келтіру (1–2 сек) • Қапты қайта жабу Мектеп нормативі:

• Жақсы: 18–22 сек

• Орташа: 23–30 сек

• Қанағаттанарлық: 31–40 сек Қателер:

✘ Масканы керісінше ұстау

✘ Жұмсақ тартылмауы

✘ Тығыздықты тексермеу

✘ Дұрыс болжамдамаған қозғалыс

Қорытынды

Бұл практикалық бөлім оқушыларға:

• эвакуация жоспарын құруды

• қауіпсіз аймақты анықтауды

• шынайы төтенше жағдай алгоритмдерін

• противогазды жылдам, дұрыс киюді үйренуге мүмкіндік береді. Бұлар – өмірде қажет болатын өмірлік маңызды дағдылар.

Қысқа мерзімді сабақ жоспары №1

Қысқа мерзімді сабақ жоспары №2

Білім беру ұйымының атауы
Пəні:
Бөлім:
Педагогтің атыжөні:
Күні:
Сыныбы:	Қатысушылар саны	Қатыспағандар саны
Тақырыбы	Төтенше жағдайда эвакуация жəне қарсы газ кию
Сабақтың мақсаты	Эвакуация маршрутын дұрыс құруды үйрету. Противогазды 25–30 секунд ішінде киюге машықтандыру. Төтенше жағдайда сабырлы əрекет жасауға тəрбиелеу.
Құндылықтарды дарыту

V БӨЛІМ. СИМУЛЯЦИЯ ЖƏНЕ ТРЕНИНГТЕР

5.1. “Төтенше жағдайдағы тірі қалу” квесті Мақсаты:

Оқушыларды шынайы төтенше жағдайларға дайындау, дұрыс шешім қабылдау қабілетін дамыту, қауіпсіздік дағдыларын бекіту, командамен

жұмыс істеуге үйрету. Ұзақтығы: 25–40 минут

Формат: топтық квест, 4–6 станция

Қатысушылар: 10–30 оқушы

1) Квест құрылымы

6 негізгі станция ұсынылады:

1. “Барлау жəне бағыт таңдау” станциясы

2. “Өрттен эвакуация” станциясы

3. “Химиялық қауіп” станциясы

4. “Жаралыға көмек” станциясы

5. “Радиобайланыс” станциясы

6. “Құтқару миссиясы” финалдық станция Əр станцияда 5–7 минуттық тапсырма бар.

2) Станциялар сипаттамасы

1-Станция: “Барлау жəне бағыт таңдау”

(Жер бедерін талдау, карта оқу)Тапсырма:

Оқушыларға шағын карта (алаң жоспары) беріледі. Олар:

• 3 қауіпсіз маршрут

• 3 қауіпті аймақ

• 2 паналау нүктесін ✔ 1 резервтік шығу жолынтаңдап картаға түсіреді.

Қ осымша күрделендіру:

Мұғалім картаны 10 секунд көрсетіп, жауып қояды — топ оны есте сақтап, қайта салады.

Дамытатын дағдылар:

• тактикалық ойлау

• жылдам талдау

• кеңістікті бағдарлау

2-Станция: “Өрттен эвакуация”

(Түтін жағдайын моделдеу)Тапсырма:

Оқушылар «Ғимаратта өрт шықты!» деген сигналдан кейін:

1. Есікті қолдың сыртымен тексереді

2. Төмен еңкейіп қозғалады

3. Жасалған эвакуация маршрутымен жүреді 4. Қауіпсіз аймаққа жетеді Шарт (симуляция):

• Қызыл таспамен “түтін аймақтар” белгіленеді

• “Құлаған зат” ретінде конустар қойылады

Қателері анықталады: ✔биік жүріп қою

• маршруттан ауытқу

• паналау нүктесін дұрыс таңдамау

3-Станция: “Химиялық қауіп”

(Противогаз кию жəне əрекет алгоритмі)Тапсырма:

Команда «ГАЗ!»берілген соң:

Противогаз кию (25–30 сек)

Химиялық зат таралғанда дұрыс бағытты анықтау

Алаңнан қарсы жел бағытымен кету Қосымша:

Мұғалім 3 сұрақ қояды:

• Қандай газдар тұрмыста қауіпті?

• Аммиак төгілсе қай жаққа жүреміз?

• Егер противогаз жоқ болса, не істеу керек?

4-Станция: “Жаралыға көмек” (Алғашқы көмек көрсету)Тапсырма:

Оқушы манекенге немесе серіктеске:

• таңғыш салады

• қан кетуді тоқтатады

• аяқ-қолды бекітеді

• жағдайды бағалайды («ес-түс, тыныс, тамыр») Қосымша жаттығу:

  • “Шок жағдайында жатқан адамға қалай көмектесем?”

  • “Сынық пен шығу айырмашылығы”

5-Станция: “Радиобайланыс”

(Топ ішіндегі байланыс жəне команда беру)Тапсырма:

Оқушыларға рация немесе оның макеті беріледі. Олар:

Дұрыс шақыру формасын қолданады:

“Бірінші – Екіншіге. Қабылдадың ба?”

Қысқа хабарлама береді

Тапсырма бойынша маршрут координатын жеткізеді Қосымша: Шулы орта моделі (музыка, шуды имитациялау) → күрделі жағдайдағы байланыс.

6-Станция: “Құтқару миссиясы” — Финалдық

(барлық дағдыларды біріктіру)Сюжет:

Алаңның бір нүктесінде “жараланған адам” (қуыршақ немесе оқушы) бар.

Топ:

1. Барлау → жол таңдау

2. Қарсы газ кигендей əрекет ету

3. Өрт аймағын айналып өту

4. Жаралыны тасымалдау əдісімен алып шығу _o“Қолтықтан сүйреп шығару” _o“Екі адаммен тасу” Мақсат:

Жаралыны 5 минут ішінде қауіпсіз аймаққа жеткізу.

3. Квестті бағалау

Бағалау парағы (əр станция 5 балл):

Станция	Дағды	Ұпай
Барлау	маршруттың дəлдігі	0–5
Өрт	алгоритмді сақтау	0–5
Химиялық қауіп	противогаз кию	0–5
Алғашқы көмек	бірінші жəрдемнің дұрыстығы	0–5
Байланыс	анық, қысқа хабарлама	0–5
Құтқару	командалық үйлесім	0–5

Жалпы: 30 балл

20–30 → “өте жақсы”

15–19 → “жақсы”

10–14 → “қанағаттанарлық”

3. Квесттің күтілетін нəтижесі Квест аяқталған соң оқушылар:

• төтенше жағдайда дұрыс əрекет етеді

• командалық жұмыста белсенді

• карта мен маршрутты түсінеді

• противогаз кигенде уақыттан аспайды

• алғашқы көмек көрсетеді

• жылдам шешім қабылдайды

Бұл квест — жасөспірімдердің өмірлік қауіпсіздік дағдыларын шынайы жəне қызықты түрде дамытуға арналған күшті құрал.

5.2. “Құтқару операциясы” командалық ойыны

Ойын форматы: командалық–тактикалық Ұзақтығы: 20–35 минут

Қатысушылар саны: 12–30

Топ саны: 2–4 команда (əрқайсысы 4–6 адам)

Өтетін орын: спорт зал, мектеп ауласы, əскери дайындық алаңы

1. Ойынның мақсаты ✔төтенше жағдайдағы командалық жұмыс дағдысын дамыту

• барлау, тактикалық жоспарлау, алғашқы көмек көрсету дағдыларын бекіту

• стресстік жағдайда шешім қабылдау қабілетін қалыптастыру

• көшбасшылық, рөлдік жауапкершілік, жылдам ойлау

2. Ойынның сюжеті (сценарий)

Аумақта төтенше жағдай орын алғаны туралы ақпарат беріледі:

• жарылыс

• өрт

• ғимарат құлауы

• химиялық заттың төгілуі

(мұғалім өзі таңдайды)

Сол аймақта зардап шеккен адам бар (қуыршақ / оқушы рөлінде).

Командалар құтқарушы топ ретінде оны тауып, алғашқы көмек көрсетіп, қауіпсіз жерге жеткізуі тиіс.

2. Команданың рөлдік бөлінісі

Əр команда мүшесі міндетті түрде бір рөлді алады:

• Барлаушы – маршрутты алдын ала тексереді

• Медик – алғашқы көмекке жауапты

• Байланысшы – ақпарат жеткізеді

• Тактикалық жетекші – жоспар құрады

• Қолдаушы – жаралыны тасымалдауға көмектеседі

• Қауіпсіздік бақылаушысы – команданың ережені сақтауын бақылайды

• Бұл рөлдер оқушылардың жауапкершілігін арттырады.

2. Ойын алаңы мен кедергілер

Алаңда мұғалім келесі «кедергілерді» белгілейді:

• Өрт аймағы (қызыл лента)

• Түтін тұманы(қызыл/ақ бау немесе қағаз жолақтар)

• Құлаған нысандар (конустар, орындықтар)

• Химиялық аймақ (сары белгі)

• Қауіпсіз аймақ (жасыл белгі)

Бұл кедергілер ойынға шынайылық береді.

2. Ойын кезеңдері (қадамдап) 1-кезең: Жағдайды қабылдау – 2 мин Мұғалім хабарлайды:

«Алаңның шығыс бөлігінде төтенше жағдай болды. Бір адам жарақат алды.

Миссия — оны тауып, алғашқы көмек көрсетіп, қауіпсіз аймаққа жеткізу».

Командалар қысқа 1 минут жоспарлайды. 2-кезең:

Барлау – 3 мин Барлаушы алға бір өзі шығып:

• қауіпті аймақтарды белгілейді

• ең қысқа əрі қауіпсіз бағытты анықтайды

• командаға мəлімет береді

Бұл уақытта басқа топ мүшелері қозғала алмайды.

3-кезең: Жаралыны табу – 3–5 мин Команда белгіленген маршрутпен жүреді:

• өрт аймағын айналып

• түтінді аймақтан төмен еңкейіп

• құлаған заттарды айналып

Жаралыны тапқаннан кейін медик жұмысқа кіріседі.

4-кезең: Алғашқы көмек көрсету – 4–5 мин Медик міндетті түрде орындайды: ✔жараны тексеру

• қан кетсе, таңғыш салу

• ес-түсін бағалау

• қажет болса, аяқ-қолды бекіту

• тыныс бар-жоғын тексеру

Бұл кезеңде команданың басқа мүшелері жаралыны қоршап, қауіпсіз айналаны қамтамасыз етеді.

5-кезең: Жаралыны тасымалдау – 4–6 мин Тасымалдау тəсілдері:

1. “Қолтықтан сүйреу” (жеңіл жарақат)

2. “Екі адаммен көтеру”

3. “Арқамен тасу” (егер рұқсат болса)

4. “Көрпе əдісі” (жаралыны көрпенің үстіне салу) Топ қауіпсіз аймаққа жетуі керек.

6-кезең: Құтқару нүктесіне шығу – 1–2 мин Қауіпсіз аймаққа жеткенде байланысшы: «Операция аяқталды. Жаралы қауіпсіз аймақта» деп хабарлайды. Ойын аяқталады.

6. Бағалау жүйесі

Барлығы – 30 балл

Критерий	Ұпай
Маршруттың дұрыстығы	5
Командалық үйлесім	5
Қауіпсіздік ережесін сақтау	5
Алғашқы көмектің сапасы	5
Тасымалдау техникасы	5
Уақытқа сыйып орындау	5

28–30 балл → Өте жоғары деңгей

20–27 балл → Жақсы

15–19 балл → Қанағаттанарлық

6. Ойыннан кейінгі талдау (дебрифинг) – 3–5 мин Мұғалім 5 сұрақ қояды:

   1. Қандай сəт қиын болды?

   2. Кім көшбасшы рөлін жақсы атқарды?

   3. Қандай қателер жіберілді?

   4. Нені жақсартуға болады?

   5. Қайəрекет өмірде өте маңызды болар еді?

Бұл талдау ойынның тəрбиелік əсерін күшейтеді.

Ойынның күтілетін нəтижелері Оқушылар:

• төтенше жағдайдағы командалық əрекетті меңгереді

• алғашқы көмек алгоритмін есте сақтайды

• бағыт таңдау жəне барлау жүргізеді

• уақыттың тапшылығында дұрыс шешім қабылдайды

• стреске төзімділік дамытады

• қауіпсіздік мəдениетін қалыптастырады

5.3. “Əскери шатыр құру” практикумы

Ұзақтығы: 20–30 минут

Қатысушылар: 6–20 оқушы

Өтетін орын:мектеп ауласы, спорт алаңы, дала жағдайын имитациялау алаңы

1. Практикумның мақсаты

• əскери шатырдың құрылымын тану

• шатырды тез жəне дұрыс құрастыру

• топпен бірлесіп əрекет ету

• дала жағдайына дайындық дағдысын дамыту

• төтенше жағдайда уақытты тиімді пайдалану

2. Қажетті құрал-жабдықтар

   • 1 немесе 2 əскери дала шатыры (Палатка армейская ПУ-2, УСБ, немесе туристік шатыр)

   • Қада (колышки) – 8–12 дана

   • Арқан/жіп – 4–6 дана

   • Каркас құбырлары (жинақ түрінде)

   • Балға (ағаш/резеңке)

   • Қауіпсіздік қолғаптары

   • Уақыт өлшеуіш (секундомер)

2. Шатырдың құрылымы (оқушыларға қысқаша түсіндіру) Əскери шатыр 5 негізгі элементтен тұрады:

1. Тент (жабын) – шатырдың матасы 2. Каркас (доға/тіреу құбырлары)

3. Қада (жерге бекіткіш темір бұйым)

4. Тартқыш арқан

5. Жер төсеніш (егер бар болса)

Мұғалім əр элементті көрсетіп, қолмен ұстатып түсіндіреді.

2. Қауіпсіздік ережелері (міндетті)

• Балғамен соғу кезінде ара қашықтық 1–1,5 м

• Металл қадыны қолғаппен ұстау

• Арқанды тартқанда қол бұралып қалмауын қадағалау

• Жер тайғақ немесе шұңқырлы болса, шатырды сол жерге құруға болмайды

✔Желді ауа райында шатырдың арты желге қарсы тұруы керек

5. Практикум кезеңдері (қадамдап) I кезең: Дайындық — 3 мин Мұғалім команда береді:

«Шатыр құруға ДАЙЫНДАЛ!»

Топ:

• құралдарды шығарады •шатырды толық жинақтап қояды • рөлдерге бөлінеді: Рөлдер:

1. Каркас құрастырушы – 2 адам

2. Тентті ашушы – 1–2 адам

3. Қадақаққыштар – 2 адам

4. Көзбен бақылаушы (лидер) – 1 адам

2. кезең: Каркасты жинау — 5 мин Алгоритм:

1. Каркас құбырларын ұзын/қысқа бөліктерге бөлу

2. Құбырларды нөміріне қарай (1–2–3) біріктіру

3. Төменгі тіреуіштерді қосу

4. Тентті көтеруге дайын позицияға келтіру Маңызды: Тіреуіштердің бұрыштары 90°–110° арасында болуы тиіс.

2. кезең: Тентті жайып, шатырды көтеру — 7 мин Алгоритм:

1. Тентті толық жерге жайып, созып алу

2. Каркасты шатырдың ішіне (немесе сыртқы моделіне) орнату

3. Тентті тіреулерге бекіту (ілгектер/таспалар/ілмектер)

4. Екі адам шатырдың екі шетін көтеріп тұрады

5. Қалған топ мүшелері тенттің созылуын қадағалайды

6. Тест: шатырдың үстінде еш қатпар қалмауы керек Қателер мен түзетулер:

✘ Тенттің қисық түсуі → шеттерін қайта тарту

✘ Каркас толық ашылмауы → құбыр байланысын тексеру

✘ Тіреулердің биіктігі əркелкі → қайта теңестіру

2. кезең: Қадаларды қағу жəне бекіту — 8 мин Команда: «Шатырды БЕКІТ!»Алгоритм:

1. Қадалардышатырдың бұрыштарынан 40–50 см қашықтыққа қадау

2. Қада бұрышы: 45° сыртқа қарай 3. Балғаны қауіпсіз қашықтықта пайдалану 4. Арқанды тарту:

oқатты, бірақ үзілуге келмейтіндей _o

өлшем: 10–12 кг тартылу

5. Шатырдың орталық арқанын соңынан бекіту Жел кезіндегі қосымша бекіту:

• Желге қарсы жаққа 2 қосымша қада

• Арқанды төменірек байлау

2. кезең: Шатырды тексеру жəне бағалау — 4 мин Лидер немесе мұғалім тексереді:

• шатыр тік тұр ма?

• тент қатпарсыз ба?

• арқан дұрыс тартылған ба?

• қада бос емес пе?

• шатыр желге дұрыс бағытталған ба?

Сынақ:

Шатырдың бір қабырғасын қолмен ақырын итеріп, беріктігін тексеру.

6. Уақыт нормативі (мектеп деңгейі)

Команда деңгейі	Уақыты
Өте жақсы	10–12 мин
Жақсы	13–16 мин
Орташа	17–20 мин
Қанағаттанарлық	21–25 мин

6. Практикумды күрделендіру (қалаған жағдайда)

• «Уақытқа қарсы» жарыс

• Кешкі/қараңғы жағдайда құру

• Жел бағытын ескеру

• Бір рөлді алып тастап, команданы қиындату

• “ Жаңбыр басталды!” сигналы → шатырды жылдам бекіту 8. Практикум аяқталған соң талдау – 2–3 мин Мұғалім сұрақтар қояды:

  • Қандай кезең қиын болды?

  • Командада кім белсенді болды?

  • Қандай қателіктер жіберілді?

  • Шынайы жағдайда бұл жаттығу неге қажет? Практикум нəтижелері Оқушылар:

• шатырды 10–20 минутта толық құра алады

• топпен үйлесімді жұмыс істейді

• дала жағдайында паналау орнын ұйымдастыруды үйренеді

• тактикалық жəне техникалық дағдыларды меңгереді

• еңбек дағдыларын, шыдамдылықты дамытуға мүмкіндік алады

VI БӨЛІМ. ҚОРЫТЫНДЫ

«Əскери дайындық – ел қорғауға бағытталған білім» əдістемелік құралы қазіргі мектеп оқушылары үшін аса маңызды əрі өмірлік маңызы бар дағдыларды меңгертуді көздейді. 10–11 сыныптарға арналған бұл бағдарлама жасөспірімдердің бойында патриоттық сана, азаматтық жауапкершілік, қауіпсіздік мəдениеті жəне дағдарыс жағдайында дұрыс шешім қабылдай білу қабілетін қалыптастыруға бағытталған. Ел қорғанысы тек қарулы күш қатарында қызмет етумен шектелмейді; ол — əрбір азаматтың өз өміріне, отбасының амандығына, қоғамның тұрақтылығына жауапкершілікпен қарауы. Сондықтан бұл пəннің мазмұны тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал ететін кешенді білімдер мен практикалық дағдыларды біріктіреді.

Əдістемеде берілген теориялық бөлімдер оқушылардың Қарулы Күштердің құрылымын, ұлттық қауіпсіздік негіздерін, төтенше жағдай түрлерін, əскери-техникалық ұғымдарды түсінуіне мүмкіндік береді. Ал практикалық бөлім — осы білімді нақты əрекет арқылы бекітудің тиімді жолы. Саптық дайындықтан бастап, алғашқы көмек көрсету, тактикалық қозғалыс, тренажерлық атыс, эвакуация, противогаз кию, құтқару операциялары сияқты жаттығулар оқушымен тікелей тəжірибе ретінде орындалады. Мұндай формат пəнді қызықты, пайдалы жəне есте қаларлық етеді.

Сонымен қатар, симуляциялар мен командалық тренингтер оқушыны шынайы жағдайға жақын ортада əрекет етуге үйретеді. Олар жауапкершілік, бір-біріне сенім, топпен жұмыс істеу, көшбасшылық сияқты маңызды өмірлік дағдыларды дамытады. Əскери шатыр құру, барлау жүргізу, қауіпсіз аймақты анықтау секілді тапсырмалар жасөспірімдерді тек əскери ортаға емес, жалпы өмірлік қиындықтарға да дайындайды. Бұл əдістемелік құралдың басты өзегі — адамның өмірін сақтауға бағытталған білім мен дағдыны қалыптастыру. Əр бөлім, əр жаттығу оқушыны ойлануға, талдауға, əрекет етуге, өзгелерге көмектесе білуге үйретеді. Бұлар — болашақ азаматтың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыратын маңызды ұғымдар.

Қорытындылай келе, бұл бағдарламаның мазмұны ұлттық қауіпсіздікті түсінетін, өз елін сыйлайтын, жауапкершілігі жоғары, дені сау жəне төтенше жағдайларда абыржымай əрекет ете алатын азамат тəрбиелеуге бағытталған. Əскери дайындық пəні – қазіргі заманда қажет, өмірмен тікелей байланысты, жастардың рухани, денелік жəне интеллектуалдық дамуына ықпал ететін маңызды білім саласы.

Ендеше, бұл əдістемелік құрал – оқытушыға да, оқушыға да қауіпсіздік мəдениетін қалыптастыруда, ел қорғау идеясына тəрбиелеуде, тəжірибелік дағдыларды нығайтуда сенімді көмекші бола алады.

ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Астана, 2023.

1. «Əскери қызмет жəне əскери қызметшілердің мəртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. – Астана, 2012 (өзгертулер мен толықтырулармен).

2. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы. Оқу құралы. – Астана: Қорғаныс министрлігі баспасы, 2021.

3. Назарбаев Н.Ə. Тəуелсіздік дəуірі. – Астана, 2017.

4. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. Төтенше жағдайлар кезіндегі іс-қимыл бойынша нұсқаулар. – Астана, 2020.

5. Кравченко Л. В., Литвинов А. А. Начальная военная подготовка: Учебник для общеобразовательных организаций. – Москва: Просвещение, 2020.

6. American Red Cross. First Aid/CPR/AED Participant’s Manual. – USA, 2019.

7. NATO Handbook. Allied Joint Doctrine for Military Tactics. – Brussels: NATO Standardization Office, 2020.

8. WHO (World Health Organization). Emergency and Trauma Care Systems: Clinical Guidelines. – Geneva, 2018.

9. Омаров Ə., Тілеубергенов Е. Əскери дайындық.

10. Оқуəдістемелік құрал. – Алматы: Рауан, 2022.

ҚОСЫМША СІЛТЕМЕЛЕР

? Нормативтік-құқықтық құжаттар

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы

https://adilet.zan.kz

2. «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы

https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_

3. «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы

https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1400000188

4. Қазақстан Республикасының Азаматтық қорғау жүйесін дамыту тұжырымдамасы

https://adilet.zan.kz

5. ҚР Оқу-ағарту министрлігінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты (МЖМБС)

https://gov.kz/memleket/entities/oqu-aqartu

? Төтенше жағдайлар және қауіпсіздік ресурстары

6. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі ресми сайты

https://gov.kz/memleket/entities/emer

6. Төтенше жағдайлар кезіндегі іс-қимыл алгоритмдері

https://www.gov.kz/memleket/entities/emer/documents

6. Азаматтық қорғаныс бойынша әдістемелік материалдар

https://online.zakon.kz

? Білім беру және әдістемелік ресурстар

9. Алғашқы әскери және технологиялық дайындық пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы

https://nao.kz

9. «Өрлеу» БАҰО әдістемелік материалдары

https://orleu-edu.kz

9. BilimLand қауіпсіздік сабақтары

https://bilimland.kz

? Халықаралық қауіпсіздік ресурстары (қосымша)

12. IFRC (Халықаралық Қызыл Крест) қауіпсіздік нұсқаулықтары

https://www.ifrc.org

12. UNDRR – Disaster Risk Reduction

https://www.undrr.org