Балалардың сөйлеуіндегі тән фонетикалық жастық ерекшеліктері және дыбыстық мәдениетті тәрбиелеу жұмысының мазмұны

Дыбыстық мәдениетті тәрбиелеудің міндеттері мен мазмұны әртүрлі жастағы кезеңдерде әртүрлі болып келеді және балалардың сөйлеуінің фонетикалық ерекшеліктерімен анықталады.

Үш жасқа қарай балалар негізінен дыбыс шығаруды меңгереді. Алайда олардың сөйлеуі фонетикалық тұрғыдан әлі толық емес. Оған тән жалпы жұмсақтық байқалады («зюк» — жук, «сюба» — шуба, «неть» — нет және т.б.); артқы тілдік дыбыстардың к, г алдыңғы тілдік дыбыстар т, д-ға ауысуы («тутолка» — куколка, «дуси» — гуси), кейде қатаң дыбыстардың үнді дыбыстарға ауысуы.

Үш жасар балалардың едәуір бөлігі шыңылдаған дыбыстарды дұрыс айта алмайды, көбінесе оларды ысқырған дыбыстармен ауыстырады («сапка», «коска», «его»), л дыбысының бұрмалануы да байқалады («зук»). Сонымен қатар, р дыбысын дұрыс айтпау (үстеу немесе ауыстыру) жиі кездеседі.

Кішкентай балабақша тәрбиеленушілерінің сөз айту ерекшеліктері де бар, оларға мыналар жатады: сөздерді қысқарту (элезия) («тул» — стул, «весипед» — велосипед); сөздер мен дыбыстарды орнын ауыстыру (метатеза) («шапля» — шляпа, «гофли» — гольфы, «кор-вик» — коврик); бір дыбыстың басқа дыбыспен ұқсастығы (ассимиляция) («бабака» — собака); екі сөздің бір сөзге бірігуі (контаминация) («Мафеда» — Мария Федоровна); дыбыстардың қосылуы («ребля»). «ие, ирокавая») және келесі дыбыстың ерте айтылуы.

Төртінші жылдың басында бала тәрбиенің қолайлы жағдайларында тілдің көпқабатты жүйесін меңгереді. Балалардың көпшілігі көптеген дыбыстарды меңгереді; сөз айту жетілдіріледі; баланың сөйлеуі айналасындағылар үшін түсінікті болады.

Сонымен бірге сөйлеуде әлі де кемшіліктер бар. Балалардың сөйлеу бұзылыстарында жеке айырмашылықтар байқалады.

Практикада төрт жасқа қарай балалардың айтылуы жас ерекшеліктеріне және бағдарлама талаптарына сәйкес келеді деген пікір кең таралған. Бұл жастағы балалардың айтылуындағы үлкен ауытқулар байқалмайды. Балалардың сөйлеуінің кемшіліктері жас ерекшеліктерінің заңдылығы ретінде қарастырылады, ол өздігінен жойылады деп есептеледі. Осыдан, дыбыстық сөйлеу жағын қалыптастыруда арнайы жұмыстар жүргізу қажеттілігінің аз бағалануы туындайды.

Шын мәнінде бұл көрінетін қалыпты жағдай, өйткені бес жасқа дейін арнайы оқытусыз 50%-ға жуық балалар туған тілінің барлық дыбыстарын меңгермейді.

Балалардың дұрыс айтылуын меңгеруі кіші мектеп жасында сөйлеу аппаратының моторикасының және фонематикалық есту қабілетінің жеткіліксіз дамуы, нерв байланыстарының тұрақсыздығы сияқты қиындықтарға тап болады. Балалардың өздерінің айтылуындағы кемшіліктерге саналы түрде қарауы әлі жоқ. Сонымен бірге балалардың еліктеу қабілеті, ойын әрекеттеріне, еліктеуге ұмтылысы, дыбыстарды қабылдауда эмоциялық реакциялары оң факторлар болып табылады.

Жас ерекшеліктері білім беру жұмысын да анықтайды: жалпы жұмсарған айтылуды жеңу; дауысты дыбыстарды дұрыс айту және анық айту дағдыларын тәрбиелеу: а, у, и, о, э дыбыстары; п, б, м, т, д, н, к, г, ф, в дауыссыз дыбыстарының айтылуын нақтылау және бекіту; с, з сияқты ысқырған дыбыстар; балаларда сөйлеу тыныс алуы, есту зейіні мен фонематикалық есту қабілетін, сөйлеу аппаратының моторикасын дамыту; артикуляциялық аппаратты шипящий және сонорлық (л, р) дыбыстарды айтуға дайындау.

Орта жастағы балалар туған тілінің барлық дыбыстарын, соның ішінде артикуляциясы қиын дыбыстарды да дұрыс айта алады. Дыбыстарды меңгеру процесі күрделі, оған дұрыс айтылудың тұрақсыздығы тән, яғни бір дыбыс тіркесінде бала дыбыстарды дұрыс айтса, екінші тіркесте қате айтуы мүмкін. «Кері ауыстыру» немесе «дыбысты қайта қолдану» (ескі ауыстырушының орнына жаңадан меңгерілген дыбыс қойылады - «шлон», «шобака») жиі кездеседі.

Балалардың бір бөлігінде ысқырған, шипящий және сонорлық (р, л) дыбыстарды дұрыс айту кемшіліктері байқалады, бұл сөйлеу қозғалыс механизмдерінің жетілмеуіне байланысты.

Дыбыстық сөйлеу жағын дамыту мен бес жасқа дейінгі кезеңде баланың дамуында өзара қайшылықтар байқалады. Бір жағынан, дыбыс шығарудың даму деңгейі мен фонематикалық есту қабілеті жақсы дамыған, ал екінші жағынан — артикуляциялық аппараттың жеткіліксіз дамуы және артикуляцияға салғырт қарау.

Бұл жаста бала өз айтылу қабілетін саналы түрде түсіне бастайды. Оқыту әсерінен көптеген балалар достарының айтылуын және өздерінің айтылуын дұрыс бағалауды үйренеді.

Балабақша бағдарламасында бес жасқа дейін балаларға туған тілінің барлық дыбыстарын дұрыс айту үйретілуі қажет. Алайда, бес жастағы кейбір баланың ысқырған, шипящий және сонорлы (р, л) дыбыстарды айтуында кемшіліктер байқалады. Бұл кемшіліктердің көптеген бес жастағы балаларда кездесетіні алаңдатады, оларды жеңуге мүмкіндік болғанына қарамастан.

Балалармен жүргізілетін жұмыстың мазмұны дауысты және дауыссыз дыбыстарды дұрыс айту, ысқырған, шипящий және сонорлы (р, л) дыбыстарды айту дағдыларын қалыптастыру болып табылады. Дикцияны жетілдіру, фонематикалық есту қабілетін және интонациялық көркем сөйлеуді дамыту жалғасады.

Жоғары жастағы балаларда айтылу кемшіліктері қалыпты емес: егер жұмыс дұрыс ұйымдастырылса, балалар осы уақытқа дейін барлық дыбыстарды дұрыс айтуға толықтай үйренеді.

Дыбыс шығаруды меңгеру жетіледі, бірақ кейбір балаларда әлі де артикуляциясы қиын дыбыстар (шипящий және р) дұрыс қалыптаспаған. Оларды қалыптастыру процесі, мақсатты түрде жүйелі жұмыс жүргізілген жағдайда да баяу жүреді, өйткені қате айтылу дағдысы берік қалыптасып, сөздердің мағынасына көңіл бөлу мен дыбыстық тілге деген қабылдау қабілеті азаяды (мысалы, «шкаф», «стол», «сервант» сөздерін баланың дыбыстық сәйкестігіне қарай айтуы).

Дегенмен, жоғарғы жастағы балаларда өздігінен бақылау қабілеті, сөйлеу кемшіліктерін түсіну және сол арқылы білім алу қажеттілігі пайда болады. Сондықтан білім беру процесі анағұрлым маңыздырақ болады.

Балалардың бір-біріне көмек көрсетуі, бірінің сөйлеуіне көңіл бөлуі, достарына көмектесуге ұмтылуы байқалады.

Жоғарғы жастағы балалар дұрыс ұйымдастырылған жұмыстың нәтижесінде туған тілінің барлық дыбыстарын дұрыс айтуға ие болады. Олардың сөйлеу тыңдау қабілеті, артикуляциялық аппараты және сөйлеу тыныс алу жүйесі жеткілікті түрде дамыған. Фонематикалық қабылдау мен сөйлеу дыбыстарын талдау қабілеті де дамиды.

Дыбыстарды айтудағы кемшіліктер мен сөздердегі дыбыстарды ауыстыру себептерінен балалар жиі қате айтады (мысалы, «лошадка» орнына «конь», «мишка» орнына «медведь», «меню» орнына «мені»).

Дұрыс дыбыс шығаруға деген ұмтылыс, тілге деген қызығушылық, өз сөйлеуіне бақылау жасау – мектепке дайындалып жатқан балалар үшін өте тән қасиеттер.

Жоғарғы мектепке дейінгі жастағы балаларда дыбыстық мәдениетті тәрбиелеу жұмысы дыбыстарды дұрыс айтуға бағытталады, сөздердің анық айтылуын қалыптастыруға, ұқсас дыбыстарды ажыратуға және оларды дұрыс айтуға, дыбыстарды дифференциациялауға (с-3, с-и, с-ш, ш-ж, и-4, ж-3, л-р) назар аударылады. Мектепке дайындық топтарында сөздер мен сөз тіркестерінде қажетті дыбыстарды бөліп алу, дыбыстың сөздегі орнын анықтау (басында, ортасында, аяғында) сияқты міндеттерге баса назар аударылады.

Сөздерді анық айту, екпінді, паузаларды, интонацияларды, дауыс күші мен сөйлеу қарқынын дұрыс қолдану дағдыларын қалыптастыру жұмыстары жалғасады.

Дыбыстық сөйлеу жағын меңгерудің заңдылықтары әртүрлі жастағы кезеңдерде әртүрлі механизмдерді дамытуға басымдық беруге мүмкіндік береді.

Алғашқы кезеңдерде балаларда сөйлеу тыңдауы мен зейінінің дамуы, қоршаған адамдардың ауызша сөйлеуін (оның мағынасын, дыбыстық құрылымын, интонациялық ерекшеліктерін және т.б.) қабылдау мен түсіну басым болады.

Төртінші жылда сөйлеу тыңдауы мен артикуляциялық аппараттың моторикасы дамиды (тең дәрежеде), дикцияны дамыту бойынша жұмыс жүргізіледі, артикуляциялық тұрғыдан қиын дыбыстарды айтуға дайындық басталады.

Бесінші жылы барлық дыбыстарды дұрыс айту қалыптасады, өйткені барлық фонетикалық айырмашылықтар бекітіледі, балаларда сөйлеу тыңдауы мен артикуляцияның дұрыс дамуы мүмкін болады. Осы кезеңде дауыстың күші мен сөйлеу қарқынын жетілдіру жұмыстары да жүргізіледі.

Алтыншы жылда дыбыстардың артикуляциясы жетілдіріледі, әртүрлі интонацияларды дұрыс қолдану дағдылары қалыптасады.