Ибадуллаева Мухабат Халеновна

Түркістан облысы,Сайрам ауданы

№45 «1-Май» жалпы білім беретін мектеп КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Әдеби көркем шығармаларды оқу дағдысын қалыптастырудың әдістемелік негіздері

Бұл мақалада әдеби көркем шығармаларды оқыту барысында оқырмандық мәдениетті қалыптастыру, оқушының оқу дағдысын дамыту және мәтінді түсіну қабілеттерін жетілдіру мәселелері қарастырылады. Талдау авторлық бағдарлама «Әдеби көркем шығармаларды оқу дағдысын қалыптастыру әдістемесі» негізінде жүргізіліп, сабақ үдерісінде тиімді қолданылатын әдіс-тәсілдер ұсынылады.

Кітап – адамзат ойының айнасы, рухани дамудың бастауы, өткен мен бүгінді жалғайтын мәңгілік құндылық. Қазақ халқы да кітапты қасиетті мұра деп танып, оны ұрпақ тәрбиесінің негізгі өзегі етіп қарастырған. Ұлы Абайдың «Артық ғылым кітапта, ерінбей оқып көруге…» деуі – кітап оқудың мәнін айқындайтын өшпес өсиет.Қазіргі таңда цифрлық қоғамға өту, ақпараттың қарқынды таралуы мектептегі әдеби білім берудің мазмұны мен тәсілдерін жаңартуды талап етеді. Оқушының көркем мәтінді терең түсінуі, авторлық идеяны сезінуі, шығармаға жеке көзқарас қалыптастыруы – оқу дағдысын жүйелі түрде қалыптастыру арқылы мүмкін болмақ.Осы мақсатта ұсынылған авторлық бағдарлама әдеби шығармаларды оқыту үдерісін жаңаша ұйымдастыруға бағытталып, оқырмандық құзыреттілікті дамытуға негізделген.

Авторлық бағдарламаның жаңашылдығы

«Әдеби көркем шығармаларды оқу дағдысын қалыптастыру әдістемесі» авторлық бағдарламасының жаңашылдығы оның мазмұны мен ұйымдастыру тәсілдерінен көрінеді. Бағдарлама дәстүрлі әдеби оқытудан өзгеше, қазіргі білім беру талаптарына сай инновациялық бағыттармен толықтырылған.

1. Оқушының жеке оқу траекториясын құруы

Бағдарламада оқушының: оқу қарқыны,мәтінді қабылдау ерекшелігі,

қызығушылығы, шығармашылық әлеуеті ескеріліп, жеке оқу жолы құрылады. Бұл – дәстүрлі бірізді оқытудан айқын айырмашылығы.

2. Көркем шығарманы көпдеңгейлі талдау технологиясы

Бағдарламада мәтінді талдау төрт кезеңге бөлінеді:

1. эмоциялық қабылдау,

2. мағынаны ашу,

3. бағалау,

4. шығармашылық интерпретация.

Бұл – оқушының тек мазмұнды білуіне емес, мәтінді терең сезінуіне бағытталған жаңа тәсіл.

3. Оқырмандық мәдениетті қалыптастыруға арналған жаңа форматтар

Бағдарламада заманауи оқыту формалары жүйелі енгізілген:

буктрейлер жасау,

подкаст түрінде кейіпкер монологын жазу,

шығарманы визуализациялау (комикс, иллюстрация, карта),

«Оқырман күнделігі» жобасы,

QR-код арқылы қосымша материалдарды пайдалану.

Бұл тәсілдер оқушыны ХХІ ғасыр форматына бейімдейді.

4. Мәтінді сезім арқылы қабылдату әдістері

Бағдарламаның жаңашылдығы – тек логикалық емес, эмоциялық оқылымды дамытуы.Оның ішінде: музыка үйлестіру, кейіпкердің «дауысымен» оқу,шығарманың иісі, түсі, бейнесі арқылы ассоциация тудыру әдістері қарастырылған.

Бұл – оқырманның эмоциялық интеллектісін дамытатын жаңа бағыт.

5. Жобалық және зерттеу жұмыстарының интеграциясы

Бағдарламада әдеби шығармаларды оқыту:шағын зерттеу,әлеуметтік жоба,

шығарманы өмірмен байланыстыру,кейіпкердің өмірлік ұстанымын қазіргі

қоғаммен салыстыру сияқты жобалық жұмыс түрлерімен толықтырылған.

Бұл оқушының сыни ойлауын, зерттеушілік қабілетін күшейтеді.

6. Цифрлық сауаттылықпен ықпалдастыру

Бағдарлама қазіргі білім беру тенденцияларына сай келесі цифрлық құралдарды қолдануды ұсынады:

интерактивті тесттер (Kahoot, Quizizz),онлайн талдау платформалары,

Google Forms арқылы оқылым нәтижесін бақылау, Padlet, Mentimeter

арқылы пікір жинау,виртуалды кітап көрмелері.

Осылайша, әдебиетті оқыту IT-технологиялармен үйлестіріледі.

7. Мотивацияны арттыруға бағытталған инновациялық тәсілдер

Бағдарламада:«Кітапханалық квест»,«Кейіпкермен сұхбат», «Менің

оқылым марафоным»,«1 ай – 1 кітап» жобасы сияқты жаңа мотивациялық механизмдер енгізілген.Бұл оқушыны ерікті түрде кітап оқуға тәрбиелейді.

8. Оқылым нәтижесін бағалаудың жаңартылған моделі

Дәстүрлі бағалаудан бөлек жаңа бағалау формалары қарастырылған:

өзін-өзі бағалау парағы,

«оқушы–оқушы» бағасы,

оқу күнделігіне жазба қалдыру,

критерийлік кесте арқылы көркем мәтінді бағалау.

Бұл бағалау жүйесі оқушының ішкі жауапкершілігін арттырады.

Авторлық бағдарламаның жаңашылдығы – оның тек білім беруге емес, оқушының тұлғалық дамуына, оқырмандық мәдениетті қалыптастыруға, шығармашылық әлеуетін ашуға бағытталғанында. Бағдарлама заманау

Әдеби шығармаларды оқытудың маңызы

Көркем әдебиет – адамды адам ететін, оның ой-санасын, дүниетанымын, ұлттық құндылықтарын қалыптастыратын басты рухани құрал. Қазақ даласында кітап қадірі ежелден ерекше бағаланған.

Отырардағы ең үлкен кітапхананың болуы, VII ғасырдан сақталған «Күлтегін» жазбалары, ортағасырлық ғалымдардың еңбектері – халқымыздың терең кітап мәдениетін дәлелдейді.

Әдеби шығармаларды оқыту арқылы оқушы:

тілдік және мәдени құзыреттілігін дамытады;

адамгершілік-рухани құндылықтарды бойына сіңіреді;

шығармашылық ойлау дағдысын қалыптастырады;

эстетикалық талғамын жетілдіреді;

ұлттық мәдени мұраны қабылдауға үйренеді.

Сондықтан ,әдеби білім беру – ұлт болашағына қызмет ететін маңызды сала.

Авторлық бағдарламаның өзектілігі

«Әдеби көркем шығармаларды оқу дағдысын қалыптастыру әдістемесі» авторлық бағдарламасының өзектілігі бірнеше фактордан туындайды:

1. Оқушылардың кітап оқу мәдениеті төмендеп барады.

Бағдарлама бұл мәселені арнайы ұйымдастырылған оқыту әдістері арқылы шешуді көздейді.

2. Көркем мәтінді талдау бірізділігі қажет.

Бағдарламада мәтінді түсіну–талдау–бағалау–шығармашылық кезеңдері нақты жүйеленген.

3. Оқырмандық құзыреттілікті қалыптастыру – білім стандарты талабы.

4. Оқушының жеке оқу стилін қалыптастыру қажеттігі.

Бағдарламада жас ерекшелігіне сай тапсырмалар қарастырылған.

Оқу дағдысын қалыптастырудың негізгі бағыттары

1. Мәтінді түсіну дағдыларын дамыту

ЖИГСО, «Бес жолды өлең», «Ыстық орындық», INSERT стратегиялары қолданылады.

Оқушы мәтіндегі негізгі ойды, проблеманы, кейіпкер бейнесін анықтайды.

2. Оқырмандық қызығушылықты арттыру, кітапқа шолу жасау,

«Мен оқыған үзінді»,кейіпкерге хат,шығарманы сахналау,буктрейлер дайындау.

Бұл тәсілдер оқушыны шығармамен эмоционалдық байланысқа түсіреді.

3. Сезім мен қиялды дамыту

Авторлық бағдарламада шығарманы оқыту кезінде оқушының эмоциялық қабылдауын күшейтетін әдістер ұсынылған.

Мысалы: иллюстрация салыстыру, музыка үйлестіру, кейіпкер даусымен оқу.

4. Шығармашылық жұмыстар арқылы оқу мәдениетін тереңдету

эссе, мини-ойтолғау, кейіпкер бейнесін талдау,мәтінге альтернативті

аяқтау, диалог құрастыру.

Бұл – оқушыны ойлауға, дәлелдеуге үйретеді

Авторлық бағдарламаны сабақта қолдану нәтижелері

Бағдарламаны оқу үрдісіне енгізу төмендегідей нәтижелерге жеткізеді:

оқушының оқуға деген қызығушылығы артады;

шығарманы талдау дағдысы қалыптасады;

өз ойын еркін жеткізе алады;

көркем мәтінді эстетикалық қабылдауы күшейеді;

оқырмандық мәдениеті, тілдік қор байиды.

Бағдарламаның тиімділігі – оның практикалық бағыттылығында.

Әдеби көркем шығармаларды жүйелі оқыту – әрбір оқушының рухани әлемін байытатын, адамдық қасиетін қалыптастыратын маңызды процесс. Авторлық бағдарламада ұсынылған әдістемелік жүйе қазіргі білім беру талаптарына сай, оқушының жан-жақты дамуына бағытталған. Кітап – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын рухани қазына. Оқушыны осы қазынаға жетелеп, кітаптың қадірін сезіндіру – әрбір мұғалімнің миссиясы.