Тараз инновациялық көпсалалы колледжі

Тексерді

Колледж әдіскері: Жунисов А.Б.

Сабақ тақырыбы

Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері. Радиациядан қорғану.

Модуль/Пән атауы

Физика

Дайындаған оқытушы

З.Н.Үкібас

Күні:

22.04.2025ж.

ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

Курс: 1

Оқу жылы: 2024 - 2025

Топ: МДТ-9-24-1

Сабақ типі

Аралас сабақ

МАҚСАТЫ

Міндеттері:

Білімділігі: Студенттердің Радиация туралы білімін толықтыру. Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері жайлы мәліметтер бере отырып, олардың «радиациядан қорғану» ұғымы жайлы дүниетанымын кеңейту.

Дамытушылығы: Деңгейлік тапсырмалар орындату арқылы студенттердің логикалық ойлау қабілетін дамыту. Студенттердің шығармашылығын дамыту мақсатында интербелсенді әдістеменің практикасын қолдану.

Тәрбиелігі: Студенттерді ұқыптылыққа, жауапкершілікке, табиғаттың тазалығын сақтауға баулу. Студенттерді топқа бөліп топпен жұмыс жасау барысында ұйымшылдылыққа, бауырмалдылыққа, бірлесе еңбектенуге, шығармашыл қарым-қатынас құруға тәрбиелеу.

Оқу сабақтары барысында білім алушылардың игеретін кәсіби біліктерінің тізбесі

Жаңа тақырыпты меңгереді;

Тақырып бойнша ойларын қорытып айта алады;

Тақырып бойынша берілген сұрақтарға жауап береді;

Теориялық білімді практика жүзінде қолдана алады;

САБАҚТЫ ЖАБДЫҚТАУ

Оқу-әдістемелік құрал-жабықтар, анықтамалық әдебиеттер

Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану – математика бағытындағы 11-сыныбына арналған физика оқулығы және интернет ресурстарынан қосымша мәліметтер

САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ

ҰЙЫМДАСТЫРУ КЕЗЕҢІ:

-Сабақты өткізуге білім алушыларды психологиялық даярлау

(сәлемдесу ,түгендеу , назарларын сабаққа аудару)

-Өткен үй тапсырмасын сұрап,оны пысықтау

-Жаңа сабақ

-Жаңа сабақты пысықтау

-Үй жұмысы

Сабақ бойынша рефлекция

«Басбармақ »әдісі

Барлығын түсіндім- қол қөтереміз

Енді түсініп келемін- қол шетте

Түсінбедім – қол төмен

Бағалау критерйлері

Егер берілген тапсырмаларды толық орындаса 90-100(өте жақсы)

Егер берілген тапсырмаларды толық емес орындаса – 70-89 (жақсы)

Егер берілген тапсырмалардың 1-2 ғана орындаса- 50-69 (қанағаттанарлық)

Егер берілген тапсырмаларды орындай алмаса 0-49 (қанағаттанарлықсыз)

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі:

-Группамен салемдесу

-Студенттерді түгендеу

Үй тапсырмасы:

§41 Оптикалық аспаптар. «Жұптасу» әдісі арқылы сұраққа жауап береді.

Жаңа сабақ

Тақырып:Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері. Радиациядан қорғану.
Мәселе қою:Қазақстанға АЭС қажет пе?
Қойылған мәселелер сабақ барысында шешіледі. 

Радиация латын тілінде радиус-сәуле деген сөз. Жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле шығаруы барлық химиялық заттарға байланысты болмайды. Әр түрлі элементтердің табиғи 50 радиоактивті изотобы бар. Көпшілік элементтердің тек біразы ғана радиоактивті. Кейбір химиялық элементтерде тұрақты изотоптар жоқ, олар түгелдей радиоактивті, мысалы, уран, торий, радий, полоний және т.б. Бүлардың атомдарының ядросы өздігінен ыдырап, гамма – кванттық және корпускулярлық сәулеленеді.

Адамға әсері:

Қоршаған ортаның адам организміне теріс әсер ететін факторларының бірі радиация болып табылады. Радиация адамның клеткалары мен органдарының түрлі функцияларына зиянды әсер етеді. Радиация әсер еткенде клеткалардың шапшаң бөлінуі, құрылымы мен құрамының өзгеруі мүмкін. Радиациялық сәулелену тұқым қуалаушылық аппаратын өзгертуге, яғни мутацияға душар етуі мүмкін.

Табиғи және жасанды радиоактивті изотоптарда ядролардың өздігінен ыдырау процесі үздіксіз жүріп жатады. Демек, олар сыртқы ортаға туынды белшектерді, гамма кванттарын үнемі атқылаумен болады. Радиоактивті сәулелер кейде радиация немесе иондағыш сәулелер деп аталады. Олардың кинетикалық және электромагниттік энергиялары үлкен шама құрайды. Сондықтан ондай бөлшектер жолындағы денелердің атомдары мен молекулаларының химиялық-физикалық касиеттерін өзгертіп иондайды, олардың араларындағы қалыпты байланыстарды үзеді. Сөйтіп, биологиялық денелер де, басқа табиғи денелер де өзгеріске ұшырайды. Әсіресе тірі табиғат: адам мен жан-жануарлар, өсімдіктер мен басқа да тіршілік иелері зор зардап шегеді.

Атом бомбалары мен уран кеніштерін айтпағанның өзінде, атомдық реакторлар мен атомдық электр станциялары да радиацияның көзі болып табылады. Сондай-ақ Күн радиациясының, ғарыштан келетін басқа да бөлшектердің зиянды әсерін де білуіміз қажет. Ол үшін изотоптардың сәуле атқылау белсенділігін, сондай-ақ радиацияға душар болған денелердің алған сәулелерінің мөлшер-дозасын нақты білу қажет. Қандай доза шегінде жұмыс істеуге болады, қандай доза денсаулыққа зиян немесе адам өміріне қауіпті деген сұрақтарға да жауап беруіміз керек.

Иондағыш сәулелерден қорғана білу үшін олардың өтімділік қасиеттерін білген жөн. Радиоактивті изотоптармен жұмыс істегенде, олардың өтімділігіне орай тиісті қауіпсіздік ережесін бұлжытпай орындау керек.

Альфа-бөлшек парақ қағазға тұтылып, одан өте алмайды. Алайда адам терісінде қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, яғни жеген тағамы арқылы етіп кетсе, өте қауіпті.

Бета-бөлшектердің өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1—2 см тереңдеп ене алады. Алайда бірнеше миллиметр алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.

Гамма-сәуленің өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін корғасынның немесе бетон плиталардың калың қабаты пайдаланылады.

Изотоптардың активтілігі (беменділігі) деп олардың бір секундта ыдыраған ядроларының санын айтады.

Активтіліктің өлшем бірлігіне беккерель (Бк) алынды. Бұл бірлік активтілікті ашқан Беккерельдің құрметіне аталған. Мысалы, қандай да бір заттың 1 с ішінде 504 ядросы ыдыраса, оның активтілігі 504 Бк болады. Ертеректе активтілік бірлігіне кюри (Ки) алынған еді. 1 Ки = 3,7 • 1010 Бк.

Тірі ағза клеткаларының радиациядан алған энергиясы мол болған сайын, олардың биофизикалық қасиеттері өзгеріп, тіпті генетикалық деңгейдегі бұзылуы арта береді. Сондықтан радиацияның ағзаға беретін энергия мөлшерін бағалай білудің маңызы зор.

Радиацияның ағзаға беретін энергия мөлшері сәулелену дозасы деп аталады. "Күн өтіпті" деген халық диагностикасы мен "сәулелік ауру" деген қазіргі медицина диагностикасы арасында тура байланыс бар. Жаздың ыстық күндерінде білмеген адамға ерсі көрінгенімен, өзбек пен тәжіктің ала шапан киюінде, қырғыз бен түрікменнің ақ киіз қалпағы мен елтірі бөрігін, дала қазағының түйе жүн шекпенін тастамауында, халықтың радиациядан қорғануының ғасырлық тәжірибесі жатыр. Күні шуақты елдердегі әйелдердің бетін, денесін бүркеп жүруінің де бір сыры осында жатыр.

Шынында да, Күн бетінен келетін радиация біркелкі емес. Алапат қысым, ғаламат температура жағдайында Күн төсінен ыстық плазма оқтын-оқтын буырқана атқылап, жүздеген мың километрге шапшып, төңірегіне тарайды. Осындайда өте өтімді күн радиациясынан денені қорғамау денсаулыққа зиян келтіреді.

Ағзадағы радиация мөлшерін есептеу:

D= радиациялық доза

Е= жұтылған энергия

М= масса

Өлшем бірлігі- 1Грей

1Гр=1Дж/кг

Мутация (латын тілінде mutatіo – өзгеру) – табиғи жағдайда кенеттен болатын немесе қолдан жасалатын генетикалық материалдың өзгеруі. Соның нәтижесінде ағзаның белгілері мен қасиеттері тұқым қуалайтын өзгергіштікке ұшырайды.

Радиациядан қорғану шаралары:

1. Радиация еніп кетпеу үшін барынша көп тосқауылдар қою. Тосқауыл көп болған сайын, радиацияның өтімділігі төмендейді

2. Радиацияланған жерден барынша алыс болу. Радиациядан неғұрлым алыс болған сайын, соғұрлым әсері де аз тиеді

3. Радиацияның әсерін бөгейтін арнайы корғаныс киімдерін кию.

Ең ірі апаттар:

ЧЕРНОБЫЛЬ АПАТЫ, Украинадағы Чернобыль атом электр станциясында, 1986 ж. сәуір айында АЭС-тің 4-энергоблогында апат болды. Ч. а-ның нәтижесінде Украинаның елеулі аумағы мен Ресейдің Брянск және Калуга облыстарының аумағы радиоактивтік ластануға ұшырап, адамдар өміріне қауіп төнді. АЭС-тен радиусы 30 км. жерде тұратын халық басқа жерлерге көшірілді. 1986 жылдың қараша айына дейін апатқа ұшыраған блок залалсыздандырылып, оғашталды. Апатты залалсыздандыруға Қазақстан азаматтары да тартылды.

Радиоактивті түтін аймақтан асып, 10-нан аса мемлекеттің 145 мың шаршы шақырым жерін ластады, кем дегенде 5 миллион халық зардап шекті. Оның зардабы қаншалықты ұзаққа баратыны әлі белгісіз қалып отыр.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы апаттан төрт мыңдай адам қаза тапты деп хабарлады. Бірақ, ядролық энергия нысандарына қарсылық танытушылар 100 мың адам құрбан болды.

Апаттың мүмкін себептері:

ЭС пайдалану ережелерінің өрескел бұзылуы оның персоналымен жасалған, осы тұрғыдан алғанда:

реактор күйінің өзгеруіне қарамастан «кез келген жолмен» тәжірибе жүргізу;

жұмыс істейтін технологиялық қорғанысты өшіру, олар қауіпті режимге түскенше реакторды тоқтатар еді;

Чернобыль АЭС басқармасының алғашқы күндеріндегі апат ауқымын елемеу.

Семей полигоны туралы видео.

https://youtu.be/jTC78fzJAek?si=VcK3GVKqPPvlPK2U

Жаңа сабақты пысықтау. «Ой қорыту».

1. Ат арабаға 450 Н күш түсіріп, оны 0,5 м/с жылдамдықпен бірқалыпты тартса, ат 2 сағатта қандай жұмыс істейді?

2. Массасы 100 т ұшақ 200 м/с жылдамдық алып, 9 км биіктікке көтерілсе, ұшақтың жермен салыстырғандағы механикалық энергиясы қандай?

3. Иіндіктің ұштарына F1= 2 H және F2= 20 H күштер әсер етеді. Иіндіктің ұзындығы 1,2 м болса, оның тіреу нүктесі қай жерінде орналасады?

4. Массасы 6 кг тас, биіктігі 3 м үйдің төбесінен Жер бетінен 18 м биіктіктен құлайды. Ауырлық күшінің жұмысын табыңдар.

5. Массасы 105 т ұшақ 200 м/с жылдамдық алып, 12 м биіктікке көтерілсе ұшақтың жермен салыстырғандағы механикалық энергиясы қандай?

6. Массасы 25 кг құмы бар жәшікті жылжымайтын блоктың көмегімен 250 Н күш жұмсап 12 м биіктікке көтерсе, қондырғынығ ПӘК-і қандай болғаны?

7. Еденде массасы 20 кг жәшік тұр. Жәшікті биіктігі 1,5 м машинаның кузовына көтеру үшін қандай жұмыс атқару керек?

8. Әр минут сайын насос 10 л суды 2,1 м биіктікке шығарады. Бұл жұмысты жасау үшін насостың двигателі қандай қуат жұмсайды.

9. Рычагтың кіші иіні 5 см, ал үлкен иіні 30 см. Кіші иінге 12 Н күш әсер етеді. Рычаг тепе-теңдікте тұру үшін үлкен иінге қандай күш түсіру керек?

Сергіту сәті: «Алфавит тізбегі» әдісі

Жаңа сабақты бекіту «Сәйкестігін тап».

Кері байланыс: «Светофор» әдісі

Бағалау: Білімгерлерді жауап беру деңгейіне қарай бағалау.

Үй тапсырмасы: §66 сұрақтарға жауап беру.