Ашық сабақ "Ақсақ Темір мен ақын"

Сабақ жоспары

Мәтіндер

Атмосфералық қысым — атмосфераның жер бетіне және ондағы заттарға түсіретін қысымы. Ол барометрмен, сынап бағанасының биіктігімен (мм сын. бағ.)өлшенеді. Теңіз деңгейінде атмосфералық қысым орташа алғанда (760 мм сын. бағ.) тең. Жоғарылаған сайын ауа тығыздығы кеміп, атмосфералық қысым азаяды. Әр 10 метр биікте қысым 1 мм-ге төмендейді. Жер бетіндегі қысыммен салыстырғанда 5 км биіктікте атмосфералық қысым 2 есе, 10 км биіктікте 4 есе, 15 км биіктікте 8 есе кемиді. Астана қаласының атмосфералық қысымы Алматыға қарағанда жоғары. Жер шарын коршап тұрған атмосфера өзінің салмақ күші арқылы жер бетіне қысым түсіреді, оны атмосфералық қысым деп атайды. Қазіргі кезде атмосфералық қысымды гектопаскальмен (гПа) көрсетеді. Қалыптағы атмосфералық қысым ретінде оның теңіз деңгейіндегі орташа көрсеткіші (1013 гПа) алынады. Қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтарды изобаралар деп атайды. Атмосфералық қысымды металдан жасалған барометр — анероидпен өлшейді.Атмосфералық қысым Жер шарының кез келген бөліктерінде үздіксіз өзгеріп отырады. Атмосфералық қысым биіктікке қарай да өзгереді, бұл, ең алдымен, ауа температурасының биіктікке қарай таралуына байланысты. Жалпы Жер шарында географиялық ендіктерге байланысты 3 төмен қысым белдеуі және 4 жоғары қысым басым белдеу ажыратылады.Қысымы төмен аймақтарды циклон деп атайды. Қысым жоғары болатын аймақтар антициклон дейді . Изобара - картадағы қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызық.

Температура. Ауа райы дегеніміз-белгілі бір жердегі белгілі бір уақыттағы тропосфераның күйі. Ауа райын зерттейтін ғылым-метеорология Климат-ауа райының белгілі бір жерге тән көпжылдық режимі. Климаттың элементтеріне температура, жауын-шашын, қысым, жел т.б Алисов күн сәулесінің түсуіне байланысты жер бетін 13 климаттық белдеуге бөлді. 1. Негізгі климаттық белдеулер-7 2. Өтпелі климаттық белдеулер- 6 Суб-таяу, маңы дегенді білдіреді. Экваторлық климаттық белдеу-температура мен жауын-шашын жыл бойы біркелкі таралатын жыл мезгілінің ауытқуы байқалмайтын климаттық белдеу. Температура-25 градус, жауын-шашын-2000-3000мм. Қоңыржай климаттық белдеу-жылдың 4 мезгілі айқын байқалады. Жылу белдеулерінің саны-5 Атмосфералық фронт-әр түрлі ауа массасының арасындағы өтпелі аймақ:2-ге бөлінеді:жылы және суық фронт. Атмосфералық радиация-күннің жылу мен жарығы.5-ке бөлінеді: 1.Тура 2.Шашыранды 3.Жиынтық. 4. Жұтылған. 5. Шағылысқан . Температураны термометрмен өлшейді. Изотерма сызығы- температурасы бірдей нүктелерді қосатын сызық. Әр 1000 метр биіктікте температура -6 ⁰ С -ға төмендейді.Жер шарындағы ең төмен температура Антарктида материгінде тіркелген - 89,2⁰ С.

Ылғалдылық. Жауын-шашын. атмосферадан әртүрлі дәрежеде түсетін ылғал түрлері атмосфералық жауын-шашын деп аталады. Оған: қар, бұршақ, жаңбыр, шықғ қырау, қылау т.б.жатады. Ауадағы су буы 2-ге бөлінеді: 1.Абсолюттік ылғалдылық-1м куб ауадағы су буының нақты граммен алынған мөлшері. 2.Салыстырмалы ылғалдылық-1м куб ауадағы су буының сол температураға қатынасы. Ылғалдылықты өлшейтін құрал-гигрометр. Изогиета-жауын-шашынның бірдей нүктелерін қосатын сызық. Ылғалдану коэфициенті-жауын-шашынның булануға қатынасы. Ы=Ж\Б 1-ге тең болса жеткілікті, 1-ге жетпесе жеткіліксіз Бұлт дегеніміз-ауадағы су тамшыларының шоғырлануы. Будақ бұлт-аппақ мақтаға ұқсас нөсер жауын жауады. Шарбы бұлт-майда тұз кристалдарынан тұрады, жауын-шашын әкеледі. Қатпарлы бұлт-ақ жауын жауады. Шық-атмосфераның жоғарғы қабатынан жер бетіне түсетін ылғал. Изогиета- картада жауын-шашыны бірдей нүктелерді қосатын сызық. Жауын- шашынды мм-мен көрсетеді.

Жел және оның түрлері.

Атмосфералық қысымның айырмашылығы ауаның қозғалуына себепші болады. Ауаның ендік бағыттағы қозғалыстарын жел деп атайтынын білесіңдер. Жел жылдамдығы м/с-пен белгіленеді, оны өлшейтін құралды анемометр деп атайды. Жел жылдамдығын 12 балдық арнайы Бофорт шкаласымен де аныктайды. Мұндағы 0 балл желсіз тымықты білдірсе, 12 балмен жылдамдығы 30 м/с-тан жоғары болатын апатты дауылдарды белгілейді.Жел жылдамдығымен қатар, оның бағытын да білудің маңызы зор. Жел бағытын оның соғып тұрған жағының бағытымен атайды, флюгермен анықтайды. Осыған сәйкес, көкжиектің 8 негізгі бағытын (румб) ажыратады: солтүстік (С), солтүстік-шығыс (СШ), шығыс (Ш), оңтүстік-шығыс (ОШ), оңтүстік (О), оңтүстік-батыс (ОБ), батыс (Б), солтүстік-батыс (СБ). Кез келген аудандағы белгілі бір мерзім ішінде жел бағыттары мен қайталануын жел өрнегі деп аталатын сызба күйінде көрсетуге болады. Қазақстанның барлық өңірінде (әсіресе, жазық жерлерде) күшті желдер жиі болып тұрады, оның максимумы қыс айларына (40 – 45 м/с) және көктем мен күзге (20 – 35 м/с) келеді. Өте күшті желдер Каспий жағалауы және биік тау асулары мен аңғарларында байқалады. Жел арзан электр энергиясын өндіру, құдықтан су тарту, диірмен айналдыру, егін суару, т.б. үшін пайдаланылады. Бриз-французша-жеңіл жел, тәулік ішінде соғатын жел, күндіз құрлықтан теңізге, түнде теңізден құрлыққа қарай соғады. Муссон-арабша-маусым, қыста құрлықтан теңізге қарай, жазда теңізден құрлыққа қарай соғады. Тұрақты желдер-Пассат, Батыс желдер. Пассат дегеніміз-тропиктік ендіктен экваторға қарай соғатын жел. Батыс желдері-оңтүстік тропиктен қоңыржай ендіктерге қарай соғады. Көгілдір отын-желдің энергиясы.

Тапсырмалар

1. Ұйымдастыру кезеңі. Атмосфералық құралдардың суреттері арқылы оқушыларды топқа біріктіру, құрал жайында ақпарат жасау.

Тапсырма 1.Жұптық жұмыс. (5 мин)

Тапсырма2.Топтық жұмыс (15мин). Мәтінді пайдаланып төмендегі ауа райының элементтеріне сипаттама жасаңдар:

1 топ: Жел

2 топ: Қысым

3 топ: Жауын-шашын

4 топ: Ылғалдану

Деректерге 2 сұрақтан құрастырыңдар. Сұрақтар келесі сөздерден болуы тиіс: «Неліктен?», «Не?», «Қашан?», «Неге?», «Не үшін?», «Қандай мақсатпен?».

Оқушылардың жұмыстарын қорғауы. (10мин).

Топтық және мұғалімнің бағалауы. (5мин).

Тапсырма3. Жеке жұмыс: Берілген кестені толықтырыңдар. (5 мин)

Тапсырма4. Жеке жұмыс. Дифференциациялық тапсырма. (15 мин) Температура, қысымға байланысты есептер шығару.

1.Бір тәулік ішінде әр 3 сағат сайын ауа температурасы 8 рет өлшенді. Онда мынадай көрсеткіштер көрсетілді:

-3,-5,-8,-10,-4,+4,+7,+2. Осы көрсеткіштерді ескере отырып тәуліктің орташа температурасын анықта?

Жауабы: Жеке қосып алып, 30-12= -17 -17 : 8 = - 2.125⁰C

2.Теңіз деңгейіндегі атмосферадағы температура +19 °С болса, 4700 метр биіктіктегі нүкте температура қанша?

Жауабы: 4,7км х 6= 28.2 19-28.2= - 9.2⁰ C

3. Үлкен Боқтыбай шыңының биіктігі - 657м болса, атм.қысым нешеге тең? Жауабы: 657м :10 = 65.7 760 - 65.7 = 694.3мм сын. б.

4. 3280 м биіктіктегі атмосфералық қысымды анықта .

Жауабы: 3280 : 10 = 328 760- 328= 432 мм. сын. б.

5. Берілген деректерді пайдаланып " Жел өрнегін" сызыңдар.

Тапсырма 5. Топпен жұмыс: Картамен жұмыс. Оқушыларға әртүрлі климаттың элементтеріне байланысты жасалынған карталар беріледі. (15мин).

A. Бұл карта неге жасалған деп ойлайсыңдар?

В. Оның жасалған себебін көрсететін картадағы қандай белгілер дәлел бола алады?

С. Бұл карта тақырыпқа қандай ақпарат қосады?

Д. Бұл картадағы ақпарат сендердің білетіндеріңе сай ма, әлде қарама-қайшы келе ме? Жауаптарыңды түсіндіріңдер.

Е. Өз бақылауларыңның негізінде маңызды деп санайтын үш нәрсені көрсете отырып, карта бойынша қорытынды жасаңдар.

1.____________________________________

2._____________________________________

3._____________________________________