«№12 орта мектеп» мемлекеттік коммуналдық мекемесі

Ашық сабақ

Тақырыбы: «Дене импульсі. Материялық нүктеде импульстің өзгеруі. Денелер жүйесі. Импульстің сақталу заңы»

Сынып: 9 «Б»

Пәні: Физика

Пән мұғалімі: Ербазарова Қаламқас Қоянбаевна

2016-2017 оқу жылы

Күні: 24.11.2016ж. сынып:9Б

Сабақтың тақырыбы: «Дене импульсі. Материялық нүктеде импульстің өзгеруі. Денелер жүйесі.Импульстің сақталу заңы»

Сабақ мақсаты: Импульстің салыстырмалы шама екені, ал импульстің сақталу заңы барлық инерциялық санақ жүйелерінде орындалатындығы жайлы мәліметтер беру.
Міндеттері:
Білімділік: Тың мәліметтер бере отырып, теорияны практикамен

ұштастыра білу. 
Тәрбиелік: Жауапкершілікке, еңбектенуге тәрбиелеу, мамандаққа баулу. 
Дамытушылық: Формулаларды қорыта білу, формулаларды тиімді пайдалану

қабілеттерін дамыту.

Сабақ түрі: Ашық сабақ

Сабақ типі: аралас

Әдіс-тәсілі: Топпен жұмыс
Көрнекілік: интерактивті тақта,флепчат, презентация,болат шарик,магнит,бағалау парағы

Пәнаралық байланыс: Математика, Жаратылыстану.

Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру.

1. Сәлемдесу;

2. Оқушыларды түгендеу;

3. Сынып болмесінің тазалығын тексеру;

4. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру (жұмыс орны, отырыстары, сыртқы түрлері);

5. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

- Құрметті оқушылар, сәлеметсіңдер ме, бүгінгі ашық сабағымызды бастаймыз. Олай болса әр оқушыдан топ болып құрылыпсыңдар, өздеріңнің топтарыңды,таныстыра кетсеңдер.

І топ. "Білгірлер" тобы;

ІІ топ. "Алғырлар" тобы;

ІІІ топ. "Жас физиктер" тобы;

ІҮ топ. "Зеректер" тобы;

Ү топ. "Тапқырлар" тобы;

ҮІ топ. "Ньютон шәкірттері" тобы.

Олай болса танысып болдық.Өздерің қарасаңдар далада қыс, бірақ әлі қыс айлары келген жоқ. Бұл қыс бізге тек аязымен ғана келген жоқ, білімді де тексеруге келіпті.Олай болса «Білім тексеруші қар» атты қораптан әр топ өзінің қарын алып, ішінде жасырылған сұрақтарға жауап береді.

1. Қайталау. Білім тексеруші қарлар» стратегиясы

І топ. "Білгірлер" тобы;

Күш дегеніміз не және қандай шама?

Кинематика қандай ілім?

ІІ топ. "Алғырлар" тобы;

Қорытқы вектор дегеніміз не?

Ньютонның ІІ заңы қалай тұжырымдалады?

ІІІ топ. " Тапқырлар " тобы;

Үдеу дегеніміз не?

Теңайнымалы қозғалыс қандай қозғалыс?

ІV топ. "Зеректер" тобы;

Бұрыштық жылдамдық дегеніміз не?

Үйкеліс күші дегеніміз қандай күш?

V топ. "Жас физиктер" тобы;

Ньютонның І заңы қалай тұжырымдалады?

Серпімділік күші дегеніміз қандай күш?

VІ топ. "Ньютон шәкірттері" тобы.

Векторлық шамалар қандай шамалар жатады?

Ньютонның ІІІ заңы қалай тұжырымдалады?

2. Жасырын ұяшықты таңдау:Ұяшық астындағы сұрақтарға жауап беру

Үй тапсырмасын бекіту:Кинематика ,динамика бөлімдерінде қозғалыс пен тепе теңдік заңдылықтарын зерттейтінгін білдік

ІІ.Жаңа сабақтың мақсаты: : Импульстің салыстырмалы шама екені, ал импульстің сақталу заңы барлық инерциялық санақ жүйелерінде орындалатындығы жайлы мәліметтер беру.

ІІІ. Жаңа сабақ

Айталық, ұшып келе жатқан теннис добы адамға қатты тисе де, адам оның әсерін ауыр сынбайды, ал қатты тебілген футбол добының кездейсоқ тиіп кетуінен әркім-ақ сақтанады.

Төбешіктен жылдам сырғанап келе жатқан жеңіл арбашаны адам қолымен оңай тоқтата алады, ал автомобильді тіпті баяу жылжып келе жатса да тоқтату оңай соқпайды. Осындай мысалдар қозгалыстағы денені оның массасына да, жылдамдығына да байланысты болатын қандай да бір шамамен сипаттауға болады деген қорытындыға әкеледі. Мұндай физикалық шама дене импульсі (гр. impulsus—"соққы" дегенді білдіреді) немесе қозғалыс мөлшері деп аталады. Сонымен, дененің массасы мен оның қозғалыс жылдамдығының көбейтінідісіне тең болатын физикалық шама дене импульсі деп аталады:

{ \displaystyle {\vec {p}}=m{\vec {v}}} p=mv

мұндағы {\displaystyle {\overrightarrow {p}}}  —  {\displaystyle {\overrightarrow {v}}}р жылдамдықпен қозғалып келе жатқан массасы m дененің импульсі.

Масса — скалярлық шама, ал жылдамдық векторлық шама болғандықтан, дене импульсі де векторлық шама болып табылады. Дене импульсі векторының бағыты жылдамдық бағытымен сәйкес келеді.

Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (SI) дене импульсінің бірлігі секундына килограмм-метр кг·м/с болып табылады.

Енді қандай да бір дене v₀ бастапқы жылдамдықпен қозғалып келе жатсын делік. Белгілі бір Δt уақыт ішінде дененің қозғалыс бағытында оған түсірілген {\displaystyle {\vec {F}}}Fтұрақты күшінің әрекетінен оның жылдамдығы {\displaystyle {\vec {v}}}v -ға дейін өзгерсін. Егер үдеу {\displaystyle a={\frac {{\vec {v}}-{\vec {v}}_{0}}{\Delta t}}}жылдамдықтың өзгеру шапшаңдығын сипаттайтынын ескерсек, онда Ньютонның екінші заңын өрнектейтін {\displaystyle {\vec {F}}=m\cdot {\vec {a}}} F=ma формуласын {\displaystyle {\vec {F}}=m\cdot {\frac {{\vec {v}}-{\vec {v}}_{0}}{\Delta t}}} басқаша {\displaystyle {\vec {F}}\cdot \Delta t=m\cdot ({\vec {v}}-{\vec {v}}_{0})} түрінде жазуға болады {\displaystyle \Delta t}уақыт аралығының бастапқы мезетіндегі дене импульсін {\displaystyle {\vec {p}}_{0}=m{\vec {v}}_{0}}p0, ал осы уақыт аралығының соңғы мезетіндегісін {\displaystyle {\vec {p}}=m{\vec {v}}}p деп белгілесек, онда соңғы формуланы: {\displaystyle {\vec {p}}-{\vec {p}}_{0}={\vec {F}}\cdot \Delta t}Ft=mv-mv0  түрінде жазуға болады, мұндағы {\displaystyle \Delta {\vec {p}}}p шамасы {\displaystyle \Delta t}p0 уақыт аралығындағы дене импульсінің өзгерісі. Бұл формула Ньютонның екінші заңын импульстік түсінік тұрғысынан өрнектейді. Ньютон өзінің «Натурал философияның математикалық бастамалары» кітабында бұл заңды дәл осы түрде тұжырымдаған болатын.

Күш пен оның әрекет ету уақытының көбейтіндісі {\displaystyle {\vec {F}}\cdot \Delta t}Ft күш импульсі деп аталады.Күш импульсі бағыты күш векторының бағытымен сәйкес келетін векторлық шама болып табылады. SI жүйесіндегі күш импульсінің бірлігі — ньютон-секунд (Н • с).Жаңадан енгізілген дене импульсі және күш импульсі физикалық шамаларын пайдалана отырып, Ньютонның екінші заңын төмендегідей тұжырымдауға болады: Дене импульсінің өзгерісі күш импульсіне тең. Күш импульсі мен дене импульсі арасындағы байланыс. Дене қандайда бір ₀  бастапқы жылдамдықпен қозғалып келе жатсын дейік.

Белгілі бір уақыт ішінде дененің қоғалыс бағытында оған түсірілген тұрақты күштің әрекетінен оның жылдамдығы Егер үдеу     жылдамдығының өзгеру шапшаңдығын сипттайтынын ескерсек, онда Ньютонның екінші заңын өрнектейтін    формуласын   немесе     түрінде жазуға болады. уақыт аралығының бастапқы p ₀ = mvжәне соңғы мезетіндегі p = m vимпульстерін деп белгілесек, онда соңғы фопмуланы

Дене импульсінің өзгерісі күш импульсіне тең.

3.   Күш импульсі  күш пен оның әрекет ету уақытының (    көбейтіндісіне тең.  күш импульсінің ХБ (СИ) жүйесіндегі өлшем бірлігі- Ньютосекунд [Н· с]

Күш импульсі бағыты күш векторының бағытымен сәйкес  келетін векторлық шама.

4. Импульстің сақталу заңы.

Тұйық жүйе дегеніміз сыртқы күштер әрекет етпеген жағдайда жүйеге енетін денелер бір-бірімен ішкі күштер арқылы ғана әрекеттесетін жүйе.

Мысал:    жылдамдықпен бір-біріне қарама-қарсы бағытта қозғалып келе жатқан массалары m₁ және m₂ екі шардың өзара әрекеттесуін қарастырайық. Ньютонның ІІІ заңы бойынша олар былай байланысады:

Тұйық жүйедегі өзара әрекеттесетін денелер импульстардың қосындысы өзгермейді (сақталады

Күш импульсіне демонстрациялық тәжірибелер.

1.  Горизанталь бетке болат шар қойылған. Оның үстімен тұрақты магнитті жылдам өткізейік.

Тәжірибені қайталап, магнитті шардың үстімен жайлап қозғайық, сонда шар магнитпен ілесе бірге жүреді.

 Тәжірибе себебін түсіндіру.

Тақырыпқа байланысты Есеп шығарудын мысалдары:

1мысал

1.Массасы 3 кг доңғалақ горизонталь бетпен сырғанаусыз 5 м жылдамдықпен домалап келеді. Доңғалақтың импульсін табыңыз. Ж:15м/с

2мысал

2. Рельсті бойлай 6 м/с жылдамдықпен жүгіріп келе жатқан массасы 60 кг адам рельсте тыныш тұрған 30 кг арбашаға секіріп мінді. Арбашаның рельспенен қандай жылдамдықпен қозғала бастайтынын табыңыз.Ж: 0,06м/с

VІ.  Жаңа сабақ бойынша қортындылау

1.Кітаппен жұмыс:17жаттығу №1,2

2. (Диктант)

1.Дене импульсі деп ......................................................

2.Дене импульсінің формуласы.......................

3.Өлшем бірлігі.....................

4.Бағыты ..................................бағытымен  бағытталады.

5.Күш импульсі деп...........................................................

6.Егер күш пен оның әрекет ету уақыты белгілі болса, дененің алатын күш импульсі .....................................

7.Күш импульсінің өлшем бірлігі...................................

8.Күш импульсінің векторының бағыты .................

бағытымен сәйкес келеді.

9.“Дене импульсі”, “Күш импульсі” ұғымдарын пайдалана отырып, Ньютонның 2-ші заңын тұжырымда.............................

10.Тұйық жүйе дегеніміз не?

11.Импульстің сақталу заңының тұжырымдамасы......................

12.Формуласы:...

3.Ойын «Формулалар біздің досымыз» Топтық ойын

Шарты: Тақырып бойынша формулаларды жазу

V ІІ Жаңа сабақ бойынша бекіту

Тест арқылы
VІ ІІ Бағалау. Үйге тапсырма:§ 19, § 20 (сұрақтарға жауап беру)
17-жаттығудың (3;4) есептері

«Сабақ ұнады ма?»

«Сабақ өте ұнады» «Орташа деңгейде» «Ұнамады»

Жасыл түсті жолақты Сары түсті жолақты Қызыл түсті жолақты

көрсету. көрсету көрсету