Айшат Джумагазиева

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты

АТТИЛА: ЕУРОПАНЫ ТІЗЕ БҮКТІРГЕН ҒҰН КӨСЕМІ

Ғасырлар бойы Аттила есімі тарихшылардың қорқынышын, таңданысын және қатты қызығушылығын тудырды. Ол «Құдайдың қасіреті» деп аталды, өз дәуірінің ең ұлы жаулаушысы және Еуропа тарихының бағытын өзгерткен адам. Бірақ Аттила шынымен кім болды? Ол римдік шежірешілер жиі суреттегендей жай ғана қатыгез жаулап алушы ма, әлде дарынды мемлекет қайраткері және көрнекті әскери қолбасшы ма?

V ғасырда Еуропа терең дағдарыс кезеңін бастан өткерді. Рим империясы бірте-бірте өз билігін жоғалтты, мемлекет ішіндегі саяси қақтығыстар күшейе түсті, оның шекаралары варвар тайпаларының шабуылдарына осал бола бастады. Дәл осы кезеңде Еуразияның шығысындағы көшпелі халық ғұндар тарихи сахнаға шықты.

Ғұндарды Аттила басқарды, ол көптеген тайпаларды қуатты әскери империяға біріктіре алды. Оның басшылығымен Ғұн империясы өз заманындағы ең қауіпті және ықпалды күштердің біріне айналды.

Ғұндардың басты артықшылығы олардың әскері болды. Ауыр жаяу әскерге арқа сүйеген римдіктерге қарағанда, ғұндар жылжымалы атты әскерді пайдаланды. Ғұн жауынгерлері бала кезінен атқа мініп, садақ атуға машықтанған. Олар жауға кенет шабуыл жасап, керемет жылдамдықпен соғысып, дәл солай тез жоғалып кетті. Мұндай тактика Рим легиондары үшін әдеттен тыс болды және еуропалық әскерлер арасында шынайы үрей тудырды.

Аттила Рим империясына қарсы жорығы үшін ерекше атаққа ие болды. 451 жылы Батыс Еуропаның ірі қалаларына қауіп төндіріп, Галлияға басып кірді. Ғұндарды тоқтату үшін Рим генералы Флавий Аэций вестготтармен және басқа герман тайпаларымен күш біріктіруге мәжбүр болды. Соның нәтижесінде ежелгі дәуірдегі ең ірі шайқастардың бірі болған әйгілі Каталония жазықтарындағы шайқас болды.

Бұл шайқас Аттилаға соңғы жеңіс әкелмегенімен, Ғұн империясының қаншалықты күшті болғанын көрсетті. Тіпті Рим ғұндардың күшімен санасып, олармен дипломатиялық келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды.

Алайда Аттила тек дарынды әскери қолбасшы болған жоқ. Ол дипломатияның маңыздылығын түсінді. Византия империясы жойқын шапқыншылықтарды болдырмау үшін ғұндарға орасан зор алым төледі. Аттила Еуропадағы ықпалын күшейту үшін келіссөздерді, одақтарды және саяси қысымды белсенді түрде қолданды.

Бір қызығы, қазіргі уақытта көптеген тарихшылар Аттила бейнесін қайта қарастыруда. Бұрын ол өркениетті жоюшы ретінде ғана бейнеленгенімен, оның Еуропаның жаңа саяси картасын қалыптастырудағы орасан зор рөлі барған сайын талқылануда. Ғұндардың қоныс аударуы Ұлы қоныс аударуды жеделдетіп, Батыс Рим империясының құлау факторларының бірі болды.

Қазақ тарихшысы Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов ғұндардың Еуразия тарихында үлкен рөл атқарып, Шығыс пен Батыстың өзара байланысына зор ықпал еткенін атап өтті. Ғалымның пікірінше, Аттила дәуірі ежелгі дүниеден орта ғасырға өтудің маңызды кезеңдерінің бірі болды.

Арада он бес жүз жыл өтсе де Аттила есімі аңыздарда, кітаптарда, тарихи зерттеулерде сақталады. Кейбіреулер үшін ол дала халықтарының жойқын күшінің символы болып қала береді; басқалары үшін Рим империясының өзіне қарсы шыққан көрнекті көшбасшы.

Бірақ қандай баға берсе де, бір нәрсе анық: Аттила Еуропаның тағдырын өзгерткен адам ретінде әлемдік тарихта мәңгі қалады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов, Садықова Р.О. Ғұндар тарихын зерттеу.

2. Гумилев Л.Н. «Ғұндар».

3. Отто Мэнхен-Хелфен. Ғұндар әлемі.

4. Британ энциклопедиясы: Аттила және ғұндар.