Бөлім:

7-бөлім: Қазақстандағы ұлттар достастығы. Морфология

Педагогтің тегі, аты, әкесінің аты :

Нусанова Нурия Идиятовна

Күні:

22.09.2025

Сынып: 8ә

Қатысушылар саны: 18

Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Қазақ жазуының тарихы

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары:

8.1.1.1 - мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;

8.4.1.1 - тақырып бойынша бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазу.

Сабақтың мақсаты

Мәтін үзінділері бойынша болжам жасап, көтерілетін мәселені болжай алады, тақырып бойынша бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жаза алады.

Құндылықтарға баулу

• Тәуелсіздік және Отаншылдық

• Бірлік және Ынтымақ

• Еңбекқорлық және Кәсіби біліктілік

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі//

уақыты

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басталуы

10 минут

Сабақтың ортасы

10 минут

10 минут

10 минут

Сабақтың соңы

5 минут

Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылармен амандасу, қатысуын түгендеу.

1. Топқа бөлу

«Оралған қағаз» әдісі арқылы топқа бөлу (Руна жазуы, Араб жазуы, Орыс графикасы суреттерін таңдау арқылы оқушылар топқа бөлінеді)

2. Үй тапсырмасын тексеру

“Семантикалық карта” әдісі арқылы үй тапсырмасын тексеру

3.Қызығушылықты ояту

https://youtu.be/hEKuyCz9Rt0 арқылы оқушылардан не көргендері, видео не туралы екені сұралады.

- Оқушылар, бұл алдарыңызда тұрған суреттердің қазақ жазуына қандай қатысы бар?

-Бүгінгі біздің сабағымызға қандай қатысы бар деп ойлайсыздар?

Сабақтың тақырыбы мен оқу мақсатымен таныстыру;

Сабақ тақырыбы:Қазақ жазуының тарихы

Бүгінгі сабақта:

-мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжайсыздар;

-тақырып бойынша бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазасыздар

1-тапсырма ТЖ

Берілген мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені Т кестесі арқылы болжаңыздар

Қазақ жазуының тарихы — бұл тек әліпбилердің ауысуы емес, сонымен қатар ұлттық сана-сезімнің, мәдениеттің және саяси өзгерістердің күрделі процесі. Ғасырлар бойы қазақтар әлемдік өркениеттің әртүрлі жазу жүйелерін бойына сіңіріп, оларды өз тілінің ерекшеліктеріне бейімдеп отырды. Бұл тарихты шартты түрде бірнеше үлкен кезеңге бөлуге болады.

Көне дәуір: Орхон-Енисей (Руна) жазуы

Қазақ жазуының ең көне бастауы Орхон-Енисей жазуынан немесе руна жазуынан бастау алады. Бұл жазу жүйесі біздің заманымыздың 7-8 ғасырларында көне түркі тайпалары арасында кеңінен қолданылған. Руна жазуы тасқа қашалып жазылғандықтан, ол «тас кітаптар» деп те аталады. Күлтегін мен Білге қаған құрметіне орнатылған мәңгітастардағы жазулар қазақ тілінің арғы тегі болып саналатын көне түркі тілінің бай мұрасын сақтап қалды. Бұл жазу түркілердің көшпелі өміріне, саяси және әскери тарихына қатысты құнды деректер береді. Руна жазуында әрбір таңба белгілі бір дыбысты білдіреді, яғни ол фонетикалық жазуға жатады.

Орта ғасырлар және Жаңа заман: Араб графикасы

Ислам дінінің қазақ даласына енуімен бірге араб жазуы қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. 10 ғасырдан бастап қолданыла бастаған бұл жазу жүйесі қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімделіп, өзгерістерге ұшырады. Араб графикасына негізделген жазу қазақ әдебиетінің, ғылымының және діни ілімдерінің дамуына үлкен серпін берді. Абай Құнанбайұлы, Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов сияқты ұлы тұлғалар өз еңбектерін осы жазумен жазды. Алайда, араб жазуы қазақ тілінің кейбір төл дыбыстарын (мысалы, "ө", "ү", "і") толыққанды жеткізе алмады, бұл оны жетілдіру қажеттілігін тудырды. Ахмет Байтұрсынұлы араб жазуының негізінде «Төте жазу» деп аталатын реформаланған әліпби жасап, оны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне толық сәйкестендірді. Бұл әліпби 1929 жылға дейін кеңінен қолданылды.

Кеңестік кезеңдегі өзгерістер: Латын және Кирил жазуы

20 ғасырдың басындағы саяси өзгерістер қазақ жазуының тарихында түбегейлі бетбұрыс жасады. 1929 жылы Кеңес үкіметінің шешімімен қазақ жазуы латын әліпбиіне көшірілді. Бұл қадам Кеңестік Одақ халықтарын орыстандыру саясатының алғашқы кезеңі болды. Латын әліпбиі араб жазуына қарағанда қазақ тілінің ерекшеліктерін толығырақ көрсетуге мүмкіндік берді. Алайда, бұл әліпби небәрі 11 жыл қолданылып, 1940 жылы тағы бір ауқымды реформа жүзеге асырылды.

Ол реформаның нәтижесінде қазақ жазуы кирил әліпбиіне көшірілді. Бұл өзгеріс саяси сипатқа ие болды және Кеңес Одағының халықтарын ортақ бір мәдени кеңістікке біріктіру мақсатын көздеді. Кирил әліпбиіне қазақ тілінің ерекше дыбыстарын (ә, ө, ү, ұ, і, ғ, қ, ң, һ) белгілейтін қосымша әріптер енгізілді. Бұл әліпби қазақ халқы үшін білім беру мен ғылымның, әдебиет пен мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосты. Қазақ халқы кирил графикасын 80 жылдан астам уақыт бойы табысты қолданып келеді.

Мәтіннен не байқадыңдар?

Мәтіннен қателер байқадыңдар ма?

Тілдік бағдар

Бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атаулар

Қазақ тіліндегі күрделі-құрама атаулардың бас әріппен жазылуына қатысты бірнеше ереже бар. Бұл ережелер сөздердің дұрыс жазылуын қамтамасыз етеді.

Бас әріппен жазылатын негізгі күрделі-құрама атаулар:

1. Мемлекеттердің, әкімшілік-аумақтық бөліктердің атаулары:

   • Қазақстан Республикасы

   • Солтүстік Қазақстан облысы

   • Шығыс Қазақстан облысы

2. Лауазым, атақ және құрметті атаулар:

   • Қазақстанның Еңбек Ері

   • Қазақстан Республикасының Президенті

   • Қазақстанның Халық әртісі

3. Тарихи оқиғалар мен мереке атаулары:

   • Тәуелсіздік күні

   • Жеңіс күні

   • Наурыз мейрамы

   • Кеңес Одағының Батыры

4. Ғимараттардың, мекемелердің және ұйымдардың атаулары:

   • Қазақ ұлттық университеті

   • Қазақстан Республикасы Парламенті

   • Ұлттық банк

5. Қоғамдық-саяси атаулар:

   • Біріккен Ұлттар Ұйымы

   • Еуропалық Одақ

Қосымша ережелер:

• Күрделі атаудың құрамындағы сын есімдер, сан есімдер және бастапқы атаудың екінші сөзі кіші әріппен жазылады. Мысалы: Алатау бөктері, Орта Азия.

• Кейбір күрделі атаулар екі сөзден тұрады, және олардың тек бірінші сөзі ғана бас әріппен жазылады. Мысалы: Ресей Федерациясы, Қытай Халық Республикасы.

Ескеретін жайт, күрделі-құрама атаулардың жазылуында қазақ тілінің орфографиялық ережелеріне сәйкес бірқатар ерекшеліктер бар.

2. Тапсырма Жеке жұмыс

Бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазыңдар

Қорытындылау

2. тапсырма

Бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды ажыратыңдар

https://onlinetestpad.com/76b5kbyjs3vya

Сабақ мақсатына оралу

Рефлексия

https://classroomscreen.com/ платформасы

Үй тапсырмасы: 9-тапсырма, 11-бет

Амандасады.

Оқушылар оралған қағаздар таңдау арқылы 3 топқа бөлінеді.

Дескриптор:

-Біріккен, қосарланған, тіркес кен, қысқарған сөздерді табады- 2 балл

Оқушылар суреттен көрген,білгендерін сабаққа қандай қатысы барын айтады.

Топтарға спираль әдісі арқылы мәтіндер беріледі. Оқушылар мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжайды

 Дәйексөз: "Араб жазуы қазақ тілінің кейбір төл дыбыстарын (мысалы, 'ө', 'ү', 'і') толыққанды жеткізе алмады, бұл оны жетілдіру қажеттілігін тудырды."

 Талдау: Бұл мәселе әліпбидің тілдің табиғи ерекшеліктеріне сай келмеуінен туындаған. Мәтін бұл кемшіліктің салдарынан Ахмет Байтұрсынұлының "Төте жазу" реформасын жасағанын көрсетеді, яғни қажеттілік туындағанда тіл ғалымдары жазуды тілге бейімдеуге күш салған.

 Дәйексөз: "Қазақ халқының жазуының тарихы — бұл тек әліпбилердің ауысуы емес, сонымен қатар ұлттық сана-сезімнің, мәдениеттің ... күрделі процесі."

 Талдау: Әрбір жаңа әліпбиге көшкен сайын, бұрынғы жазудағы бай әдеби және ғылыми мұраларды оқу, түсіну үшін қосымша білім қажет болды. Бұл мәселе тіл мен мәдениеттің дамуына кедергі келтірді.

 Дәйексөз: "Латын әліпбиі қазақ тілін цифрлық технологияларға бейімдеуге, халықаралық қарым-қатынасты жеңілдетуге және түркі тілдес халықтармен мәдени байланысты нығайтуға мүмкіндік береді."

 Талдау: Бұл мәселе тілдің заманауи талаптарға сай дамуын көрсетеді. Жаһандану дәуірінде тілдің тек ішкі қолданыста ғана емес, сонымен бірге сыртқы әлеммен интеграциялану үшін де ыңғайлы болуы маңызды.

Дескриптор:

-мәтінді оқиды -1 балл

- мәтіннен дәйексөздерді, үзінділерді табады – 1 балл

-көтерілген мәселені болжайды-1балл

Дескриптор:

- тақырып бойынша бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазады- 3балл

https://onlinetestpad.com/76b5kbyjs3vya Бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды ажыратады.

1-балл

https://classroomscreen.com/ платформасы арқылы рефлексия жасайды.

ҚБ

Мұғалімнің бағалауы

“Бағалау парағы”

ауызша

мадақтау арқылы бағаланып, сабақтың келесі кезеңінде белсенді қатысуына ынталандырады

Жарайсың!

Керемет шешім!
Ойлы шешім!

Мұндай ойлы пікірлерді ешқашан естімеппін!

КБ

Топ бірін- бірі бағалау

ҚБ

Мұғалім бағалауы

8-сынып

«Атамұра» баспасы

2018жыл

https://wordwall.net/

Мысалдар

Біріккен сөздер

Қос сөздер

Тіркескен сөздер

Қысқарған сөздер

Ұлттық тіл

Жетісу

Сауыт-сайман

БҰҰ

Асыл мұра

Құпия жазу

ҚазҰУ

Киім-кишек

Ақорда

Мысалдар

Біріккен сөздер

Қос сөздер

Тіркескен сөздер

Қысқарған сөздер

Ұлттық тіл

Жетісу

Сауыт-сайман

БҰҰ

Асыл мұра

Құпия жазу

ҚазҰУ

Киім-кишек

Ақорда

Мысалдар

Біріккен сөздер

Қос сөздер

Тіркескен сөздер

Қысқарған сөздер

Ұлттық тіл

Жетісу

Сауыт-сайман

БҰҰ

Асыл мұра

Құпия жазу

ҚазҰУ

Киім-кишек

Ақорда

Мысалдар

Біріккен сөздер

Қос сөздер

Тіркескен сөздер

Қысқарған сөздер

Ұлттық тіл

Жетісу

Сауыт-сайман

БҰҰ

Асыл мұра

Құпия жазу

ҚазҰУ

Киім-кишек

Ақорда