КЕЙС

Тақырыбы: Бас миы, оның бөлімдері: сопақша мидың құрылысы, негізгі қызметтері

2025

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.1. Бас миының бөлімдері

1.2. Сопақша мидың құрылысы

1.3. Сопақша мидың негізгі қызметтері

КРОССОВОРД

РЕБУС

ОЙЫН

ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ

ГЛОССАРИЙ

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Адам анатомиясы: Оқулық / Қ.Ж. Қожабаев, Ж.Қ. Дүйсенбаев. – Алматы: «Эверо», 2019. – 456 б.

2. Анатомия, физиология және гигиена негіздері / Б.Қ. Төлеубекова. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 312 б.

3. Бейсенова, Ә.С. Адам физиологиясы. – Астана: Фолиант, 2020. – 280 б.

4. Жақыпбеков, М.Ж. Адам морфологиясы. – Шымкент: Әлем, 2017. – 368 б.

5. Сатпаева, Г.Ж. Адам анатомиясы мен физиологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2021. – 420 б.

6. Назарбаев, М.Ж. Жүйке жүйесі анатомиясы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2019. – 290 б.

7. Сапарғалиев, Р.А. Жалпы биология. – Алматы: Рауан, 2018. – 350 б.

8. Сингай, Б.А. Адам физиологиясы: дәрістер жинағы. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – 210 б.

9. Гайтан, С.А. Анатомия и физиология человека. – Москва: Академия, 2017. – 512 с.

10. Сапин, М.Р. Анатомия человека. – Москва: ГЭОТАР-Медиа, 2018. – 640 с.

11. Сивоглазов, В.И. Физиология человека. – Санкт-Петербург: Питер, 2019. – 480 с.

12. Тонков, В.Н. Анатомия человека: Учебник. – Москва: Медицина, 2017. – 720 с.

13. Marieb, E.N., Hoehn, K. Human Anatomy & Physiology. – Pearson, 2019. – 1250 p.

14. Martini, F.H., Nath, J.L., Bartholomew, E.F. Fundamentals of Anatomy and Physiology. – Pearson, 2018. – 1100 p.

15. Tortora, G.J., Derrickson, B. Principles of Anatomy and Physiology. – Wiley, 2020. – 1320 p.

КІРІСПЕ

Адам ағзасы – күрделі биологиялық жүйе, оның барлық қызметтерін реттеуде орталық жүйке жүйесінің орны ерекше. Жүйке жүйесінің негізгі бөлігі болып табылатын бас миы — ағзаның барлық мүшелері мен жүйелерінің қызметін үйлестіретін орталық орган. Ол сыртқы ортадан келетін ақпаратты қабылдап, талдайды, оған жауап реакциясын қалыптастырады және адамның жоғары психикалық қабілеттерін қамтамасыз етеді. Бас миының қызметі тек қана өмір сүру үшін қажетті вегетативтік процестерді (тыныс алу, жүрек соғу, қан айналым, ас қорыту) реттеп қана қоймай, сонымен қатар сана, ойлау, сөйлеу, есте сақтау, эмоция сияқты күрделі құбылыстардың жүзеге асуына жағдай жасайды.

Бас миының құрылысы бірнеше ірі бөлімдерден тұрады: ми сыңарлары қыртысы, аралық ми, ортаңғы ми, көпір (pons), мишық және сопақша ми. Әр бөлімнің өзіндік анатомиялық ерекшелігі мен физиологиялық қызметтері бар. Осы құрылымдардың барлығы бір-бірімен өзара байланыста жұмыс істеп, ағзаның біртұтас тіршілік әрекетін қамтамасыз етеді.

Солардың ішінде сопақша ми (medulla oblongata) – эволюциялық тұрғыдан ерте қалыптасқан, бірақ ағза үшін тіршілікке аса қажетті қызметтерді атқаратын бөлім. Ол жұлын мен ми арасындағы байланыстырушы құрылым ретінде жүйке импульстерінің қозғалысын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар сопақша ми тыныс алу мен қан айналымды реттеу орталығы болып табылады, жұту, шайнау, жөтелу, түшкіру, құсу сияқты қорғаныш және шартсыз рефлекстердің жүруіне жауап береді.

Осыған байланысты сопақша миға зақым келуі ағзаның өмір сүруіне тікелей қауіп төндіреді. Сондықтан бұл бөлімнің құрылысы мен негізгі қызметтерін жан-жақты зерттеу – биология, медицина және педагогика ғылымдары үшін ерекше маңызды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Адамның бас миы – жүйке жүйесінің ең күрделі әрі маңызды бөлігі. Оның әрбір бөлімінің өзіндік құрылымы мен қызметі бар, бірақ бәрі өзара тығыз байланыста әрекет етеді. Солардың ішінде сопақша мидың орны ерекше. Оның құрылысы қарапайым көрінгенімен, онда тіршілік үшін аса маңызды орталықтар орналасқан.

Сопақша ми тыныс алу мен қан айналымды реттейді, жұту, жөтелу, құсу, түшкіру сияқты қорғаныш рефлекстерін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар ол жұлын мен басқа ми бөліктерін байланыстырып, жүйке импульстарының үздіксіз берілуін жүзеге асырады. Пирамидалардағы жүйке талшықтарының айқасуы арқасында дененің қозғалысы дәл әрі үйлесімді болады.

Зерттеу барысында бір маңызды қорытындыға келеміз: сопақша ми – ағзаның өмір сүруін қамтамасыз ететін негізгі орталықтардың бірі. Егер бұл бөлімнің қызметі бұзылса, адамның тіршілігі тоқтайды. Сондықтан оның құрылысы мен қызметін терең түсіну медицинада, биологияда, сондай-ақ педагогика саласында үлкен маңызға ие.

Осылайша, бас миының жалпы құрылымын қарастыра отырып, сопақша мидың ерекше мәнін анықтадық. Бұл бөлім – адам өмірінің сақталуы мен ағзаның үйлесімді қызметінің кепілі.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.1. Бас миының бөлімдері

Адамның бас миы – жүйке жүйесінің ең жоғарғы бөлімі, ол бас сүйек қуысында орналасқан және орталық жүйке жүйесінің басты реттеушісі болып саналады. Бас миының массасы орта есеппен 1300–1500 граммды құрайды, ал оның беткі қабаты миллиардтаған нейрондардан тұрады. Нейрондар бір-бірімен жүйке талшықтары арқылы байланысып, күрделі жүйе түзеді.

Бас миы бірнеше ірі бөлімдерге бөлінеді, олардың әрқайсысы өзіндік қызмет атқарады:

1. Сопақша ми (medulla oblongata) – Жұлынның тікелей жалғасы болып табылады. Бұл бөлім тіршілікке ең қажетті орталықтарды қамтиды:

Тыныс алу орталығы – ағзаның газ алмасуын қамтамасыз етеді.

Жүрек-қантамыр орталығы – жүрек соғу жиілігі мен қан қысымын реттейді.

Қорғаныш рефлекстер орталығы – жөтелу, түшкіру, құсу, көз жасы бөлінуін қамтамасыз етеді.

Жұту және шайнау рефлекстері де осы жерде орналасқан.

→ Сопақша ми зақымданған жағдайда ағзаның өмір сүруі тоқтайды.

2. Көпір (pons Varolii) – Сопақша мидың үстінде орналасқан. Көпірдің негізгі қызметтері:

Ми қыртысы мен мишық арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

Бет бұлшықеттерінің қозғалысын басқарады.

Дәм сезу, есту және тепе-теңдікті сақтау процестеріне қатысады.

Қозғалыс үйлесімділігін жақсартады.

3. Ортаңғы ми (mesencephalon) – Көпір мен аралық мидың арасында орналасады. Ортаңғы мидың атқаратын қызметтері:

Көздің қозғалысын, қарашықтың жиырылуын реттейді.

Жарыққа және дыбысқа бағдарлау рефлекстерін қамтамасыз етеді (мысалы, жарыққа көзді бұру, қатты дыбысқа құлақ салу).

Бұлшықет тонусын сақтайды, қарапайым қозғалыстарды реттейді.

4. Аралық ми (diencephalon) – Ортаңғы мидың үстінде орналасқан. Оның құрамына таламус, гипоталамус, эпиталамус кіреді. Қызметтері:

Таламус – сезім мүшелерінен келген ақпаратты ми қыртысына жеткізеді.

Гипоталамус – ішкі мүшелердің қызметін, зат алмасуды, дене температурасын реттейді. Сондай-ақ аштық, шөлдеу, ұйқы, эмоция сияқты процестерді басқарады.

Эндокриндік жүйенің қызметін үйлестіріп, гипофиз безінің жұмысын бақылайды.

5. Мишық (cerebellum) – Артқы шұңқырда, сопақша ми мен көпірдің артқы жағында орналасқан. Қызметтері:

Дене қимылдарының дәлдігін, үйлесімділігін және тепе-теңдікті сақтайды.

Қозғалыстарды автоматтандырады (мысалы, велосипед тебу, жазу, жүру).

Бұлшықет тонусын реттейді.

→ Мишық зақымданғанда қозғалыстар үйлеспей, тепе-теңдік бұзылады.

6. Үлкен ми сыңарлары (cerebrum) – Бас миының ең ірі және ең күрделі бөлігі. Ол екі жартышардан тұрады, әрқайсысы төрт негізгі бөлікке бөлінеді: маңдай, төбе, самай және шүйде бөлігі. Қызметтері:

Маңдай бөлігі – ерікті қимылдар, ойлау, сөйлеу, мінез-құлықты басқару.

Төбе бөлігі – дене бетіндегі сезімталдықты қабылдау (жанасу, қысым, температура, ауырсыну).

Самай бөлігі – есту, сөйлеуді түсіну, есте сақтау.

Шүйде бөлігі – көру орталығы орналасқан.

→ Үлкен ми сыңарлары жоғары жүйке қызметінің негізін құрайды: сана, ойлау, ес, қиял, эмоция.

1.2. Сопақша мидың құрылысы

Сопақша ми); (лат. medulla oblongata; medulla — ми, oblongata — сопақша) — мидың жұлынмен шекарасыз жалғасатын, пішіні сопақша келген артқы бөлігі. Оның алдыңғы жағы ми көпірімен жалғасады. Сопақша мидың төменгі бетінде вентральды орталық саңылау (лат. fissura mediana ventralis) мен оның екі бүйіріндегі латеральды вентральды сайлар (лат. sulcus lateralis ventralis) арқылы бөлінген: оң және сол сопақша ми пирамидалары (лат. piramis medullae oblongatae) білеуленіп көрініп тұрады.

Сопақша ми пирамидалары үлкен ми қыртысын жұлынның қозғалтқыш орталық — тарымен байланыстыратын пирамидалы жүйке талшықтары аларынан (лат. fasciculus cerebro-spinalis) құралған. ( Сопақша ми пирамидаларының пирамидалы жүйке тал тары будаларынан құралған өткізгіш жолдары — жұлынның бүйір арқаншаларына отер алдында, оң ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның сол жақтағы бүйір арқаншасына, ал сол ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның оң жақтағы бүйір арқаншасына бағытталып, жүйке талшықтарымен алмасады да, пирамидалар айқасын (лат. decussacio pyramidum) жасайды.

Сопақша мидың құрылысы біршама жүлынның құрылысына ұқсас, яғни сыртқы жағында — ақзат, ішкі жағында — сүрзат орналасады. Ол ақзаттық аралықтар арқылы көптеген сүрзаттық аралшықтарға, яғни сопақша мидың сүрзаттық орталықтарына (ядроларына) бөлінеді.

Бұлар организмнің тіршілігіне тым қажет вегетативтік орталықтар құрайтын нейроцитгер ядролары. Аталган вегетативтік ядроларга:

· жүрек согу

· тыныс алу

· тер бөлу

· сілекей бөлу

· шайнау

· жұту, сору

· көз жасын бөлу

· ас қорыту сөлдерін бөлу

· құсу,

· кекіру

· күйіс қайтару

· тұшкіру

· жөтелу

· көз жыпылықтау орталықтары жатады.

Сопақша мидың сүрзаты — вегетативтік ядролардан басқа, қызметіне сәйкес топтасқан нейроциттер перикариондарынан (нейроциттер денелерінен) құралған мижүйкелерінің сезімтал және қозғалтқыш сүрзаттық ядроларын түзеді. Бұлардың араларында бір-бірімен жалгасып жатқан пішіні әр түрлі нейроциттерден және олардың жүйке талшықтарынан құралған торлы құрылым (лат. formatio reticularis) болады. Бұл құрьшым сопақша мидан ортаңғы мига, одан әрі аралық миға дейін созылып жатады. Торлы құрылым — аталған ми бөлімдері орталықта- рын өзара байланыстырып, үйлестіру қызметін атқарады. Бұған коса, ол тыныс алу және жүрек-тамырлар жүйесінің орталығы қызметін де атқарады.

Сопақша мидың сыртқы құрылысы: Оның алдыңғы бетінде пирамида тәрізді көтеріңкі бөліктер орналасқан. Бұл жерде үлкен ми сыңарлары қыртысынан шыққан қимыл-қозғалыс жүйке талшықтары жиналып, жұлынға бағытталады. Пирамидалардың екі жағында зәйтүншелер (olivae) орналасады. Олар қозғалыс үйлесімділігіне қатысатын ядроларды қамтиды. Сыртқы бетінде бірнеше жүйке жұптарының түбірлері (XII – тіл асты, IX – тіл-жұтқыншақ, X – кезеген, XI – қосымша жүйкелер) шығып тұрады.

Сопақша мидың ішкі құрылысы: Оның ішінде сұр зат (ядролар түрінде) және ақ зат (өткізгіш жолдар түрінде) орналасқан. Сұр зат құрамына тыныс алу, жүрек-қантамыр, ас қорыту, жұту, жөтелу, құсу сияқты тіршілік үшін маңызды орталықтар кіреді.

Ақ зат құрамында жоғарыдан төмен және төменнен жоғары бағытталған өткізгіш жолдар бар: Сезімтал жолдар – жұлыннан ми қыртысына жүйке импульстарын жеткізеді. Қозғалтқыш жолдар – ми қыртысынан жұлынға және бұлшықеттерге импульстарды тасымалдайды. Сопақша ми жұлын мен басқа ми бөлімдері арасындағы байланыстырушы көпір қызметін атқарады.

Сопақша мидың құрылыстық ерекшелігі – мұнда жүйке талшықтарының айқасуы жүреді. Мысалы, пирамидалық жолдардың көп бөлігі қарсы жаққа өтеді. Соның нәтижесінде дененің оң жақ бөлігін сол жақ ми сыңары, ал сол жақ бөлігін оң жақ ми сыңары басқарады.

Сопақша ми – адам ағзасының өмірлік маңызды қызметтерін атқаратын бөлімдердің бірі. Алайда қарапайым сұрақ туындайды: неге дәл осы шағын ғана бөлімнің зақымдануы адамның өмірін тоқтатуы мүмкін? Бұл мәселенің жауабын оның құрылысына талдау жасай отырып түсінуге болады.

Сопақша ми сыртқы пішіні жағынан жұлынға ұқсас болғанымен, оның ішінде аса күрделі ядролар мен өткізгіш жолдар орналасқан. Мұнда тыныс алу, қан айналым, жұту, жөтелу сияқты тіршілікті сақтайтын орталықтар шоғырланған. Егер осы орталықтар зақымданса, адам бірден тыныс ала алмайды немесе жүрек соғысы тоқтайды. Демек, сопақша мидың құрылымын қарапайым бөлік ретінде емес, өмірдің сақталу кепілі ретінде қарастыру қажет.

Сопақша мидың алдыңғы бетінде пирамидалар орналасқан. Бұл пирамидалардан өтетін жүйке талшықтарының айқасуы ерекше мәнге ие. Себебі осы айқасу нәтижесінде дененің оң бөлігін сол жақ ми сыңары, ал сол бөлігін оң жақ ми сыңары басқарады. Мұнда тағы бір проблема туындайды: егер айқасу жүрмесе, адам қимыл-қозғалысты қалай басқарар еді? Яғни, қарапайым қозғалыстың өзі сопақша мидың құрылысына тікелей тәуелді.

Сонымен қатар, сопақша мидың сыртқы бөлігінде орналасқан зәйтүншелер қозғалыс үйлесімділігін қамтамасыз ететін ядроларды қамтиды. Егер бұл ядролар қызметін жоғалтса, адамның қозғалысы үйлеспей, тепе-теңдік бұзылады. Бұл да сопақша мидың құрылымындағы әрбір бөліктің маңызы қандай екенін көрсететін проблемалық сұрақты туындатады: егер кішкентай бір ядро зақымданса, бүкіл қозғалыс жүйесі неге бұзылады?

Осылайша, сопақша мидың құрылысы морфологиялық тұрғыдан шағын көрінгенімен, оның әрбір элементі тіршілік үшін аса маңызды қызмет атқарады. Сондықтан сопақша ми құрылымын зерттеу тек анатомиялық сипаттау ғана емес, сонымен бірге өмір мен өлім арасындағы шекараны түсіндіретін мәселеге айналады.

1.3. Сопақша мидың негізгі қызметтері

Сопақша ми – тіршілікті қамтамасыз ететін ең маңызды орталықтардың бірі. Бірақ сұрақ туындайды: неге адам басқа ми бөліктерінің қызметінсіз біраз уақыт өмір сүре алады, ал сопақша мидың зақымдануы өмірді бірден тоқтатады? Бұл сұраққа жауап беру үшін оның негізгі қызметтерін қарастыру қажет.

Біріншіден, сопақша мида тыныс алу орталығы орналасқан. Тыныс алу процесі – адамның тіршілігі үшін үздіксіз жүруі тиіс құбылыс. Егер бұл орталық зақымданса, адам еріксіз тыныс ала алмайды. Проблема туындайды: тыныс алу тек қана ерікке байланысты болса, адам ұйықтап жатқанда неге тұншығып қалмайды? Демек, тыныс алу – еріктен тәуелсіз автоматты процесс, оны сопақша ми реттейді.

Екіншіден, сопақша мида жүрек-қантамыр орталығы бар. Бұл орталық жүрек соғу жиілігін, қан қысымын реттейді. Егер осы орталықтың қызметі бұзылса, жүрек соғысы тұрақсызданып, ағзаның тіршілігіне қауіп төнеді. Мұнда тағы бір проблема байқалады: егер жүрек өздігінен соға алатын орган болса, онда неге оны басқару үшін сопақша ми қажет? Жауап айқын – жүрек өздігінен соққанымен, оның ырғақтылығы мен ағзаның жағдайына сәйкес бейімделуін сопақша ми қамтамасыз етеді.

Үшіншіден, сопақша мида қорғаныш рефлекстерінің орталықтары шоғырланған: жөтелу, түшкіру, құсу, көз жасының бөлінуі. Бұл рефлекстер ағзаны сыртқы зиянды әсерлерден қорғайды. Проблема туындайды: егер бұл рефлекстер болмаса, адам ағзасы өзін қалай қорғай алар еді? Жауап ретінде айтуға болады: шаң-тозаң тыныс жолдарын бітеп, улы заттар асқазанда қалып қояр еді.

Төртіншіден, сопақша ми жұту және шайнау рефлекстерін реттейді. Бұл процестердің маңызы зор, себебі тағам қабылдау тіршілікті сақтаудың басты шарты. Егер осы орталық зақымданса, адам тамақтана алмайды. Бұл тағы да проблемалық сұрақ тудырады: адам өмірінде қарапайым көрінетін жұту процесі неліктен мидың күрделі орталықтарына тәуелді?

Соңғысы, сопақша ми – жұлын мен үлкен ми сыңарлары арасындағы байланыстырушы көпір. Барлық жүйке импульстары осы жерден өтеді. Егер осы өткізгіш жолдар зақымданса, ми мен дене арасындағы байланыс үзіледі. Проблема айқын: ми қыртысы ойды тудырса да, ол денеге неге жетпей қалады? Өйткені импульстар сопақша миды айналып өте алмайды.

Сопақша мидың негізгі қызметтері – тіршіліктің сақталуына тікелей қатысты. Бұл бөлім зақымданса, тыныс алу, қан айналым, қорғаныш рефлекстері тоқтайды, ми мен дене арасындағы байланыс үзіледі. Сондықтан сопақша ми – ағзаның өмір мен өлім арасындағы тепе-теңдігін анықтайтын басты жүйке орталығы.

КРОССОВОРД

Көлденеңінен:

1. Бас миының ең үлкен бөлігі.

3. Сопақша мидағы тыныс алу процесін реттейтін орталық.

5. Қимыл үйлесімділігін қамтамасыз ететін ми бөлігі.

7. Сопақша мидың алдыңғы жағындағы көтеріңкі құрылым.

9. Сезім мүшелерінен ақпаратты ми қыртысына жеткізетін аралық ми бөлігі.

Тігінен:

2. Жұлын мен ми арасындағы байланысты жүзеге асыратын бөлім.

4. Жарыққа көзді бағдарлауға қатысатын ми бөлімі.

6. Жұту, жөтелу, құсу сияқты рефлекстерді реттейтін ми бөлімі.

8. Сопақша ми бетінде орналасқан, қозғалыс үйлесімділігіне қатысатын құрылым.

ЖАУАБЫ

РЕБУС

+Шық

Жауабы: Мишық

Н

Жауабы: Ыдыс

ОЙЫН

«Мидың қазына картасы»

Мақсаты: Бас миының бөлімдерін қайталау, сопақша мидың құрылысын және қызметін нақты есте сақтау, топтық жұмыс пен логикалық ойлауды дамыту.

Ойынның барысы

1. Қатысушылар: Сынып 2–3 топқа бөлінеді (әр топта 4–6 адам).

2. Ойын өрісі: Үлкен қағаз немесе слайд түрінде «Ми картасы» жасалады. Әр бөлім жасырынған (конверт, QR-код немесе карточка түрінде).

3. Кезеңдер:

1-кезең. «Сұрақты тап». Әр топ ми бөлімін таңдайды. «Сопақша ми». Карточкадан сұрақ шығады: «Сопақша ми қандай рефлекстерді реттейді?». Дұрыс жауап берсе, ұпай алады.

2-кезең. «Ребус шеш». Әр бөлім ребус түрінде беріледі. («СОПА + Қ + ША» = Сопақша). Шешкен топ қосымша ұпай алады.

3-кезең. «Қызметін сәйкестендір». Карточкаларда қызметтер жазылған: тыныс алу, жүрек соғысы, қимыл үйлесімі, ойлау, көру қозғалысы. Топтар әр қызметті дұрыс ми бөліміне апарып қояды.

4-кезең. «Кейс жағдаят». Жағдаят беріледі: «Егер адам сопақша миынан жарақат алса, қандай функциялар бұзылады?» Топ қысқаша талқылап, шешімін айтады.

4. Жеңімпазды анықтау: Барлық кезеңдегі ұпайлар саналып, ең көп жинаған топ «Мидың Қазынасын тапқан» болып жарияланады.

Құралдар:

Ребус карточкалар (суретті/мәтінді),

Ми құрылымы сызбасы,

Сұрақ-жауап конверттері,

Ұпайлық белгілер (жұлдызша, смайлик).

ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ

1. Бас миының ең үлкен бөлігі қайсысы?

A) Мишық

B) Сопақша ми

C) Үлкен ми сыңарлары

D) Ортаңғы ми

2. Сопақша мидың негізгі қызметтерінің бірі:

A) Көруді қамтамасыз ету

B) Жүрек пен тыныс алу орталықтарын реттеу

C) Жадыны сақтау

D) Ойлау процесін іске асыру

3. Қимыл үйлесімділігі мен тепе-теңдікті сақтауға жауапты ми бөлімі:

A) Мишық

B) Ортаңғы ми

C) Аралық ми

D) Сопақша ми

4. Сопақша мида орналасқан рефлекстерге мысал:

A) Жадыны сақтау

B) Жарықты қабылдау

C) Жұту, жөтелу, құсу

D) Сөйлеу

5. Аралық мидың маңызды бөлігі – таламус қандай қызмет атқарады?

A) Сыртқы тітіркендіргіштерді қимылға айналдыру

B) Сезім мүшелерінен ақпаратты ми қыртысына жеткізу

C) Тыныс алуды реттеу

D) Қимыл үйлесімділігін қамтамасыз ету

ЖАУАПТАРЫ:

1. C) Үлкен ми сыңарлары

2. B) Жүрек пен тыныс алу орталықтарын реттеу

3. A) Мишық

4. C) Жұту, жөтелу, құсу

5. B) Сезім мүшелерінен ақпаратты ми қыртысына жеткізу

ГЛОССАРИЙ

1. Бас миы – орталық жүйке жүйесінің жоғарғы бөлігі, барлық өмірлік маңызды қызметтерді басқарады.

2. Үлкен ми сыңарлары – мидың ең ірі бөлігі, жоғары жүйке қызметінің орталығы.

3. Ми қыртысы – үлкен ми сыңарларының сыртқы қабаты, нейрондар шоғырланған аймақ.

4. Аралық ми – таламус, гипоталамус, эпиталамус сияқты бөлімдерден тұратын орталық бөлік.

5. Таламус – сезім мүшелерінен келетін ақпаратты ми қыртысына жеткізетін бөлім.

6. Гипоталамус – ішкі мүшелер қызметін, зат алмасуды, дене температурасын реттейтін бөлім.

7. Ортаңғы ми – көру және есту рефлекстерін, қимыл тонусын қамтамасыз етеді.

8. Мишық – қимыл үйлесімділігі мен тепе-теңдікті реттейтін бөлім.

9. Сопақша ми – жұлынның жалғасы, жүрек соғуы, тыныс алу, жұту сияқты рефлекстер орталығы.

10. Пирамида – сопақша мидың алдыңғы бетінде орналасқан қозғалыс жолдарының шоғыры.

11. Жұлын – ми мен дене арасындағы байланысты жүзеге асыратын жүйке жүйесінің бөлігі.

12. Рефлекс – тітіркендіргішке жүйке жүйесінің жауап қайтаруы.

13. Синапс – нейрондар арасындағы импульс берілетін байланыс.

14. Нейрон – жүйке жүйесінің негізгі жасушасы, ақпаратты қабылдап, өңдеп, жеткізеді.

15. Аксон – нейронның ұзын өсіндісі, қозуды басқа жасушаларға жеткізеді.

16. Дендрит – нейронның қысқа өсінділері, қозуды қабылдайды.

17. Вегетативтік орталықтар – сопақша мида орналасқан тыныс алу, жүрек-қантамыр жүйесін реттейтін орталықтар.

18. Қорғаныш рефлекстері – жөтелу, түшкіру, құсу сияқты организмді қорғауға бағытталған реакциялар.

19. Сенсорлық жүйе – сыртқы ортадан ақпаратты қабылдап, миға жеткізетін жүйе.

20. Қозғалтқыш жүйе – қозғалыс пен қимылды қамтамасыз ететін жүйке жолдары.