АУТИЗМ ПАЙДА БОЛУ СЕБЕПТЕРІ, ОНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ ТҮРЛЕРІ

Авторы: Қанат Айзат Қанатқызы

Аңдатпа: Бұл мақалада аутизмнің пайда болу себептері, оның негізгі белгілері және диагностикалау түрлері талқыланады. Аутизм - адам психикасына әсер ететін күрделі даму ауытқуы, сондықтан оны уақытында анықтап, қажетті қолдау көрсету өте маңызды. Мақалада аутизмнің биологиялық, генетикалық және экологиялық факторлардан туындау мүмкіндіктері қарастырылады.

Кілт сөздер: аутизм, пайда болу себептері, белгілері, диагностикалау, генетикалық факторлар.

Аутизм – қазіргі таңда жиі зерттеліп келе жатқан психикалық даму бұзылыстарының бірі. Бұл күрделі ауытқу адамның әлеуметтік қарым-қатынасы, мінез-құлқы мен тілдік дамуына әсер етеді. Жаңа заманның өзекті мәселесіне айналып отырған аутизмнің себептері, белгілері және диагностика түрлерін түсіну маңызды, себебі оның ерте анықталуы мен қолдауы баланың болашақ өміріне айтарлықтай ықпал етеді. Аутизм алғаш рет өткен ғасырдың ортасында зерттеле бастады, бірақ оның нақты себептері әлі күнге дейін толық анықталмаған. Бұл бұзылыстың пайда болуындағы ең үлкен факторлар ретінде генетика, биологиялық ерекшеліктер және қоршаған орта факторлары қарастырылады.

Ғалымдар аутизмнің негізгі себептері ретінде генетикалық, биологиялық және экологиялық факторларды атайды. Генетикалық тұрғыдан қарағанда, аутизм бір отбасы мүшелерінің арасында кездесуі жиі байқалады, яғни тұқымқуалаушылық салдары. Бұл ата-анадан балаға берілетін генетикалық кодтың ауытқуларына байланысты болуы мүмкін. Ата-аналарының бірінде аутизм белгілері болса, баланың да аутизмділікке бейім болуы ықтимал. Қазіргі генетикалық зерттеулер аутизмнің пайда болуына жауап беретін нақты гендерді анықтауға тырысуда, бірақ оның нақты тетігі әлі белгісіз. Биологиялық тұрғыдан алғанда, баланың миының даму кезеңінде белгілі бір өзгерістердің болуы аутизмнің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Ми құрылымындағы ерекшеліктер, нейрондар арасындағы байланыстың ауытқулары аутизмнің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеулерде жүктілік кезіндегі ана денсаулығының төмендеуі, вирустық инфекциялар, токсиндер және дәрі-дәрмектердің қолданылуы баланың аутизммен туылуына әсер етуі мүмкін деп болжанады. Экологиялық факторлар да аутизмнің пайда болуына әсер ететін маңызды фактор ретінде қарастырылады. Қазіргі заманда қоршаған ортаның ластануы, химиялық заттардың әсері және адамдардың тұрмыс-тіршілігі аутизмнің жиі кездесетінін көрсетеді. Кейбір зерттеулер ауаның ластануы мен аутизм арасында байланыс бар екенін дәлелдейді.[1,45]

Аутизмнің алғашқы белгілері бала өмірінің алғашқы жылдарында байқалады. Әдетте, бұл белгілер баланың даму қарқынының басқа балалардан өзгешелігінен көрінеді. Ең басты белгілердің бірі – баланың әлеуметтік қарым-қатынасқа түсу қабілетінің төмендеуі. Аутизммен ауыратын балалар көзге тік қарамауы немесе қиғашынан қарау, жымиып жауап бермеуі, яғни эмоция білдірмеуі және басқа адамдармен байланысқа түспеуі мүмкін. Сонымен қатар, олар өз сезімдерін білдіруде қиындықтар көреді, бұл олардың басқа адамдармен эмоционалды байланыс құруына кедергі жасайды. Аутизм белгілері баланың сөйлеу және тілдік дамуында да көрінеді. Көптеген аутист балалар кеш сөйлей бастайды немесе мүлдем сөйлемейді. Олар сөйлесуге деген қызығушылық танытпайды, сөздерді қайталап айтуы мүмкін (эхолалия) немесе сөздік қорын өте шектеулі деңгейде қолданады. Кейбір балалар тіл арқылы емес, басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсу үшін ым-ишараны пайдаланады, бірақ олардың бұл қимылдары түсініксіз болуы мүмкін. Қайталағыштық – аутизмнің тағы бір негізгі белгісі. Мұндай балалар жиі бірқалыпты әрекеттерді қайталауға бейім келеді. Олар белгілі бір іс-әрекетті бірнеше рет орындап, оған өзгертулер енгізуді қаламайды. Мысалы, бір затты ұзақ уақыт айналдыру, көзінің алдында жіп секілді ойыншық емес затты бұрмалау, белгілі бір сөздерді қайта-қайта айту сияқты қимылдарды қайталауы мүмкін. Аутизммен ауыратын балалар күн тәртібінің тұрақтылығын жақсы көреді және кенеттен өзгерістерге қиындықпен бейімделеді. Аутизм белгілері балалардың сенсорлық қабылдауында да көрініс табады. Олар дыбыстарға, жарыққа, дәмге және иіске ерекше сезімтал болуы мүмкін. Мысалы, олар қатты дыбыстарға төзбейді немесе белгілі бір тағамдарға, иістерге ерекше реакция көрсетуі мүмкін. Бұл олардың күнделікті өмірде қоршаған ортаның ерекшеліктеріне қалай жауап беретінін көрсетеді. [2,23]

Аутизмді ерте диагностикалау баланың болашақ дамуына үлкен әсер етеді, сондықтан оның алғашқы белгілері байқалғанда арнайы мамандарға жүгіну маңызды. Қазіргі кезде аутизмді диагностикалаудың бірнеше әдістері бар. Бірінші кезең – баланың мінез-құлқы мен дамуын бақылау. Ата-аналар немесе тәрбиешілер баланың әлеуметтік қарым-қатынасы, сөйлеу қабілеті және мінез-құлқының ерекшеліктерін бақылап, аутизм белгілерінің бар-жоғын анықтай алады. Балада аутизмге тән белгілер байқалған жағдайда, мамандар балаға толық диагностикалық тексерулер жүргізеді. Клиникалық бағалау әдістері аутизмді диагностикалауда маңызды рөл атқарады. Психологтар мен психиатрлар балаға түрлі тесттер мен сұрақ-жауап әдістерін қолданып, оның әлеуметтік, эмоционалды және когнитивтік дамуын бағалайды. Бұл тесттер аутизм белгілерін анықтауға көмектеседі және баланың қандай қолдауға мұқтаж екенін көрсетеді, атап айтсақ М-СНАТ, OSU, CASD, SQU сауалнамасы. Сонымен қатар аутизмді диагностикалаудың құралы ретінде ADOS-2 алтын стандартын айтсақ болады, яғни баладағы қайталанатын іс-әрекеттер, есіміне реакциясы, бірлескен назар аудару секілді дағдыларын арнайы сертификатталған маман 40-60 минут аралығында бақылаудан өткізіп, салыстырмалы шкала бойынша аутизм көріністерінің ауырлығы жоғары, төмен, орташа екендігін анықтайды. Айта кететін жайт, ADOS-2 диагностикалық тобы клиникалық диагноз болып саналмайды, тек 40-60 минут ішіндегі қарым-қатынас ерекшеліктері мен мінез құлық формаларын бақылау нәтижелері болып табылады. Аутизм диагнозын психиатр маман ғана қоя алады.

Аутизм диагнозы қойылған балаларға арнайы қолдау көрсету олардың қоғамға бейімделуіне, әлеуметтік және тілдік дағдыларын дамытуға көмектеседі. Терапия түрлері, соның ішінде мінез-құлық терапиясы, ABA терапия, сөйлеу терапиясы, кәсіби терапия және сенсорлық терапия, балалардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес таңдалады. Мінез-құлық терапиясы балалардың теріс әрекеттерін азайтып, әлеуметтік және қарым-қатынас дағдыларын дамытады. Бұл әдіс арқылы аутизммен ауыратын балалардың оң әрекеттерін нығайтып, қоршаған ортаға бейімделуіне көмектеседі. Сөйлеу терапиясы арқылы балалардың тілдік дағдылары дамытылады. Бұл әдіс аутизммен ауыратын балалардың сөйлеу қабілетін жақсартуға, сөздік қорын кеңейтуге және өз ойларын білдіруге көмектеседі. Сенсорлық терапия балалардың сезімталдық деңгейін реттеп, олардың дыбыстарға, жарыққа және басқа да сыртқы әсерлерге бейімделуіне жағдай жасайды. Бұл әдіс аутизммен ауыратын балалардың күнделікті өмірде кездесетін сенсорлық кедергілерден өтуіне қолдау көрсетеді. Кәсіби терапия балалардың өзін-өзі күту дағдыларын, мектепке және қоғамға бейімделу қабілеттерін дамытады. Бұл әдіс арқылы балалардың жеке қабілеттерін нығайтып, олардың болашақта өз бетінше өмір сүруіне көмектеседі.[4,34]

Қорыта айтқанда, Аутизм – қазіргі қоғамда жиі кездесетін психикалық даму бұзылысы. Оның пайда болу себептері күрделі және әлі күнге дейін толық түсінілмеген, бірақ генетикалық, биологиялық және экологиялық факторлар бұл бұзылыстың дамуына ықпал ететіні анық. Аутизмнің ерте белгілері мен оны диагностикалау әдістерін түсіну баланың болашағына оң әсер ететін маңызды қадам. Қазіргі таңда аутизммен ауыратын балаларға арнайы қолдау көрсету олардың әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын дамытуға, қоғамға бейімделуіне және болашақта толыққанды өмір сүруіне көмектеседі.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Бозгулова, С. С. (2017). Аутизмнің пайда болу себептері мен ерекшеліктері. Қазіргі заманғы психология журналы, 12(3), 45-52.

2. Сыздықова, М. Қ. (2019). Аутизмнің ерте диагностикасы және оны емдеу әдістері. Қазақстан педиатриясы, 15(1), 23-30.

3. Алдашева, Т. А., және Ахметова, Ж. Б. (2020). Аутизм белгілерін анықтаудың генетикалық және экологиялық аспектілері. Жаратылыстану ғылымдары журналы, 7(2), 98-106.

4. Бекжанова, Р. Е. (2021). Аутизммен ауыратын балаларға арналған қолдау бағдарламалары. Қазақстандағы әлеуметтік педагогика, 5(4), 34-42.