БАЛДЫРЛАР. КӨПЖАСУШАЛЫ ЖАСЫЛ БАЛДЫРЛАР

I топ Хламидомонада

II топ Хлорелла

III топ Спирогира

1. «Өсімдіктер әлемі» тұсаукесеріне шолу жасау.Үш топтан екі оқушының жұмысын бағалау.

2.«Сұрағыма жауап».Үлестірмелер арқылы әр топқа сұрақтар беру;

3.«Кім жылдам?»

Тақтада өсімдіктердің суреті көрсетіледі.Оқушылар сурет бойынша кестені толтырады.

4.Сиқырлы сандар

     5-1,6-1,0-3,д,9-4,4-3,0-3,6-1,4

5.Жаңа сабақ «Балдыр» сөзіне ассоциация

6. Блум таксономиясы бойынша білімдерін бақылау;

І. Білу. «Миға шабуыл» әдісі .

1. Таллом дегеніміз не?

2.Балдырлар жасушасындағы хлоропластар  қалай аталады?

3.Балдырлар жасушасының құрылысы қандай?

4.Гамета деп нені атайды?

5.Балдырларды топтастырыңдар.

ІІ. Түсіну. «Ой қозғау» сатысы

1. Оқығаннан қандай ой түйдіңіз?

2. Балдырларлың негізгі ерекшеліктері қандай?

3. Ғарыш кемелерінде оттегі бөлетін хлорелла балдырын өсірсе қалай болар еді?

4. Балдырларды тамаққа пайдалануға болады ма?

5 .Топтардың бір-біріне сұрақтары.

Негізгі ұғымдар

Таллом грекше «таллос» - өсімді қатпаршақ

Таллом денесінде ұлпалар болмайтын және мүшелерге бөлінбейтін өсімді бөлігі.

Хроматофор грекше «хромос» - бояу,бояулы.

Гаметалар – жыныс жасушалары

Зигота – жыныс жасушаларының қосылуы.

ІІІ. Қолдану. 1. Жіп тәрізді балдырлардың табиғатта,шаруашылықта қандай маңызы бар?

2.Қағаз алу өндірісінде пайдаланатын теңіз балдырын атаңдар?

3.Не себепті егістіктерден шыққан лас сулардан балдырлар жойылып кетеді?

4.Топтардың бір-біріне сұрақтары (Әр топта тақырып мазмұнына байланысты түрлі
суреттер салу)

ІҮ.Талдау 1.Біржасушалы, көпжасушалы және теңіз балдырларының ерекшеліктерін сипаттау «топтастыру» стратегиясы

Дарынды:Балдырлар жылдам көбейеді, бірақ табиғатта тепе-теңдік сақталады себебін түсіндіру,.

Орташа: Балдырлардың көбеюіндеі ерекшеліктерді баяндау;

Баяу

2. Хламидомонада мен хлорелла Венн диограммасы арқылы салыстыру;

3.  Улотрикс пен спирогира Венн диограммасы;

4.  Теңіз балдырлары «Топтастыру» стратегиясы

Ү. Жинақтау. «Балдырлар» тақырыбында эссе жазу;

ҮІ. Оқып үйрену нәтижелері:

1.Білдім:                         2. Түсіндім:                         3. Жасай аламын:

Балдырлардың басқа өсімдіктерден айырмашылығы.

Денесі талломнан тұрады.

Жынысты көбею мүшесі бір жасушалы.

Олар өсімдіктер әлемінің өте ерте замандағы өкілдері, 1.5 млрд. Жыл бұрын пайда болған.

Есеп №1

Суда 55грамм хламидомонада болады 7л суда қанша грамм балдыр болады ?

Есеп № 2

500 грамм хлорелла алу үшін нешеи литр су жұмсалады? 1 литр – 55грамм.

Есеп №3

1 тонна қоңыр балдырлардан 4 кг таза йод алу үшін неше тонна балдыр жұмсалады?

Қорытынды: «Нақты жауап» айдары; балдырлар жөнінде түйінді идея. (бір-бір сөйлемнен айту)

Кері байланыс: 1. Маған сабақ өз ой пікірімізді ашық айтуға бағытталғандықтан ұнады.

2. Өзара пікірталастырдық

3. Менің ұсыныс пікірім

Оқушы жауабын бағалау:

Бағалау парақшасы: 3-сабақ Блум таксономиясы бойынша

1. Білу: «Миға шабуыл» әдісі бойынша орындалған нақты жауапқа-1 ұпай

2. Түсіну: «Ой қозғау» сатысы кезіндегі жүйелі жауапқа –1 ұпай

3. Қолдану: Берілген тапсырманы түсініп жеткізе білуі- 1 ұпай

4. Талдау: Белсенді, ұтымды ой айта білген, тапсырманы аша білуі-2 ұпай

5. Жинақтау: Эссенің мазмұндылығы, қатесіз жазылуы- 4 ұпай

Бағалау шкаласы:

«5» -9 ұпай

 «4»-8 ұпай

«3 »-7ұпай

Үйге тапсырма: Балдырлар тақырыбына тұсаукесер.

Көп жасушалы балдырлар

Жарияланды 17-02-2016, 20:37 Категориясы: Биология

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы
Тоғыз орта мектебінің биология пәні мұғалімі
Өтегенова Шарбану Мұхамбетиярқызы
Биология 7 сынып
Сабақтың тақырыбы: «Көп жасушалы балдырлар»
Мақсаты: Көпжасушалы балдырлар туралы түсінік беру.
Білімділік: Көпжасушалы балдырлардың түрлері, құрылыс ерекшеліктері, тіршілік әрекеті, маңызы туралы түсінік беру.
Дамытушылық: Балдырлар туралы түсініктерін дамыту. Судың түсінің жасыл, сары - жасыл түсті болуы балдырларға байланысты екендігі туралы түсінік қалыптастыру.
Тәрбиелілік: Экологиялық сауаттылыққа тәрбиелеу. Табиғатты сүюге, оған өз бетінше бақылау жасап, қорытындылауға дағдыландыру.
Сабақтың типі: аралас сабақ.
Сабақтың түрі: Ізденіс сабағы
Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, СТО, проблемалық.
Көрнекілігі: слайд материалдары, суреттер.
Пәнаралық байланыс: экологиямен.

Сабақтың барысы: 1. Ұйымдастыру. Үй тапсырмасын тексеру.
Сабаққа кіріспе. «Жұлдызша артында не бар?
1. Төменгі сатыдағы өсімдіктерді атаңыздар / бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар, қыналар
2. Суретте бейнеленген өсімдікті атаңыз / Төменгі сатыдағы өсімдіктер – қыналар. Олар саңырауқұлақтар мен балдырлардың селбесіп өсуінен пайда болған.
3. Суретте бейнеленген өсімдікті атаңыз /Саңырауқұлақтар. Саңырауқұлақтар жіпшумақтан,
сирек жеке жасушалардан тұрады/
4. Оттегін бөлетін ең алғашқы өсімдіктерді атаңыздар:
/ Ең алғаш пайда болған ежелгі бактериялар және балдырлар: Көкжасыл балдырлар,
Фотосинтездеуші бактериялар, Бактерия таяқшалары, Хемосинтездеуші бактериялар /
І. Ой – маржан.
1. Жалпы өсімдіктер қалай жіктеледі? / төменгі сатыдағы және жоғары сатыдағы /
2. Олардың ортақ белгілері қандай?
3. Жоғары сатыдағы споралы өсімдіктерді ата: /мүк, қырықбуын, плаун, қырықжапырақ/
4. Өсімдіктерге көбеюдің қандай түрі тән? /өсімді, жынысты, жыныссыз /
5. Балдырлар туралы не білесіңдер? /Балдырлар – ертеден келе жатқан төменгі сатыдағы біржасушалы және көпжасушалы споралы өсімдіктер. Жасушаларында хлорофилі болады, суда тіршілік етеді./
6. Балдырларды зерттейтін ғылым қалай аталады? /альгология /
7. Таллом дегшеніміз не? балдырдың мүшелерге бөлінбейтін өсімді бөлігі /
8. Балдыр жасушасындағы хлоропластар қалай аталады? /хромотофор /
9. Жыныс жасушалары қалай аталады? гаметалар /
10. Зооспора дегеніміз не? / талшығы бар спораның қозғалатын түрі /

ІІ. «Мағынаны тану» /деңгейлік тапсырмалар /
І деңгей: тапсырма:
Өсімдіктерді жүйелеудің сатыларын ретімен дұрыс орналастырып, оны кестеге жаз.
Өсімдіктерді жүйелеу сатылары: Дүние, Класс, Тұқымдас, Бөлім, Түр, Туыс, Қатар.

ІІ деңгей:
Жасыл балдырдың бір өкілі хламидомонадаға сипаттама беріп, салыстыр.

ІІІ деңгей:
Салыстыруға арналған кесте.

ІІІ. «Кім жылдам» /сызбаны аяқтаңыз /
ІҮ. «Ой шақыру:» Тапсырма: Мына суреттен балдырлар туралы не айтуға болады? Қандай түрлері бейнеленгенін топтастырыңдар және ұқсастығы мен айырмашылықтарын ажыратыңдар
балдыр:
↓
• біржасушалы /хломидоманада хлорелла. хлоракокк/
• шоғырлы /вольвокс /
• көпжасушалы / спирогира, улотрикс, кладофора /

Жаңа сабақтың тақырыбы: «Көп жасушалы жасыл балдырлар»
Тірек сөздер: спирогира, улотрикс, жалпақ білезік, зооспора, кладофора, ульва, ризойд
Тапсырма: 1. Көпжасушалы балдырлар қайда тіршілік етеді және олардың түрлері қандай?

Жер бетінде тіршілік ететін балдырлар топырақтың ылғалды беткі қабатында, ағаш қабығында, тіпті қарлы, мұзды жерлерде кездеседі.
Бентосты (су түбіндегі) балдырлар су қоймасының, теңіздердің түбінде 30 - 50, кейбір түрлері 200 м тереңдікке дейін субстратқа бекініп тіршілік етеді.
- Көпжасушалы, жіп тәрізді жасыл балдыр ағын су түбіндегі заттарға бекінеді
- Бірқатар қысқа жасушалардан түзілген, жіп тәрізді, төсемікке бекініп өседі.
- Улотрикстің спирогирадан айырмашылығы әрбір жасушасындағы жасыл түсті хроматофоры жалпақ білезік тәрізді.
2. Көпжасушалы жасыл балдырлардың жыныссыз көбеюі қалай жүреді?
- Жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді.
- Жыныссыз көбейгенде кез келген жасыл жасушаларында екі, төрт талшықты зооспоралар
түзіледі. Олар қозғалып төсемікке бекінеді. Талшығын жойып, жаңа жасушалар түзей бастайды. Біртіндеп улотрикс жіпшесі пайда болады.
3. Көпжасушалы жасыл балдырлардың жынысты көбеюі қалай жүреді
- Жынысты көбейгенде кез келген жасушасы бөлшектерге бөлінеді.. Зооспоралардан кіші екі талшықты гаметалар түзіледі. Олар екі екіден қосылып, зигота пайда болады. Сырты қалың қабықпен апталып, бұйығы спораға айналады. Олар бірнеше бөлшекке бөлініп, әрқайсысы зооспораға айналады. Олардан жаңа улотрикстер өсіп жетіледі.

4. Балдырлардың қандай маңызы бар?
Спирогира мен улотрикс басқа жасыл балдырлар тәрізді күн сәулесінің қатысуымен хроматофорларында суда еріген көмірқышқыл газын сіңіріп, ағзалық зат түзеп, қоректенеді. Сонымен бірге суға оттегін бөліп шығарады. Ол оттегімен судағы тірі ағзалар тыныс алады.
Ү. «Артық болмас білгенің»
Спирогира балдырдың туыс аты, жер жүзінде кең таралған 340 - тан астам түрлері кездеседі. Спирогира балдырының туыс атын ғылымға 1820 жылы неміс ғалымы Х. Линк енгізген.
Балдырлардың тіршілік циклінде жынысты және жыныссыз көбею алмасып отырады. Нәтижесінде гаплоидты (n) және диплоидты (2n) фазалар ауысып жүріп отырады. Гамета түзетін организм гаметофит деп, ал спора түзетін организм спорофит деп аталады. Кейбір балдырларда спорофит пен гаметофит бір мезгілде болады.
1. Балдырлардың айырмашылықтары.
- Вегетативтік бітімі мүшелерге және ұлпаларға жіктелмеген қабаттан (талломнан) тұрады
- Негізгі қоректену тәсілі автотрофты, сонымен қатар гетеротрофты қоректену де болады.
- Олардың көбеюі жыныстық және жыныссыз
- Жынысты көбею мүшесі бір жасушалы
- Олар өсімдіктер әлемінің ең ерте замандағы өкілдері, 1, 5 млрд жыл бұрын пайда болған
- Таллом пайда болған жасуша целлюлоза және пектинді заттардан тұратын берік қабықпен жабылған
- Балдырлар жасушасы бір немесе бірнеше ядросы мен пигменті бар хроматофордан тұрады.
2. Балдырлардың көбеюі
3. Жынысты көбеюдің үш типі
4. Балдырлардың маңызы.
Су бетінде тіршілік ететіндер планктонның түзілуін қамтамасыз етеді. Балдырлар арқылы түзілген фитопланктон су қоймасындағы барлық тіршілік иелерінің өмір сүруіне қажетті органикалық заттардың негізгі бөлігін құрайды.
1. Топырақты құнарландырады
2. 1 г қара топырақта 50 000 балдыр болады
3. Судағы балдырлар суды тазартады
4. Суда оттегін бөледі
5. Судағы балықтар мен жәндіктерге азық болады
6. Тау жыныстарын ыдыратып топырақ түзуге қатысады
7. Озон қабатының пайда болуы да балдырлардың тіршілік әрекетімен байланысты.
8. Құрамында витаминдер көп мөлшерде, адамдар оларды тамаққа пайдаланады.

ҮІ «Толғаныс»
1 - тапсырма: Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыр.
• Біржасушалы балдырлардың ерекшеліктері
Тіршілігі - тоқтау суларда
Жыныссыз, жынысты жолмен көбейеді.

• Ұқсастықтары
Хромотофорлары бар
• Көпжасушалы балдырлардың ерекшеліктері
Тұщы су қоймаларында, теңіз суында.

2 - тапсырма: Көпжасушалы жасыл балдырлардың екі өкілі спирогира мен улотриксті салыстыр, олардың құрылысының белгілеріне сәйкес келетін сандарды торкөзге жаз.

1. ағынды судың түбінде өседі
2. бір қатар жасушалардан түзілген жіп тәрізді балдыр
3. талшықты зооспоралар түзе отырып, жыныссыз жолмен көбейеді
4. жыныссыз жолмен көбеймейді
5. хромотофоры жалпақ білезік тәрізді болып келеді
6. хромотофоры ширатылып келген таспа пішінді
7. баяу ағатын суларда қалқып өседі
8. жынысты көбеюі жіптеріндегі екі жасушаның цитоплазмасының қосылуы арқылы жүреді
9. жынысты көбеюі екі талшықты гаметалар түзіліп, олардың қосылуынан зигота пайда болу арқылы жүреді.
10. өсімді жолмен көбеюге қабілетті

3 - тапсырма: Суретке назар аудар. Балдырлардың атаулары мен құрылысын жаз.
А. спирогира 1 - ядро, 2 - цитоплазма, 3 - жасуша қабықшасы, 4 - хромотофорлары
Ә. улотрикс. 1 - жасуша қабықшасы,, 2 - хромотофоры, 3 - ядро, 4 - цитоплазма

ҮІІ. «Биологиялық тренажер»
Берілген балдырлардың бір түрі үшін дұрыс жауапты тауып, жауап кодын кестеге түсіріңдер.
1. Балдыр атаулары: (түрі)
1. хломидоманада
2. хлорелла
3. спирогира
4. улотрикс
2. Балдырлар бөлімі:
2. 1. Біржасушалы балдар
2. 2. көп жасушалы балдыр
3. Балдырдың сипаттамасы:
3. 1. шоғырланған организм
3. 2. біржасушалы организм
3. 3. көпжасушалы организм
4. сыртқы құрылысы:
4. 1. жібі бір қатарға орналасқан, ұзын жасушалардан құралған.
4. 2. денесі жұқа, жіп тәрізді қаптама
4. 3. денесі сопақша пішінді, ұшы үшкірлеу, екі талшығы бар.
4. 4. денесі шар тәрізді, талшығы бар.
4. 5. денесі ұзын, таспа тәрізді қаптама
5. Тіршілік формасы:
5. 1. субстрактқа ризоиды арқылы бекініп тұрады.
5. 2. талшық арқылы қозғалып тіршілік етеді.
5. 3. су ағысымен пассивті қозғалады.
5. 4. тұщы суқоймалары мен теңіз суында тіршілік етеді.
6. хромотофорының немесе хлоропласының құрылыс ерекшелігі:
6. 1. таспа пішінді хромотофоры жасушада оралма тәрізді орналасқан.
6. 2. хромотофор сопақша тәрізді, жасыл пигменті бар
6. 3. хромотофоры жасыл, жартылай сақина пішінді

ҮІІІ «Сен білесің бе?»
Ғарышқа адаммен бірге ұшырылған балдырды білесіңдер ме? Ол - хлорелла. Пішіні шар тәрізді, бір жасушалы, хромотофорында бір ядросы бар. Ғалымдар неліктен «космосқа тек хлорелла балдырын ұшыру керек деп шешекен?»
1. Хлорелла балдыры өте жылдам көбееді.
2. Ол аквариумда өсететіндіктен көп орын қажет емес.
3. Құрамында қор заты мол.
Хлорелла - ең алғаш 1960 жылы тамызда ғарыш кеңістігінде болып қайтқан.

- Ең үлкен Саргасс теңізі, Атлант мұхитының Солтүстік Америка жағалауында орналасқан, бұл теңіздің Саргасс деп аталуы оның су бетін саргасс балдыры жауып жатыр.

ІХ: Қорытынды: «Сөйлемді аяқта»
1. Балдырлар - өсімдікке жатады, себебі,.../ жасушасында жасыл пластидтері /хромотофор /болады. Жасыл пластидтеріндефотосинтез процес жүру арқылы органикалық зат түзіледі.
2. Балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктерге топтастырылады, себебі..../өсімді және көбею мүшелері болмайды. /
3. Балдырлардың жасыл, қызыл, сары, қоңыр түстілері болады, себебі.../хромотофорында хлорофилден басқа пинменттердің болуына байланысты. /
4. Балдырлардың денесі таллом деп аталады, себебі,.../денесінде ұлпалар болмайды және мүшелерге бөлінбейді. Балдырлар денесі бір ғана жасушадан тұрса да көпжасушалылар сияқты онда тірі ағзаларға тән тіршілік қасиеттері сақтаған.
5. Балдырлардың кездеспейтін жері жоқ, себебі,.../олар суда да, топырақта да, құрғақ жерлер мен жартастарда да, мұздар мен қарда да т. б жерлерде таралған.

Х. «Есіңде сақта!»
Балдырлардың маңызы көп. Олардың пайдасын біле тұра оны қорғай білу әр адамның міндеті. Әсіресе, балдырлар өсетін суды ластамау қажет. Суға төгілген мұнай, тасталған қоқыстар тек балдырларға ғана емес судағы барлық тірі ағзаларды жояды. «Балдырлы көлде - балық көп» деген халық мәтелінің мәнін естен шығармайық!

Қорытынды: Үйге тапсырма: «Көпжасушалы балдырлар»
Бағалау

Толық нұсқасын жүктеу

Кері қайту

Материал рейтингісі:

• 0

барлық дауыс бергендер: 0

• ОТБАСЫ

• АНА

• БАЛАЛАР

• ҰСТАЗ

• ДЕНСАУЛЫҚ

• АСПАЗ

• КЕҢЕСТЕР

Басты бет  Биология пәнінен ашық сабақтар  Балдырлардың бөлімі. Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың жалпы сипаттамасы

• Биология пәнінен ашық сабақтар

Балдырлардың бөлімі. Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың жалпы сипаттамасы

90

Яндекс.Директ

Биология
6 сынып
Күні: 25.12.2014ж
Сабақтың тақырыбы: Балдырлардың бөлімі. Біржасушалы және көпжасушалы  балдырлардың жалпы сипаттамасы. №17 зертханалық жұмыс
Сабақтың  мақсаты: Балдырлар,олардың әртүрлілігі,біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың тіршлік әрекеті жөнінде түсінік беру.
Сабақтың міндеттері:
Білімділігі: Оқушылардың білім-біліктілігін сұрақ  арқылы  анықтау
Дамытушылығы: Оқушыларға қосымша материалдарды пайдалануға дағдыландыру. Сөздік қорын ой – өрісін дамыту.
Тәрбиелілігі: Табиғатты сүюге, оның байлығы мен берекелі тіршілігін қорғауға  тәрбиелеу.
Көрнекілігі: Интерактивті тақтамен жұмыс, слайд суреттер, үлестірмелі парақша, микроскоп,зертханалық құрал-жабдықтар ,зерзат,электронды оқулық.
Сабақтың әдісі: СТО, диалог, жеке жұмыс,топпен жұмыс, баяндау.

Сабақ барысы:
1. Ұйымдастыру.
Сыныпты түгендеу, оқушылардың сабаққа дайындығын қадағалау.
2. Үй тапсырмасын сұрау.

3.Жаңа сабақ.
Теңізде өсіп тұған ол бір орман,
Жел соқса теңіз үшін болған қорған.
Ризоиды  арқылы бекінеді,
Ертеден халық бұдан йод алған.
Бұл не?-                                                    (Балдыр)

Балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктер.Олардың біржасушалы, көпжасушалы түрлері болады. Көпжасушалы өсімдіктердің денесін таллом деп атайды. Балдырлардың жасушасы көбіне бір ядролы, цитоплазмада органоидтары мен вакуолі және түсі әртүрлі болатын хроматофорлары  болады. Балдырлар өсімді, жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Бір жасушалы жасыл балдыр  хламидомонада жыныссыз көбейгенде жасушасы брнеше рет екіге бөлініп,зооспора түзеді. Хламидомонада мысалымен жыныстық үдерісті алғаш 1875 ж орыс альгологы  Н.Н.Горожанкин дәлелдеді. Бұл кезде цитоплазма бірнешеге бөлініп, гаметалар пайда болады.  Гаметаның қосылуынан пайда болған зигота бұйығып, зооспора түзеді. Хлорелланың екі талшығы мен қызыл көзшесі болмайды. Сонымен қатар , тек споралар түзіп, жыныссыз көбейеді. Біржасушалы балдырдың көпшілігі фитопланктон құраса, көпжасушалы жасыл балдырдың өкілдері спирогира мен улотрикс ағын сулардың фитобентосын түзеді. Диатомды балдырлардың да біржасушалы түрлері бар. Көпжасушалы қызыл және қоңыр балдырлар теңіздерде өседі. Тағам өнеркәсібінде пайдаланылатын ламинария сияқты өкілдері су түбінде ризоидтарымен бекінеді. Балдырлар сонымен қатар,медицина мен түрлі өнеркәсіп салаларнда да қолданылады.Жаңа сабақты электронды оқулық арқылы түсініру (видеофильм)

Жаңа сөздермен жұмыс

1. Таллом төменгі сатыдағы өсімдіктердің (балдырлар,саңырауқұлақтар,
   қыналар) денесі.

2. Хроматофор (гр. «хромос» бояу,бояулы) жасушасында балдырға түс беріп тұратын хлоропластар.

3. Гамета (гр. «гамете») аталық және аналық жыныс жасушалары.

4. Зооспора жыныссыз көбейту үшін пайдаланылатын балдыр және кейбір саңырауқұлақтардың жасушалары

5. Фитопланктон — судағы гетероторфты жануарлар мен бактериялар қоректенетін негізгі продуцентті органикалық зат.

6. Фитобентос  (гр. phyton — өсімдік, bentos — тередік) — өзендер мен су қоймалардың түбінде өсетін түтік өсімдіктер, өсімдіктекті организмдер жиынтығы.

 «Ой қозғау»

Оқушының аты-жөні _________________________________________
Сыныбы ____________________________________________________
Күні_________________________________________________________

Көп жасушалы балдырлар

Жарияланды 17-02-2016, 20:37 Категориясы: Биология

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы
Тоғыз орта мектебінің биология пәні мұғалімі
Өтегенова Шарбану Мұхамбетиярқызы
Биология 7 сынып
Сабақтың тақырыбы: «Көп жасушалы балдырлар»
Мақсаты: Көпжасушалы балдырлар туралы түсінік беру.
Білімділік: Көпжасушалы балдырлардың түрлері, құрылыс ерекшеліктері, тіршілік әрекеті, маңызы туралы түсінік беру.
Дамытушылық: Балдырлар туралы түсініктерін дамыту. Судың түсінің жасыл, сары - жасыл түсті болуы балдырларға байланысты екендігі туралы түсінік қалыптастыру.
Тәрбиелілік: Экологиялық сауаттылыққа тәрбиелеу. Табиғатты сүюге, оған өз бетінше бақылау жасап, қорытындылауға дағдыландыру.
Сабақтың типі: аралас сабақ.
Сабақтың түрі: Ізденіс сабағы
Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, СТО, проблемалық.
Көрнекілігі: слайд материалдары, суреттер.
Пәнаралық байланыс: экологиямен.

Сабақтың барысы: 1. Ұйымдастыру. Үй тапсырмасын тексеру.
Сабаққа кіріспе. «Жұлдызша артында не бар?
1. Төменгі сатыдағы өсімдіктерді атаңыздар / бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар, қыналар
2. Суретте бейнеленген өсімдікті атаңыз / Төменгі сатыдағы өсімдіктер – қыналар. Олар саңырауқұлақтар мен балдырлардың селбесіп өсуінен пайда болған.
3. Суретте бейнеленген өсімдікті атаңыз /Саңырауқұлақтар. Саңырауқұлақтар жіпшумақтан,
сирек жеке жасушалардан тұрады/
4. Оттегін бөлетін ең алғашқы өсімдіктерді атаңыздар:
/ Ең алғаш пайда болған ежелгі бактериялар және балдырлар: Көкжасыл балдырлар,
Фотосинтездеуші бактериялар, Бактерия таяқшалары, Хемосинтездеуші бактериялар /
І. Ой – маржан.
1. Жалпы өсімдіктер қалай жіктеледі? / төменгі сатыдағы және жоғары сатыдағы /
2. Олардың ортақ белгілері қандай?
3. Жоғары сатыдағы споралы өсімдіктерді ата: /мүк, қырықбуын, плаун, қырықжапырақ/
4. Өсімдіктерге көбеюдің қандай түрі тән? /өсімді, жынысты, жыныссыз /
5. Балдырлар туралы не білесіңдер? /Балдырлар – ертеден келе жатқан төменгі сатыдағы біржасушалы және көпжасушалы споралы өсімдіктер. Жасушаларында хлорофилі болады, суда тіршілік етеді./
6. Балдырларды зерттейтін ғылым қалай аталады? /альгология /
7. Таллом дегшеніміз не? балдырдың мүшелерге бөлінбейтін өсімді бөлігі /
8. Балдыр жасушасындағы хлоропластар қалай аталады? /хромотофор /
9. Жыныс жасушалары қалай аталады? гаметалар /
10. Зооспора дегеніміз не? / талшығы бар спораның қозғалатын түрі /

ІІ. «Мағынаны тану» /деңгейлік тапсырмалар /
І деңгей: тапсырма:
Өсімдіктерді жүйелеудің сатыларын ретімен дұрыс орналастырып, оны кестеге жаз.
Өсімдіктерді жүйелеу сатылары: Дүние, Класс, Тұқымдас, Бөлім, Түр, Туыс, Қатар.

ІІ деңгей:
Жасыл балдырдың бір өкілі хламидомонадаға сипаттама беріп, салыстыр.

ІІІ деңгей:
Салыстыруға арналған кесте.

ІІІ. «Кім жылдам» /сызбаны аяқтаңыз /
ІҮ. «Ой шақыру:» Тапсырма: Мына суреттен балдырлар туралы не айтуға болады? Қандай түрлері бейнеленгенін топтастырыңдар және ұқсастығы мен айырмашылықтарын ажыратыңдар
балдыр:
↓
• біржасушалы /хломидоманада хлорелла. хлоракокк/
• шоғырлы /вольвокс /
• көпжасушалы / спирогира, улотрикс, кладофора /

Жаңа сабақтың тақырыбы: «Көп жасушалы жасыл балдырлар»
Тірек сөздер: спирогира, улотрикс, жалпақ білезік, зооспора, кладофора, ульва, ризойд
Тапсырма: 1. Көпжасушалы балдырлар қайда тіршілік етеді және олардың түрлері қандай?

Жер бетінде тіршілік ететін балдырлар топырақтың ылғалды беткі қабатында, ағаш қабығында, тіпті қарлы, мұзды жерлерде кездеседі.
Бентосты (су түбіндегі) балдырлар су қоймасының, теңіздердің түбінде 30 - 50, кейбір түрлері 200 м тереңдікке дейін субстратқа бекініп тіршілік етеді.
- Көпжасушалы, жіп тәрізді жасыл балдыр ағын су түбіндегі заттарға бекінеді
- Бірқатар қысқа жасушалардан түзілген, жіп тәрізді, төсемікке бекініп өседі.
- Улотрикстің спирогирадан айырмашылығы әрбір жасушасындағы жасыл түсті хроматофоры жалпақ білезік тәрізді.
2. Көпжасушалы жасыл балдырлардың жыныссыз көбеюі қалай жүреді?
- Жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді.
- Жыныссыз көбейгенде кез келген жасыл жасушаларында екі, төрт талшықты зооспоралар
түзіледі. Олар қозғалып төсемікке бекінеді. Талшығын жойып, жаңа жасушалар түзей бастайды. Біртіндеп улотрикс жіпшесі пайда болады.
3. Көпжасушалы жасыл балдырлардың жынысты көбеюі қалай жүреді
- Жынысты көбейгенде кез келген жасушасы бөлшектерге бөлінеді.. Зооспоралардан кіші екі талшықты гаметалар түзіледі. Олар екі екіден қосылып, зигота пайда болады. Сырты қалың қабықпен апталып, бұйығы спораға айналады. Олар бірнеше бөлшекке бөлініп, әрқайсысы зооспораға айналады. Олардан жаңа улотрикстер өсіп жетіледі.

4. Балдырлардың қандай маңызы бар?
Спирогира мен улотрикс басқа жасыл балдырлар тәрізді күн сәулесінің қатысуымен хроматофорларында суда еріген көмірқышқыл газын сіңіріп, ағзалық зат түзеп, қоректенеді. Сонымен бірге суға оттегін бөліп шығарады. Ол оттегімен судағы тірі ағзалар тыныс алады.
Ү. «Артық болмас білгенің»
Спирогира балдырдың туыс аты, жер жүзінде кең таралған 340 - тан астам түрлері кездеседі. Спирогира балдырының туыс атын ғылымға 1820 жылы неміс ғалымы Х. Линк енгізген.
Балдырлардың тіршілік циклінде жынысты және жыныссыз көбею алмасып отырады. Нәтижесінде гаплоидты (n) және диплоидты (2n) фазалар ауысып жүріп отырады. Гамета түзетін организм гаметофит деп, ал спора түзетін организм спорофит деп аталады. Кейбір балдырларда спорофит пен гаметофит бір мезгілде болады.
1. Балдырлардың айырмашылықтары.
- Вегетативтік бітімі мүшелерге және ұлпаларға жіктелмеген қабаттан (талломнан) тұрады
- Негізгі қоректену тәсілі автотрофты, сонымен қатар гетеротрофты қоректену де болады.
- Олардың көбеюі жыныстық және жыныссыз
- Жынысты көбею мүшесі бір жасушалы
- Олар өсімдіктер әлемінің ең ерте замандағы өкілдері, 1, 5 млрд жыл бұрын пайда болған
- Таллом пайда болған жасуша целлюлоза және пектинді заттардан тұратын берік қабықпен жабылған
- Балдырлар жасушасы бір немесе бірнеше ядросы мен пигменті бар хроматофордан тұрады.
2. Балдырлардың көбеюі
3. Жынысты көбеюдің үш типі
4. Балдырлардың маңызы.
Су бетінде тіршілік ететіндер планктонның түзілуін қамтамасыз етеді. Балдырлар арқылы түзілген фитопланктон су қоймасындағы барлық тіршілік иелерінің өмір сүруіне қажетті органикалық заттардың негізгі бөлігін құрайды.
1. Топырақты құнарландырады
2. 1 г қара топырақта 50 000 балдыр болады
3. Судағы балдырлар суды тазартады
4. Суда оттегін бөледі
5. Судағы балықтар мен жәндіктерге азық болады
6. Тау жыныстарын ыдыратып топырақ түзуге қатысады
7. Озон қабатының пайда болуы да балдырлардың тіршілік әрекетімен байланысты.
8. Құрамында витаминдер көп мөлшерде, адамдар оларды тамаққа пайдаланады.

ҮІ «Толғаныс»
1 - тапсырма: Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыр.
• Біржасушалы балдырлардың ерекшеліктері
Тіршілігі - тоқтау суларда
Жыныссыз, жынысты жолмен көбейеді.

• Ұқсастықтары
Хромотофорлары бар
• Көпжасушалы балдырлардың ерекшеліктері
Тұщы су қоймаларында, теңіз суында.

2 - тапсырма: Көпжасушалы жасыл балдырлардың екі өкілі спирогира мен улотриксті салыстыр, олардың құрылысының белгілеріне сәйкес келетін сандарды торкөзге жаз.

1. ағынды судың түбінде өседі
2. бір қатар жасушалардан түзілген жіп тәрізді балдыр
3. талшықты зооспоралар түзе отырып, жыныссыз жолмен көбейеді
4. жыныссыз жолмен көбеймейді
5. хромотофоры жалпақ білезік тәрізді болып келеді
6. хромотофоры ширатылып келген таспа пішінді
7. баяу ағатын суларда қалқып өседі
8. жынысты көбеюі жіптеріндегі екі жасушаның цитоплазмасының қосылуы арқылы жүреді
9. жынысты көбеюі екі талшықты гаметалар түзіліп, олардың қосылуынан зигота пайда болу арқылы жүреді.
10. өсімді жолмен көбеюге қабілетті

3 - тапсырма: Суретке назар аудар. Балдырлардың атаулары мен құрылысын жаз.
А. спирогира 1 - ядро, 2 - цитоплазма, 3 - жасуша қабықшасы, 4 - хромотофорлары
Ә. улотрикс. 1 - жасуша қабықшасы,, 2 - хромотофоры, 3 - ядро, 4 - цитоплазма

ҮІІ. «Биологиялық тренажер»
Берілген балдырлардың бір түрі үшін дұрыс жауапты тауып, жауап кодын кестеге түсіріңдер.
1. Балдыр атаулары: (түрі)
1. хломидоманада
2. хлорелла
3. спирогира
4. улотрикс
2. Балдырлар бөлімі:
2. 1. Біржасушалы балдар
2. 2. көп жасушалы балдыр
3. Балдырдың сипаттамасы:
3. 1. шоғырланған организм
3. 2. біржасушалы организм
3. 3. көпжасушалы организм
4. сыртқы құрылысы:
4. 1. жібі бір қатарға орналасқан, ұзын жасушалардан құралған.
4. 2. денесі жұқа, жіп тәрізді қаптама
4. 3. денесі сопақша пішінді, ұшы үшкірлеу, екі талшығы бар.
4. 4. денесі шар тәрізді, талшығы бар.
4. 5. денесі ұзын, таспа тәрізді қаптама
5. Тіршілік формасы:
5. 1. субстрактқа ризоиды арқылы бекініп тұрады.
5. 2. талшық арқылы қозғалып тіршілік етеді.
5. 3. су ағысымен пассивті қозғалады.
5. 4. тұщы суқоймалары мен теңіз суында тіршілік етеді.
6. хромотофорының немесе хлоропласының құрылыс ерекшелігі:
6. 1. таспа пішінді хромотофоры жасушада оралма тәрізді орналасқан.
6. 2. хромотофор сопақша тәрізді, жасыл пигменті бар
6. 3. хромотофоры жасыл, жартылай сақина пішінді

ҮІІІ «Сен білесің бе?»
Ғарышқа адаммен бірге ұшырылған балдырды білесіңдер ме? Ол - хлорелла. Пішіні шар тәрізді, бір жасушалы, хромотофорында бір ядросы бар. Ғалымдар неліктен «космосқа тек хлорелла балдырын ұшыру керек деп шешекен?»
1. Хлорелла балдыры өте жылдам көбееді.
2. Ол аквариумда өсететіндіктен көп орын қажет емес.
3. Құрамында қор заты мол.
Хлорелла - ең алғаш 1960 жылы тамызда ғарыш кеңістігінде болып қайтқан.

- Ең үлкен Саргасс теңізі, Атлант мұхитының Солтүстік Америка жағалауында орналасқан, бұл теңіздің Саргасс деп аталуы оның су бетін саргасс балдыры жауып жатыр.

ІХ: Қорытынды: «Сөйлемді аяқта»
1. Балдырлар - өсімдікке жатады, себебі,.../ жасушасында жасыл пластидтері /хромотофор /болады. Жасыл пластидтеріндефотосинтез процес жүру арқылы органикалық зат түзіледі.
2. Балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктерге топтастырылады, себебі..../өсімді және көбею мүшелері болмайды. /
3. Балдырлардың жасыл, қызыл, сары, қоңыр түстілері болады, себебі.../хромотофорында хлорофилден басқа пинменттердің болуына байланысты. /
4. Балдырлардың денесі таллом деп аталады, себебі,.../денесінде ұлпалар болмайды және мүшелерге бөлінбейді. Балдырлар денесі бір ғана жасушадан тұрса да көпжасушалылар сияқты онда тірі ағзаларға тән тіршілік қасиеттері сақтаған.
5. Балдырлардың кездеспейтін жері жоқ, себебі,.../олар суда да, топырақта да, құрғақ жерлер мен жартастарда да, мұздар мен қарда да т. б жерлерде таралған.

Х. «Есіңде сақта!»
Балдырлардың маңызы көп. Олардың пайдасын біле тұра оны қорғай білу әр адамның міндеті. Әсіресе, балдырлар өсетін суды ластамау қажет. Суға төгілген мұнай, тасталған қоқыстар тек балдырларға ғана емес судағы барлық тірі ағзаларды жояды. «Балдырлы көлде - балық көп» деген халық мәтелінің мәнін естен шығармайық!

Қорытынды: Үйге тапсырма: «Көпжасушалы балдырлар»
Бағалау