Ақпараттық мәтін ұғымы және оның түрлері

Қазіргі заманда ақпарат көлемі күн сайын артып келеді. Ғылымның дамуы, цифрлық технологиялардың енуі, интернеттің кеңеюі қоғамдағы ақпарат алмасудың қарқынын күшейтті. Осындай жағдайда ақпараттық мәтіндер адамның білім кеңістігін қалыптастыруда негізгі құралға айналды. Ақпараттық мәтін тек хабар беру құралы ғана емес, ол оқырманның дүниетанымын байытып, ғылыми-техникалық прогресті түсінуге, әлеуметтік, саяси және мәдени құбылыстарды зерделеуге мүмкіндік береді. Мектеп бағдарламасында да ақпараттық мәтіндермен жұмыс жасау оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған.

Сондықтан ақпараттық мәтіннің табиғатын терең зерттеу, оның құрылымдық ерекшеліктерін, түрлерін және әлеуметтік қызметін талдау – бүгінгі күннің өзекті мәселесі.

Ақпараттық мәтін ұғымына тоқтала кетсек, ақпараттық мәтін – белгілі бір тақырып бойынша нақты деректерді, фактілерді, хабарламаларды немесе мәліметтерді бейтарап түрде жеткізетін мәтін түрі. Мұндай мәтіннің негізгі мақсаты – оқырманды ақпараттандыру, түсіндіру және хабардар ету. Ақпараттық мәтінде автордың жеке көзқарасы мен эмоциясы аз көрінеді, басты назар шынайы ақпаратқа аударылады.

Ақпараттық мәтіндер ғылыми стильге, ресми-іскерлік стильге немесе публицистикалық стильге жақын болуы мүмкін. Олар логикалық жүйелілікпен, дәлдікпен және нақтылықпен ерекшеленеді.

Ақпараттық мәтінге тән белгілер мыналар:

Мәтін шынайы деректерге құрылған болуы тиіс. Автордың жеке пікірі мен эмоциясы шектеледі. Ақпараттық мәтінде көркемдік тәсілдер аз кездеседі. Тілдің мақсатты қызметі – мәліметті әрі түсінікті, әрі нақты жеткізу. Ой белгілі бір тәртіппен дамиды: кіріспе, негізгі мазмұн, қорытынды. Мәтінде күрделі құрылымдар мен терминдер болуы мүмкін, алайда олар анықталуы және түсіндірмесі берілуі мүмкін. Деректер субъективті көзқарастан гөрі фактіге негізделеді.

Бұл белгілер ақпараттық мәтінді көркем мәтіннен, эмоционалды публицистикадан және шығармашылық мәтіндерден ажыратуға мүмкіндік береді. Ақпараттық мәтінге тән белгілер мыналар:

1. нақты фактілер мен деректердің берілуі;

2. ойдың логикалық жүйелілігі;

3. бейтарап, түсіндірмелі стильдің қолданылуы;

4. артық эмоция мен көркемдік тәсілдердің аз болуы;

5. оқырманға түсінікті, анық тілмен жазылуы.

Ақпараттық мәтін мазмұны мен қолданылу аясына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Әрқайсысына кеңінен тоқталайық:

Ғылыми мәтіндерде деректер ғылыми дәлелдерге және зерттеулерге сүйенеді. Онда терминология мол, тұжырымдар логикалық өңделеді. Ғылыми мақалалар, оқулықтар, энциклопедиялар осы топқа жатады. Ғылыми мәтіннің ерекшелігі – гипотеза, дәлел, нәтиже құрылымына бағынуында.

Ресми мәтіндерде стандартты сөз орамдары, ресми терминдер, нақты нұсқаулар қолданылады. Бұйрық, ереже, нұсқаулық, өтініш, заң мәтіндері осы санатқа кіреді. Мақсаты – құқықтық және басқарушылық ақпаратты түсінікті әрі қысқа беру.

Публицистикалық ақпараттық мәтін -бұл мәтіндер қоғамдық оқиға мен жаңалықтарды жеткізуге бағытталған. Мысалы, жаңалықтар сайттары, репортаждар, мақалалар. Мұнда объективтілік сақталады, бірақ кейде риторикалық тәсілдер қолданылуы мүмкін.

Оқу-ағартушылық ақпараттық мәтін оқу құралдары, әдістемелік нұсқаулықтар және білім беру мақсатындағы түсіндірме мәтіндер осы түрге жатады. Олар оқырманға жаңа білім беріп, оны меңгертуге бағытталады.

Танымдық-көпшілік ақпараттық мәтін -бұл мәтіндер энциклопедиялық, анықтамалық, ғылыми-көпшілік стильде жазылады. Мақсаты – ғылыми білімді көпшілікке түсінікті тілде тарату.

Ақпараттық мәтіннің маңызы ақпараттық мәтіндер қоғамда танымдық, тәрбиелік, ғылыми және мәдени қызмет атқарады. Олар:

• білімді кеңейтеді;

• ақпаратты дұрыс қабылдауға үйретеді;

• сыни ойлау қабілетін дамытады;

• функционалдық сауаттылықты арттырады;

• дерекпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырады.

Ақпараттық мәтін – қазіргі ақпараттық қоғамда ерекше орын алатын мәтіндік коммуникацияның маңызды түрі. Ол ғылыми, ресми, публицистикалық, оқу-ағартушылық және танымдық салаларда кеңінен қолданылады. Ақпараттық мәтіннің басты ерекшелігі – мәліметті объективті, дәл, логикалық тұрғыда ұйымдастырылған және түсінікті формада жеткізуінде. Сондықтан ақпараттық мәтіндер адамның танымдық мүмкіндігін кеңейтіп, сыни ойлауын дамытуда, функционалдық сауаттылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.

Әсіресе білім беру жүйесінде ақпараттық мәтінмен жұмыс оқушылардың ақпаратты талдау, салыстыру, негізгі ойды анықтау, дәлелдерді бағалау сияқты дағдыларын қалыптастырады. Қазіргі заманауи әдістемеде ақпараттық мәтіндер арқылы оқыту ақпараттық сауаттылық пен медиамәдениетті дамытуға ықпал етеді. Бұл – ақпараттық қоғам талабына сай еңбек нарығында бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастырудың негізгі бағыттарының бірі.

Сонымен, ақпараттық мәтінді теориялық және практикалық тұрғыда зерттеу оның түрлерін айқындау, құрылымдық ерекшеліктерін талдау, білім беру саласында тиімді қолдану мүмкіндігін арттыру үшін маңызды. Бұл зерттеу жұмысы болашақта ақпараттық мәтіндерді оқыту әдістемесін жетілдіруге және ақпараттық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған ғылыми ізденістерге негіз бола алады.

Ақпараттық мәтіндер адамның дүниетанымын кеңейтіп, білімін толықтырады. Олар оқырманды дұрыс ақпаратпен қамтамасыз етіп, сыни ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі. Сонымен қатар ақпараттық мәтіндер оқу үдерісінде, кәсіби қызметте және қоғамдық өмірде маңызды орын алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жұбанова М. Ғылыми мәтіндер мен ақпараттық стиль ерекшеліктері. – Астана: Фолиант, 2020.

2. Ислам А. Ақпараттық қоғам және мәтіндік коммуникация. – Астана: Фолиант, 2021.

3. Brown T. Types of Informational Texts. – New York: Routledge, 2022.

4. UNESCO. Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. – Paris: UNESCO, 2020.

5. Құрманова Л. Ақпараттық мәтіндердегі тілдік ерекшеліктер // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. – 2019. – №3. – Б. 45-52.

6. Назарова А. Білім беру жүйесіндегі ақпараттық мәтіннің рөлі. – Алматы: Атамұра, 2017.

7. Smith J. Information Text Structures in Education. – Oxford: Oxford University Press, 2017.

8. Исаев С. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2016.

9. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2019.

10. Әмірова Ж. Ақпараттық дискурс және кәсіби мәтін // Тіл және қоғам. – 2020. – №2. – Б. 60-67.

11. Байғұтқызы А. Ақпараттық мәтіннің танымдық ерекшелігі // Педагогика және білім. – 2022. – №4. – Б. 23-30.

12. Молдабекова Т. Ақпараттық мәтін құрылымы // Жоғары мектеп. – 2023. – №1. – Б. 11-18.