Балалардың сөйлеу тілін дамыту құралдарының бірі ретінде шығармашылық іс-әрекетін қолдану

Түркістан Облысы Сарыағаш қаласы

“Нұр-Сайд2” бөбекжай балабақша меңгерушісі

Сулейменова Аягоз Оразалиевна

Тақырыбы: Балалардың сөйлеу тілін дамыту құралдарының бірі ретінде шығармашылық іс-әрекетін қолдану

Кіріспе

Қазіргі таңда мектепке дейінгі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – баланың жан-жақты дамуына жағдай жасау. Оның ішінде сөйлеу тілін дамыту ерекше орын алады. Себебі дұрыс әрі анық сөйлей алатын бала өз ойын еркін жеткізіп, қоршаған ортамен тиімді қарым-қатынас жасайды. Тіл – баланың танымдық қабілетінің, шығармашылық ойлауының және тұлғалық қалыптасуының негізі.

Мектепке дейінгі кезеңде баланың сөйлеу тілі қарқынды дамиды. Осы уақытта қолданылатын тиімді педагогикалық әдістердің бірі – шығармашылық іс-әрекет. Сурет салу, мүсіндеу, ертегі құрастыру, театрландырылған қойылымдар, ән айту, қолөнер және рөлдік ойындар балалардың тілдік белсенділігін арттырып, сөздік қорын молайтады.

Балалардың сөйлеу тілін дамытудағы шығармашылық іс-әрекеттің рөлі

Шығармашылық іс-әрекет барысында бала өз ойын еркін жеткізуге талпынады. Ол жасаған жұмысы туралы әңгімелейді, сұрақтарға жауап береді, пікір білдіреді. Осындай қарым-қатынас барысында сөздік қоры байып, байланыстырып сөйлеу қабілеті қалыптасады.

Балалардың шығармашылық қабілеттері сөйлеу тілінің дамуымен тығыз байланысты. Қиялы дамыған бала жаңа сөздерді тез меңгеріп, оларды орынды қолдануға үйренеді.

Шығармашылық тапсырмалар баланың:

* сөздік қорын байытады;

* дыбыстарды дұрыс айтуына ықпал етеді;

* сөйлем құрастыру қабілетін дамытады;

* өз ойын еркін жеткізуге үйретеді;

* логикалық ойлауын жетілдіреді;

* шығармашылық қиялын қалыптастырады.

Шығармашылық іс-әрекеттің негізгі түрлері

Ертегі құрастыру

Ертегі құрастыру – балалардың сөйлеу тілін дамытудың ең тиімді тәсілдерінің бірі. Тәрбиеші суреттер немесе ойыншықтар арқылы балаларға кейіпкерлер ұсынып, оқиғаны өздері жалғастыруды сұрайды.

Мысалы:

«Орманда кішкентай қоян өмір сүріпті…» деген сөйлемнен бастап, әр бала өз ойынша жалғастырады.

Бұл әдіс:

* жаңа сөздерді қолдануға;

* сөйлемдерді байланыстыруға;

* шығармашылық ойлауға мүмкіндік береді.

Театрландырылған ойындар

Қуыршақ театры, саусақ театры, көлеңке театры балалардың сөйлеу белсенділігін арттырады.

Кейіпкердің рөлін сомдау кезінде бала:

* дауыс ырғағын сақтайды;

* анық сөйлейді;

* диалог құрады;

* эмоциясын жеткізеді.

Мұндай жұмыстар балалардың тіл мәдениетін қалыптастырады.

Сурет бойынша әңгіме құрастыру

Балалар өздері салған суреттерді сипаттап айтып береді.

Мысалы:

«Мен күзгі орманды салдым. Ағаштардың жапырақтары сары түске боялған. Құстар жылы жаққа ұшып бара жатыр.»

Осындай жұмыстар сөйлемдерді жүйелі құрастыруға үйретеді.

Рөлдік ойындар

«Дәрігер», «Дүкен», «Балабақша», «Аспаз» сияқты ойындар балаларды еркін сөйлесуге жетелейді.

Ойын барысында бала:

* сұрақ қояды;

* жауап береді;

* пікір алмасады;

* диалог жүргізеді.

Қолөнер жұмыстары

Аппликация, мүсіндеу, құрастыру кезінде тәрбиеші балаларға:

* «Не жасап жатырсың?»

* «Неліктен осы түсті таңдадың?»

* «Жұмысыңды сипаттап бер.»

деген сұрақтар қою арқылы сөйлеу белсенділігін дамытады.

Тиімді педагогикалық әдістер

Балалардың сөйлеу тілін дамытуда келесі әдістер жоғары нәтиже береді:

«Миға шабуыл» – жаңа тақырып бойынша пікір айту.

«Аяқталмаған сөйлем» – баланың ойын жалғастыруы.

«Сиқырлы қапшық» – затты сипап анықтап, сипаттау.

«Суретті сөйлет» – иллюстрация бойынша әңгімелеу.

«Ойлан – жұптас – бөліс» – өз ойын құрбысына жеткізу.

«Кубизм» әдісі – затты бірнеше қырынан сипаттау.

Тәрбиешінің рөлі

Шығармашылық іс-әрекетті ұйымдастыруда тәрбиешінің кәсіби шеберлігі маңызды.

Тәрбиеші:

* балалардың пікірін мұқият тыңдайды;

* еркін сөйлеуге мүмкіндік береді;

* әр баланы мадақтайды;

* шығармашылық бастамаларын қолдайды;

* тілдік орта қалыптастырады.

Қолайлы психологиялық ахуал баланың сөйлеуге деген қызығушылығын арттырады.

Практикалық тәжірибе

Тәжірибеде «Ертегілер әлеміне саяхат» апталығы ұйымдастырылды. Балалар күн сайын жаңа ертегіні сахналап, кейіпкерлердің сөздерін өздері құрастырды.

Нәтижесінде:

* балалардың сөздік қоры едәуір кеңейді;

* байланыстырып сөйлеу дағдылары жақсарды;

* көпшілік алдында сөйлеу сенімділігі артты;

* шығармашылық белсенділігі жоғарылады.

Сонымен қатар «Менің отбасым», «Туған өлкем», «Жыл мезгілдері» тақырыптарында сурет көрмелері ұйымдастырылып, әр бала өз жұмысын таныстырды. Бұл жұмыстар балалардың ойын жүйелі жеткізуіне ықпал етті.

Қорытынды

Балалардың сөйлеу тілін дамытуда шығармашылық іс-әрекетті тиімді ұйымдастыру – мектепке дейінгі білім берудің маңызды бағыттарының бірі. Шығармашылық жұмыстар баланың сөздік қорын байытып қана қоймай, оның қиялын, ойлау қабілетін, коммуникативтік мәдениетін және өзін еркін көрсету дағдысын қалыптастырады. Сондықтан тәрбиеші күнделікті оқу қызметінде ертегі құрастыру, театрландырылған ойындар, рөлдік ойындар, сурет бойынша әңгімелеу және түрлі шығармашылық тапсырмаларды жүйелі қолдануы қажет. Бұл әдістер мектеп жасына дейінгі балалардың жан-жақты дамуына және мектепке сапалы даярлануына мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу.

4. Эльконин Д.Б. Баланың психикалық дамуы.

5. Жұмабаев М. Педагогика.

6. Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы.