Ашық сабақ "Тоғызқұмалақ ойынының ережесі"

Сабақ №5

Тақырыбы: Тоғызқұмалақ ойынының ережесі

Өтетеін орны: спорт зал

Мақсаты: Оқушылардың ұлттық ойынға деген қызығушылықтарын арттырып, ой-өрісін дамыту. Тәртіптілік және жауапкершілік сезіміне тәрбиелеу.

Міндеті: Оқушыларды шапшаңдыққа және тез шешім қабылдауға, жеңіске ұмтылуға, төзімділікке үйрету.

Тоғызқұмалақ өткен ғасырларда Қазақстан мен Орта Азиядағы ең кең таралған ойын болатын.Содан болар оны «көшпенділер алгебрасы» деп атаған.Бұл ойынды ойы биік,есепке жүйрік тұлғалар,өрісте қойларын жусатып жүрген қойшылар ойнайтын болған.Ол үшін арнайы ағаш және тас тақталар жасап,сүйектен жасалған шарларды немесе жерден ұя-шұңқырлар қазып,шар орнына қой құмалағын пайдаланған. Сонымен енді ұлттық дәстүрлі ойынымыздың ережесіне тоқталсақ.Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады.Ойын тақтасы- 2 қазан,18 отау,162 құмалақтан тұрады.Ойын басында әр ойыншыға бір қазан,тоғыз тоауға тоғыз-тоғыздаг салынған сексен бір құмалақ тиесілі.Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны –бастаушы,қарымта жүріс жасаған ойыншыны-қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданады.Тақтаның жазу үлгісінде жалпы құрылысы төмендегідей:

отаулар №9 №8 №7 №6 №5 №4 №3 №2 №1

9 9 9 9 9 9 9 9 9 Қостаушы қазаны(0)

9 9 9 9 9 9 9 9 9 Бастаушы қазаны(0)

отаулар №9 №8 №7 №6 №5 №4 №3 №2

Берілген диаграммаларда бастаушының отаулары мен ондағы құмалақтар мөлшері үнемі төменгі жағдайда орналасады.

Тоғызқұмалақ ойны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады.Ойын тақтасы – 2 қазан , 18 отау , 162 құмарлықтан тұрады.Ойын басында әр ойыншыға бір құмалақтан тұрады.Ойын басында әр ойыншыға бір қазан,тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі.Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны-бастаушы,қарымта жүріс жасаған ойыншыны-қостаушы деп атайды.Кейде бастаушы үшін – ақ жағы,қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданады.

Сонымен енді ұлттық дәстүрлі ойынымыздың негізгі ережелеріне тоқталсақ.Тоғызқұмалақ ойынын меңгеру үшін негізінен 4 ережені білу керек:

1.Жүріс жасау ережесі 3.Тұздық алу ережесі

2.Құмалақ ұту ережесі 4.Атсырау ережесі

Диаграмма

отаулар№9 №8 №7 №6 №5 №4 №3 №2 №1

9 9 9 9 9 9 9 9 9 Қостаушы қазаны(0)

9 9 9 9 9 9 9 9 9 Бастаушы қазаны(0)

отаулар №9 №8 №7 №6 №5 №4 №3 №2

Берілген диаграммаларда бастаушының отаулары мен ондағы құмалақтар мөлшері үнемі төменгі жағында орналасады.

1.Жүріс жасау үшін өз жағыңыздағы отаулардың бірінен біреуін орнына қалдырып,қалған құмалақтарды қолға алып,солдан оңға қарай бір-бірлеп таратамыз.Тарату сәтінде құмалақтар өз отауларымыздан асып кететін болса,қарсыластың отауына таратамыз.Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ санды құмалағы бар отауына түсіп,ондағы құмалақтарды жүп қылса (2,4,6,10,12 және т.б.)сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып,өз қазанымызға салынады.Мәселен,ойын басындағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №7 отаудағы 9 құмалағын таратса,соңғысы қарсыласының №6 отауына барып түседі және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып,ұтып алынады және қазанға салынады.Бұл табысты жүріс болып есептеледі.Сол кезде тақтада төмендегідей жағдай қалыптасады.

2. Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп,тақ қылса (3-тен басқасы) немесе өз отауымызға асып түссе,құмалақ ұтып алынбайды.Мәселен,жоғарыдағы тақтадағы жағдайда қостаушы №9 отаудағы 9 құмалағын таратса,соңғысы қарсыласының №8 отауына барып түседі және ондағы 10 құмалақ соңғы құмалақпен 11 болып,орнынды қалады.Бұл жай жүріс болып саналады.

2. Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп,тақ қылса (3-тен басқасы) немесе өз отауымызға асып түссе,құмалақ ұтып алынбайды.Мәселен,жоғарыдағы тақтадағы жағдайда қостаушы №9 отаудағы 9 құмалағын таратса,соңғысы қарсыласының №8 отауына барып түседі және ондағы 10 құмалақ соңғы құмалақпен 11 болып,орнынды қалады.Бұл жай жүріс болып саналады.

Тоғызқұмалақ ойынында әр отаудың өзіндік аты бар.Бұл атаулар халқымыздың тұрмыс-тіршілігіне сәйкес, ойыншылардың көп жылғы тәжірбиесіне негізделіп қойылған.

Сабақты қортындылай келе оқушылардың ұлттық ойынға деген қызығушылығын арттыра отырып, ұлттық мұрамызды одан әрі дамыта түсу міндетіміз екенін естен шығармаумыз керек.