Ас – адамның арқауы

Адам ағзасының гомеостазды сақтауы мен физиологиялық жүйелердің қалыпты қызмет атқаруы тікелей тамақтану рационына байланысты. «Ас – адамның арқауы» деген халық даналығы қазіргі медицина, нутрициология және биохимия ғылымдары арқылы толық ғылыми негізін тапқан. Тағам – ағза үшін энергия көзі ғана емес, жасушалық құрылым мен метаболизмнің негізгі субстраты.

Тағам құрамындағы макронутриенттер – ақуыздар, липидтер және көмірсулар – энергия алмасудың (энергетикалық метаболизм) басты компоненттері болып табылады. Ақуыздар аминқышқылдарына ыдырап, жасушалардың регенерациясына, ферменттер мен гормондардың синтезіне қатысады. Ақуыз тапшылығы протеин-энергетикалық жеткіліксіздікке әкеліп, иммундық жауаптың әлсіреуіне себеп болады.

Липидтер жасуша мембраналарының құрылымдық бөлігі болып саналады және майда еритін дәрумендердің (A, D, E, K) сіңірілуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, омега-3 және омега-6 полиқанықпаған май қышқылдары нейрондық өткізгіштікті жақсартып, орталық жүйке жүйесінің қызметін реттейді. Ал трансмай қышқылдарының артық мөлшері атеросклероз бен жүрек-қан тамыр патологияларының даму қаупін арттырады.

Микронутриенттер – дәрумендер мен минералды элементтер – ферментативтік реакциялардың кофакторлары ретінде қызмет атқарады. Мысалы, темір гемоглобин синтезіне қатысып, тіндік гипоксияның алдын алады, ал кальций мен фосфор сүйек тінінің минерализациясына жауап береді. D дәруменінің жетіспеушілігі остеопороз бен рахиттің дамуымен тығыз байланысты.

Ас қорыту жүйесінің қызметі де тағам сапасына тәуелді. Талшыққа бай өнімдер ішек микробиотасының тепе-теңдігін сақтап, пробиотикалық әсер көрсетеді. Ғылыми деректер ішек микрофлорасы мен иммундық жүйе арасында тығыз байланыс бар екенін дәлелдеген. Бұл құбылыс «ішек–ми осі» (gut-brain axis) ұғымымен түсіндіріледі.

Қазақтың дәстүрлі тағамдары биохимиялық тұрғыдан жоғары құндылыққа ие. Қымыз бен шұбат құрамындағы сүтқышқылды бактериялар ас қорыту ферменттерінің белсенділігін арттырып, дисбиоздың алдын алады. Табиғи ет өнімдері жоғары биологиялық құндылығы бар толыққанды ақуыз көзі болып табылады.

Қорытындылай келе, тағам – адам ағзасының құрылымдық, энергетикалық және реттеуші функцияларын қамтамасыз ететін негізгі фактор. Ғылыми тұрғыдан алғанда, теңгерімді тамақтану метаболикалық синдром, жүрек-қан тамыр аурулары және эндокриндік бұзылыстардың алдын алудың тиімді жолы болып табылады. Осылайша, «Ас – адамның арқауы» деген сөз физиология мен биохимия заңдылықтарына толық сәйкес келеді.