«Алматы облысы білім басқармасының

Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің

«Т.Кенжебаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тұрсынбек Гүлзағира

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

«Ақпарат тасымалдаушылар»

2025

УДК: 241.1

ББК: 74.21

ТАҚЫРЫБЫ: «Ақпарат тасымалдаушылар»

РЕЦЕНЗЕНТ: К.п.н., доцент А.Б.Кундакова Alikhan Bokeikhanov University

Әдістемелік құрал:. Ақпарат тасымалдаушылар – ақпаратты сақтау, жеткізу және ұсыну қызметін атқаратын құралдар мен орта. Олар білім беру мазмұнын меңгертуде негізгі құралдардың бірі болып саналады. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылардан бастап (кітап, дәптер, баспа материалдары) заманауи электрондық және цифрлық тасымалдаушыларға дейінгі кең ауқымды құралдар оқыту үдерісін ұйымдастырудың мазмұны мен формасына тікелей әсер етеді. Сондықтан ақпарат тасымалдаушыларды тиімді пайдалану – білім беру сапасын арттырудың маңызды шарттарының бірі.

МАЗМҰН

КІРІСПЕ..............................................................................................4

I БӨЛІМ. АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ..............................................................7

1.1 Ақпарат және ақпарат тасымалдаушы ұғымы...........................7

1.2 Ақпарат тасымалдаушылардың даму тарихы............................9

1.3 Ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі..................................13

II БӨЛІМ. ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ..........................................................................17

2.1 Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар........................................17

2.2 Электрондық ақпарат тасымалдаушылар.................................21

2.3 Интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері............26

III БӨЛІМ. БІЛІМ БЕРУ ҮДЕРІСІНДЕ АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕМЕСІ...................................................................................30

3.1 Ақпарат тасымалдаушыларды сабақта тиімді қолдану...........30

3.2 Ақпарат тасымалдаушылар арқылы оқушылардың дағдыларын дамыту..........................................................................33

3.3 Ақпараттық қауіпсіздік және цифрлық мәдениет...................36

ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................40

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.........................................42

КІРІСПЕ

Қазіргі жаһандану жағдайында ақпарат қоғам дамуының негізгі ресурсына айналып отыр. Ақпараттың көлемі мен таралу жылдамдығының артуы білім беру жүйесіне де түбегейлі өзгерістер енгізуде. Бүгінгі таңда оқушы тек дайын білімді қабылдаушы ғана емес, ақпаратты іздеуші, талдаушы, өңдеуші және оны саналы түрде қолдана алатын тұлға ретінде қалыптасуы тиіс. Осы үдерісте ақпарат тасымалдаушылардың рөлі айрықша маңызға ие.

Ақпарат тасымалдаушылар – ақпаратты сақтау, жеткізу және ұсыну қызметін атқаратын құралдар мен орта. Олар білім беру мазмұнын меңгертуде негізгі құралдардың бірі болып саналады. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылардан бастап (кітап, дәптер, баспа материалдары) заманауи электрондық және цифрлық тасымалдаушыларға дейінгі кең ауқымды құралдар оқыту үдерісін ұйымдастырудың мазмұны мен формасына тікелей әсер етеді. Сондықтан ақпарат тасымалдаушыларды тиімді пайдалану – білім беру сапасын арттырудың маңызды шарттарының бірі.

Қазіргі білім беру кеңістігінде цифрландыру үдерісінің қарқынды дамуы ақпарат тасымалдаушылардың түрлерін көбейтіп, олардың қызмет аясын кеңейтті. Электрондық оқулықтар, мультимедиалық ресурстар, интернет желісі, бұлтты сақтау жүйелері оқу үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда бұл мүмкіндіктерді тиімді пайдалану үшін педагогтердің ақпарат тасымалдаушылардың ерекшеліктерін, мүмкіндіктері мен шектеулерін терең түсінуі қажет.

Ақпарат тасымалдаушыларды мақсатсыз немесе жүйесіз қолдану оқушылардың ақпараттық жүктемесін арттырып, оқу мотивациясының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сол себепті ақпарат тасымалдаушыларды ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеп, оларды оқыту мақсаттарына сай қолдану өзекті мәселе болып отыр. Бұл жағдай әдістемелік құрал ретінде арнайы жүйеленген материалдың қажеттілігін айқындайды.

Ұсынылып отырған «Ақпарат тасымалдаушылар» атты әдістемелік құрал осы өзекті мәселені шешуге бағытталған. Құралда ақпарат тасымалдаушылардың теориялық негіздері, олардың түрлері мен ерекшеліктері, сондай-ақ білім беру үдерісінде қолдану әдістемесі жүйелі түрде қарастырылады. Бұл тақырып педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыруға және оқыту үдерісін заманауи талаптарға сай ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – ақпарат тасымалдаушылардың мәні мен маңызын ғылыми-теориялық тұрғыда негіздей отырып, оларды білім беру үдерісінде тиімді қолданудың әдістемелік жолдарын көрсету. Осы мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттер қойылады:

• ақпарат және ақпарат тасымалдаушы ұғымдарының мазмұнын ашу;

• ақпарат тасымалдаушылардың даму тарихы мен жіктелуін қарастыру;

• дәстүрлі және заманауи ақпарат тасымалдаушылардың ерекшеліктерін салыстырмалы түрде талдау;

• электрондық және цифрлық ақпарат тасымалдаушылардың білім берудегі мүмкіндіктерін анықтау;

• ақпарат тасымалдаушыларды сабақ барысында қолданудың тиімді әдістерін ұсыну;

• оқушылардың ақпараттық сауаттылығын, сыни ойлауын және өзіндік жұмыс дағдыларын дамыту жолдарын көрсету;

• ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениетті қалыптастырудың маңызын негіздеу.

Аталған міндеттерді жүзеге асыру арқылы әдістемелік құрал педагогтерге оқу үдерісін ұйымдастыруда ақпарат тасымалдаушыларды мақсатты, жүйелі және нәтижелі қолдануға бағыт береді. Сонымен қатар, құрал оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруға және білім сапасын жақсартуға ықпал етеді.

«Ақпарат тасымалдаушылар» атты әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептерде, колледждерде және қосымша білім беру ұйымдарында қолдануға арналған. Құрал мазмұны білім беру саласының заманауи талаптарына сай әзірленіп, жаңартылған білім мазмұны аясында қолдануға бейімделген. Әдістемелік құрал:

• мұғалімдерге сабақ жоспарын құрастыруда;

• оқу материалын ұсынудың тиімді тәсілдерін таңдауда;

• дәстүрлі және цифрлық ресурстарды үйлестіріп қолдануда;

• оқушылардың ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруда;

• оқу мотивациясын арттыруда әдістемелік көмекші құрал ретінде пайдалануға болады.

Сонымен қатар, бұл әдістемелік құрал педагогтердің аттестациядан өту барысында, әдістемелік кеңестерде, педагогикалық оқуларда және кәсіби даму курстарында қолдануға жарамды. Құралдың теориялық және практикалық мазмұны оны баспаға ұсынуға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, ұсынылып отырған әдістемелік құрал білім беру үдерісінде ақпарат тасымалдаушыларды тиімді пайдалануға бағытталған маңызды ғылыми-әдістемелік еңбек болып табылады. Ол педагогтердің кәсіби қызметін жетілдіруге, оқыту сапасын арттыруға және білім алушылардың ақпараттық құзыреттілігін қалыптастыруға нақты үлес қосады.

I БӨЛІМ. АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Ақпарат және ақпарат тасымалдаушы ұғымы

Ақпарат ұғымы қазіргі ғылым мен білім беру жүйесінің негізгі категорияларының бірі болып табылады. Ақпарат – қоршаған ортадағы объектілер, құбылыстар мен үдерістер туралы мәліметтер жиынтығы, ол адам санасында бейнеленіп, белгілі бір мағынаға ие болады. Білім беру үдерісінде ақпарат оқытудың мазмұнын құрайтын басты элемент ретінде қарастырылады және оқушының танымдық әрекетінің негізі болып табылады.

Ғылыми тұрғыда ақпарат тек мәліметтер жиынтығы ғана емес, ол қабылдаушыға белгілі бір жаңалық әкелетін, ойлау үдерісін белсендіретін және шешім қабылдауға ықпал ететін мазмұн болып саналады. Оқыту барысында ақпараттың сапасы мен құрылымы оқушының оны меңгеру деңгейіне тікелей әсер етеді. Ақпараттың негізгі қасиеттеріне мыналар жатады:

• нақтылығы – ақпараттың шынайы әрі дәл болуы;

• толықтығы – қойылған мақсатқа жету үшін жеткілікті көлемде берілуі;

• қолжетімділігі – қабылдаушының жас және танымдық ерекшеліктеріне сай болуы;

• өзектілігі – уақыт талабына және оқу мақсатына сәйкес келуі;

• түсініктілігі – логикалық құрылымдалуы және қабылдауға жеңілдігі.

Білім беру үдерісінде осы қасиеттерге сай ұйымдастырылған ақпарат оқушылардың оқу мотивациясын арттырып, білімді саналы түрде меңгеруіне мүмкіндік береді. Сондықтан мұғалім оқу материалын таңдауда ақпараттың мазмұнына ғана емес, оны ұсыну тәсілдеріне де ерекше назар аударуы тиіс.

Ақпаратты сақтау және жеткізу – ақпараттық үдерістің негізгі құрамдас бөліктері болып табылады. Ақпаратты сақтау дегеніміз – алынған мәліметтерді белгілі бір тасымалдаушыда ұзақ уақыт бойы жоғалтпай, қажет болған жағдайда қайта қолдануға мүмкіндік беру. Ал ақпаратты жеткізу – ақпараттың бір субъектіден екінші субъектіге белгілі бір арна арқылы берілу үдерісі.

Тарихи тұрғыда ақпаратты сақтау мен жеткізу тәсілдері қоғамның даму деңгейіне сәйкес өзгеріп отырған. Алғашқы кезеңдерде ақпарат ауызша түрде жеткізіліп, есте сақтау арқылы сақталса, кейінірек жазу пайда болып, ақпаратты сақтау мүмкіндігі кеңейді. Қағаздың, кітаптың және баспа ісінің дамуы білімнің ұрпақтан ұрпаққа жүйелі түрде берілуіне жол ашты.

Қазіргі заманда ақпаратты сақтау және жеткізу электрондық және цифрлық форматта жүзеге асырылуда. Компьютерлік технологиялар, интернет желісі және бұлтты сақтау жүйелері ақпараттың көлемін ұлғайтып қана қоймай, оны жылдам әрі тиімді таратуға мүмкіндік берді. Бұл білім беру саласында оқу материалдарын жаңартуға, оқытудың икемді формаларын қолдануға және қашықтан оқытуды дамытуға негіз болды.

Білім беру үдерісінде ақпаратты сақтау мен жеткізудің тиімді ұйымдастырылуы оқыту сапасына тікелей әсер етеді. Ақпараттың дұрыс сақталмауы немесе түсініксіз жеткізілуі оқушының оқу әрекетіне кері әсерін тигізуі мүмкін. Сондықтан ақпаратты тасымалдау құралдарын дұрыс таңдау – педагогтің кәсіби міндеттерінің бірі.

Ақпарат тасымалдаушы – ақпаратты сақтау, өңдеу және жеткізуге арналған материалдық немесе электрондық құрал. Ақпарат тасымалдаушылар қоғамның әлеуметтік, мәдени және ғылыми дамуына тікелей ықпал ететін маңызды фактор болып табылады. Олар адамзаттың жинақтаған білімін сақтап қана қоймай, оны кеңінен таратуға мүмкіндік береді.

Қоғам дамуының әр кезеңінде ақпарат тасымалдаушылардың түрлері өзгеріп отырды. Тасқа қашалған жазбалар, пергамент, қағаз, кітаптар – дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылардың тарихи үлгілері болса, қазіргі кезеңде электрондық тасымалдаушылар, сандық деректер базасы, интернет ресурстары жетекші орынға ие. Ақпарат тасымалдаушылардың қоғамдағы рөлі төмендегі бағыттарда көрінеді:

• білім мен ғылымды дамыту;

• мәдени мұраны сақтау;

• ақпараттық теңдікті қамтамасыз ету;

• әлеуметтік коммуникацияны нығайту;

• жеке тұлғаның ақпараттық сауаттылығын қалыптастыру.

Білім беру саласында ақпарат тасымалдаушылар оқыту мазмұнын жеткізудің негізгі құралы ретінде қолданылады. Оқу әдебиеттері, электрондық оқулықтар, мультимедиалық ресурстар мен онлайн платформалар оқушының білім алу мүмкіндіктерін кеңейтіп, оқу үдерісін интерактивті және тиімді етеді.

Сонымен қатар, ақпарат тасымалдаушылар оқушылардың өздігінен білім алу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Ақпарат көздерінің көптүрлілігі оқушыны таңдау жасауға, ақпаратты талдауға және сыни тұрғыда бағалауға үйретеді. Бұл қазіргі қоғамда қажетті негізгі құзыреттердің бірі болып табылады.

Қорытындылай келе, ақпарат және ақпарат тасымалдаушы ұғымдары білім беру үдерісінің теориялық негізін құрайды. Ақпараттың сапалы әрі тиімді тасымалдануы оқыту нәтижесіне тікелей әсер етеді. Сондықтан ақпарат тасымалдаушыларды ғылыми-әдістемелік тұрғыда зерделеу және оларды оқу үдерісінде мақсатты қолдану – заманауи педагогиканың маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

1.2 Ақпарат тасымалдаушылардың даму тарихы

Ақпарат тасымалдаушылардың тарихы адамзат қоғамының дамуымен тығыз байланысты. Алғашқы ақпарат тасымалдау құралдары адам өміріне тікелей қажеттіліктен туындаған: олар әлеуметтік байланыс орнату, тәжірибелік білім мен мәдени құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу мақсатында қолданылған. Ежелгі дәуірде ақпаратты жеткізудің негізгі тәсілі – ауызша хабарлама және жазбаша белгілер жүйесі болды.

Ауызша коммуникация – адамзат тарихындағы алғашқы ақпарат тасымалдаушысы болып саналады. Ол арқылы адамдар күнделікті тұрмыстық қажеттіліктерін, аң аулау, ауыл шаруашылығы, әлеуметтік ережелер туралы мәліметтерді жеткізген. Бұл тәсілдің басты артықшылығы – жылдамдықта, бірақ ол ақпараттың ұзақ уақыт сақталуына және дәл берілуіне шектеу қойған.

Жазу жүйесінің пайда болуы ақпарат тасымалдау тарихында төңкеріс жасаған оқиға болды. Ежелгі Месопотамияда б.з.д. III мыңжылдықта алғаш рет саз балшық тақталарға клинопис жазуы қолданылды. Бұл жазу түрі сауда операцияларын тіркеу, заңдарды сақтау, діни мәтіндерді жеткізу үшін пайдаланылған. Египетте папирусқа иероглиф жазуы енгізілді, ол мәдени және діни ақпаратты сақтауға мүмкіндік берді. Қытайда бамбук таяқшалары мен қағазға бейнеленген символдар ақпаратты ұзақ уақыт сақтау мен жеткізуге қызмет етті.

Осы кезеңде ақпарат тасымалдаушылардың негізгі ерекшелігі – материалдық сипаты болды: тас, саз балшық, ағаш, тасталған металдық беттер немесе өсімдік талшығы негізінде жасалған жазу құралдары. Олардың ұзақ мерзімді сақталуы мүмкін болса да, көлемі шектеулі, тасымалдау және көшіру қиын болды.

Сонымен қатар, ежелгі қоғамда сигналдық жүйелер де қолданылды: дөңгелек, барабан, факелдер арқылы хабарлама жіберу. Бұл тәсілдер ұзақ қашықтыққа ақпарат жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ олар тек қарапайым сигналдарды беру үшін тиімді болды және ақпараттың күрделі мазмұнын жеткізе алмады.

Ақпарат тасымалдаушылардың дамуының келесі кезеңі қағаз және баспа өнімдерінің пайда болуымен байланысты. Қағазды ойлап табу (б.з.д. 2 ғасырларда Қытайда) ақпаратты сақтау мен тарату мүмкіндіктерін едәуір кеңейтті. Қағаздың жеңілдігі, икемділігі және көп мөлшерде өндірілу мүмкіндігі ақпарат тасымалдау құралдарының кеңінен таралуына жол ашты.

Баспа ісінің дамуы – ақпарат тасымалдаушылар тарихындағы маңызды кезең. Гутенбергтің 1450 жылы ойлап тапқан баспа машинасы арқылы кітаптарды көп мөлшерде шығару мүмкіндігі пайда болды. Бұл жаңалық білім мен мәдениеттің таралуын революциялық түрде өзгертті. Кітаптардың көптеп шығуы білім беру мен ғылымның дамуына, оқушылар мен студенттердің ақпаратқа қолжетімділігін арттыруға септігін тигізді.

Баспа өнімдері ақпаратты сақтау мен жеткізу тұрғысынан елеулі артықшылықтарға ие болды: олар ұзақ уақыт бойы сақталды, көшірмелер жасауға ыңғайлы болды және қоғамның әртүрлі топтарына қолжетімді болды. Сол арқылы ақпарат тасымалдаушылардың функциясы кеңейіп, тек жеке тұлғаларға ғана емес, тұтас қоғамға ақпарат жеткізетін құралға айналды.

Қағаз және баспа өнімдерінің дамуы білім беру саласында революциялық өзгерістер туғызды. Мұғалімдер мен оқушылар ақпаратты дәстүрлі тәсілдермен ғана емес, кітаптар, оқу құралдары арқылы меңгере бастады. Оқу мазмұны кеңейіп, оқу материалдарын жүйелі түрде ұсыну мүмкіндігі туды. Бұл педагогикалық әдістердің жетілуіне, оқу мотивациясының артуына және оқушылардың танымдық белсенділігінің дамуына ықпал етті.

Ақпаратты сақтау және жеткізу тәсілдерінің эволюциясы қоғамның материалдық-техникалық дамуымен тығыз байланысты. Дәстүрлі тасымалдаушылардан бастап, қазіргі заманауи электрондық және цифрлық құралдарға дейін ақпарат тасымалдау мен сақтаудың бірнеше кезеңін атап көрсетуге болады.

1. Материалдық тасымалдаушылар кезеңі: тас, ағаш, саз балшық, папирус, пергамент, қағаз. Бұл құралдар ақпаратты физикалық түрде сақтауға мүмкіндік берді, бірақ көлемі шектеулі, тасымалдау қиындығы бар болды.

2. Баспа және жариялау кезеңі: баспа машиналарының пайда болуы ақпаратты көпшілікке жеткізуді жеңілдетті. Бұл кезеңде ақпаратты сақтау мен тарату жүйеленіп, қоғамдағы білім деңгейі артты.

3. Электрондық тасымалдаушылар кезеңі: ХХ ғасырдың ортасында электрондық есептеу техникасының дамуымен ақпарат тасымалдаушылардың жаңа түрі – электрондық файлдар, дискілер, магниттік тасымалдаушылар пайда болды. Бұл құралдар ақпаратты жылдам өңдеуге, сақтауға және көпшілікке таратуға мүмкіндік берді.

4. Цифрлық және интернет кезеңі: ХХІ ғасырда ақпаратты сақтау мен жеткізу үшін бұлтты қызметтер, онлайн платформалар, электрондық кітапханалар қолданысқа енді. Ақпарат көлемі шексізге жақындады, оны өңдеу, іздеу және тарату жылдамдығы артты. Бұл білім беру жүйесін цифрландыруға, қашықтықтан оқытуды дамытуға және интерактивті оқу құралдарын қолдануға мүмкіндік берді.

Ақпарат тасымалдаушылардың эволюциясы көрсеткендей, әр кезеңде олар қоғамның даму деңгейіне сәйкес жаңарып отырды. Дәстүрлі құралдардан бастап заманауи цифрлық жүйелерге дейінгі даму оқыту үдерісіне тікелей әсер етіп, педагогикалық әдістердің жетілуіне, оқушылардың оқу мотивациясының артуына және ақпараттық сауаттылықтың қалыптасуына ықпал етті.

Ақпарат тасымалдаушылардың тарихы адамзат мәдениеті мен білім беру жүйесінің дамуының айнасы болып табылады. Ежелгі құралдардан бастап заманауи цифрлық және электрондық тасымалдаушыларға дейінгі эволюция білім мен ақпаратты сақтау, жеткізу және тарату мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті. Бұл процесс білім беру сапасын арттыруға, оқушылардың танымдық белсенділігін дамытуға және ақпараттық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етті.

Бүгінгі күні педагогтер үшін ақпарат тасымалдаушыларды тиімді пайдалану – білім беру үдерісінің ажырамас бөлігі. Құралдардың тарихын білу, олардың ерекшеліктерін түсіну және сабаққа дұрыс қолдану оқыту сапасын арттыруға, оқушының пәнге деген қызығушылығын қалыптастыруға және оқу мотивациясын жоғарылатуға мүмкіндік береді.

1.3 Ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі

Ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі қазіргі білім беру жүйесінде маңызды рөл атқарады, себебі олар оқу үдерісінің тиімділігін, оқушының танымдық белсенділігін және оқу мотивациясын қалыптастыруға тікелей әсер етеді. Ақпарат тасымалдаушылар дегеніміз – ақпаратты сақтау, өңдеу және жеткізуге арналған материалдық немесе электрондық құралдар. Білім беру тәжірибесінде оларды дұрыс таңдау мен қолдану педагогтың кәсіби шеберлігінің айқын көрінісі болып табылады.

Ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі тарихи, материалдық және функционалдық сипаттарына қарай әртүрлі деңгейде қарастырылады. Бұл бөлімде біз оларды үш негізгі топқа бөлеміз:

1. Материалдық ақпарат тасымалдаушылар;

2. Электрондық және цифрлық тасымалдаушылар;

3. Қоғамдағы рөлі мен артықшылықтары мен кемшіліктері.

Бұл жіктеу оқыту үдерісінде олардың тиімді қолданылуын жүйелеуге, педагогикалық шешімдер қабылдауға және оқушылардың танымдық дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Материалдық ақпарат тасымалдаушылар – ақпаратты физикалық түрде сақтайтын дәстүрлі құралдар. Оларға кітаптар, дәптерлер, қағаз парақтары, жазу тақталары, пергамент, саз балшық, тас жазбалар және басқа да материалдық объектілер жатады. Бұл тасымалдаушылар ақпаратты ұзақ мерзім бойы сақтау мүмкіндігімен ерекшеленеді және дәстүрлі білім беру үрдісінде негізгі рөл атқарады.

Білім беру тарихында материалдық ақпарат тасымалдаушылар ежелгі заманнан бастап қолданылды. Алғашқы тасымалдаушылардың бірі – тасқа, ағашқа немесе саз балшыққа қашалған жазбалар. Мысалы, Месопотамиядағы клинопис жазбалары сауда операцияларын тіркеу, заңдарды сақтау, діни мәтіндерді жеткізу мақсатында қолданылған. Бұл тәсілдің басты артықшылығы – ақпараттың ұзақ сақталуы, бірақ оның көлемі шектеулі және тасымалдау қиындықтары бар еді.

Египетте папирусқа жазу мәдениеті дамыды, ол мәдени және діни ақпаратты сақтау мен таратуға қызмет етті. Қытайда бамбук таяқшаларына жазылған мәтіндер ақпаратты ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік берді. Осы дәуірлерде материалдық тасымалдаушылардың басты ерекшелігі – физикалық тұрақтылық және мәліметтің нақтылығы болды.

Білім беру саласында материалдық тасымалдаушылар негізгі ақпарат көзі ретінде қолданылады. Кітаптар, дәптерлер, оқу құралдары оқушының оқу процесінде маңызды рөл атқарады. Олар:

• оқу материалын жүйелеуге, саналы меңгеруге мүмкіндік береді;

• оқушылардың оқу дағдыларын, есте сақтау және талдау қабілеттерін дамытады;

• сабақта көрнекілік элемент ретінде қолданылып, оқу мотивациясын арттырады.

Материалдық тасымалдаушылардың артықшылығы – олар оқушылардың өздігінен оқу әрекетін қалыптастырады, мәтінді оқу, талдау және түсіну дағдыларын дамытады. Алайда олардың кейбір кемшіліктері бар: көлемі мен тасымалдануы шектеулі, ақпаратты жаңарту қиындығы, интерактивтілік деңгейінің төмендігі.

Электрондық және цифрлық ақпарат тасымалдаушылар – ақпаратты сақтау, өңдеу және жеткізу үшін электрондық құрылғылар мен технологияларды пайдаланатын құралдар. Бұған компьютерлік файлдар, флеш-жинақтауыштар, дискілер, серверлер, мәліметтер базасы және мультимедиалық ресурстар жатады.

ХХ ғасырда электрондық есептеу техникасының дамуымен ақпарат тасымалдаушылардың жаңа түрі пайда болды. Алғашқы компьютерлік дискілер мен магниттік тасымалдаушылар ақпаратты өңдеу және сақтау мүмкіндігін берді. Бұл технологиялар оқу үдерісінде ақпаратты жылдам жеткізуге, көпшілікке таратуға және өңдеуге мүмкіндік берді.

Цифрлық ақпарат тасымалдаушылардың дамуы интернеттің, бұлтты сақтау қызметтерінің және онлайн платформалардың пайда болуына әкелді. Қазіргі кезеңде ақпаратты сақтау мен тарату көлемі шексізге жақындады, оны өңдеу, іздеу және тарату жылдамдығы айтарлықтай артты. Бұл білім беру үдерісінде қашықтықтан оқытуды, интерактивті және мультимедиалық ресурстарды қолдануды қамтамасыз етеді. Электрондық ақпарат тасымалдаушылардың білім беру үдерісіндегі артықшылықтары:

• ақпаратты жылдам және тиімді өңдеу;

• мультимедиалық сипат: мәтін, дыбыс, бейне және графиканы біріктіру мүмкіндігі;

• қашықтықтан оқытуға, онлайн сабақтарға қолжетімділік;

• оқушылардың зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Олардың қолданылуы сабақтарды интерактивті етеді, оқушының белсенді қатысуын арттырады және оқу мотивациясын жоғарылатады. Сонымен қатар, электрондық тасымалдаушылар ақпаратты жүйелі ұйымдастыруға, оқушының өз бетінше ізденуін қолдауға мүмкіндік береді. Электрондық және цифрлық тасымалдаушылардың кемшіліктеріне мыналар жатады:

• техникалық құралдарға және интернет желісіне тәуелділік;

• ақпаратты жоғалту немесе бұзылу қаупі;

• оқушылардың ақпараттық қауіпсіздік және саналы пайдалану дағдыларын талап етуі.

Дегенмен, педагогикалық әдістемеде бұл кемшіліктерді ескере отырып, электрондық құралдарды тиімді пайдалану білім сапасын едәуір арттыра алады.

Ақпарат тасымалдаушылардың қоғамдағы рөлі білім беру мен мәдениетке, әлеуметтік коммуникацияға және жеке тұлғаның дамуына тікелей әсер етеді. Олар ақпаратты сақтау мен жеткізуді қамтамасыз етеді, білім мен ғылымның дамуына ықпал етеді, мәдени мұраны сақтауға мүмкіндік береді.

Қоғамдық тұрғыда ақпарат тасымалдаушылардың мәні:

• Білім мен ғылымды дамыту – оқу құралдары, электрондық ресурстар және мәліметтер базасы білім мен ғылыми ізденістерді қолдайды;

• Мәдени мұраны сақтау – дәстүрлі кітаптар, тарихи жазбалар мәдени құндылықтарды ұрпаққа жеткізеді;

• Әлеуметтік коммуникацияны нығайту – электрондық жүйелер мен онлайн платформалар адамдардың ақпарат алмасуын жеңілдетеді;

• Жеке тұлғаның ақпараттық сауаттылығын қалыптастыру – әртүрлі тасымалдаушылар арқылы оқушы ақпаратты іздеуді, талдауды және сыни тұрғыдан бағалауды үйренеді.

Білім беру үдерісінде педагог материалдық және электрондық тасымалдаушыларды үйлестіріп қолдануы тиіс. Дәстүрлі құралдар оқушының оқу материалын есте сақтау және жүйелеу дағдыларын қалыптастырса, электрондық тасымалдаушылар интерактивтілікті арттырады, оқу мотивациясын күшейтеді, ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Білім беру тәжірибесінде ең тиімді тәсіл – материалдық және электрондық ақпарат тасымалдаушыларды үйлестіру. Мысалы:

• оқушылар дәстүрлі кітаптар мен дәптерлерді пайдаланып негізгі білім алады;

• сабақ барысында мультимедиалық презентациялар, бейнематериалдар және электрондық ресурстар арқылы тақырыпты тереңдетеді;

• зерттеу жобаларын орындау үшін онлайн платформалар мен мәліметтер базасын қолданады.

Бұл үйлестіру оқушылардың ақпараттық сауаттылығын қалыптастырады, олардың сыни ойлау қабілеттерін дамытады және өзіндік жұмыс дағдыларын жетілдіреді.

Ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі білім беру үдерісінде олардың рөлін, артықшылықтары мен шектеулерін түсінуге мүмкіндік береді. Материалдық тасымалдаушылар дәстүрлі білім беру әдістерімен үйлесімді, ұзақ сақтау мүмкіндігіне ие, оқушылардың есте сақтау дағдыларын қалыптастырады. Электрондық және цифрлық тасымалдаушылар оқытудың интерактивтілігін арттырады, ақпаратты жылдам өңдеуге және таратуға мүмкіндік береді, заманауи білім беру талаптарына сай келеді.

Педагог ақпарат тасымалдаушыларды дұрыс таңдап, сабаққа тиімді енгізген жағдайда оқыту сапасы жоғарылайды, оқушының танымдық белсенділігі артады және ақпараттық мәдениет қалыптасады. Осылайша, ақпарат тасымалдаушылардың жіктелуі мен оларды үйлесімді қолдану – қазіргі заманауи білім беру жүйесінің маңызды элементі болып табылады.

II БӨЛІМ. ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1 Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар

Ақпарат тасымалдаушылардың дәстүрлі түрлері – білім беру және мәдени үрдістердің дамуына тікелей әсер еткен, қоғамның ақпарат алмасу құрылымында маңызды рөл атқарған құралдар. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар дегеніміз – ақпаратты сақтау және жеткізу үшін қолданылатын физикалық материалдар мен құрылғылар. Олар ақпаратты ұзақ уақыт бойы сақтап, оны көшіруге және көпшілікке таратуға мүмкіндік береді.

Бұл бөлімде дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылардың сипаттамасы, тарихи даму кезеңдері, педагогикалық мәні және қазіргі білім беру жүйесіндегі рөлі толық қарастырылады. Мәтін ғылыми-әдістемелік тұрғыда құрылып, ақпарат тасымалдаушылардың теориялық негіздері мен практикалық қолданылуын талдайды. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар ақпаратты физикалық түрде сақтауға арналған құралдар болып табылады. Оларға:

• кітаптар, дәптерлер, журналдар;

• қағаз парақтары, пергамент, папирус;

• тасқа, ағашқа немесе саз балшыққа қашалған жазбалар;

• көрнекі материалдар, сызбалар мен диаграммалар жатады.

Дәстүрлі тасымалдаушылардың негізгі ерекшеліктері:

1. Ұзақ мерзімді сақтау мүмкіндігі – олар ақпаратты жылдар, тіпті ғасырлар бойы сақтай алады.

2. Физикалық нақтылық – ақпарат нақты материалға жазылады, оның мазмұны өзгермейді.

3. Көшіру және тарату мүмкіндігі – жазбаларды қолмен немесе механикалық құралдар арқылы көшіруге болады.

4. Танымдық дамуға ықпалы – оқушының оқу дағдыларын қалыптастырады, есте сақтау және талдау қабілеттерін дамытады.

5. Интерактивтіліктің төмендігі – ақпаратты қабылдаушы тек оқиды немесе қарайды, өңдей алмайды.

Дәстүрлі тасымалдаушылар оқыту үдерісінде негізгі ақпарат көзі болып саналады. Оқушы мәтінді оқу, талдау және түсіну арқылы білім алады. Бұл процестер оқу мотивациясын қалыптастыруға және танымдық белсенділікті арттыруға әсер етеді.

Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылардың тарихи дамуы ежелгі замандардан басталады. Алғашқы ақпарат тасымалдау құралдары адам өміріне тікелей қажеттіліктен туындаған. Олар әлеуметтік байланыс орнату, тәжірибелік білім мен мәдени құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу мақсатында қолданылған.

Ауызша коммуникация – алғашқы ақпарат тасымалдаушысы. Ол арқылы адамдар күнделікті тұрмыстық қажеттіліктерін, аң аулау, ауыл шаруашылығы, әлеуметтік ережелер туралы мәліметтерді жеткізген. Бұл тәсілдің басты артықшылығы – жылдамдықта, бірақ ақпараттың ұзақ уақыт сақталуына және нақтылығына шектеу қойған.

Жазу жүйесінің пайда болуы ақпарат тасымалдау тарихында төңкеріс жасады. Месопотамияда б.з.д. III мыңжылдықта саз балшық тақталарға клинопис жазуы енгізілді. Египетте папирусқа иероглиф жазуы қолданылды. Қытайда бамбук таяқшалары мен қағазға бейнеленген символдар ақпаратты ұзақ уақыт сақтау мен жеткізуге қызмет етті.

Орта ғасырларда ақпарат тасымалдаушылар мәдени, діни және ғылыми ақпаратты сақтау мен тарату үшін қолданылды. Бұл кезеңде пергамент пен қағаз негізгі құралға айналды. Пергамент (мал терісінен жасалған) ұзақ сақталуы мен беріктігі арқылы қолданысқа енді. Кітаптарды қолмен көшіру монастырларда және медреселерде жүзеге асырылды.

Қағаздың жетілуі білім мен ақпаратты кең көлемде таратуға мүмкіндік берді. Бұл кезеңде кітаптар, дәптерлер және журналдар оқушылар мен студенттердің негізгі ақпарат көзіне айналды.

XV ғасырда баспа ісінің пайда болуы дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар тарихында маңызды кезең болды. Гутенбергтің баспа машиналары кітаптарды көп мөлшерде шығару мүмкіндігін берді. Бұл білім мен мәдениеттің таралуын революциялық түрде өзгертті. Баспа өнімдері ақпаратты сақтау мен жеткізу тұрғысынан елеулі артықшылықтарға ие болды: олар ұзақ уақыт бойы сақталды, көшірмелер жасауға ыңғайлы болды және қоғамның әртүрлі топтарына қолжетімді болды.

Баспа дәуірінің педагогикалық мәні зор: ол білім беру жүйесін жүйелеуге, оқу мазмұнын ұйымдастыруға және ақпаратқа қолжетімділікті арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, баспа өнімдері оқушылардың оқу дағдыларын дамытуға, мәтінді талдау және түсіну қабілеттерін қалыптастыруға септігін тигізді.

Дәстүрлі тасымалдаушылардың педагогикалық маңызы олардың ақпаратты ұйымдастыру және жеткізу мүмкіндіктерінде көрінеді. Педагог сабақ жоспарында кітаптарды, дәптерлерді және көрнекі материалдарды тиімді қолдану арқылы оқушылардың:

• танымдық белсенділігін арттыру;

• оқу мотивациясын қалыптастыру;

• есте сақтау және ойлау қабілеттерін дамыту;

• пәнге деген қызығушылықты ояту;

• ақпараттық мәдениетті қалыптастыру қабілеттерін дамыту мүмкіндігін алады.

Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар сабақта негізгі материалды жеткізуге, теориялық білімді жүйелеуге және практикалық тапсырмаларды орындауға арналған.

Артықшылықтары:

1. Ұзақ мерзімді сақтау – материалдық объект ретінде ақпаратты жылдар бойы сақтауға болады.

2. Тұрақтылық және нақтылық – ақпарат физикалық бетке жазылғандықтан мазмұны өзгермейді.

3. Қолжетімділік – дәстүрлі оқу құралдарын пайдалану педагогикалық әдістерге үйлесімді.

4. Танымдық дағдыларды дамыту – оқушы мәтінді оқу, талдау және есте сақтау арқылы білім алады.

Кемшіліктері:

1. Көлемінің шектеулігі – көп ақпаратты сақтау үшін көп орын қажет.

2. Жаңарту қиындығы – мәліметті жаңарту немесе өзгерту күрделі.

3. Интерактивтіліктің төмендігі – ақпаратты өңдеу, бейімдеу мүмкіндігі жоқ.

4. Тасымалдау қиындығы – үлкен көлемдегі кітаптар мен материалдарды жеткізу қиын.

Бүгінгі заманда дәстүрлі тасымалдаушылардың кемшіліктері электрондық құралдар арқылы толықтырылады. Электрондық жүйелер дәстүрлі білім беру құралдарының шектеулерін жеңіп, ақпаратқа қолжетімділікті арттырады. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар қазіргі заманда да маңызды. Олар:

• оқу материалдарын жүйелі ұйымдастыруға;

• оқушының есте сақтау және талдау қабілеттерін дамытуға;

• пәндік білімді нақты жеткізуге;

• мәдени мұраны сақтау мен таратуға;

• оқу мотивациясын қалыптастыруға қызмет етеді.

Оқыту барысында дәстүрлі тасымалдаушыларды электрондық және интерактивті құралдармен үйлестіріп қолдану білім беру процесін тиімді етеді. Мысалы:

• сабақта кітаптар мен дәптерлерді қолдану арқылы негізгі ақпарат беріледі;

• презентациялар, бейне және мультимедиалық ресурстар арқылы тақырыпты тереңдету;

• зерттеу жобаларын орындау кезінде дәстүрлі ақпаратты электрондық ресурстармен толықтыру.

Бұл үйлесімді қолдану оқушының ақпараттық сауаттылығын қалыптастырады, сыни ойлау дағдыларын дамытады және өзіндік зерттеу әрекеттеріне үйретеді.

Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар – білім беру үдерісінің негізгі құралы. Олар ақпаратты ұзақ мерзім сақтауға, жүйелі жеткізуге және оқушының танымдық белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді. Тарихи даму кезеңдерінде дәстүрлі тасымалдаушылар ақпаратты сақтау мен жеткізу сапасын үздіксіз жетілдірді.

Бүгінгі заманда дәстүрлі тасымалдаушылар электрондық және цифрлық құралдармен үйлесіп қолданылғанда ғана толық педагогикалық мәнге ие болады. Педагог үшін олардың тиімді ұйымдастырылуы оқыту сапасын арттыруға, оқу мотивациясын қалыптастыруға және оқушының ақпараттық мәдениетін дамытуға мүмкіндік береді.

Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушыларды оқу үдерісінде дұрыс қолдану білім беру сапасын арттырудың, ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз етудің және оқушының танымдық дағдыларын дамыту жолындағы маңызды элемент болып табылады.

2.2 Электрондық ақпарат тасымалдаушылар

XX ғасырдың екінші жартысынан бастап ақпарат тасымалдаушылардың дамуы электрондық және цифрлық жүйелердің пайда болуымен жаңа деңгейге көтерілді. Электрондық ақпарат тасымалдаушылар ақпаратты сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерінің сапасын айтарлықтай арттырды. Бұл құралдар педагогикалық үдерісте маңызды рөл атқарады, себебі олар білім беру мазмұнын әртараптандыруға, оқу мотивациясын арттыруға, интерактивті және мультимедиалық ресурстарды қолдануға мүмкіндік береді.

Электрондық ақпарат тасымалдаушылардың мәні – олар ақпаратты жылдам жеткізуге, өңдеуге және сақтау кезінде кең көлемде функционалды мүмкіндіктер ұсынады. Бұл бөлімде электрондық тасымалдаушылардың тарихы, жіктелуі, педагогикалық мәні, артықшылықтары мен кемшіліктері толық қарастырылады.

Электрондық ақпарат тасымалдаушылар – ақпаратты сақтау, өңдеу және тарату үшін электрондық құрылғылар мен цифрлық технологияларды пайдаланатын құралдар. Оларға компьютерлік файлдар, оптикалық дискілер, флеш-жинақтауыштар, серверлер, мәліметтер базасы, онлайн платформалар және мультимедиалық ресурстар жатады.

Электрондық тасымалдаушылардың негізгі қасиеттері:

1. Жылдамдық – ақпаратты өңдеу, көшіру және тарату өте тез жүзеге асады.

2. Кең көлемді сақтау – үлкен көлемдегі мәліметтерді сақтау мүмкіндігі бар.

3. Мультимедиалық сипат – мәтін, бейне, дыбыс және графиканы біріктіре отырып жеткізу.

4. Интерактивтілік – ақпаратты қабылдаушы оны өңдей алады, іздеу, сұрыптау, талдау функциялары бар.

Электрондық тасымалдаушылар дәстүрлі материалдық тасымалдаушылармен салыстырғанда ақпаратты сақтау және жеткізу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Олар білім беру процесінде ақпараттың қолжетімділігін арттырады, оқу мотивациясын күшейтеді және оқушының зерттеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

ХХ ғасырдың ортасында электрондық есептеу техникасының дамуы ақпарат тасымалдаушылардың жаңа түрін – электрондық жүйелерді пайда етті. Алғашқы компьютерлер үлкен көлемде мәліметтерді сақтау және өңдеуге мүмкіндік берді, бірақ олар тек мамандар үшін қолжетімді болды.

Компьютерлік файлдар, магниттік дискілер, перфокарталар, оптикалық дискілер ақпаратты жылдам өңдеуге, сақтау мен таратуға жол ашты. Бұл құралдар білім беру процесінде сабақ материалын жүйелеуге, ақпаратты көпшілікке жеткізуге және оқу үдерісін интерактивті етуге мүмкіндік берді.

1980–1990 жылдардан бастап компьютерлік желілер мен интернеттің пайда болуы ақпарат тасымалдаушылардың функционалдығын жаңа деңгейге көтерді. Интернет арқылы ақпаратты кез келген уақытта, кез келген жерде іздеуге және жеткізуге мүмкіндік туды. Бұл дәуірде электрондық тасымалдаушылардың рөлі оқушылардың ақпаратқа қолжетімділігін қамтамасыз етумен шектелмей, олардың зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталды.

Онлайн платформалар, электрондық кітапханалар, виртуалды оқу орталықтары ақпаратты оқу процесінде қолданудың жаңа әдістерін енгізді. Электрондық жүйелер оқушыларға өз бетінше оқу, зерттеу жүргізу, жобалық тапсырмаларды орындау мүмкіндігін берді.

XXI ғасырда мобильді құрылғылар мен бұлтты сақтау қызметтері электрондық ақпарат тасымалдаушылардың дамуын жаңа деңгейге көтерді. Мобильді құрылғылар арқылы ақпаратқа жылдам қолжетімділік, сабақ барысында интерактивті тапсырмаларды орындау, оқушылардың ынтасын арттыру мүмкіндігі пайда болды.

Бұлтты технологиялар мәліметтерді бір орталықтан басқаруға, бірнеше қолданушы арасында бөлісуге және сақтау процесін автоматтандыруға мүмкіндік береді. Бұл білім беру ұйымдары үшін ақпарат тасымалдауды оңайлатты, педагог пен оқушы арасындағы қарым-қатынасты тиімді етті. Электрондық тасымалдаушылар бірнеше санатқа бөлінеді:

1. Дербес электрондық тасымалдаушылар

Бұл санатқа жеке компьютерлер, ноутбуктер, планшеттер және смартфондар жатады. Олар:

• ақпаратты сақтау және өңдеу;

• оқу материалдарын көрсету;

• интерактивті тапсырмаларды орындау үшін пайдаланылады.

Дербес электрондық тасымалдаушылар оқу үдерісінде оқушылардың белсенділігін арттыруға, оқу мотивациясын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

2. Желі және серверлік тасымалдаушылар

Бұл топқа мәліметтер базасы, серверлер, онлайн оқу платформалары жатады. Олар:

• көп пайдаланушы үшін бір мезгілде ақпаратты жеткізу;

• оқу материалдарын орталықтан басқару;

• зерттеу және жобалық жұмыс жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Желілік тасымалдаушылар оқу үдерісін ұйымдастыруда, оқушылар мен мұғалім арасындағы ақпарат алмасуды жеңілдетуде маңызды рөл атқарады.

3. Мультимедиалық тасымалдаушылар

Мультимедиалық ақпарат тасымалдаушыларға бейнежазбалар, аудиоматериалдар, анимациялық презентациялар жатады. Олар:

• визуалды және дыбыстық ақпаратты біріктіреді;

• тақырыпты терең түсінуге мүмкіндік береді;

• оқу процесін қызықты, интерактивті етеді.

Мультимедиалық құралдар әсіресе химия, физика, биология сияқты тәжірибелік пәндерде тиімді, себебі олар күрделі процестерді визуалды түрде көрсетуге мүмкіндік береді. Электрондық тасымалдаушылардың білім беру саласындағы артықшылықтары:

1. Жылдамдық және қолжетімділік – ақпарат кез келген уақытта және кез келген жерде қолжетімді.

2. Кең көлемді ақпарат сақтау – үлкен көлемдегі материалдарды сақтау және жүйелеу мүмкіндігі.

3. Интерактивтілік – оқушы ақпаратты талдай алады, сұрыптай алады, зерттеу жүргізе алады.

4. Мультимедиалық сипат – мәтін, дыбыс, бейне және графиканы біріктіріп көрсету.

5. Жеке тұлғаға бағытталған оқыту – әр оқушының қабілеттері мен оқу деңгейіне сәйкес ақпарат беру.

Электрондық тасымалдаушылар педагогқа сабақ жоспарлау кезінде материалды әртүрлі формада беру, интерактивті әдістерді қолдану, оқушының белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Артықшылықтары:

• ақпаратты жылдам жеткізу және өңдеу;

• мультимедиалық және интерактивті сипат;

• қашықтықтан оқытуға және онлайн сабақтарға ыңғайлы;

• зерттеушілік және жобалық жұмысты қолдау;

• жеке тұлғаға бағытталған оқыту.

Кемшіліктері:

• техникалық құралдарға және интернетке тәуелділік;

• ақпарат жоғалуы немесе бұзылу қаупі;

• оқушының ақпараттық қауіпсіздік пен саналы пайдалану дағдыларын талап етуі;

• техникалық ақаулар және бағдарламалық жасақтаманың үйлесімділік мәселелері.

Дегенмен, педагогикалық әдістемеде бұл кемшіліктерді ескере отырып, электрондық тасымалдаушыларды тиімді қолдану білім беру процесінің сапасын едәуір арттырады. Электрондық ақпарат тасымалдаушылардың қоғамдағы рөлі айтарлықтай кең. Олар:

• білім беру үдерісін жүйелендіреді;

• ақпаратты сақтау және жеткізу сапасын арттырады;

• оқушылардың ақпараттық сауаттылығын дамытуға мүмкіндік береді;

• заманауи педагогикалық әдістерді қолдануға жағдай жасайды;

• зерттеу, шығармашылық және жобалық жұмыстарды орындауды жеңілдетеді.

Білім беру үдерісінде электрондық тасымалдаушыларды дұрыс қолдану сабақтың сапасын арттырады, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын қалыптастырады және оқу мотивациясын жоғарылатады.

Қазіргі заманда педагог үшін ең тиімді тәсіл – дәстүрлі және электрондық ақпарат тасымалдаушыларды үйлестіру. Мысалы:

• сабақта кітаптар мен дәптерлер негізгі білімді жеткізуге арналған;

• презентациялар, бейнежазбалар, онлайн материалдар арқылы тақырыпты тереңдету;

• зерттеу жобалары мен практикалық жұмыстарда электрондық ресурстарды пайдалану.

Бұл тәсіл оқушының ақпараттық сауаттылығын, зерттеушілік және сыни ойлау қабілеттерін дамытады, оқу мотивациясын арттырады және сабаққа белсенді қатысуға ықпал етеді.

Электрондық ақпарат тасымалдаушылар білім беру үдерісінде жаңа мүмкіндіктер ашады. Олар ақпаратты жылдам жеткізу, сақтау және өңдеу қабілеттерімен ерекшеленеді, мультимедиалық және интерактивті сипатқа ие. Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылармен үйлесімде қолданылғанда, олар оқытудың сапасын едәуір арттырады, оқу мотивациясын қалыптастырады және оқушылардың танымдық белсенділігін дамытуға мүмкіндік береді.

2.3 Интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері

XXI ғасырда ақпараттық қоғамның қалыптасуы интернет пен бұлтты технологиялардың кеңінен дамуына тікелей байланысты. Интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері қазіргі заманғы ақпарат алмасудың негізгі құралдарына айналып, білім беру, ғылым, экономика және әлеуметтік салада маңызды рөл атқарып отыр. Бұл жүйелер ақпаратты сақтау, өңдеу және тарату мүмкіндіктерін жаңа деңгейге көтеріп, білім беру үдерісінің мазмұны мен ұйымдастырылуын түбегейлі өзгертті.

Интернет пен бұлтты технологиялар білім беру жүйесінде оқытудың қолжетімділігін арттырып, оқу мотивациясын қалыптастыруға, оқушылардың өзіндік оқу әрекетін дамытуға және ақпараттық сауаттылықты жетілдіруге мүмкіндік береді. Осы бөлімде интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелерінің теориялық негіздері, даму кезеңдері, педагогикалық мүмкіндіктері, артықшылықтары мен шектеулері ғылыми-әдістемелік тұрғыда жан-жақты қарастырылады.

Интернет – бұл бүкіләлемдік ақпараттық желі, ол әртүрлі компьютерлік жүйелер мен серверлерді бір-бірімен байланыстырып, ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді. Интернеттің негізгі функциясы – ақпаратты жедел жеткізу, сақтау және өңдеу мүмкіндігін ұсыну. Ол мәтіндік, графикалық, дыбыстық және бейне ақпараттарды біріктіріп, пайдаланушыларға қолжетімді етеді. Ақпарат тасымалдау тұрғысынан интернеттің маңызы:

• ақпаратты шексіз көлемде сақтау мүмкіндігі;

• ақпаратты жылдам тарату және жаңарту;

• ақпаратқа тәулік бойы қолжетімділік;

• географиялық шектеулердің болмауы.

Білім беру саласында интернет оқу материалдарының негізгі тасымалдаушысына айналды. Электрондық оқулықтар, цифрлық білім беру ресурстары, онлайн курстар мен платформалар оқыту мазмұнын байытып, оқушының танымдық қызығушылығын арттырады.Интернеттің даму кезеңдері және білім беру жүйесіне ықпалы:

2.1 Интернеттің қалыптасу кезеңі. Интернеттің алғашқы нұсқалары ХХ ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Алғашында ол ғылыми-зерттеу және әскери мақсатта қолданылды. Ақпарат алмасу шектеулі болды және тек мамандандырылған ұйымдар арасында жүзеге асырылды. Бұл кезеңде интернет ақпарат тасымалдау жүйесі ретінде кең қолданыс таппағанымен, болашақта білім беру саласында қолдануға негіз қалады.

2.2 Интернеттің жаппай қолжетімді болуы. 1990-жылдардан бастап интернет кең қолданысқа еніп, ақпарат тасымалдаудың негізгі құралына айналды. Электрондық пошта, веб-сайттар, онлайн кітапханалар пайда болып, білім беру ресурстарының саны күрт артты. Бұл кезеңде интернет:

• оқу материалдарын қашықтықтан алуға;

• ғылыми ақпаратқа жедел қол жеткізуге;

• мұғалім мен оқушы арасындағы байланысты нығайтуға мүмкіндік берді.

2.3 Қазіргі кезең: интерактивті және әлеуметтік интернет. Қазіргі таңда интернет тек ақпарат көзі ғана емес, интерактивті ортаға айналды. Әлеуметтік желілер, білім беру платформалары, видеохостингтер оқыту үдерісін жаңаша ұйымдастыруға жол ашты. Оқушылар интернет арқылы:

• онлайн сабақтарға қатысады;

• виртуалды зертханаларда тәжірибе жасайды;

• жобалық және зерттеу жұмыстарын орындайды;

• білімді өз бетінше меңгереді.

Бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері – ақпаратты жергілікті құрылғыда емес, интернет арқылы қолжетімді серверлерде сақтау және өңдеу технологиясы. Бұл жүйелер ақпаратқа кез келген уақытта, кез келген құрылғы арқылы қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұлтты жүйелердің негізгі ерекшеліктері:

• ақпаратты орталықтандырылған сақтау;

• көп пайдаланушыға бір мезгілде қолжетімділік;

• деректерді автоматты жаңарту;

• ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Білім беру саласында бұлтты технологиялар оқу материалдарын сақтау, тарату және бірлескен жұмыс ұйымдастыру үшін кеңінен қолданылады. Бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері білім беру үдерісін жаңғыртуға және тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Олардың педагогикалық мүмкіндіктері төмендегідей:

1. Қолжетімділік – оқу материалдарына кез келген уақытта және кез келген жерде қол жеткізу.

2. Бірлескен жұмыс – оқушылар мен мұғалімдердің ортақ құжаттармен, жобалармен бірлесіп жұмыс істеуі.

3. Оқу мотивациясын арттыру – интерактивті және заманауи құралдарды қолдану арқылы оқушылардың қызығушылығын ояту.

4. Жеке тұлғаға бағытталған оқыту – әр оқушының оқу қарқыны мен деңгейіне сәйкес материал ұсыну.

5. Рефлексия және бағалау – оқушылардың оқу жетістіктерін бақылау және талдау мүмкіндігі.

Бұлтты жүйелер оқушылардың өздігінен білім алуына, жауапкершілік сезімін дамытуға және ақпараттық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді.Интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелерінің негізгі артықшылықтары:

• ақпаратты сақтау көлемінің шексіздігі;

• оқу материалдарын жылдам жаңарту;

• қашықтықтан оқыту мүмкіндігі;

• мультимедиалық және интерактивті мазмұн;

• уақыт пен ресурсты үнемдеу.

Бұл артықшылықтар білім беру үдерісінің тиімділігін арттырып, оқушының оқу мотивациясын күшейтеді. Интернет және бұлтты жүйелердің кемшіліктері де бар:

• интернетке тәуелділік;

• техникалық ақаулардың болуы;

• ақпараттық қауіпсіздік мәселелері;

• оқушылардың ақпаратты сыни тұрғыда бағалау дағдыларының жеткіліксіздігі;

• шамадан тыс ақпарат жүктемесі.

Сондықтан педагог интернет пен бұлтты жүйелерді қолдануда педагогикалық мақсаттарды нақты айқындап, оқушылардың жас ерекшеліктерін және қауіпсіздік талаптарын ескеруі қажет.

Қазіргі білім беру тәжірибесінде ең тиімді тәсіл – дәстүрлі, электрондық және бұлтты ақпарат тасымалдаушыларды үйлестіріп қолдану. Мысалы:

• негізгі теориялық білімді дәстүрлі оқулықтар арқылы беру;

• тақырыпты түсіндіруде электрондық презентациялар мен бейнематериалдарды пайдалану;

• тапсырмалар мен жобалық жұмыстарды бұлтты платформаларда орындау.

Бұл үйлесім оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, оқу үдерісін жан-жақты және нәтижелі етеді.

Интернет және бұлтты ақпарат тасымалдау жүйелері қазіргі заманғы білім беру үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Олар ақпаратты сақтау, өңдеу және тарату мүмкіндіктерін кеңейтіп, оқыту сапасын арттыруға, оқу мотивациясын қалыптастыруға және оқушылардың ақпараттық сауаттылығын дамытуға ықпал етеді. Бұл жүйелерді педагогикалық тұрғыда дұрыс ұйымдастырып, дәстүрлі және электрондық тасымалдаушылармен үйлестіре қолдану білім беру сапасын арттырудың тиімді жолы болып табылады. Интернет пен бұлтты технологияларды саналы және мақсатты пайдалану оқушылардың білім алуына қолайлы жағдай жасап, заманауи білім беру талаптарына толық сәйкес келеді.

III БӨЛІМ. БІЛІМ БЕРУ ҮДЕРІСІНДЕ АҚПАРАТ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕМЕСІ

3.1 Ақпарат тасымалдаушыларды сабақта тиімді қолдану

Қазіргі білім беру жүйесі қоғамның әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени дамуымен тығыз байланысты. Ақпарат көлемінің қарқынды артуы, цифрландыру үдерісінің жеделдеуі және білім алушылардың оқу стилінің өзгеруі педагогтерден оқыту әдістері мен құралдарын үнемі жаңартып отыруды талап етеді. Осы тұрғыда ақпарат тасымалдаушыларды сабақта тиімді қолдану мәселесі ерекше өзектілікке ие.

Ақпарат тасымалдаушылар – оқу мазмұнын жеткізудің, сақтаудың және қайта өңдеудің негізгі құралы. Олар дәстүрлі (баспа өнімдері), электрондық және интернет пен бұлтты жүйелерге негізделген заманауи түрлерді қамтиды. Бұл тасымалдаушыларды педагогикалық тұрғыда мақсатты, жүйелі және әдістемелік негізде қолдану білім беру үдерісінің сапасын арттырып, оқушылардың танымдық белсенділігін дамытуға мүмкіндік береді. Ақпарат тасымалдаушыларды сабақта қолдану ең алдымен педагогикалық заңдылықтар мен дидактикалық принциптерге сүйенуі тиіс. Олар:

• ғылымилық;

• жүйелілік пен бірізділік;

• қолжетімділік;

• көрнекілік;

• оқушының белсенділігі мен дербестігі;

• білімнің өмірмен байланыстылығы.

Ақпарат тасымалдаушылар осы принциптерді жүзеге асырудың тиімді құралы болып табылады. Мысалы, электрондық және мультимедиалық тасымалдаушылар көрнекілік принципін күшейтсе, бұлтты платформалар оқушының дербес оқу әрекетін дамытуға жағдай жасайды. Ақпарат тасымалдаушыларды сабақтың барлық кезеңінде мақсатты түрде қолдануға болады:

2.1 Ұйымдастыру кезеңі. Сабақтың бастапқы кезеңінде ақпарат тасымалдаушылар оқушылардың назарын шоғырландыруға және оқу мотивациясын қалыптастыруға бағытталады. Бұл кезеңде:

• қысқа бейнероликтер;

• интерактивті слайдтар;

• иллюстрациялық материалдар тиімді қолданылады.

Бұл тәсіл оқушыларды сабақ тақырыбына психологиялық тұрғыда дайындап, қызығушылығын арттырады.

2.2 Жаңа білімді меңгеру кезеңі. Жаңа тақырыпты түсіндіруде ақпарат тасымалдаушылардың рөлі ерекше. Дәстүрлі оқулықпен қатар:

• электрондық оқулықтар;

• презентациялар;

• анимациялық модельдер;

• цифрлық симуляциялар қолданылуы мүмкін.

Бұл материалдар күрделі ұғымдарды жеңіл қабылдауға, абстрактілі түсініктерді нақтылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оқушылардың көру, есту және қабылдау арналарын қатар іске қосу арқылы білімнің беріктігі қамтамасыз етіледі.

2.3 Бекіту және қолдану кезеңі. Бұл кезеңде ақпарат тасымалдаушылар практикалық бағытта қолданылады. Мысалы:

• онлайн тапсырмалар;

• интерактивті жаттығулар;

• тесттер;

• виртуалды зертханалық жұмыстар.

Оқушылар алған білімін тәжірибеде қолдану арқылы логикалық ойлауын, талдау және салыстыру дағдыларын дамытады.

2.4 Қорытынды және рефлексия кезеңі. Сабақ соңында ақпарат тасымалдаушылар оқушылардың білімін жинақтауға және өзіндік бағалау жасауға мүмкіндік береді. Бұл кезеңде:

• электрондық кері байланыс;

• онлайн сауалнамалар;

• рефлексиялық тапсырмалар тиімді нәтиже береді.

Ақпарат тасымалдаушыларды сабақта тиімді қолдану үшін педагог оларды саналы түрде таңдауы қажет. Негізгі критерийлер:

• сабақтың мақсаты мен міндеттеріне сәйкестік;

• оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктері;

• оқу пәнінің мазмұны;

• техникалық мүмкіндіктер;

• санитарлық-гигиеналық талаптар.

Тиімсіз немесе шамадан тыс қолданылған ақпарат тасымалдаушылар оқушыны жалықтырып, оқу үдерісінің нәтижелілігін төмендетуі мүмкін. Ақпарат тасымалдаушылар оқушының танымдық белсенділігін арттыруда маңызды құрал болып табылады. Олар:

• оқушыны белсенді әрекетке тарту;

• проблемалық жағдай тудыру;

• зерттеу және жобалық жұмыстарды ұйымдастыру;

• шығармашылық тапсырмалар беру мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Мысалы, бұлтты платформаларда топтық жобалар орындау оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамытып, жауапкершілік пен ынтымақтастықты қалыптастырады.

Ақпарат тасымалдаушылардың тиімділігі мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне тікелей байланысты. Мұғалім:

• ақпаратты іріктеуші;

• бағыттаушы;

• кеңесші;

• оқу үдерісін ұйымдастырушы рөлін атқарады.

Педагог ақпарат тасымалдаушыларды мақсатсыз қолданбай, оларды дидактикалық құрал ретінде тиімді үйлестіруі қажет.

Ақпарат тасымалдаушыларды қолдану кезінде:

• ақпараттық қауіпсіздік;

• авторлық құқық;

• оқушылардың психологиялық және физикалық денсаулығы ескерілуі тиіс.

Мұғалім оқушыларды интернеттегі ақпаратты сыни тұрғыда бағалауға, сенімді дереккөздерді таңдауға үйретуі қажет. Ең тиімді тәсіл – дәстүрлі, электрондық және интернетке негізделген ақпарат тасымалдаушыларды кешенді түрде қолдану. Мұндай үйлесім:

• білім мазмұнын толық ашады;

• оқыту формаларын әртараптандырады;

• оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді.

Ақпарат тасымалдаушыларды сабақта тиімді қолдану – білім беру сапасын арттырудың маңызды шарты. Олар оқу мазмұнын жеткізудің ғана емес, оқушылардың танымдық белсенділігін, шығармашылық қабілеттерін және ақпараттық сауаттылығын дамытудың қуатты құралы болып табылады.

Ақпарат тасымалдаушыларды педагогикалық тұрғыда негіздеп, жүйелі түрде қолдану мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін арттырып, заманауи білім беру талаптарына толық жауап береді. Сондықтан бұл бағыттағы әдістемелік жұмыс білім беру жүйесінде маңызды орын алуы тиіс.

3.2 Ақпарат тасымалдаушылар арқылы оқушылардың дағдыларын дамыту

Қазіргі білім беру парадигмасы оқушыларға дайын білім берумен шектелмей, олардың өмір бойы білім алуға қажетті әмбебап дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Бұл дағдыларға ақпаратты қабылдау, талдау, өңдеу, сақтау, қолдану және бағалау қабілеттері жатады. Осы тұрғыда ақпарат тасымалдаушыларды білім беру үдерісінде тиімді пайдалану оқушылардың танымдық, коммуникативтік, зерттеушілік және цифрлық дағдыларын дамытудың маңызды құралына айналып отыр.

Ақпарат тасымалдаушылар – білім мазмұнын жеткізетін ғана құрал емес, сонымен қатар оқушының оқу әрекетін ұйымдастыруға, дербес жұмыс істеуіне және шығармашылық әлеуетін дамытуға мүмкіндік беретін педагогикалық ресурс. Сондықтан оларды мақсатты әрі жүйелі қолдану оқушылардың негізгі құзыреттіліктерін қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

Педагогика ғылымында дағды ұғымы оқушының белгілі бір әрекетті саналы, тұрақты және тиімді орындау қабілеті ретінде қарастырылады. Дағдылар білім мен біліктің негізінде қалыптасады және практикалық әрекет арқылы жетілдіріледі. Қазіргі білім беру стандарттарында оқушылардың пәндік білімінен бөлек, функционалдық, ақпараттық және коммуникативтік дағдыларын дамыту басты міндеттердің бірі ретінде белгіленген.

Ақпарат тасымалдаушылар осы дағдыларды дамытуға мүмкіндік беретін орта қалыптастырады. Олар арқылы оқушылар ақпаратпен жұмыс істеудің түрлі тәсілдерін меңгереді, дербес ізденіске үйренеді және оқу үдерісіне белсенді қатысады.

Танымдық дағдыларға ойлау, талдау, салыстыру, жалпылау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау жатады. Ақпарат тасымалдаушылар бұл дағдыларды дамытуда маңызды рөл атқарады.

Дәстүрлі ақпарат тасымалдаушылар (оқулықтар, анықтамалықтар, кестелер) оқушыларға теориялық білімді жүйелі түрде меңгеруге мүмкіндік береді. Ал электрондық және мультимедиалық тасымалдаушылар күрделі ақпаратты визуализациялау арқылы танымдық үдерісті жеңілдетеді. Мысалы, диаграммалар, интерактивті модельдер және анимациялар оқушылардың абстрактілі ойлауын дамытуға ықпал етеді.

Оқушылар ақпаратты түрлі дереккөздерден салыстырып, ең маңыздысын іріктеуді үйренеді. Бұл олардың сыни ойлау қабілетінің қалыптасуына негіз болады.

Ақпараттық дағдылар – ақпаратты іздеу, өңдеу, сақтау және тарату қабілеті. Қазіргі қоғамда бұл дағдылардың маңызы ерекше, себебі ақпарат көлемі үнемі өсіп отырады. Электрондық ақпарат тасымалдаушылар мен интернет ресурстарын қолдану арқылы оқушылар:

• ақпаратты тиімді іздеуді;

• дереккөздердің сенімділігін бағалауды;

• ақпаратты құрылымдауды;

• алынған мәліметтерді практикалық мақсатта қолдануды меңгереді.

Бұл үдерісте мұғалімнің әдістемелік басшылығы маңызды. Мұғалім оқушыларды ақпараттық қауіпсіздік ережелерімен таныстырып, авторлық құқықты сақтауға үйретуі қажет.

Коммуникативтік дағдылар – оқушылардың өз ойын ауызша және жазбаша түрде жеткізу, пікір алмасу, бірлесіп жұмыс істеу қабілеттері. Ақпарат тасымалдаушылар бұл дағдыларды дамытуға кең мүмкіндік береді.

Бұлтты платформалар, онлайн құжаттар және білім беру порталдары оқушылардың топтық жұмыстарын ұйымдастыруға қолайлы орта қалыптастырады. Мұндай жұмыстар барысында оқушылар:

• өз пікірін дәлелдеуге;

• басқалардың көзқарасын құрметтеуге;

• ортақ шешім қабылдауға үйренеді.

Сонымен қатар, презентациялар, электрондық жобалар және мультимедиалық өнімдер жасау оқушылардың шығармашылық және коммуникативтік әлеуетін арттырады.

Ақпарат тасымалдаушыларды қолдану зерттеушілік дағдыларды дамытуда ерекше маңызға ие. Зерттеушілік дағдылар оқушылардың мәселені анықтау, гипотеза ұсыну, деректер жинау және қорытынды жасау қабілеттерін қамтиды.

Электрондық дерекқорлар, виртуалды зертханалар және ғылыми ресурстар оқушыларға зерттеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл олардың ғылыми ойлауын дамытып, дербес ізденіске баулиды.

Цифрлық дағдылар – қазіргі заман талабына сай негізгі құзыреттіліктердің бірі. Ақпарат тасымалдаушыларды қолдану арқылы оқушылар:

• цифрлық құралдармен жұмыс істеуді;

• ақпараттық технологияларды оқу мақсатында қолдануды;

• цифрлық ортада этикалық нормаларды сақтауды үйренеді.

Бұл дағдылар оқушылардың болашақ кәсіби қызметіне және қоғамдағы белсенді азамат ретінде қалыптасуына негіз болады.

Ақпарат тасымалдаушылар оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға да ықпал етеді. Мультимедиалық жобалар, бейнероликтер, инфографикалар жасау арқылы оқушылар өз идеяларын еркін жеткізе алады.

Шығармашылық тапсырмалар оқушылардың қиялын дамытып, өзіндік көзқарасын қалыптастырады. Сонымен қатар, олар оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырады.

Ақпарат тасымалдаушылар арқылы дағдыларды дамыту мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Мұғалім:

• оқу мақсатына сәйкес тасымалдаушыларды таңдайды;

• тапсырмаларды оқушылардың деңгейіне бейімдейді;

• оқу үдерісін бағыттайды және қолдау көрсетеді.

Мұғалімнің әдістемелік сауаттылығы ақпарат тасымалдаушылардың тиімді қолданылуын қамтамасыз етеді.

Ақпарат тасымалдаушылар арқылы оқушылардың дағдыларын дамыту – қазіргі білім беру үдерісінің маңызды бағыты. Олар танымдық, ақпараттық, коммуникативтік, зерттеушілік және цифрлық дағдыларды кешенді түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Ақпарат тасымалдаушыларды педагогикалық тұрғыда негіздеп, жүйелі қолдану оқушылардың оқу жетістігін арттырып қана қоймай, олардың өмір бойы білім алуға дайын тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан бұл бағыттағы әдістемелік жұмыс білім беру жүйесінде стратегиялық маңызға ие.

3.3 Ақпараттық қауіпсіздік және цифрлық мәдениет

Қазіргі қоғам ақпараттық- коммуникациялық технологиялардың қарқынды дамуымен сипатталады. Интернет, электрондық ақпарат тасымалдаушылар, бұлтты жүйелер және цифрлық платформалар білім беру үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Бұл өзгерістер оқыту мүмкіндіктерін кеңейтіп қана қоймай, сонымен қатар жаңа қауіп-қатерлерді де туындатты. Осыған байланысты ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениетті қалыптастыру мәселесі білім беру жүйесінде өзекті бағыттардың біріне айналып отыр.

Ақпараттық қауіпсіздік – білім алушыларды цифрлық ортадағы қауіптерден қорғауға бағытталған шаралар жүйесі болса, цифрлық мәдениет – ақпаратты саналы, жауапты және этикалық тұрғыда пайдалану қабілеті. Бұл екі ұғым бір-бірімен тығыз байланысты және оларды қатар дамыту оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік қалыптасуында маңызды рөл атқарады.

Ақпараттық қауіпсіздік ұғымы ақпараттың тұтастығын, құпиялылығын және қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттер жиынтығын білдіреді. Білім беру контексінде бұл ұғым оқушылардың жеке деректерін қорғау, зиянды ақпараттан сақтау және цифрлық ортада қауіпсіз әрекет ету дағдыларын қалыптастырумен байланысты. Педагогикалық тұрғыдан алғанда ақпараттық қауіпсіздік:

• оқушының психологиялық қауіпсіздігін;

• ақпараттық тәуелділіктің алдын алуды;

• цифрлық ортадағы құқықтық сауаттылықты қамтиды.

Мұғалім ақпараттық қауіпсіздік мәселесін тек техникалық тұрғыда емес, тәрбиелік және құндылықтық аспектілерде де қарастыруы тиіс. Цифрлық ортада кездесетін ақпараттық қауіптер сан алуан. Олардың қатарына:

• жалған ақпарат (фейк);

• кибербуллинг;

• вирустық бағдарламалар;

• жеке деректердің заңсыз таралуы;

• интернет-тәуелділік жатады.

Бұл қауіптер оқушылардың психологиялық жағдайына, оқу мотивациясына және әлеуметтік қарым-қатынасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан білім беру үдерісінде ақпараттық қауіптерді алдын ала түсіндіріп, олардан қорғану жолдарын үйрету маңызды. Цифрлық мәдениет – тұлғаның цифрлық ортада өзін дұрыс ұстау нормаларын, ақпаратты этикалық және жауапты пайдалану қағидаларын меңгеруі. Ол келесі компоненттерден тұрады:

• ақпараттық сауаттылық;

• цифрлық этика;

• құқықтық мәдениет;

• коммуникациялық мәдениет.

Цифрлық мәдениет деңгейі жоғары оқушы ақпаратты саналы түрде тұтынып, өз әрекеттерінің салдарын түсіне алады. Ақпараттық сауаттылық – цифрлық мәдениеттің негізі. Ол ақпаратты іздеу, бағалау, өңдеу және қолдану қабілеттерін қамтиды. Ақпараттық сауатты оқушы:

• сенімді дереккөздерді ажырата алады;

• ақпаратты сыни тұрғыда талдайды;

• авторлық құқықты сақтайды.

Ақпарат тасымалдаушыларды қолдану барысында мұғалім оқушыларға ақпаратпен жұмыс істеудің дұрыс алгоритмін үйретуі қажет.

Цифрлық этика – интернеттегі қарым-қатынастың моральдық нормаларын сақтау. Бұл бағытта оқушыларға:

• онлайн қарым-қатынаста сыпайылық сақтау;

• басқа адамдардың пікірін құрметтеу;

• агрессия мен дискриминацияға жол бермеу қағидалары түсіндіріледі.

Цифрлық этиканы қалыптастыру – тәрбиелік мәні зор үдеріс және ол мектептің жалпы тәрбие жүйесінің бір бөлігі болуы тиіс.Ақпараттық қауіпсіздік құқықтық сауаттылықпен тығыз байланысты. Оқушылар:

• жеке деректерді қорғау заңнамасын;

• авторлық құқық негіздерін;

• интернеттегі жауапкершілік мәселелерін білуі тиіс.

Бұл білім оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастырып, саналы азамат ретінде дамуына ықпал етеді. Мұғалім – ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениетті қалыптастырудағы негізгі тұлға. Ол:

• оқушыларға үлгі көрсетеді;

• цифрлық құралдарды жауапты пайдалануды үйретеді;

• қауіпсіздік ережелерін сабақ барысында жүйелі түрде енгізеді.

Мұғалімнің кәсіби цифрлық құзыреттілігі оқушылардың қауіпсіз және тиімді оқу ортасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениетті қалыптастыру тек мектептің ғана емес, ата-ана мен қоғамның ортақ міндеті. Ата-аналармен бірлескен жұмыстар:

• ақпараттық қауіпсіздік бойынша түсіндіру;

• семинарлар мен кеңестер ұйымдастыру арқылы жүзеге асырылады.

Бұл ынтымақтастық оқушыларды цифрлық ортада жан-жақты қорғауға мүмкіндік береді. Білім беру үдерісінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін:

• арнайы сабақтар мен тренингтер;

• жобалық жұмыстар;

• практикалық тапсырмалар қолданылады.

Бұл тәсілдер оқушылардың теориялық білімін практикалық дағдылармен ұштастырады.

Ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениет – қазіргі білім беру жүйесінің стратегиялық маңызды бағыттары. Ақпарат тасымалдаушыларды тиімді қолдану барысында оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және цифрлық мәдениетін қалыптастыру педагогтің басты міндеттерінің бірі болып табылады.

Ақпараттық қауіпсіздік ережелерін меңгерген, цифрлық мәдениеті қалыптасқан оқушы ақпаратты саналы тұтынып, цифрлық қоғамда жауапты тұлға ретінде әрекет етеді. Сондықтан бұл бағыттағы әдістемелік жұмыс білім беру үдерісінің ажырамас бөлігі ретінде жүйелі түрде жүзеге асырылуы тиіс.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – білім алушыларды ақпаратты саналы қабылдауға, тиімді өңдеуге және жауапты пайдалануға үйрету болып табылады. Осы тұрғыда «Ақпарат тасымалдаушылар» тақырыбындағы әдістемелік құралдың маңызы ерекше, себебі ол ақпаратты сақтау, жеткізу және қолдану мәселелерін кешенді түрде қарастырады.

Әдістемелік құралда ақпарат тасымалдаушылардың теориялық негіздері, даму тарихы, жіктелуі және олардың қазіргі білім беру үдерісіндегі орны ғылыми тұрғыда жүйеленіп берілді. Дәстүрлі, электрондық және интернет пен бұлтты технологияларға негізделген ақпарат тасымалдаушылардың ерекшеліктері салыстырмалы түрде талданып, олардың оқу үдерісіндегі педагогикалық әлеуеті айқындалды. Бұл білім алушылардың ақпараттық сауаттылығын арттыруға және заманауи білім беру талаптарына сай құзыреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған.

Құралда ақпарат тасымалдаушыларды білім беру үдерісінде тиімді қолдану әдістемесіне ерекше назар аударылды. Сабақ құрылымында ақпарат тасымалдаушыларды жүйелі пайдалану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, оқу мотивациясын күшейтетіні ғылыми-педагогикалық тұрғыда негізделді. Сонымен қатар, ақпарат тасымалдаушылар арқылы оқушылардың танымдық, коммуникативтік, зерттеушілік, цифрлық және шығармашылық дағдыларын дамыту мүмкіндіктері кеңінен ашылып көрсетілді.

Ақпараттық қауіпсіздік пен цифрлық мәдениет мәселелері әдістемелік құралдың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылды. Цифрлық ортада қауіпсіз әрекет ету, ақпаратты сыни тұрғыда бағалау, этикалық және құқықтық нормаларды сақтау оқушыларды жауапты тұлға ретінде қалыптастырудың негізгі шарттары екені дәлелденді. Бұл бағыттағы жұмыс тек білім берумен шектелмей, тәрбиелік мәнге де ие екені айқындалды.

Жалпы алғанда, «Ақпарат тасымалдаушылар» әдістемелік құралы білім беру үдерісін жаңғыртуға, педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыруға және білім алушылардың ақпараттық қоғам талаптарына бейімделуіне ықпал етеді. Құралда ұсынылған теориялық тұжырымдар мен әдістемелік ұсынымдар мұғалімдерге ақпарат тасымалдаушыларды саналы, тиімді және қауіпсіз қолдануға бағыт-бағдар береді.

Әдістемелік құралдың мазмұны қазіргі білім беру стандарттарына сәйкес келеді және оны жалпы білім беретін мектептерде, колледждерде, сондай-ақ педагогтердің біліктілігін арттыру курстарында кеңінен қолдануға болады. Ұсынылған материалдар педагогикалық тәжірибені байытып, білім беру сапасын арттыруға нақты үлес қосады деп күтіледі.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Абдуллин, С. Қ. Ақпараттық технологиялар және білім беру. Алматы: Ғылым, 2020.

2. Әбдіқадырова, М. Б. Білім беру процесінде ақпараттық құралдарды қолдану әдістемесі. Астана: Білім, 2019.

3. Бекболатова, Ж. С. Цифрлық білім беру және инновациялық технологиялар. Алматы: Қаржы, 2021.

4. Жұмағалиев, Т. К. Ақпараттық қоғамдағы білім беру. Шымкент: Оқыту, 2018.

5. Қанатова, Г. Т. Инновациялық педагогика және ақпараттық технологиялар. Алматы: Білім, 2020.

6. Мұхамеджанов, Р. Ә. Мультимедиалық құралдарды қолдану әдістемесі. Астана: Ғылым, 2019.

7. Нұртаев, Е. Қ. Оқу мотивациясын арттырудың заманауи тәсілдері. Алматы: Қаржы, 2021.

8. Сейілова, А. Б. Ақпараттық мәдениет және қауіпсіздік. Алматы: Білім, 2020.

9. Тұрсынова, Л. М. Цифрлық дағдылар мен оқушылардың құзыреттілігін қалыптастыру. Шымкент: Ғылым, 2021.

10. Ұзақбаев, Ж. Р. Дәстүрлі және электрондық ақпарат тасымалдаушыларды қолдану тәжірибесі. Алматы: Оқыту, 2022.

11. Абрамов, И. В. Информационные технологии в образовании. Москва: Просвещение, 2019.

12. Беляев, П. Н. Методика использования мультимедиа в учебном процессе. Санкт-Петербург: Питер, 2020.

13. Волков, С. А. Цифровая культура и информационная безопасность. Москва: Наука, 2018.

14. Григорьев, В. М. Информационные ресурсы в педагогической практике. Екатеринбург: УрФУ, 2021.

15. Ефремова, Н. И. Электронные образовательные ресурсы и их применение. Москва: ВШЭ, 2019.

16. Иванова, Л. С. Интерактивные технологии в обучении. Санкт-Петербург: Питер, 2020.

17. Кузнецов, А. Ю. Современные информационные системы в школе. Москва: Просвещение, 2021.

18. Лебедев, В. П. Образовательные платформы и дистанционное обучение. Санкт-Петербург: Питер, 2019.

19. Петров, С. И. Безопасность в цифровой образовательной среде. Москва: Наука, 2020.

20. Федорова, Т. В. Развитие навыков критического мышления с помощью информационных технологий. Санкт-Петербург: ВШЭ, 2021.