Ақтөбе жоғары политехникалық колледжі

ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ ТАҚЫРЫБЫ

«Ақылды үй жүйесіндегі датчиктерды қолдана отырып тұрғын үйдегі электрэнергиясын үнемдеудегі тиімді жолы»

Ертаев Әділет Ертайұлы, 2 курс, 07130200 «Электрмен қамтамасыз ету»

Ғылыми жетекшілері:

Алмағазы Талғат Әділұлы, арнайы пән оқытушысы

Шаңбаев Дархан Түгелбайұлы, арнайы пән оқытушысы

Қостанай қ., 2024 ж.

Мазмұны

Кіріспе

XVIII ғасырдын басында Т. Эдисон, Н. Тесла секілді ғалымдар жарықтын тек күннен ғана емес электр тоғында жарық ретінде қолдануға болатындығына көздері жеткен болатын. Олар кыздыру шамын түнде жарық ретінде қолдануға болатындығын әлемге көрсетті. Сол кезден бастап жарықты түрлі салаларда қолдану ғасыры басталды. Түнде табиғи жарықты толықтыру және ауыстыру үшін жасанды жарықтандыру қажеттілігі туындады. Осы мәселені шешу үшін жарықтандыру саласы пайда болды. «Ақылды жарық» термині жарықтандыруды басқару жүйелерімен басқарылатын ортаға қатысты дүние.

Жарықтандыру процессі тек үй ішінде ғана емес, даланы да жарықтандыруға әрекет еткен еді. Көше жарықтандыруы бұрынғы кездері тек өзіндік қуаттылығымен ғана өзгерді, басқаша ешқандай өзгермеді. Көшелердегі жасанды жарықтандыруға бұрыннан үйреніп, оны ақылға қонымды нәрсе ретінде қабылдайды. Әртүрлі тіректерде орналастырылған шамдар магистральдарды, жолдарды, автострадаларды, аулаларды, алаңдарды және басқа да аумақтар мен объектілерді жарықтандырады. Олар автоматты түрде немесе қолмен, тәуліктің белгілі бір уақытында кесте бойынша немесе диспетчердің қалауы бойынша қосылады. 2010 жылдан бастап дала шамдарының жарықтылығын жоғарылатып, қуаттылығын түсіруі электр тогын үнемдеу жағынан жобалар қарастырыла бастады. 2011 жылы жарықдиодты шамдарды қолданысқа еніп бастады.

Табиғи жарықтандыру деп (тікелей немесе шағылысқан) сыртқы қоршайтын конструкцияларындағы жарық ойықтары арқылы енетін аспан түстес үй-жайларды жарықтандыруды атайды. Өндірістік үй-жайлар үшін тұрақты адамдармен (белгілі бір жұмыс түрлері мен үй-жайлары үшін арналған (белгіленген тәртіпте) үй-жайларды қосқанда, ғимараттар мен құрылыстардың - көліктік туннелдер, электр қорғағыш, желдеткіш камералары, жарықпен көшіргіш және фотомастерлік жолдар, өтпелер және т. б. жертөлелері және цокольдық қабаттарда рұқсат етілген орналастыру табылады, т.б.) міндетті болып табылады. Үй-жайларды табиғи жарықтандырудың интенсивтілігі тәуліктік және жылдық уақытына, атмосфералық құбылыстарға, С– Ю, В – 3 бағдар ғимараттар, көрші ғимараттардың биіктігі, қашықтығы және бояуына, терезелердің көлемі мен нысанына, үй-жайларды ішкі әрлеу (бояу) мен тереңдігіне және т. б. байланысты.

Ең қолайлы жарықтандыруға ғимараттардың оңтүстік жарты қабатын бағдарлау кезінде, ғимараттар арасындағы қашықтықтар ғимараттың биіктігінен кем болмауы тиіс кезінде, ғимаратты ашық түсті тонмен бояу кезінде, терезенің жоғарғы жиегінен еденге дейін еселенген арақашықтықтан аспайтын бөлме тереңдігінен орнату кезінде қол жеткізіледі.

Жарық ойықтарының жеңіл металл жақтауларын орнату кезінде 5 – 10% табиғи жарық жоғалады; ағаш жақтауларында бұл шығындар 35 – 40 % - ға дейін өседі. Қарапайым терезе әйнегі 8 – 15 % күндізгі жарықты, оның ішінде биологиялық белсенді УК сәулелерін жұтады. Қысқы қос шынылау 25% - ға дейінгі жарықты жұтады. Терезе әйнектерінің ластануы 50% - ға дейін жарық сәулесінің шығындарын арттырады. Тюль шымылдықтар тағы 20-30 % -ға дейінгі жарықты жұтады.Қабырғалар мен төбелердің ақшыл бояуы үй-жайлардың жарықтандыруын күшейтеді, т. б. жарық, ашық түсті бетке беріліп, бірнеше рет шағылады. Табиғи жарықтың құрылымдық жүйесін: бүйір – жарық түсетін ойықтары қабырғада; орналасқан; жоғарғы жағы –төбедегі мөлдір жабындар және жарық шамдары; біріктірілген -  бір мезгілде қабырғалар мен жабындардағы жарық ойықтар.

І тарау. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

І Жарықтандыру түрлері мен жүйелері

Жасанды жарықтандыру жүйелері шамдарды орналастыру тәсілдерімен негізделеді. Шамдарды үй-жайларда орналастыру тәсілдері бойынша жалпы және аралас жарықтандыру жүйелері ажыратылады. Жалпы жарықтандыру жүйесі барлық бөлме мен жұмыс беттерін жарықтандыруға арналған. Жалпы жарықтандыру біркелкі және локализацияланған болуы мүмкін. Жалпы жарықтандыру шамдарын үйжайдың жоғарғы аймағында орналастырады және оларды құрылыс негіздерінде тікелей төбеге, фермаларға, қабырғаларға, колонналарға немесе технологиялық өндірістік жабдықтарға, тростарға және т. б. бекітеді. Жасанды жарықтандыру электрлік жарық көзін орындайды. Функционалдық түрлері жасанды жарық: жұмыстық ¾ барлық өндірістік процестер үшін міндетті; апаттық ¾ апат жағдайында жұмысшы жарықтандыру ажыратылған кезде жұмысты жалғастыру үшін. эвакуациялық ¾ апаттық жұмыс жарықтандыруының кезінде үй-жайлардан адамдарды эвакуациялауға арналған; жарықтандыру негізгі өту жолдарының және қосалқы шығу есіктері еденнен кемінде 0,5 лк деңгейінде болуы тиіс, ашық аумақтарда кемінде 0,2 лк; күзет ("қараңғы уақытта жарықтандыру") ¾ қорғалатын аумақтар шекарасын бойлай орындайды; белгі беру – қауіпті аймақтардың шекараларын тіркеу үшін, эвакуациялаудың қауіпсіз жолын көрсетеді.

Біркелкі жарықтандыру. Бірлестірілген деп нормалар бойынша табиғи жарықтандыру жеткіліксіз болған жағдайда жасандымен толықтырылатын жарықтандыруды атайды. I–III разрядтардағы жұмыстарды орындау үшін, яғни дәлдігі ең жоғары, өте жоғары және жоғары болған кезде, негізінен бірлестірілген жарықтандыру жеткіліксіздігіне байланысты табиғи жарықтандыру қолданады. Жалпы біркелкі жарықтандыру кезінде үйжайдың барлық ауданы бойынша біркелкі жарықтандыру жасалады. Шамдарды біркелкі орналастыратын жарықтандыру технологиялық жабдық көру жұмысының бірдей жағдайлары бар барлық аудан бойынша біркелкі орналасқан өндірістік үй-жайларда немесе қоғамдық немесе әкімшілік мақсаттағы үй-жайларда қолданылады (1 – сурет).

2 – сурет. Біркелкі жарықтандыру

Оқшауландырылған жарықтандыру Жалпы локализацияланған жарықтандыру әртүрлі учаскелерде әртүрлі жарықтандыруды талап ететін жұмыстар жүргізілетін немесе үй-жайдағы жұмыс орындары топтармен шоғырланған және жарық ағынының белгілі бір бағыттарын құру қажет болатын үй-жайларда көзделеді.

Жалпы біркелкі жарықтандырудың алдында локализацияланған жарықтандырудың артықшылықтары жарықтандыру қондырғыларының қуатын қысқартудан, жарық ағынының талап етілетін бағытын құру мүмкіндіктерінен, жұмыс орындарында өндірістік жабдықтардан және жұмыс істеушілердің өздерінен көлеңкелерді болдырмаудан тұрады. Жергілікті жарықтандыру Жалпы жарықтандыру жүйесімен қатар үй-жайларда жергілікті жарықтандыру қолданылуы мүмкін. Жергілікті жарықтандыру жұмыс орындарында (станоктарда, беттерде, үстелдерде, белгілеу тақталарында және т.б.) көзделеді және жұмыс орындарының жарықтандырылуын арттыруға арналған.(2-сурет).

3 – сурет. Жергілікті жарықтандыру.

Үй-жайларда тек жергілікті жарық беруге тыйым салынады. Жергілікті жөндеу жарығы жылжымалы шамдармен орындалады,олар 12, 24, 42 қауіпсіз кернеудегі төмендетуші трансформатор арқылы қызмет көрсететін персоналдың қауіпсіздігіне қатысты үй-жайдың санатына байланысты қосылады. Аралас жарықтандыру бірлесіп қолданылатын жергілікті және жалпы жарықтандыру құрамдастырылған жарықтандыру жүйесін құрайды. Ол жоғары жарықтандыруды талап ететін нақты көру жұмыстары бар үйжайларда қолданылады. Мұндай жүйе кезінде жергілікті жарықтандыру шамдары тек жұмыс орындарының жарықтандырылуын қамтамасыз етеді, ал жалпы жарықтандыру шамдары – барлық Үй-жайлар, жұмыс орындары және ең бастысы өтетін жолдар, өтпе жолдар. Құрамдастырылған жарықтандыру жүйесі жарық көздерінің белгіленген қуатын және электр энергиясының шығынын азайтады, өйткені жергілікті жарықтандыру шамдары жұмысты тікелей жұмыс орнында орындау уақытына ғана қосылады. Ал енді жарықдиодты шамның негізгі ерекщеліктері – техникалық қызмет көрсетудің болмауы; – жоғары энергия тиімділігі (электр энергиясының 80 пайызына дейін үнемдеу); – қызмет ету мерзімі, шамамен 10-20 жыл; – температураның үлкен диапазонында жұмыс істеу (-40-тан + 40°С); – тұтану қаупі жоқ; – сынап жоқ; – дірілге төзімділігі жоғары; – ультракүлгін сәуле шығармайды; – жарқыл жоқ және т. б. Жарықтандыруды басқарудың күрделі жүйесінің маңызды элементіинтеллектуалды шам. Мұндай шамда электрондық реттеу құрылғысы, қозғалыс датчигі, фотодатчик бар. Ол жүйемен анықталатын факторлар функциясына қосылып, жарықтандыру қарқындылығын өзгерте алады.(4- сурет).

4 – сурет. Қозғалыс датчигі бар шам

2011 жылдан бері жарықдиодты техниканы кеңінен қолдануды шешу мақсатында өзгертілген. Құрылыс нормалары мен ережелері (ҚНжЕ) — атқарушы билік органдары қабылдаған, қала құрылысы қызметін, сондай-ақ инженерлік іздестірулерді, сәулет-құрылыс жобалауды және құрылысты жүзеге асыруды реттейтін техникалық, экономикалық және құқықтық сипаттағы нормативтік актілердің жиынтығы. ҚНжЕ –де жарықтандырудын орналастырылу түрлері:

• Ақпараттық объектілерді жарықтандыру: үйлердің нөмірлері, жол белгілері, сыртқы жарнама. Ішкі жарығы бар ақпараттық объектілер де, арнайы шамдармен және прожекторлармен де пайдаланылады.

• Сәулеттік жарықтандыру — жарықтандыру) - ғимараттардың қасбеттерін және басқа да сәулет нысандарын сәндік жарықтандыру. Шам түрлері қазіргі заманғы индустрия тұтынушыларға люстр мен шамдардың көптеген әр түрлі нұсқаларын ұсынады, олардың ішінде:

• Жарықдиодты шам (LED) – барлық ең үнемді;

• Газразрядты – барынша қуатты, өнеркәсіптік жарықтандыру үшін қолданылады;

• Галогенді – жағымды жылы жарықпен жарқырайды;

• Люминесцентті

• LED кейін екінші үнемділік;

• Шамдарды шамдағы максималды рұқсат етілген қуаты мен цокол типі бойынша, сондай-ақ қалаған түс температурасына қарай (суық, бейтарап, жылылығы) таңдайды.

ІІ Бөлмені жарықтандыруды басқарудың автоматтандырылған жүйесінің ерекшеліктері

Белгілі бір тұрғын үйдің жарықтандыруын автоматты жобалау жүйесі -бөлмедегі және айналадағы барлық жарықтандыру құрылғыларын бір желіге біріктіретін жүйені қамтиды. Бұл олардың өзара әрекеттесу процесін бақылауды қамтамасыз етеді және энергияны едәуір үнемдеуге кепілдік береді. Жарықтандыруды басқару жүйесі қолданылады:

• Түрлі қосқыштар

• Сенсорлық немесе пернетақталар,

• Қашықтан басқару пульті

• Аpple құрылғылары (iPad / iPod touch / iPhone) және Android,

• Автоматты жарық және қатысу сенсорлары.

Жарықтануды қашықтан және орталықтан басқару. Жобамда Smart Home жүйесінде жарықтандыруды басқару әдістемесін таңдап отырмын. Smart Home жүйесіндегі барлық жарықтандыру құрылғыларын қосу және өшіру бір автоматтандырылған құрылғыдан келген сигнал арқылы жүзеге асырылады. Осы мақсатта жарықтандыруды автоматты және қашықтан басқару қолданылады. Жарықтандыру құрылғыларын басқаруды қамтамасыз ету үшін қашықтан басқару пульті мен кіріктірілген панельдер қолданылады, олардың көмегімен үйді жатын бөлмесінен жарықты өшіруге болады. Бұл жүйенің көмегімен сіз үйден шыққан кезде жарықты өшіруді ешқашан ұмытпайсыз: шығуда орналасқан қашықтан басқару пультінің жалғыз түймесін басу арқылы барлық бөлмелерде жарық сөнеді.

Жарықтандырылуы автоматты түрде жабдықталған үйде, коттеджде немесе пәтерде орнатылған автоматтандырылған жарықтандыру құрылғылары әдетте диммерлермен жабдықталған. Күңгірт жүйесі бар ақылды үй сізге қажет болған кезде шамды жарықтандыруға немесе шамдардың толық қуатта жұмыс істеуі қажет болмаған кезде өшіруге мүмкіндік береді.

Автоматты жұмыс.  Жарықтандыру бағдарламалары мен құрылғыларын реттеу автоматты түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Осы мақсатта жарықтандыру жүйелерінің жұмыс схемалары келтірілген. Ақылды үй болу, қозғалыс және жарық сенсорлары немесе тәулік уақытына байланысты алынған мәліметтерге негізделген. Автоматты түрде қосу көше шамдары  кешке пайда болады, ал олардың жарықтығы біртіндеп азаяды - таңертең ерте.

Жарық бағдарламасын көшіру.  Ақылды үйдегі жарықтандыруды басқарудың автоматтандырылған жүйесі пайдаланушыға әртүрлі бағдарламалар мен кестелерді орнатуға мүмкіндік береді. Жарық көріністер қолмен немесе автоматты түрде қосылады. Бағдарламалар қажетті жарық көздерін пайдалануды, олардың қосылу және өшіру жиілігін, сондай-ақ күңгірттенуді анықтайды. Оның бағдарламалыұ мүмкіндіктері әр түрлі болуы мүмкін. Мысалы, үй кинотеатрында қашықтан басқару пультіндегі бір түймені басу арқылы перделерді бір уақытта жылжытуға, шамдарды сөндіруге, экранды түсіруге немесе басқа жабдықты қосуға болады. «Ақылды үй» режимі белгілі бір уақыт ішінде пайдаланушы болмаған кезде жарықтандыруды басқарудың автоматтандырылған жүйесіне белгілі бір бөлмелерде өздігінен қосылып, сөндіруге мүмкіндік береді, бұл үнемі болу әсерін тудырады.

Бөлменің жарықтандыруын автоматты басқару жобасы саналы түрде басқарудың арқасында шамның қызмет ету мерзімін едәуір арттырып, энергияны тұтынуды 40% дейін төмендетеді. Мұндай үнемдеуге қол жеткізудің оңтайлы режимінде жарықтандыру құрылғыларының жұмысын реттеу және жарық қажет емес жағдайларда оларды өшіру арқылы қол жеткізуге болады. Жарықтандыруды автоматты түрде басқарудан басқа перделерді, қақпаларды, құлыптарды, роликті жалюзи, перделер және басқа да осыған ұқсас объектілерді қашықтан басқару пульті орнатылуы мүмкін.

Қашықтан басқару пультінен жарықтандыруды басқару жүйесі - бұл сигнал көзі мен оны қабылдау сенсоры, сондай-ақ басқа да көмекші құрылғылар кіретін құрылғылар жиынтығы. Жарықты қосу немесе өшіру түймесін басқан кезде, қашықтан басқару құралынан келген сигнал шамдарға жалғанған құрылғыға түседі, ол электр қуатына қол жеткізуді тоқтатады немесе қалпына келтіреді. Қашықтан басқару құралын пайдалану әсіресе көп деңгейлі жарықтандыру болған кезде ыңғайлы (төбелік люстра қабырға шкалалары жарық шамдары  және бір немесе көрші бөлмелердегі басқа құрылғылар).

Бөлмедегі табиғи жарықтың есебі. Табиғи жарықтандыру бөлмелерінің көпшілігінде күндізгі уақытта болуына қарамастан, жарықтандыру қондырғысының қуаты ескерілмей есептеледі. Егер біз жарықтандыру жүйесі мен табиғи жарықпен бірге жасалған жарықтандыруды белгілі бір деңгейде ұстап тұрсақ, онда кез келген уақытта жарық жүйесінің қуатын азайтуға болады.

5 – сурет. Жарықтандыруды автоматты басқару

Жылдың белгілі уақыттарында және тәуліктің сағаттарында тіпті бір табиғи жарықты қолдануға болады. Бұл функцияны алдыңғы жағдайдағыдай фотокелл орындай алады, егер ол толық (табиғи + жасанды) жарықтандыруды қадағалайды. Бұл жағдайда энергияны үнемдеу 20 - 40% құрайды.

Аптаның күні мен күнінің уақытын есепке алу.  Жарықтандыру кезінде қосымша қуат үнемдеуге күннің белгілі бір сағаттарында, сондай-ақ демалыс және мереке күндері жарықтандыру жүйесін өшіру арқылы қол жеткізуге болады. Бұл шара сізге кетер алдында жұмыс орнындағы жарықтандыруды өшірмейтін адамдардың ұмытып кетуімен тиімді күресуге мүмкіндік береді. Оны іске асыру үшін жарықтандыруды басқарудың автоматтандырылған жүйесі нақты уақыт режимімен жабдықталуы керек.

Бөлмеде адамдардың болуын есепке алу. Жарықтандыруды басқару жүйесін қатысу сенсорымен жабдықтаған кезде, сіз осы бөлмеде адамдардың бар-жоғына байланысты шамдарды қосып, өшіре аласыз. Бұл функция энергияны оңтайлы жұмсауға мүмкіндік береді, бірақ оны пайдалану барлық бөлмелерде ақталмайды. Кейбір жағдайларда, тіпті жарықтандыру құрылғыларының қызмет ету мерзімін қысқартып, жұмыс кезінде жағымсыз әсер қалдырады.

6 – сурет. Таймер және сенсор көмегімен жарықтандыруды басқару

Таймер мен қатысу сенсорларының көмегімен шамдарды өшіру арқылы алынған энергия үнемдеу 10-25% құрайды. Сымсыз жарықтандыруды қашықтан басқару құралы. Бұл функция автоматтандырылмағанына қарамастан, ол жарықтандыруды басқарудың автоматтандырылған жүйелерінде жиі кездеседі, себебі оны электронды жарықтандыруды басқару жүйесі негізінде жүзеге асыру өте қарапайым және функцияның өзі жарық жүйесін басқаруға айтарлықтай ыңғайлылықты қосады. Жарықтандыру қондырғысын тікелей басқару әдістері басқару сигналдарының пәрмендері арқылы шамдардың барлығын немесе бір бөлігін дискретті қосу / өшіру, сондай-ақ бірдей сигналдарға байланысты жарық күшін кезең-кезеңімен немесе біртіндеп төмендету болып табылады.

2 тарау. АВТОМАТТАНДЫРУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫН ПАЙДАЛАНУ КЕЗІНДЕГІ ТЕХНИКА ҚАУІПСІЗДІГІ

ІІ.І Автоматтандыру құрылғыларын пайдалану кезіндегі техника қауіпсіздігі

Бұл бөлімде еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қаралды. Осы зерттеулер негізінде адам баласына зиянды факторлар, яғни олардың жарық жоқ кезде және жарық бар кезде қандай қауіп төндіруі мүмкін екендігі талданды. Белгілі бір мекемеде оператордың орын жайының нормалары жайында зерттелді. Электр тоғының адам өміріне өте қауіпті фактор ретінде ерекше көңіл бөлу маңызды, өйткені оның 220В әсер етуі денсаулыққа түзетілмейтін зиян келтіруі мүмкін, қауіпсіздік ережелерін сақтамаған жағдайда адамды өлтіріп жіберуі мүмкін. Сондықтан оны әрдайым бақылауға алып, бұзылған жағдайда арнайы мамандар керекті құрал саймандарымен жөндеп тұруы қажет.

Түнгі уақытта жарық болмаған жағдайда адам өміріне келесідей қауіпті және зиянды факторлар әсер етеді: жел сілкінуі, дауыл, жанбырдан туындаған сел, тұман, жануарлардың жол бетіне шығып қауіпті жағдай тудыртуы, жол көлік оқиғасы, секілді факторлар адам өміріне қауіпті тудырады.

Жүйеде электр тогы және жарықтың жеткіліктілігі болған кездегі адам өміріне алып келетін зиянды факторлар келесідей: электр тізбегінің тұйықталуы, электр тогының тіреуіштер арасында ашық түрде байланысуы, жөндеу жұмыстарын жасайтын кезде жарықшамдардың үлкен биіктікте орналасуы. Тіреуіштердегі жарықшамдар 220В тоқ көзімен жұмыс істейтін құрылғы болып табылады. Оның барлық дерлік элементтері тоқпен байланысты: жарық сенсоры, қозғалыс сенсоры, негізгі жүйелік плата, релелік түрлендіргіш және т.б

Қоректендіргіш блогы 220В – тан 12В ке түрлендіреді. Сол себепті жүйенің өзінде адам өміріне қауіп төндіретін ешқандай факторлар жоқ. Жүйеге дейін жалғанған сымдар, 220В қорек көзін қолданатын болғандықтан құрылғының пайдалану қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет. Электрожелі түсіруші трансформатордың аулақталған нейтралымен жасалуы керек, барлық кабельдер, панельдер және тоқ жүретін бөліктер оқшауланады немесе жүргіншілерге қол жетімсіз жерлерге орналастырылады. Барлық құрылғылар міндетті түрде жерленуі тиіс. Жарық шамына техникалық қызмет көрсетуді орындау кезінде электромонтаждаушы жеке және ұйымдық қауіпсіздік техникасының талаптарын орындауға міндетті. Оларды орындамау күрделі электр тоғымен зақымдану зардаптарына алып келуі мүмкін.

Оператордың жұмыс орнын жобалау кезінде қауіпсіздік техника ережелері мен техникалық эстетика шарттары орындалуы тиіс. Микроклиматтың параметрлерін қарастырайық. Өндірістік бөлмелердің микроклиматы – өндіріс жұмыс орнындағы адам ағзасына әсер ететін қоршаған ортаның температурасы, ылғалдылығы мен ауа қабатының қозғалу жылдамдығы, сонымен қатар құрал-жабдықтар беттерінен шығатын жылулық сәулеленуімен анықталатын жергілікті климаты. Ауа температурасының жоғары болуы жұмыскердің шаршауына, ағзаның қызуына, жылулық соққы алуы немесе кәсіби ауруларға шалдығуына әкелуі мүмкін. Ауа температурасының төмендеуі ағзаның жергілікті немесе толық салқындауына, суық тиюіне соқтырады.

Ауа ылғалдылығының (80%-дан артық) шектен тыс жоғарылауы адамның терлеу қабілетін қиындатады. Ылғалдылықтың белгіленген шамадан төмен болуы (20%-дан төмен) жоғарғы тыныс алу жолдарының, сілекей қабықшасының құрғатылуына әкеледі. Бұл жағдай жұмыскердің жұмыс қабілетін, хал-жағдайын нашарлатады. Ортаның ауа ағынының жылдамдығы жылу алмасу процесіне эффективті әсер етеді. Адам ауа қабатының жылдамдығы 0,15 м/с болған кезде сезіне бастайды. Ал ауа ағынының адамға әсері оның температурасына байланысты болады. Ауа ағынының температурасы 360С болған кезінде ауа адам ды сергітеді, ал ауа ағынының температурасы 400С тан жоғары болған кезде кері әсерін тигізеді. Оператордың жұмыс орнының жоспары суретте көрсетілген. Үстел бетінің биіктігі жұмысты орынлаған кезде адам шынтағының деңгейімен сәйкес келу тиіс. Үстел биіктігін таңдаған кезде адам өз жұмысын не отырып, не тұрып орындау ерекшелігіне назар аудару керек. Үстел биіктігі адамға келмейтін болса оның жұмыс қабілеті төмендеу мүмкін. Адамның аяқ буындары тарылып орналасуы оның мазастануына әкеліп соқтырады. Үстелдің минимал жұмыс істеу биіктігі 725 миллиметрден төмен болмау керек. Тәжірибелік мәліметтерге қарағанда орташа бойлы жұмыскердің жұмыс орнындағы үстелінің биіктігі 800 мм болу керек. Ал жұмыскер бойы берілген стандарттан өзгеше болса, орындықтың биіктігін өңделетін объектісі мен адам көзінің арасындағы қашықтық шамамен 450 мм болатындай етіп реттеп отыруға болады. Оператордың жұмыс зонасындағы техникалық құралдары мен жұмыс орындығының орналасуы техникалық диагностика мен профилактикалық тексеруге арналған, жұмыс орнында еркін орын ауыстыруына мүмкіндік беріп, демалуына жағдай туғызатын аппаратураның негізгі функционалдық блоктары мен бөліктеріне қолма қол жеткізе алатындай болу керек. Сонымен қатар, объектілердің жұмыс орнында жалпы орналастырылуы компактілік, техникалық, эстетикалық талаптарға жауап беру тиіс. Ақпаратты бейнелеу құрылғысы. Оператордың жұмыс орны ақпараттық аймақ (ақпаратты бейнелеу құралдары орналасқан аумақ) пен моторлы аймақты (басқару органдары орналасқан аумақ) қамтиды.

7 - сурет. Көзбен бақылау зонасы

Бірінші зонада өлшеуді дәл және тез жаздырып алуын талап ететін ақпаратты бейнелеу құралдары көрсетіледі. Екінші зонада өлшеуді дәлдігін, шапшандығын талап етпейтін жиі қолданылатын ақпаратты бейнелеу құралдары көрсетіледі. Үшінші зонада сирек қолданылатын ақпаратты бейнелеу құралдары көрсетілген. Дисплей үстел немесе арнайы жерде экраннан ақпаратты бақылау қашықтығы 700 мм аспайтындай (оптимальды қашықтық 400-500 мм) орналасу керек. Дисплей экраны орналасу биіктігі бойынша экран центріне трғызылған нормаль мен адамның бақылаудың горизонталь линиясы арасындағы көру бұрышы шамамен 200 болу керек. Ал горизонталь бағытта экранды бақылау бұрышы 600 градустан аспау керек. Оператор енгізетін мәліметтерінің құжаты опреатор көзінен 450-500 мм қашықтықта сол жақтан орналастырғаны дұрыс болады (мұндағы дисплей экраны мен құжаттың горизонталь орналасу жазықтығының арасындағы бұрыш 300 - 400 болу керек). Клавиатураның көлбеулік бұрышы 150 . Құжаттарды өңдеуге арналған және сирек қолданылатын техникалық құралдарды оператордың оң жағында қол жетерлік жерде, ал байланыс құралдары оператордың жазу қабілетін шектемес үшін оның сол жағынан орналастырылу керек. Дисплей экраны, құжаттар мен дисплей клавиатурасының пульті беттерінің орналастырылуы негізгі жарық көзінің орналастырылуына байланысты жарықталу арақатынасы 1:10 шамасынан аспау керек (ұсынылатын масштаб 1:3). Экраннан көрінетін бейне жарықталуының қалыпты 50-100 кд/м2 шамасына сәйкес келетін құжаттың жарықтандыру шамасы 300-500 мм болу керек.

ІІ.І Қоршаған ортаны қорғау шаралары және экология

Қоршаған ортаны қорғау бойынша шараларды ұйымдастыру су және ауа бассейндерін, жер астындағы байлықтарды, жер қыртысын қорғау болып табылады және қондырғылардың өндірістік қызметте теріс әсерін төмендету шараларын қарастырады:

• Құрылыста;

• Эксплуатацияда (пайдалануда);

• Апаттық жағдайларда.

• Пайдалану кезінде ең негізгі теріс әсер апаттық жағдай болып табылады, атап айтқанда:

• Қысқа мерзімді, яғни, көмірсутегінің аздаған көлемде бір реттік шығарылуы кезінде;

• Периодты, яғни, теxнологиялық процесс бұзылуына байланысты болатын;

• Үздіксіз ‒ монтаждық және жөндеу жұмыстарының төменгі сатысының әсерінен өнімнің тұрақты түрде азаюы кезінде;

• Апаттық, яғни, әсер ету масштабы бойынша әр түрлі болып келетін.

• Апаттық жағдайларды болдырмау және ескерту үшін және табиғи ортаға олардың жағымсыз әсерін максималды төмендету үшін қажетті:

• Барлық теxнологиялық параметрлерді қатаң бақылау;

• Теxнологиялық процесс жүрісін тұрақты бақылауды жүзеге асыру;

• Қондырғылар мен құбырөткізгіштердің герметикалығын тұрақты бақылауды жүзеге асыру;

• Табиғи орта сапасының параметрлерінің өзгерісін тұрақты бақылауды жүзеге асыру;

• Қызмет етуші персоналдың білімін тұрақты түрде жоғарылату;

• Коммуникация және қондырғылардың жоспарлы профилактикалық жөндеу жұмыстарын жүргізу.

• Қондырғыларды монтаждау кезінде келесі шараларды қатаң түрде сақтау қажет:

• металды қосылыс сапасын бақылауды және гидравликалық сынау жүргізу арқылы теxнологиялық қондырғылар мен құбырөткізгіштердің толық герметикалығын қамтамасыз ету;

• Күкірт тазалау қондырғысының теxнологиялық процестерін толық автоматтандыруды қамтамасыз ету;

• Қондырғыларды құлыптау, теxнологиялық процесс сигнализациясымен қамтамасыз ету;

• Аппараттар мен құбырөткізгіштердің сыртқы антикоррозиялық қорғанысы бойынша жұмысты ұқыпты орындау.

3-ТАРАУ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

ІІІ.І «Ақылды үй» макетін құрыстыру жолдары

Біз бұл практикалық бөлімде біздер әртүрлі датчиктер мен контроллерлерді пайдалана отырып жарықтандыру жүйесін қашықтан басқаруды жасадық.Бұл біріншіден электр энергиясын үнемдеуге және адамдардың тұрғын үйдегі жайлылығына себеп болады.Ұзындығы 1,90 см және ені 1,20 көлемде болатын жұмыс стендтін жасау барысында бір тұрғын үйдегі бөлмелер санымен жалпы алаңды есепке ала отырып жарықтандыруды басқарудың түрлі тәсілдерімен баспалдақтың адам қозғалысына сай жануын жобаладық.

Жарықтандыруды қашықтықтан басқарудың бірнеше тәсілдері орындалды.

1)Пулть арқылы қашықтықтан басқару (төрт каналды)

2)Радиоконтроллер арқылы жарықты басқару

3)Қарапайым ажыратқыш арқылы басқару

4)Ұялы телефон арқылы қашықтықтан басқару

5)Қозғалыс датчигі және контроллер арқылы баспалдақтың адам қозғалысына сай жанып сөнуі

5.1 Желілік жүктемелерді радио басқару (қашықтан басқару) жүйесі. 220 В желісіне қосылған төрт жүктемені дербес басқаруға мүмкіндік береді.

5.2 Қарапайым ажыратқыш - электр қондырғыларының артық жүктелуінен және қысқаша тұйықталуынан, сол сияқты электр тізбектерінің тұрақсыз ажырап-қосылуынан сақтауға арналған.

5.3 Смарт реле Minimir home смарт үй жүйесінің бөлігі болып табылады және жарықтандыруды қашықтан басқаруға арналған. Реленің күйін бақылау және басқару интернет желісіне қосылған кез келген смартфон немесе планшет арқылы жүзеге асырылады.

5.4 ETL VS-24ST-M контроллері және қозғалыс датчигі арқылы баспалдақтың жарықтандыруын автоматты басқару жүйесін қарастырамыз.

а) б) с)

8 – сурет. Ақылды үй жобасының макеті

ETL vs-24st-M контроллері баспалдақтарды автоматты түрде жарықтандыруды ұйымдастыруға арналған. Негізгі мақсат-адамның қозғалыс бағытына байланысты қадамдардың артқы жарығын дәйекті түрде қосу және өшіру. Жабдық баспалдақтарда эстетикалық тартымды және сонымен бірге функционалды жарықтандыруды жасауға мүмкіндік береді.

• Функционалдық мүмкіндіктері

• Артқы жарықтың жарықтығын бақылау.

• Баспалдақтың артқы жарығын қосу және өшіру жылдамдығын реттеу.

• Wi-Fi (ұялы телефон, компьютер, планшет)арқылы параметрлерді оңай және ыңғайлы конфигурациялау.

Параметрлерді тұрақты жадта сақтау: қуат өшірілген кезде қондырғылар қалпына келтірілмейді. Жеткілікті болған кезде жарық сенсорын қосу мүмкіндігі күндізгі жарық мөлшері қадамдардың артқы жарығын белсендіруді болдырмайды (міндетті емес).

1. ETL контроллері VS-24ST-M-1 дана

2. Қозғалыс датчигі (ендірілетін) - 2 дана

Техникалық сипаттамалары ETL контроллері VS-24ST-M

Арналардың максималды саны (қосылатын сатылар) – 24 дана.

Кернеуі – 12V DC. 1 арнаға максималды жүктеме тогы (қадам) – 1А (12 Вт).

Күту режиміндегі ток шығыны-0,1 А – (1,2 Вт).

Пайдалану температурасының жұмыс диапазоны – (-10...+50С).

Бекіту түрі-DIN-рельс.

Қозғалыс сенсорлары. Қозғалыс сенсорының түрі-ультрадыбыстық.

Қорғаныс дәрежесі – IP20.

Қуат кернеуі-5V DC.

Күту режиміндегі ток шығыны-15 мА

Датчикті бекіту түрі-стандартты розеткаға

Іске қосу жылдамдығы – 0,1 С-тан аз.

Бағыт диаграммасы-25°

Іске қосу қашықтығы – 0,2 м-ден 2 м-ге дейін.

9 – сурет. Контроллер мен қозғалыс датчигінің электрлік қосылу сұлбасы

1. 12V қуат көзін қосуға арналған қосқыш

2. Жарық сенсорын қосуға арналған қосқыш (міндетті емес)

3. Бірінші қозғалыс сенсорын қосуға арналған қосқыш

4. Екінші қозғалыс сенсорын қосуға арналған қосқыш

5. Қуат индикаторы

6. WiFi қосу/өшіру түймесі

7. WiFi индикаторы (қосу/өшіру)

8. Осы Нұсқаулықпен QR коды

9. Шамдарды қосуға арналған қосқыштар.

Жабдықты орнатпас бұрын және қоспас бұрын жүйенің жұмысын бағалау және шамдарға реттік нөмір бойынша қол қою схемасына сәйкес сынақ байланысын жасау керек. Контроллерді орнату үшін орынды таңдаңыз (баспалдақтың астында немесе электр панелінде DIN рельсі бар қорап). Контроллерді DIN рельсіне бекітіп шамдарды 2-тармақтың реттік нөмірлеріне сәйкес сатыда орнатыңыз. Содан соң кабельдерді баспалдақтың артына (ағаш), стробта (бетон), жасырын кабельдік каналда (темір, шыны) салыңыз. Қозғалыс сенсорларын бірінші және соңғы кезеңнің басында дайындалған каналға орнату керек.

Егер сіз кез келген қуат көзін алып орнататын болсаңыз, оның қуатын жарықдиодты жолақтардың жалпы қуатынан асып кететіндей етіп есептеңіз. Жарықдиодты жолақтардың қуаты формула бойынша есептеледі: Жалпы 1 баспалдаққа кететін жарық лентасының ұзындығы 1 метр. Мысалы 1 метр жарық лентасында 60 жарықдиодты шам бар, олар 4.8 Ватт (0.4 А) тұтынады. Егер сізде баспалдақ 24 қадам болса, онда 24*4.8 = 115 Вт. 115 Вт қуат көзі максималды жүктемеде жұмыс істейтінін ескеру қажет болады. Сондықтан нәтижеге қосу керек қуаттың кем дегенде 30% (115 Вт + 30% = 150 Вт). Барлығы 24 сатыдағы қуат көзінің ұсынылатын қуаты 150 Вт немесе 10 А болуы керек. Автоматты ажыратқыштан (автоматты) қуат көзіне қуат беру арқылы жабдықты сынақтан өткізіп алу керек.

Контроллер корпусындағы индикатор көмегімен жүйенің жұмысын тексеріңіз, қызыл және көк жарық диодтары ("Power" және "Wi-Fi status") жануы керек. Датчиктер қозғалысқа жауап беруі керек (сенсордың алдында қолыңызбен сырғытыңыз) және артқы жарықты іске қосылады.

Контроллер параметрлері.

Параметрлер интерфейсі 8 негізгі функцияның жиынтығы:

1. Қадамдар саны (дана)

2. Жарықтық жалпы ( % )

3. Кезекші сатылардың жарықтығы (%- бен)

4. Тұтану уақыты (миллисекундтарда)

5. Ыдырау уақыты (миллисекундтарда)

6. Адамның көтерілуін күту (секундпен)

7. Бірінші кезеңнің ұзындығы (сантиметрмен)

8. Соңғы кезеңнің ұзындығы (сантиметрмен).

Реттеу функцияны таңдау және жүгірткіні пайдаланып қажетті мәнді орнату немесе параметрді қолмен орнату арқылы жүзеге асырылады. Қажетті параметрді таңдап, конфигурациялағаннан кейін нәтижені "сақтау/Тест"батырмасын басу арқылы бағалауға болады.

ІІІ. ІІ Нүктелік әдіспен жарықтандыруды есептеу

Нүктелік әдіс орынжайдың кез келген нүктесінде горизонталь, сондайақ вертикаль немесе көлбеу жазықтықтарда жарықтылықты анықтау мүмкіндігін береді. Көбінесе ол шырақтардың бір бөлігі орынжайда орналасқан жабдықпен жабылған жағдайларда оқшауланған және сыртқы жарықтандыруды есептеу кезінде, көлбеу немесе вертикаль беттерді жарықтандыру кезінде, сонымен қатар қабырғалары мен төбесі қара өндірістік орынжайларды (құю, ұста цехтары, көбінесе металлургиялық зауыттардың цехтары және т.б.) жарықтандыруды есептеу үшін қолданылады. Бұл жағдайда автожолды жарықтандыру үшін қолданылатын тіреуіштерде орналасқан 2 түрлі лампаның жарықтылығын есептелінді. Қыздыру шамы - баяу балқитын металдан (вольфрам) өткізгішті қыздыру нәтижесінде жарық ағынын шығаратын электр жарық көзі. (2.1-сурет)

Артықшылықтары:

• Төмен құны;

• Қосу кезінде жылдам оталдыру;

• Шағын габаритті өлшемдері;

• Қуаттардың кең ауқымы.

Кемшіліктері:

• Үлкен жарықтық (көзге теріс әсер етеді);

• Шағын қызмет мерзімі-1000 сағатқа дейін;

• Төмен ПӘК.

Электр энергиясының тұтынылатын шамының тек оныншы бөлігі көрінетін жарық ағынына айналады. Қалған энергия жылу энергиясына айналады. Яғни жоғары темперератураға дейін қызады.

10 – сурет. Қыздыру шамы

Техникалық сипаттамалары:

• Жарық көзінің қызмет ету мерзімі – 1 000 сағат

• Жарық тиімділігі – 10 Лм / Вт 44

• Қоршаған ортадағы қолданыс температурасы – (- 60 C), +100 C

• Сәуле шығару пульсациясы – аз.

ІІІ.ІІІ Нүктелік әдіспен жерге түсетін жарықтылықты анықтау

Жарықдиодты шамдарда немесе шамдарда жарық көзі ретінде жарық диодтары пайдаланылады, бұл шамдардың түрі өнеркәсіптік, тұрмыстық және көшені жарықтандыру үшін қолданылады.

Артықшылықтары:

• Барлық шамдардың арасындағы ең үлкен қызмет мерзімі (10 000-нан 100 000 сағатқа дейін));

• Төмен энергия тұтыну;

• Жарықдиодты шамдар кез келген кернеуге жасалады, қосымша – діріл мен механикалық соққыларға төзімділік;

• 60-тан +60-қа дейінгі түрлі температураларда тоқтаусыз жұмыс істеу;

• Балластты, резисторларды орнату қажет емес.

11 – сурет. Жарықдиодты шам.

Жүйеде жарықдиодты шам қолданылатын болғандықтан, нүктелік әдісті пайдалана отырып жарықтың жарығырақ екендігін анықтаймыз. Ол бізге автожолдағы жарықтылықты жақсы денгейде екендігін көрсетеді. Қыздыру шамының көлденең жарықтандыруы келесі формуламен анықталады:

?? = ??∗???3 (?) /ℎ2

45 Iα = жарық күші, h = 8 (жерден жарықшамға дейінгі биіктік), d = 12м. Шамның жарық күшін келесі формуламен анықтайды:

?? = ?? ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 )))

?? = (??) ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 )))

Қыздыру шамы қолданылған көлденең жарықтығының есебі:

P = 60W;

Ф = 710лм(люмен);

Lu = Lumen; I

a = 710/(6.28*1.992) = 56.8кд(канделла).

d = 12 м;

α = atan(12/8)=56,30993250 ~ 56.3

?1 = 56,3 ∗ ???3 (56,3)/8² = 0.806лк,

α = 56,30 болғанда Ia=56.3 кд;

Жарықдиодты шамы қолданылған көлденең жарықтығының есебі:

P = 15W;

Ф = 1500лм (люмен);

Lu = Lumen;

?? = 1500/(6.28*1.992) = 119,913кд;

d1 =12 м;

α = atan(12/8)=56,30;

?? = 119,913 кд;

?2 = 119,913 ∗ ???3 (56,3)/ 8² = 1.704лк

α = 56,30 болғанда Ia= 119,913 кд;

Ал енді шамның қуатын 100Вт қа өзгертетін болсақ, арасындағы айырмашылық қатты білінетін болады.

100Вт қуатты шаммен есептейміз:

?? = ?? ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 ))), (1.3)

?? = (??) ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 ))), (1.4)

P = 100W;

Ф = 1200лм(люмен);

L_u = Lumen;

Ia = 1200/(6.28*1.992) = 96кд(канделла).

Қыздыру шамы қолданылған көлденең жарығының есебі: 46 d1 =12 м;

 =atan(12/8)=56,30993250 ~ 56.3

?3 = 96 ∗ ???3 (56,3) /8 ² = 1,3635лк,

α = 56,30 болғанда Ia = 96 кд; ?3 = 1,3635лк

Жарықдиодты шамның қолданылған көлденең жарығының есебі:

?? = ?? ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 )))

?? = (??) ∗ (2 ∗ ?? ∗ (1 − ??? ( ? 2 )))

P = 100W;

Ф = 8000лм(люмен);

Lu = Lumen;

Ia = 1200/(6.28*1.992) = 96кд(канделла).

Ia = 8000/(6.28*1.992) = 640кд

Жарықдиодты лампа қолданылған көлденең жарығының есебі:

d1 =12 м;

 =atan(12/8)=56,30 ; Ia = 640 кд;

?4 = 640 ∗ ???3 (56,3) /8² = 90,9лк,

α = 56,30 болғанда Ia = 640 кд;

Есептеп шығарылған қорытынды мәндер: Қыздыру шамының (60Вт) жарықтылығы ?1 = 0,806 лк, ал жарықдиодты шамның (15Вт) жарықтылығы ?2 = 1,704 лк. (?2 > ?1).

Қыздыру шамының (100Вт) жарықтылығы ?3 = 0,806 лк, ал жарықдиодты шамның (100Вт) жарықтылығы ?4 = 1,704 лк. (?4 > ?3).

ІІІ. ІV Бақылау- өлшеу аспаптарын монтаждау, пайдалану және жөндеу

Жарықты автоматты түрде қосуға арналған заманауи жабдықтар өте кең. Бірақ барлық ауқымның ішінде келесі модельдер ең танымалдыққа ие. Қолзғалыс сенсорларымен жабдықталған шамдар. Мұндай құралдар нысандардың жанында тиімді жұмыс істейді. Іске қосу әрекеттер кезінде қозғалыс пайда болған кезде пайда болады. Көбінесе үйде, автоматты жарықтандыру жүйесі қозғалыс сенсорларын орнату арқылы ұйымдастырылған. Олар жылу сигналының өзгеруін бағалайды және жіберілген және алынған сигнал арасында айырмашылық анықталған кезде олар бөлмедегі жарықтан шығуға немесе өшіруге болады.

Қозғалыс датчиктері орнату кезінде де өзінше ерекшеленеді. Сыртқы немесе үстіңгі жағы, сондай-ақ ендірілген құрылғылар бар. Біріншісіне оңай орнату керек, олар сымды жалғастыру керек. Екінші типтегі басты артықшылығы - интерьерге және жалпы дизайнға мүмкіндік жасау.

12 – сурет. Монтаждау схемасы

Бұл қалай көрінетінін жақсы түсіну үшін, мұндай қозғалыс сенсорларының суреттерін қарау керек. Осы артықшылыққа байланысты сенсор бүкіл үй жобасының даму сатысында жоспарланған болуы мүмкін. Екі түр бір-бірінен жұмыс принципі бойынша ерекшеленеді.

Ол өте оңай жұмыс істейді. Қозғалысқа ұшыраған нысаннан шығатын толқындар, кіріктірілген тұзақты оқиды. Сенсордың бұл түрі ұзақ уақыт қызмет етеді және оны пайдалану ыңғайлы. Ультрадыбыстық сенсордың бағасы қолайлы және қоршаған ортаға төзімді.

Дегенмен, оның кейбір кемшіліктері бар:

• Жиі баяу қозғалатын нысанға жауап бермейді.

• Ол жануарларға теріс әсер етеді, сондықтан жануарларыңыз болса, осы түрдегі сенсорды таңдауыңыз керек.

Мұндай құрылғылар қозғалатын заттың жылуына жауап береді, содан кейін жарық қосылады. Бұл акцияны орындау тікелей жүйеге орнатылған шамдар санына байланысты. Неғұрлым көбірек шамдар болса, құрылғы көп қамтылады.

Сенсор жануарлар мен адамдарға зиянсыз. Құрылғы бұрыш пен сезімталдықты көру үшін сіздің талаптарыңызға сай орнатылады. Бұл түрдегі сенсорлар үйде де, сыртында да жақсы жұмыс істейді - бұл, сөзсіз, артық. Инфрақызыл сенсорлар 12 вольттың қозғалыс датчиктерін қамтиды.

Инфрақызыл датчиктердің жетіспеушілігі:

• Олар бөлмедегі жабдықтан жылу толқындарына жауап береді.

• Инфрақызыл сенсорларға күн мен жауын-шашылу.

• Жылулықты шығармайтын заттарға жауап бермейді.

13 – сурет. Қосылу схемасы

Қозғалыс сенсорының жұмыс істеу принципі өте қарапайым. Қозғалысқа келтіретін объект қозғалыс сенсорының аумағында пайда болған уақытта, кіріктірілген детектор эстафетаны қосады және оның көмегімен электр жарығы шамдарға беріледі, осылайша жарыққа қосылады[7].

14 – сурет. Қосылу схемасы

Датчикті сатып алу алдында да, оның орналасқан жерін анықтау керек. Құрылғының түрі бұл байланысты болады. Мысалы, инфрақызыл сенсор бөлмеге кірмеген адамға жауап бермейді. Есіктерді ашқан кезде жарық қосылғыңыз келсе, ультрадыбыстық құрылғыңызды орнатыңыз.

Құрылғыны орнату кезінде мына факторларды қарастырыңыз:

• Кір немесе шаң болмауы керек.

• Датчиктің алдында, әсіресе көшеде кез келген объектілер құрылғыны іске қосуы мүмкін.

• Егер сым арқылы дабыл орнатсаңыз, оның оқшаулануы ылғалға төзімді болуы керек.

• Сенсорды жарық немесе электромагниттік толқындар шығаратын құрылғылардың жанында немесе алдында тұрғызу дұрыс емес.

• Қажетті бұрыш пен бағытты орнатыңыз, себебі құрылғы қамту аумағына кіретін заттарға жауап береді.

• Шамдарды алып, қуат керек болса, 15% маржаны алынады.

Фотореле -автоматты жарықтандыру жүйесінің үйінде ұйымдастыру үшін пайдаланылатын барлық құрылғылар жарықтандыру дәрежесіне реакция жасай алады. Бірақ табиғи жарық деңгейіне реакциясы бар арнайы өнімдер бар. Бұл әр түрлі модификациялардың реле.

Бұл жерде жарық бақылауы табиғи жарық деңгейі белгіленген индикатордан төмен болған кезде пайда болады. Бақылау дұрыс болу үшін осындай жоспардың релесі қолданылып тұруы керек оң тізбектер. Эстафета жарықтандыру құрылғысында орнатылған. Осыдан кейін ғана бақылау қол жетімді болады. Сондықтан, егер сіз кем дегенде бір сымды қате байланыстырсаңыз, реле қажет болған жағдайда жұмыс істемейді.

15 – сурет. Фотореленің жалғану схемасы

Ең қарапайым жағдайда, қозғалыс сенсоры шамға түсетін фазалық сымның бос орнына қосылған. Егер терезе жоқ қараңғы бөлме туралы айтатын болсақ, бұл схема тиімді және оңтайлы.

16 – сурет. Қозғалыс датчигінің жалғану схемасы 1 түрі

Қозғалыс сенсоры қараңғы бөлмеде жарықты қосу үшін схемаға қосылады

Егер сымдарды қосу туралы нақты айтсақ, фаза мен нөлдік қозғалыс сенсорының енгізілуіне беріледі (әдетте фаза үшін L және бейтараптылық үшін N). Сенсордың шығуынан фаза шамға беріліп, панельден немесе ең жақын жолақ жәшігінен нөлге дейін және жерге түседі.

Егер көше жарықтандыруы немесе терезе бар бөлмеде жарықты қосу туралы айтатын болсақ, жарық сенсорын (фото релесі) орнату немесе желінің қосқышын орнату қажет болады. Екі құрылғы да күндізгі жарықтандыруды болдырмайды. Біреуі (фото реле) автоматты тәртіпте жұмыс істейді, екіншісі адаммен күштеп қосылады.

Көшеде немесе терезе бөлмесінде қозғалыс сенсорының қосылу диаграммасы. Орнында ауыстырғыш фото релесі болуы мүмкін

Олар сонымен қатар фазалық сымның аралықта орналасады. Жарық сенсорын пайдаланғанда ғана ол қозғалыс релесінің алдында орналасуы керек. Бұл жағдайда, ол қараңғы түскеннен кейін ғана күш алады және күн ішінде «бос» жұмыс істемейді. Кез-келген электрлік құрылғы белгілі бір әрекет үшін әзірленгендіктен, бұл қозғалыс сенсорының қызмет ету мерзімін ұзартады.

17 – сурет. Қозғалыс датчигінің жалғану схемасы 2 түрі

Жоғарыда сипатталған барлық схемалар бір кемшілікте: жарықты ұзақ уақыт бойы қосуға болмайды. Егер сізге кешкі уақытта баспалдақта қандай да бір жұмыс жасау қажет болса, сіз үнемі қозғалуыңыз керек, әйтпесе, жарық мезгіл-мезгіл өшіріледі.

18 – сурет. Қозғалыс датчигінің жалғану схемасы 3 түрі

Ұзақ уақытты жарықтандыру мүмкіндігімен (сенсорды айналып өту) қозғалыс сенсорының қосу диаграммасы. Ұзақ уақытты жарықтандыруды қамтамасыз ететін детектормен параллель қосқыш орнатылған. Ол өшіп тұрғанда, сенсор жұмыс істейді, ол іске қосылғанда жанады. Егер шамды ұзақ уақыт бойы қосу қажет болса, қосқышты басыңыз. Лампа қосқыш қайтадан сөндірулі болғанға дейін жанып тұрады.

Ғимараттарды дұрыс электрлендіру үшін, дұрыс жобаланған және салынған электр сымдары қажет. Тұрғын және тұрғын емес объектілердің басым көпшілігі сымның жасырын орналасуымен жабдықталған. Кабель, бұл жағдайда, бетон қабырғаға салынады. Егер электрлендіру каустикалық заттар мен еріткіштердің зақымдалу әсеріне ұшырататын ғимараттарда электрлендіру жүргізілсе, онда кабель қатты құбырға салынады. Ағаш үйде өрт қауіпсіздігін арттыру үшін кабельдер мен сымдарды құбырларға салу керек. Құбырларда сымдар мен кабельдерді төсеу электр желілерін жерасты қосумен жүзеге асырылады.

Электр сымдарына арналған құбырлар түрлері. Электрлік қондырғының осы түрі үшін келесі құбырлар түрлері пайдаланылуы мүмкін. Болат - қорғаныс функциясымен өте күрделі. Осындай кабельдік арнаның қызмет мерзімін ұзарту үшін құбыр ішкі және сыртқы жағынан ылғалға төзімді бояумен боялады. Егер болат бұйымдар бетон қабырғасында жасырын сымдарды ұйымдастыру үшін пайдаланылса, құбыр тек ішкі жағынан боялады. Осылайша металлдың цемент ерітіндісінің адгезиясын жақсартуға болады. Болат болат құбырлардағы сымдарды төсеу өткізгішті механикалық кернеуден сенімді қорғап қана қоймай, кернеу астында кабель арқылы шығарылатын электромагниттік әсерді толығымен жояды. Кабельді каналдың бұл түрін іске асырудағы басты қиындық - бұл металл өнімдері өте қатал, сондықтан мұндай арнаны бүгу үшін арнайы құралдар қажет болады. ПВХ - заманауи, арзан материал, оның электрофилін зақымданудан және жоғары ылғалдылықтан қорғайтын гофрленген құбырлар. Тұрмыстық емес үй-жайларда ашық сымды жабдықтарға арналған. Пластмассадан жасалған гофрді пайдалану қорғалған электр сымдарын орнатуға жұмсалатын шығындарды айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Осы материалдарды пайдалану тұрғын үй ғимараттарында, өнеркәсіптік ғимаратта немесе коммуналдық шаруашылықта электрлік сымдарды сенімді қорғауға мүмкіндік береді. Сымдардың оқшаулау қабатының тұтастығын сақтай отырып, тіпті ағаш үйде электр қуатын қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Жасалынған жобада қозғалыс датчигі арқылы жарықтандыру жүйесін автоматты басқарудың жобасы жасалып, жұмыс жасайтын жарықтандыру жүйесін тәжірибелік стенд ретінде жасақтап, жобаның үлгілік моделі жасақталды. Жұмыс барысында келесі параметрлер қарастырылды. Қозғалыс датчигі арқылы жарықтандыру жүйесіне арнайы жасалынатын құрылғы параметрлері толықтай талданылды. ETL vs-24st-M контроллері баспалдақтарды автоматты түрде жарықтандыруды ұйымдастыруға арналған. Негізгі мақсат-адамның қозғалыс бағытына байланысты қадамдардың артқы жарығын дәйекті түрде қосу және өшіру. Жабдық баспалдақтарда эстетикалық тартымды және сонымен бірге функционалды жарықтандыруды жасауға мүмкіндік береді.

Жобада әр түрлі датчиктер мен детекторларға, қозғалыс сенсорына негізделген автоматты, ақылды жарықтандыру жүйесінің жұмыс жасайтын үлгісін құрастыру процесі қарастырылады. Бұл жүйенің ерекшелігі барлық қол жетімді датчиктердің құралуында болып табылады. Құрылғыны құру барысында қажетті компоненттер мен бөлшектерді таңдау, принципті схема және элементтерді одан әрі жинақтау арқылы баспладықтың және үйдің жарықтандыруын қаозғалыс ждатчиктері арқылы автоматты басқару жүйесі қарастырылды.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Г.Б. Евгенев нұсқаулығымен «Технологиялық процестер мен өндірісті автоматтандыру негіздері», Мәскеу баспа. Бауман атындағы МГТУ, 2015ж.

2. Байзакова С.М, Торгаев А.А. «Өміртіршілік қауыпсіздігінің негіздері» Алматы: АЭжБУ, 2013 ж.

3. В.Г. Зезин, В.А. Лазуков «Айнымалы қысым құлама әдісімен ортаның шығынын анықтау», Челябинск. ЮУрГУ. 2007 ж.

4. «Технологиялық процестер мен қондырғыларды автоматтандыру», Ма-мандыққа арналған курстық және жобалауға әдістемелік нұс-қаулық- Минск: РОТАПРИНТ БАТУ, 2008 ж.

5. Жақсартылған орналасуы бар пәтерлердің электр қондырғыларын жобалау және коттедждер (Schneider Electric компаниясының электр жабдықтары негізінде)./ Г.Гельман, г. С. Карлов ,В. В. Крючков және [т. б.] – Schneider Electric:2007ж. - 240 б.

6. Кабышев А.В. электрмен жабдықтау жүйелерін есептеу және жобалау./Томск: ТПУ, 2005. – 168 б.

7. СП 31-110-2003. Тұрғын және тұрғын үй электр қондырғыларын жобалау және монтаждау қоғамдық ғимараттар - М.

8. СНиП 23-05-95. Табиғи және жасанды жарықтандыру-М.