Балалардың агрессивті мінез-құлық ерекшеліктері

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Қазақстандағы ең беделді және танымал жоғары оқу орындарының бірі. Алматы қаласында орналасқан бұл университет Қазақстанның және Орталық Азияның ең үздік университеттерінің қатарында саналады. Өзінің терең тарихы, ғылымға қосқан үлесі мен оқу сапасының жоғары деңгейімен ҚазҰУ білім беру саласында алдыңғы қатарда келеді.ҚазҰУ әлемдік университеттердің рейтингінде өз орнын тапқан оқу орны ретінде студенттерге жоғары сапалы білім береді. Университеттің оқу бағдарламалары халықаралық стандарттарға сай келетін және әрбір студентке өзінің қызығушылығы мен мамандық саласы бойынша толыққанды білім алуға мүмкіндік береді. Жоғары оқу орнында шетелдік профессорлар мен ғалымдармен бірігіп жұмыс істейтін зерттеу жобалары іске асырылып, студенттерге әлемдік деңгейдегі білім алу мүмкіндігі беріледі.

Психология мамандығының басты мақсаты — адамның ішкі әлемін тереңірек зерттеу және түсіну. Бұл білім адамдардың мінез-құлықтарын дұрыс бағытта өзгертуге, олардың тұлғалық дамуына, әлеуметтік қатынастарын жақсартуға ықпал етеді. Психологтар түрлі тұлғалық, әлеуметтік және эмоционалдық қиындықтарды жеңуге, адамдардың күйзелісін жеңілдетуге, стресстің алдын алуға және олардың өмір сапасын арттыруға бағытталған стратегияларды ұсынып, көмек көрсетеді.

Балалардың агрессиясы – бұл баланың қалағанын дәл солай істей алмауына жауап беру тәсілі. Балалар агрессиясының көзі шектеулер, жеке ерекшеліктер, ересектердің әрекеттеріне еліктеу немесе эмоциялар болуы мүмкін. Жиі ата-аналар баланың агрессиясын оның зерттеу құлшынысымен шатастырады, яғни баланың жолындағының бәрін сыпырып, бір нәрсеге жетуге деген құштарлығын агрессия деп қабылдайды. Мұндай «жетістікті» мінез-құлықтың агрессивті мінезден айырмашылығы – бала бұл сәтте ашуланбайды, ол тек қалаған нысанға бағытталған және мақсатына жетуге табандылықпен ұмтылады.

    Балалардың агрессиясы анықтамасынан баланың белгілі бір қажеттілігі қанағаттандырылмаған кезде агрессия туындайтыны анық. Бұл келесі төрт себептің біреуі арқылы болады .

• егер оның әрекеттері шектелген болса (мысалы, жазаланды немесе тыйым салу жүйесі енгізілді);

• егер ол өзінің темпераментіне байланысты басқаша әрекет ете алмаса;

• егер оның айналасындағылар дәл осылай әрекет етсе;

• егер бала қатты ашуланса (ренжісе, ызаланса).

Агрессивті  мінез-құлықтың  әрбір  кезіне  жеке  тоқталайық:

Жеке ерекшеліктер, темперамент. Ресейлік ғалым, физиолог И.П. Павлов агрессияның реакциясы туа біткенін, бірақ жүйке жүйесінің түріне байланысты әртүрлі көрінетінін байқаған. Жүйке жүйесінің түрлері негізгі сипаттамаларына сәйкес төрт классикалық темперамент түріне жатады: күшті, тепе-тең, белсенді түрі — сангвиник; күшті, тепе-тең, инертті түрі — флегматик; күшті, тепе-тең емес, қозу басым түрі — холерик; әлсіз түрі — меланхолик. Баланың жүйке жүйесінің түрі болашақта оның қоршаған ортасы мен тәрбиесінің әсеріне қарамастан, салыстырмалы түрде аз өзгереді. Холериктер оңай әрі тез қозады, олардың реакциясы тым эмоционалды болады, біреудің әрекетіне бірден жауап беріп, айқайлап, ұрып, итеріп жіберуі мүмкін. Флегматиктер  ұзақ уақыт шыдайды, бірақ олардың шыдамы таусылса, жағдай күрделенуі мүмкін. Сангвиниктер қажет болмаса агрессия  танытпайды, бірақ қажет болғанда өздерін қорғай алады. Ал әсерленгіш әрі нәзік меланхоликтер тіпті біреу оларды ренжітіп қойса да, оларға назар аудармас үшін барын салады. Алайда кейде агрессияның себебі темперамент емес (тіпті холерик болса да), ересектердің үлгісі болуы мүмкін.

    Агрессивті  мінез-құлықты қоздыратын психологиялық ерекшеліктіріне: интеллект  пен коммуникациялық дағдылардың жеткіліксіз дамуы; ойын әрекетінің дамымағандығы; төмен өзін-өзі бағалау; құрдастарымен қарым-қатынастағы бұзушылықтар бөлінеді. Қайсысының мектеп оқушыларының агрессивтілігіне көбірек әсерететіні әлі анық емес. Агрессивті мектеп  оқушылары арасында ойын ойнауды білмейтін балалардың санының көптігі байқалған. Агрессивті бала басқаларға жаман ниеттер мен өзін төмен бағалауды жүктейді. Агрессияның  негізінде әртүрлі мотивациялық бағыттылық жатыр: спонтанды  өзін  көрсету, практикалық  мақсаттарға жету, басқаны басып-жаншу және кемсіту. Дегенмен, барлық агрессивті балаларды біріктіретін бір жалпы қасиетбасқа  балаларға  немқұрайдылық, оларды көру және түсіну қабілетінің болмауы.

Агрессияның әртүрлі формаларының көріністері жасерекшеліктері мен және жыныстық ерекшеліктер мен байланысты. Бастауыш мектеп жасында ұлдарда физикалық агрессия басым болса, қыздар вербалды агрессияны таңдағанды  жөн  көреді. 10-11 жаста  ұлдар мен қыздар  арасында негативизм сияқты  агрессияның  формасы  айқын бай қалады.

Ересектердің әрекетін қайталау. Кейбір ғалымдар агрессияны үйренген реакция деп санайды, оны бала анасының, әкесінің  немесе  басқа  туыстарының  мінез-құлқын бақылау арқылы немесе беделді тұлғаның (мысалы, ағай, бала күтуші, басқа бала, кино кейіпкері және т.б.) әрекетіне еліктеу арқылы үйрене алады.. Әдетте агрессияны агрессивті реакцияларға ересектердің мінез-құлқын бақылау арқылы үйренген балалар жиірек көрсетеді. Баланың айналасындағы ересектердің агрессивті әрекеттері сыртқы әсер көздеріне жатады. Бірақ  кейде  жағымсыз, теріс  әсердің  мұндай көзі баланың өз ішінде болады, және ол эмоциясын бақылауда ұстай алмайды. Бұл  жағдайда эмоцияларын сыртқа шығару ғана қалады.

Эмоциялар: ашу, ыза немесе тітіркену. Көбінесе  агрессияны туындататын эмоция – ашу.Ашу жиі агрессия мен теңестіріледі.Дегенмен, шын мәнінде ашу әрқашан агрессивті мінез-құлыққа әкелмейді және ол ашу тудырғана дамуға бағытталмауы да мүмкін. Ашу сезініп, агрессивті шиеленісті физикалық белсенділік, заттарды теуіп немесе бос кеңістікте айқайлау арқылы  шығаруға болады. 

Жоғарыда айтылғандардың барлығын қорытындылай отырып және балалардың агрессивтілік мәселесін зерттеудегі өз өмірлік тәжірибелерімізге сүйене отырып, әрбір аталған теорияның белгілі бір артықшылықтарға ие екендігімен келісуге болады. Сонымен бірге сынға алынған пікірлер де орынды екенін мойындау керек.

Қамшыбекова Э.

4-курс психология мамандыгынын студенті

Тленчиева Н.С

Психология гылымдарыны кандидаты

Ол-Фараби атындагы Казак Улттык Университеті