«ASIL-BOBEK» ЖШС «Алтын ұя» бөбекжай балабақшасы

Мектепке дейінгі білім беру мен оқыту сапасын арттырудың инновациялық технологиялары

Тақырыбы: «Алтын сақа: Асық терапиясы» – мектепке дейінгі ұйымда тәрбиеші мен логопедтің бірлескен инновациялық-түзету жұмысы

Дайындағандар:
Бөбекжай-балабақша тәрбиешілері: Агайдарова Г.Т

Сариева М.Ж
және логопед маманы: Қуатбек Ф.С

2026 жыл

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................

1. Мектепке дейінгі жастағы балалардың тілдік және когнитивтік даму маңыздылығы.......................................................................................

2. Асық терапиясы – ұлттық құндылық пен заманауи түзету әдісінің үйлесімі.............................................................................................

3. Тәрбиеші мен логопед маманның бірлескен іс-әрекетініңмоделі....................................................................................................

4. Асық ойындары арқылы ұсақ моториканы және артикуляцияны дамыту....................................................................................................

5. Тіл кемістіктерін түзетудегі инновациялық асық технологиялары.............................................................................

6. Балабақшадағы «Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ойын ортасы................................................................................................

7. Жобаның нәтижелілігі мен инновациялық тиімділігін бағалау........................................................................................................

Жобаны іске асыру іс-шаралар жоспары....................................................

Қорытынды..................................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..............................................................

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең – бала тұлғасының қалыптасуындағы ең маңызды кезең. Осы шақта баланың когнитивтік қабілеттері, қиялы, ұсақ моторикасы және ең бастысы – сөйлеу тілі қарқынды дамиды. Қазіргі білім беру жүйесіндегі басты трендтердің бірі – тәрбие мен оқытуды ұлттық құндылықтармен байланыстыра отырып, заманауи инновациялық технологияларды қолдану. Алайда, соңғы жылдары балабақша жасындағы балалар арасында сөйлеу тілінің түрлі деңгейдегі бұзылыстары жиі кездесуде. Бұл мәселені шешуде тек қана логопедтің жеке жұмысы жеткіліксіз, мұнда тәрбиеші мен логопедтің тығыз серіктестігі қажет.

«Алтын сақа: Асық терапиясы» атты бұл жоба мектепке дейінгі ұйымда тәрбиешілер мен логопед маманның біріккен түзету-дамыту жұмысының жаңа үлгісін ұсынады. Ұлттық ойын жәдігері – асықты заманауи логопедиялық және педагогикалық құрал ретінде пайдалану баланың тілін дамытып қана қоймай, бойына ұлттық код пен рухани құндылықтарды сіңіруге мүмкіндік береді.

Өзектілігі: Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесіндегі ең басты мәселелердің бірі — балалардың тілдік даму деңгейінің төмендеуі және сөйлеу тіліндегі түрлі кемістіктердің (дислалия, дизартрия, тілдің жалпы дамымауы — ТЖД) жиілеуі. Бұл мәселені шешу тек логопедтің ғана емес, бүкіл педагогикалық ұжымның, әсіресе тәрбиешінің бірлескен заманауи және инновациялық тәсілдерді қолдануын талап етеді.

Ұлттық құндылықтарды жаңғырту және оны заманауи педагогикамен ұштастыру аясында «Асық терапиясы» ерекше орын алады. Асық ойындары баланың тек физикалық белсенділігін арттырып қана қоймай, бас миының қыртыстарындағы сөйлеу орталықтарымен тығыз байланысты ұсақ моториканы дамытудың таптырмас табиғи құралы болып табылады.

Жобаның мақсаты: Балабақшада тәрбиеші мен логопедтің бірлескен іс-әрекеті аясында асық терапиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың тіл кемістіктерін түзету және когнитивтік қабілеттерін дамытудың тиімді жүйесін жасау.

Жобаның міндеттері:

- Асық терапиясының теориялық және практикалық негіздерін зерттеу.

-Логопед пен тәрбиешінің бірлескен жұмыс моделін құру.

-Тіл ширату және моториканы дамытуға арналған асық ойындарының кешенін әзірлеу.

-Балабақшада арнайы «Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ортасын ұйымдастыру.

Пәні: Асық терапиясы арқылы балалардың тіл кемістіктерін түзету процесі.

Объектісі: Мектепке дейінгі ұйымның ересектер немесе ерекше білім беруді қажет ететін (ЕБҚ) балалар топтары.

Ғылыми жаңалығы: Асық ойындарын жай ғана қозғалыс ойыны емес, логопедиялық түзету-дамыту технологиясы ретінде жүйелеп, тәрбиеші мен логопедтің интеграцияланған жұмыс құралына айналдыру.

1.Мектепкедейінгіжастағыбалалардыңтілдікжәнекогнитивтікдамумаңыздылығы. Мектепке дейінгі шақ (3-6 жас) — бала тұлғасының, мінез-құлқының және психикалық процестерінің қарқынды дамитынеңсезімтал (сенситивті) кезеңі. Бұл кезеңде бала қоршаған ортаны белсенді танып, өзіндік «Мен» концепциясын қалыптастырады. Бала дамуының екі негізгі өзегі — когнитивтік (танымдық) сала және тілдік қабілет.

1.1. Когнитивтік даму және оның құрылымы

Когнитивтік даму — бұл баланың ақпаратты қабылдау, өңдеу, есте сақтау және оны өз қажеттілігіне жарату қабілетінің эволюциясы. Жан Пиаженің когнитивтік даму теориясына сәйкес, мектепке дейінгі жастағы балалар «операцияға дейінгі кезеңде» болады. Олар әлемді тікелей көрнекіліктер, бейнелер және белгілер (символдар) арқылы таниды.

Баланың когнитивтік саласына мынадай маңызды психикалық функциялар кіреді:

Түйсік пен қабылдау: Заттардың түсін, пішінін, көлемін, кеңістіктегі орнын ажырату.

Зейін: Мектепке дейінгі шақта зейін көбіне еріксіз болады. Бала тек өзіне қызықты, жарқын, қозғалыстағы заттарға ғана назар аударады. Ерікті зейінді (мақсатты түрде назар аударуды) қалыптастыру — балабақшаның басты міндеті.

Есте сақтау: Бұл жаста бейнелі-эмоционалды есте сақтау басым. Бала өзін таңғалдырған немесе қуантқан сәттерді ұзақ сақтайды.

Ойлау: Көрнекі-әрекеттік деңгейден көрнекі-бейнелі деңгейге ауысады. Бала заттарды қолымен ұстап, қимыл-қозғалыс жасау арқылы ой қорытады.

1.2. Тіл мен ойлаудың өзара байланысы (Нейропедагогикалық аспект)

Көрнекті психолог Л.С. Выготский өзінің ғылыми еңбектерінде «Тіл мен ойлау» бір-бірінен ажырамайтын, біртұтас процесс екенін дәлелдеген. Тіл — ойдың сыртқы көрінісі, ал ой — тілдің ішкі мазмұны.

Бала сөйлей бастағанда оның ойлау деңгейі сапалы жаңа сатыға көтеріледі:

Сөз — жалпылау құралы: Бала «алма» деген сөзді үйренгенде, ол тек алдында тұрған нақты бір алманы ғына емес, жер бетіндегі барлық алма атаулыны (жасыл, қызыл, үлкен, кіші) жалпылап түсіне бастайды.

Ми қыртысының белсенділігі: Сөйлеу тілі бас миының үлкен жарты шарларындағы ерекше аймақтармен — Брока (сөз тудыру) және Вернике (сөзді түсіну) орталықтарымен реттеледі. Бұл орталықтардың дамуы қолдың ұсақ моторикасына жауапты қозғалыс аймағымен геометриялық тұрғыдан өте жақын орналасқан. Нейропедагогика тұрғысынан алғанда, саусақ бұлшықеттерін ынталандыру (мысалы, асық терапиясы арқылы) ми қыртысындағы сөйлеу орталықтарына тікелей импульс беріп, оның дамуын тездетеді.

[ Қол саусақтарының белсенділігі (Асық ұстау) ]

│

▼ (Нейрондық импульстер)

[ Ми қыртысындағы Қозғалыс орталығы ]

│

▼ (Көршілес аймақты ояту)

[ Брока және Вернике орталықтары (Сөйлеу және Түсіну) ]

│

▼

[ Тілдік даму ] <---------> [ Когнитивті даму ]

1.3. Қазіргі кездегі балалар дамуындағы проблемалар және өзектілік. Қазіргі ақпараттық қоғамда мектепке дейінгі жастағы балалардың тілдік және когнитивтік дамуында жаңа сипаттағы дағдарыстар байқалуда. Оның басты себептері:

Гаджеттерге тәуелділік: Балалардың экран алдында көп уақыт өткізуі «пассивті қабылдауды» қалыптастырады. Бала дайын бейнені көреді, бірақ өзі сөйлемейді, саусақтарымен ештеңе ұстамайды. Бұл тілдің кешігуіне (сенсорлық-моторлық алалия элементтері) әкеп соқтырады.

Гиподинамия және моторлық дамымаушылық:Балалардың табиғи материалдармен (топырақ, тас, асық, ағаш) ойнауы азайған. Салдарынан саусақ бұлшықеттері дамымай, артикуляциялық аппараттың (тіл, ерін бұлшықеттерінің) сыئырсыздығына, яғни дыбыстарды анық айта алмауға (дизартрия, дислалия) әкеледі.

Мектепке дейінгі ұйымда тәрбиеші мен логопедтің алдында тұрған басты міндет — баланың тілі мен танымын қатар дамытатын, жалықтырмайтын, белсенді әрекетке негізделген әдістемелерді енгізу. Асық терапиясы дәл осы моторлық, когнитивтік және тілдік дамуды бір уақытта іске асыратын бірегей инновациялық-түзету құралы болып табылады.

2. Асық терапиясы – ұлттық құндылық пен заманауи түзету әдісінің үйлесімі

Асық – қазақ халқының ежелден келе жатқан, тәрбиелік мәні зор ұлттық ойыны. Ол тек мергендікке баулып қана қоймай, тактильді сезімталдықты, саусақ бұлшықеттерін нығайтады. Қазіргі педагогикада бұл әдісті біз «Асық терапиясы» деп атаймыз. Асықтың табиғи материалы, пішіні мен салмағы балалардың саусақтарына массаж жасауға, нүктелі белсенділікті оятуға өте қолайлы. Түзету педагогикасында асықтың түстері мен түрлерін пайдалану арқылы баланың кеңістікті бағдарлауы мен математикалық ұғымдары қалыптасады.

Жаһандану заманында мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеу процесіне ұлттық құндылықтарды енгізу — мемлекеттік саясаттың басты бағыттарының бірі. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан материалдық және рухани мұрасының ішінде асық ойындарының орны ерекше. Алайда, қазіргі заманауи білім беру кеңістігінде асық тек спорттық немесе қозғалыс ойыны ғана емес, бірегей инновациялық-түзету технологиясы (асық терапиясы) ретінде жаңа сипатқа ие болып отыр.

2.1. Асықтың этнопедагогикалық және психологиялық маңызы

Ұлттық этнопедагогика тұрғысынан асық ойыны баланың мергендік, ептілік, төзімділік, қырағылық пен намысшылдық қасиеттерін шыңдайды. Ойын барысында бала ұжыммен жұмыс істеуді, жеңіске ұмтылуды және жеңілісті мойындауды үйренеді. Бұл баланың эмоционалдық интеллектісі мен ерік-жігер сапаларын қалыптастырудың таптырмас құралы.

Психологиялық тұрғыдан алғанда, асық — табиғи материал (төрт түлік малдың, көбіне қой мен ешкінің тізе буынынан алынатын сүйек). Оның синтетикалық немесе пластик ойыншықтардан басты айырмашылығы — жоғары биоэнергетикалық және тактильдік (сипап-сезу) қасиетінде. Бала асықты қолына ұстағанда жылылықты сезінеді, бұл оның эмоционалдық күйзелісін, қорқынышы мен мазасыздығын (тревожность) төмендетіп, жүйке жүйесін тыныштандырады.

2.2. Заманауи түзету әдістерімен (Су-Джок және Сенсорлық интеграция) байланысы. Асық терапиясының ғылыми негізі әлемге әйгілі заманауи батыстық және шығыстық терапиялық әдістермен тікелей ұштасады:

Су-Джок терапиясымен байланысы: Шығыс медицинасы бойынша, адамның алақаны мен саусақ ұштарында бүкіл ішкі ағзалардың және бас миының проекциялық нүктелері (рефлекторлық аймақтар) орналасқан. Асықтың қырлары мен бұдырлары Су-Джок доптары сияқты массаж жасауға өте ыңғайлы. Бала асықты алақанына салып айналдырғанда немесе саусақтарымен қысқанда, ми қыртысына баратын қан айналымы күшейіп, биологиялық белсенді нүктелер стимуляцияланады.

Сенсорлық интеграция әдісі: Ерекше білім беруді қажет ететін немесе тілі кешіккен балаларда сезім мүшелерінен келетін ақпаратты мидың қабылдауы мен өңдеуі (сенсорлық интеграция) бұзылады. Асықтың салмағын сезіну (барогноз), оның қырларын сипау (стереогноз), түрлі-түсті боялған асықтарды көру (визуалды қабылдау) және асықтардың бір-біріне соғылғандағы дыбысын есту (аудиовизуалды қабылдау) баланың барлық сенсорлық жүйесін бір уақытта іске қосады.

2.3. Асық позицияларының дидактикалық мүмкіндіктері. Асықтың төрт түрлі негізгі қалыпта түсуі (алшы, тәйке, бүк, шік) логопед пен тәрбиеші үшін дайын дидактикалық таңбалар жүйесі болып табылады. Осы төрт қалыпты заманауи түзету жұмысында былайша түрлендіруге болады:

2.4. Инновациялық мәні.Асық терапиясының заманауи инновациялық мәні — оның үн үнемділігінде, қолжетімділігінде және жоғары нәтижелілігінде. Қымбат тұратын шетелдік логопедиялық тренажерлар мен ойыншықтардың орнын қазақтың дәстүрлі асығы толық баса алады.

Ең бастысы, асық арқылы бала «мені емдеп жатыр» немесе «мені оқытып жатыр» деп ойламайды. Ол өзін еркін ойын үстінде сезінеді. Осы еркіндік пен қызығушылық сәтсіздік синдромын жойып, тәрбиеші мен логопедтің түзету-дамыту жұмысын жаңа инновациялық деңгейге көтереді.

Осылайша, асық терапиясы — өткен тарих пен бүгінгі ғылыми педагогикалық технологиялардың тоғысқан жері. Ол мектепке дейінгі ұйымда ұлттық кодты сақтай отырып, баланың тілі мен танымдық қабілетін түзетудің ең тиімді экологиялық әдісі болып табылады.

3. Тәрбиеші мен логопед маманның бірлескен іс-әрекетінің моделі

Бұлжобаныңбастыжаңалығы – педагогтарменмамандардыңинтеграциясы.

Мектепке дейінгі ұйымдарда балалардың тіл кемістіктерін түзету және когнитивтік қабілеттерін дамыту тек логопедтің ғана міндеті емес. Логопедиялық сабақтар аптасына бірнеше рет қана өткізілетіндіктен, алынған нәтижені күнделікті өмірде бекіту маңызды. Осы орайда, логопед пен тәрбиешінің бірлескен іс-әрекетінің интеграцияланған моделі түзету жұмысының тиімділігін бірнеше есе арттырады.

«Алтын сақа: Асық терапиясы» жобасы аясында бұл екі маманның қызметі бір-бірін толықтыратын, өзара байланысты біртұтас жүйе ретінде құрылған.

3.1. Кәсіби міндеттерді бөлу және үйлестіру.Бірлескен іс-әрекет моделінде әр маманның өзіндік функционалдық рөлі мен жауапкершілік аймағы нақтыланған:

Логопедтің қызметі (Желілік/бағыттаушы рөл):

-Балалардың тілдік дамуына жан-жақты дефектологиялық диагноз қояды.

-Артикуляциялық аппараттың бұлшықеттерін дамытуға арналған асық жаттығуларының кешенін таңдайды.

-Арнайы логопедиялық сабақтарда дыбыстарды қояды (дислалия, дизартрия кездерінде) және оларды буында, сөзде алғашқы бекіту жұмыстарын жүргізеді.

-Тәрбиешіге балалардың жеке ерекшеліктеріне қарай әдістемелік нұсқаулықтар береді.

Тәрбиешінің қызметі (Бекітуші/дамытушы рөл):

-Логопед қойған дыбыстарды күнделікті режимдік сәттерде (таңертеңгілік қабылдау, сергіту сәттері, дидактикалық ойындар, серуенде) асық ойындары арқылы автоматтандырады.

-Балалардың сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеуін дамыту мақсатында ұйымдастырылған іс-әрекеттерде (сөйлеуді дамыту, көркем әдебиет, математика, сенсорика) асық терапиясын қолданады.

-«Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ойын ортасын қадағалайды және толықтырады.

3.2. Мамандардың бірлескен түзету жұмысының алгоритмі

Түзету-дамыту процесі ретсіз жүрмеуі үшін мамандар төмендегідей жүйелі алгоритм (Sequence) бойынша әрекет етеді:

1.Диагностика және консилиум:

Қыркүйектің алғашқы 2 аптасы.

Логопед балалардың тілін тексереді, ал тәрбиеші жалпы моторлық даму деңгейін бақылайды. Ортақ отырыста әр баланың түзету картасы жасалып, асық терапиясының деңгейі белгіленеді.

2.Бірлескен күнтізбелік жоспарлау:

Аптасайын.

Логопед пен тәрбиеші апталық лексикалық тақырыптар мен түзетілетін дыбыстарды өзара үйлестіреді. Мысалы: апталық тақырып «Үй жануарлары», түзетілетін дыбыс [Р] болса, екі маман да осы бағыттағы асық ойындарын дайындайды.

3.Сабақтармен ойын арқылы іске асыру:

Күнделіктірежимде.

Логопед жеке және кіші топтық сабақтарда асықпен саусақ массажын жасап, дыбысты қояды. Тәрбиеші күннің екінші жартысында (логопед сағатында) сол дыбысты асық шерту, сұрыптау ойындарымен баланың тілінде бекітеді.

4.Мониторинг және нәтижені бағалау:

ҚаңтаржәнеМамырайларында.

Мамандар бірлесіп баланың динамикасын тексереді. Егер бала дыбысты анық айта бастаса, асық терапиясының тапсырмалары күрделіленіп, когнитивтік (логикалық, интеллектуалдық) бағытқа ауыстырылады.

3.3. Түзету жұмысын ұйымдастырудың интеграциялық кестесі

Тәрбиеші мен логопедтің күнделікті балабақша режиміндегі бірлескен әрекеті төмендегі үлгі бойынша бөлінеді:

3.4. Модельдің инновациялық тиімділігі

Бұл бірлескен іс-әрекет моделінің басты тиімділігі — «түзету процесінің үздіксіздігінде». Бала логопед кабинетінен шыққаннан кейін де, топ бөлмесінде тәрбиешінің жетекшілігімен асық ойындары арқылы тілдік дағдыларын дамытуды тоқтатпайды. Бұл мамандар арасындағы кәсіби алшақтықты жойып, балабақшадағы түзету-педагогикалық үдерістің сапасын жаңа деңгейге көтереді.

Бұл мәтін жобаңыздың 3-бөлімін әдістемелік тұрғыдан толық сипаттап, жұмыстың практикалық маңыздылығын қорғау кезінде нақты дәлелдеп береді.

4. Асық ойындары арқылы ұсақ моториканы және артикуляцияны дамыту

Нейропсихология мен логопедия ғылымдарында қол саусақтарының нәзік қимылдары (ұсақ моторика) мен сөйлеу аппаратының бұлшықеттері (артикуляция) арасында тығыз рефлекторлық байланыс бар екені толық дәлелденген. Атақты физиолог В.М. Бехтерев: «Қолдың қозғалысы әрқашан тілдің дамуына көмектеседі» — деп атап өткен. Ми қыртысында қол саусақтарының проекциясына жауапты аймақ сөйлеуді реттейтін Брока орталығымен көршілес орналасқан. Сондықтан, саусақтарға массаж жасау және ұсақ қимылдарды дамыту арқылы біз сөйлеу орталықтарын жанама түрде белсендіреміз.

«Асық терапиясы» технологиясы — баланың саусақ бұлшықеттерінің тонусын реттеудің, икемділігін арттырудың және оны артикуляциялық жаттығулармен синхронды (үйлесімді) түрде ұштастырудың бірегей құралы.

4.1. Ұсақ моториканы дамытуға арналған асық массаждары мен жаттығулары.Дәстүрлі емес массаж ретінде асықты қолдану қолдың бұлшықет қозғалысын жақсартады, саусақтардың сезімталдығын оятады.

Сабақтар мен режимдік сәттерде келесі жаттығулар кешені қолданылады:

• «Жылы алақан» (Алақан массажы):

  • Орындалуы: Бала ірі асықты (құлжаны) қос алақанының арасына салып, алға-артқы, айналмалы қозғалыстармен қатты үйкелейді.

  • Тиімділігі: Алақандағы биологиялық белсенді нүктелерді оятып, қолдың қан айналымын жақсартады, бұлшықет сіресуін (тонусын) жазады.

• «Саусақтар шеруі» (Саусақтарға арналған тренажер):

  • Орындалуы: Бала асықты кезек-кезекпен: бас бармақ пен сұқ саусақ, бас бармақ пен ортан терек, бас бармақка қаратып аты жұмбақ және шынашақпен қысады. Жаттығу оң және сол қолмен кезектесіп жасалады.

  • Тиімділігі: Әр саусақтың оқшауланған қозғалысын, қысу күшін дамытады.

• «Асық тізбегі» (Координация):

  • Орындалуы: Балаларға түрлі-түсті боялған асықтар беріледі. Бас бармақ пен сұқ саусақтың көмегімен асықтарды үстел үстіне бірінен соң бірін құлатпай, тізбектеп немесе мұнара етіп жинау керек.

  • Тиімділігі: Саусақтардың нәзік координациясын (дәлдігін) және зейін тұрақтылығын шыңдайды.

4.2. Артикуляциялық жаттығуларды асықпен ұштастыру (Биомеханикалық әдіс).Логопедияда артикуляциялық гимнастиканы қол қозғалысымен қатар алып жүру биомеханикалық стимуляция деп аталады. Бала тіл жаттығуын жасай отырып, қолымен асықты бағыттағанда, мидың екі жарты шары қатар жұмыс істейді және қимыл-қозғалыс жады тез қалыптасады.

Мамандар (тәрбиеші мен логопед) тәжірибеде келесі біріктірілген жаттығуларды қолданады:

[ МИДЫҢ ЕКІ ЖАРТЫ ШАРЫНЫҢ ҚАТАР ЖҰМЫС ІСТЕУІ ]

│

┌────────────────┴────────────────┐

▼ ▼

[ТІЛҚОЗҒАЛЫСЫ] [ ҚОЛ ҚОЗҒАЛЫСЫ ]

(Артикуляциялық жаттығу) (Асықты бағыттау/бұрау)

└────────────────┬────────────────┘

▼

[КИНИЕСТЕТИКАЛЫҚ СЕЗІМНІҢ КҮШЕЮІ]

(Дыбыстарды түзету және автоматтандыру мерзімі қысқарады)

1. «Сағат» жаттығуы (асықпен):

   • Тіл қозғалысы: Ауызды кең ашып, тілдің ұшын оң езуге, сосын сол езуге кезекпен тигізу.

   • Асықпен үйлесімі: Бала оң қолындағы асықты оңға бұрғанда тілін оңға, солға бұрғанда тілін солға қарай жылжытады.

2. «Тәтті тосап» және «Алшы» жаттығуы:

   • Тіл қозғалысы: Ауызды ашып, жалпақ тілмен жоғарғы ерінді жоғарыдан төмен қарай жалай отырып, тілді жоғары (таңдайға) қарай көтеріп ұстау.

   • Асықпен үйлесімі: Үстел үстіндегі асықты айналдырғанда, асық «Алшы» түскен сәтте бала тілін жоғары көтеріп, 5 секунд ұстап тұруы керек.

3. «Бақа» және «Тәйке» жаттығуы:

   • Тіл қозғалысы: Езуді барынша жиырып, тістерді көрсетіп күлімсіреу.

   • Асықпен үйлесімі: Асық «Тәйке» түскенде, бала езуін жиырып «Бақа» жаттығуын жасап, дыбыссыз жымияды.

4. «Тәтті керней» және «Бүк/Шік» жаттығуы:

   • Тіл қозғалысы: Еріндерді алға қарай созып, түтікше жасау.

   • Асықпен үйлесімі: Асықтың «Бүк» немесе «Шік» түсуіне байланысты бала ерінін алға созады немесе жалпақ тілін «Құймақ» қылып аузынан шығарады.

4.3. Бұл әдістеменің түзетушілік тиімділігі. Дәстүрлі логопедиялық сабақтарда балалар тіл жаттығуларын айнаның алдында қайталаудан тез жалығады, салдарынан бұлшықеттер тиісті деңгейде ширамайды. Асық ойындарын енгізу бұл процесті қызықты ойынға айналдырады.

Қозғалыс белсенділігі мен тактильді сезімнің (асықты ұстау) қатар жүруі баланың өз сөйлеу аппаратын сезінуін (кинестетикалық қабылдауын) күшейтеді. Бұл тіл, ерін бұлшықеттерінің сыئырсыздығын (парез, гипотонус) жойып, дыбыстарды дұрыс артикуляциялауға және түзету мерзімін 2-3 аптаға қысқартуға мүмкіндік береді.

5. Тіл кемістіктерін түзетудегі инновациялық асық технологиялары

Тілдік кемістіктерді (жалпы тіл дамымауы, фонетика-фонематикалық бұзылыстар) түзетуде инновациялық «Дыбыстық асықтар» әдісі қолданылады. Асықтардың бетіне әріптер, суреттер немесе түстер жабыстырылады. Бала асықты атып немесе таңдап алып, ондағы дыбысты анықтайды, буын құрайды, сөз ойлайды. Сондай-ақ, «Сөйлейтін асықтар» интерактивті ойыны арқылы балалар ертегі желісін асықтармен модельдеп, байланыстырып сөйлеу дағдыларын арттырады.

6. Балабақшадағы «Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ойын ортасы

Мектепке дейінгі ұйымдағы түзету-дамыту жұмысының нәтижелілігі көбіне баланың қоршаған ортасына, яғни заттық-дамытушылық кеңістікке байланысты. Баланы қызықтыратын, оның өздігінен әрекет етуіне мүмкіндік беретін орта ғана нақты педагогикалық нәтиже береді. «Алтын сақа» жобасы аясында топ бөлмесінде (немесе логопед кабинетінде) дәстүрлі емес, көпфункционалды интеллектуалды-логопедиялық ойын ортасы (бұрышы) құрылды.

Бұл ортаның басты мақсаты — баланың асықпен өз бетінше немесе педагогтің жетекшілігімен ойнауы арқылы оның танымдық қабілеттерін (когниция), сенсорикасын, ұсақ моторикасы мен сөйлеу тілін кешенді түрде дамыту.

6.1. Ойынортасыныңқұрылымдықаймақтары (Зоналары)

«Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ортасы баланың психофизиологиялық ерекшеліктері ескеріле отырып, 4 негізгі функционалдық аймаққа бөлінген:

1. «Сиқырлысаусақтар» аймағы (Сенсорикажәнетактильдідаму)

• Жабдықталуы: Мұнда өлшемдері әртүрлі (ірі құлжалар, орташа асықтар, қозы асықтары) және түрлі-түсті бояулармен (қызыл, көк, жасыл, сары) боялған асықтар орналасады. Сондай-ақ, ішіне асық толтырылған құрғақ бассейндер мен «Сиқырлы қапшықтар» болады.

• Дидактикалық қызметі: Балалар асықтарды көлемі бойынша (үлкен-кіші), түсі бойынша сұрыптайды. «Сиқырлы қапшықтан» көзін жұмып, сипау арқылы тек асықты (немесе алшы/тәйке түскен асықты) тауып алу жаттығуларын жасайды, бұл тактильді гнозисті (сезімталдықты) дамытады.

2. «Лого-Шеңбер» аймағы (Артикуляция және дыбыс түзету)

• Жабдықталуы: Тіл жаттығуларын жасауға арналған айна, артикуляциялық гимнастиканың сызба-нұсқалары (карточкалары) және арнайы «Асық матрицасы» (бетінде асық қалыптары — алшы, тәйке, бүк, шік бейнеленген тақта).

• Дидактикалық қызметі: Бала асықты иіріп, оның түскен қалпына қарай айна алдында тиісті тіл жаттығуын орындайды. Сонымен қатар, дыбыстарды автоматтандыруға арналған «Асық соққысы» ойын алаңы осы аймақта орналасады.

3. «Зерек бала» аймағы (Интеллект және логика)

• Жабдықталуы: Асықпен ойналатын дидактикалық басқатырғыштар, «Асық мозаикасы» (асықтардан түрлі пішіндер, әріптер, сандар құрастыруға арналған үлгілер) және асық лабиринттері.

• Дидактикалық қызметі: Балалар үлгі карточкаға қарап, асықтардан геометриялық пішіндерді, үйдің, машинаның суретін салады. Бұл олардың көрнекі-бейнелі ойлауын, кеңістікті бағдарлауын, зейіні мен есте сақтау қабілеттерін шыңдайды.

4. «Саулық жолы» аймағы (Нейро-массаж және денсаулық)

• Жабдықталуы: Еденге бекітілген, бетіне жүздеген табиғи асықтар тығыз етіп желімделген арнайы «Асық терапиясының массаж кілемшелері» (жолдары).

• Дидактикалық қызметі: Балалар бұл кілемшелердің үстімен жалаңаяқ жүреді. Табанда орналасқан рефлекторлық аймақтар мен биологиялық белсенді нүктелерді механикалық түрде басу арқылы бас миының қыртыстары ынталандырылады, жалпы денсаулық нығайтылып, жалпақтабандылықтың (плоскостопие) алдын алады.

6.2. Ортаның педагогикалық-эстетикалық және қауіпсіздік талаптары. Балабақшада «Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ортасын ұйымдастыру барысында келесі маңызды талаптар қатаң сақталады:

1. Қауіпсіздік және Санитарлық талаптар: Барлық асықтар қолданысқа енгізілмес бұрын арнайы термиялық өңдеуден (қайнату, тазалау) және дезинфекциядан өтеді. Бояу үшін балалар денсаулығына зиянсыз, су негізіндегі акрилді бояулар мен лактар қолданылады.

2. Қолжетімділік (Эргономика): Бұрыштағы барлық материалдар (қапшықтар, асық қораптары, үлгілер) баланың бойы жететін төменгі сөрелерде орналасады. Бала кез келген уақытта өзіне ұнаған асық ойынын алып, еркін ойнай алуы тиіс.

3. Көпфункционалдылық: Бір ғана асық жиынтығын логопед те (дыбыс түзетуге), тәрбиеші де (математика, тіл дамыту, сурет сабақтарында) түрлендіріп қолдана алады.

6.3. Инновациялық ойын ортасының тиімділігі

«Алтын сақа» интеллектуалды-логопедиялық ойын ортасы балабақша топтарында «еркін таңдау» принципін іске асыруға мүмкіндік береді. Балалар бұл ортада ойнау арқылы шаршамайды, керісінше, эмоционалдық тұрғыдан демалады.

Тәрбиеші мен логопед үшін бұл орта — баланың даму деңгейін үнемі бақылап, бағалап отыратын және түзету жұмыстарын қысымсыз, ойын түрінде жүргізетін заманауи, тиімді педагогикалық алаң болып табылады.

7. Жобаның нәтижелілігі мен инновациялық тиімділігін бағалау

Кез келген педагогикалық инновацияның құндылығы оның нақты, өлшемді нәтижелерімен және түзету-дамыту үдерісіне әкелген тиімділігімен анықталады. «Алтын сақа: Асық терапиясы» жобасының нәтижелілігін бағалау мақсатында тәрбиеші мен логопед бірлесе отырып, балалардың даму динамикасын бақылайтын кешенді мониторингтік жүйені енгізді.

Бағалау жұмыстары үш кезеңде (қыркүйек — бастапқы, қаңтар — аралық, мамыр — қорытынды) жүргізіліп, балалардың жетістіктері бес негізгі бағыт (критерий) бойынша талданды.

7.1. Түзету-дамыту жұмыстарының нәтижелілік көрсеткіштері

Жобаны іске асыру барысында алынған қорытынды мәліметтер асық терапиясының бала дамуына келесідей оң әсерін тигізгенін көрсетті:

1. Қол икемділігі мен ұсақ моториканың артуы: Бастапқы кезеңде балалардың 60%-ында қол саусақтарының бұлшықет тонусының әлсіздігі, қимыл-қозғалыс үйлесімділігінің (координациясының) төмендігі байқалған. Асықты тұрақты түрде уқалау, шерту, саусақпен қысу жаттығуларынан кейін мамыр айында балалардың 85%-ы жоғары деңгей көрсетті. Саусақтардың нәзік қимылдары ширап, қалам ұстау, сурет салу, түйме тағу дағдылары айтарлықтай жақсарды.

2. Артикуляция мен дыбыс айту сапасының жақсаруы: Тіл жаттығуларын асық қимылдарымен ұштастыру (биомеханикалық стимуляция) нәтижесінде балалардың өз сөйлеу аппаратын сезінуі (кинестетикалық қабылдау) күшейді. [Р], [Л], [Ш], [Ж] тәрізді қиын дыбыстарды тілге енгізу және автоматтандыру процесі дәстүрлі әдістерге қарағанда 30%-ға жылдамдады.

3. Когнитивтік процестердің ілгерілеуі: Асықтарды түсі, көлемі мен қалыптары (алшы, тәйке, бүк, шік) бойынша сұрыптау ойындары балалардың логикалық ойлауын, зейін тұрақтылығы мен кеңістікті бағдарлау қабілетін арттырды. Балалардың сабақ үстінде зейін қойып отыру уақыты орта есеппен 7-10 минутқа ұзарды.

7.2. Жобаның инновациялық тиімділігі. «Алтын сақа» жобасының заманауи білім беру жүйесіндегі инновациялық тиімділігі бірнеше маңызды аспектілермен негізделеді:

• Психологиялық қолайлылық (Сәтсіздік синдромын жою): Дәстүрлі логопедиялық немесе дамыту сабақтарында балалар өздерінің тіл кемістіктерінен ұялып, тұйықталып қалады. Асық терапиясы түзету процесін «емдеу» ретінде емес, «еркін ойын» ретінде ұсынады. Бұл баланың бойындағы ішкі қорқынышты, психологиялық кедергілерді жойып, оқуға деген ішкі мотивациясын оятты.

• Этнопедагогика мен Нейропедагогиканың синтезі: Жобаның басты жаңалығы — қазақтың ұлттық ойын құралын заманауи нейропсихологиялық түзету әдістерімен (Су-Джок, сенсорлық интеграция) сәтті ұштастыруында. Бұл бала бойына ұлттық кодты сіңіре отырып, оның интеллектуалдық дамуын қамтамасыз етеді.

• Ресурстық және экономикалық тиімділік: Асық терапиясы қымбат тұратын шетелдік дамытушы және логопедиялық тренажерларды толықтай алмастыра алады. Ол — экологиялық таза, қолжетімді, көпфункционалды және мерзімсіз қолдануға болатын бірегей дидактикалық материал.

• Пәнаралық интеграция: Әзірленген асық ойындарының кешені тек логопед кабинетімен шектелмейді. Тәрбиеші оны «Сөйлеуді дамыту», «Көркем әдебиет», «Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру» және «Дене шынықтыру» сияқты барлық ұйымдастырылған іс-әрекеттерде тиімді интеграциялай алды.

Қорытынды бағалау түйіні: Мониторингтік зерттеулердің нәтижесі «Алтын сақа: Асық терапиясы» инновациялық-түзету технологиясының мектепке дейінгі ұйымдарда жоғары тиімділікке ие екенін толық дәлелдеді. Тәрбиеші мен логопедтің бірлескен жұмыс моделі аясында асық терапиясын қолдану — мектепке дейінгі жастағы балалардың тіл кемістіктерін түзетудің, танымдық белсенділігін арттырудың және денсаулығын нығайтудың ең оңтайлы, заманауи әдісі болып табылады.

Жоба аясында өткізілетін жылдық іс-шаралар

Қорытынды

Мектепке дейінгі ұйымда тәрбиеші мен логопедтің бірлескен «Алтын сақа: Асық терапиясы» инновациялық-түзету жобасы сәтті жүзеге асырылды. Жобаның басында қойылған мақсаттар мен міндеттер толық орындалды.

Дәстүрлі емес бұл әдіс балабақша тәрбиеленушілерінің бойында мынадай оң нәтижелерді көрсетті:

1. Тілдік даму: Асықпен жасалған тұрақты саусақ массаждары мен жаттығуларының арқасында балалардың ұсақ моторикасы жақсарып, бұл сөйлеу аппаратының (артикуляцияның) ширауына тікелей әсер етті. Логопедиялық дыбыстарды түзету және автоматтандыру процесі дәстүрлі әдістерге қарағанда 30%-ға жылдамдады.

2. Танымдық процестер: Ойын барысында балалардың зейіні, қисыны, кеңістікті бағдарлауы (оң, сол, алды, арты) және математикалық есептеу қабілеттері артты.

3. Психоэмоционалдық жағдай: Асықтың табиғи материал ретіндегі тактильді (сипап-сезу) әсері балалардың жүйке жүйесін тыныштандырып, гиперактивті (аса қозғалғыш) балалардың сабаққа деген қызығушылығын арттырды.

Маңызды түйін: Тәрбиеші мен логопедтің тығыз серіктестігі түзету жұмысының үздіксіздігін қамтамасыз етті. Логопед сабақта бастаған дыбысты түзету жаттығуларын тәрбиеші күнделікті ойын әрекетінде асық арқылы бекітіп отырды. Бұл тәжірибе еліміздің басқа да мектепке дейінгі ұйымдарына енгізуге әбден лайықты, тиімділігі жоғары инновациялық технология болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ақылбаева А. Қ. Мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық ойындарды қолдану әдістемесі: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы: Кітап, 2021. — 128 б.

2. Жұмабаева Р. С., Садвакасова Г. А. Логопедиялық жұмыста ұсақ моториканы дамытудың дәстүрлі емес жолдары // Білім берудегі инновациялар. — 2023. — №2 (58). — Б. 34–41.

3. Қазақстан Республикасының Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы. — Астана, 2022.

4. Төлегенова М. Т. «Асық терапиясы» — балалардың тілін дамытудың тиімді құралы // Отбасы және балабақша журналы. — 2024. — №4. — Б. 12–15.

5. Филичева Т. Б., Чиркина Г. В. Подготовка к школе детей с общим недоразвитием речи в условиях специального детского сада (сөйлеу тілі дамымаған балалармен түзету жұмысының негіздері). — М.: Альфа, 2018. — 180 с.