Батыс Қазақстан инновациялық – технологиялық университеті

Өзіндік жұмыс

Тақырыбы: Баскетбол адам дамыту үлесі

Орындаған фкс-311топ студенті: Амангелді А.Ж.

Тексеретін Doctor Pdf: Мендыгалиева А.С.

Орал 2023жыл

Жоспары:

1. Кіріспе

2. Шығу тарихы

3. Қазақстанда дамуы

4. Физиологиялық сипаты

5. Қорытынды

6. Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Баскетбол (ағылш. Basketball, basket – себет (торқалта), ball – доп) — ептілікті қажет ететін қызу тартысты спорт ойын. Оған бес ойыншыдан тұратын екі команда қатысады. Баскетбол алаңының қарама-қарсы екі шетіне орнатылатын қалқаны бар тағандарға сақина бекітіледі. Ойынның мақсаты- допты қарсыласының сақинасына түсіріп, ұпай жинау. Ойыншылар допты лақтыруға, пас жасауға, домалатуға немесе жерге жиі-жиі ұрып дриблингпен алып жүруіне болады. Доп өзіне тигеннен кейін ойыншы онымен тек екі қадам ғана аттай алады. Баскетболды таза 20 минуттан екі тайм ойнайды. Таймдардың арасындағы үзіліс 10 минуттан тұрады. Ойынның басталуында төреші алаңның қақ ортасында командалардың екі ойыншысының арасында тұрып допты тіке лақтырады. Олар секіріп, допты командасындағы әріптестеріне тартып әперуге тырысады.

1-ші сурет. Баскетбол алаңы.

Командадағы ойыншылар допты сақиналы торқалта себетке дөп түсіруі қажет. Қақпа жерден кем дегенде 3 метр биіктікте орнатылады. Тор қалтаны жақын жерден дәлдесе 2 ұпай беріледі. Ал, егер доп 6,25 метрден сәтті лақтырылса онда ұпай саны бірден 3-ке көбейеді. Бір матч 20 минуттық үш кезеңнен тұрады. Осы аралықта ойында есеп тең болып тұрса, төреші тарапынан қосымша уақыт қосылады. Кәсіби терминде мұны «Овертайм» деп атайды. Бастапқыда баскетбол ойынының ережесін американдық Джеймс Нейсмит тұжырымдаған және ол небәрі 13 ұпайдан тұрды. Уақыт өте келе баскетбол өзгерді, ал ережелер өзгертуді талап етті. Бірінші халықаралық ойын ережелері 1932 жылы FIBA-ның бірінші конгресінде қабылданды, содан кейін олар бірнеше рет түзетілді және өзгертілді, соңғы маңызды өзгерістер 1998 және 2004 жылдары енгізілді. 2004 жылдан бастап ойын ережелері өзгеріссіз қалды. Ойын ережелері NBA және FIBA ​​қамқорлығымен өтетін чемпионаттарда (әлем чемпионаттары, Олимпиада ойындары, континенттік чемпионаттар, Еуропа клубтарының халықаралық және ұлттық чемпионаттары) біршама ерекшеленеді.

2-ші сурет. Баскетбол добы.

Баскетболды екі команда ойнайды, әдетте он адам, олардың әрқайсысында бір мезгілде бес ойыншы бар. Баскетболдағы әрбір команданың мақсаты – допты қарсыластың себетіне енгізу және басқа команданың допты алып, өз командасының себетіне салуына жол бермеу. Доп тек қолмен ойналады. Допты еденге тигізбей жүгіру, оны әдейі тебу, аяқтың кез келген жерімен тосқауыл қою, жұдырықпен ұру – тәртіпсіздік. Допқа аяқпен немесе аяқпен кездейсоқ тию немесе тию бұзушылық болып табылмайды. Баскетболда жеңімпаз – ойын уақытының соңында ең көп ұпай жинаған команда. Матчтың негізгі уақыты тең болған жағдайда қосымша уақыт (әдетте бес минуттық қосымша уақыт) тағайындалады, егер есеп оның соңында әлі болса, екінші, үшінші қосымша уақыт және т.б. матчтың жеңімпазы анықталғанға дейін. Ойын ресми түрде допты секірушілердің бірі заңды түрде соққан кезде орталық шеңберде секіру допымен басталады. Матч төрт ширектен тұрады, әрқайсысы 10 минуттан (Ұлттық баскетбол қауымдастығында он екі минуттан) екі минуттық үзіліспен. Ойынның екінші және үшінші ширектері арасындағы үзілістің ұзақтығы – он бес минут. Ұзақ үзілістен кейін командалар себеттерімен алмасуы керек. Ойынды ашық алаңда және биіктігі кемінде 7 м залда ойнауға болады.Алаңның көлемі 28 × 15 м. Қалқанның өлшемі 180 × 105 см. Ойынның төменгі жиегінен еденге немесе жерге қалқан 290 см болуы керек Себет тормен жабылған металл сақина (түбі жоқ). Ол қалқанның төменгі жиегінен 0,15 м қашықтықта және еден деңгейінен 3,05 м қашықтықта бекітіледі. Ерлер арасындағы жарыстар үшін FIBA ​​стандарттарымен белгіленген доптың шеңбері 74,9-78 см, салмағы - 567-650 г (әйелдер үшін тиісінше 72,4-73,7 см және 510-567 г). [1]

Шығу тарихы

Баскетболдың пайда болуына қатысты мынандай пікір айтылады. Бұл ойынның негізіне Нейсмит өзіне бұрыннан таныс « Жардағы үйрек» атты балалар ойының алған деседі. Ойынның шарты бойынша, ойыншы қолындағы кішірек таспен алдындағы үлкенірек тастын төбесіне жеткізу керек. Нейсмиттің биографтардың айтуы бойынша дәл осы «жардағы үйрек» ойының негізінде Нейсмит «баскетболдың концепциясын» қалады деседі. Ойын өзінің шарықтау шегіне Нейсмит Халықаралық YMCA ұйымында жұмыс атқарғанда келді деп есептеледі. Нейсмит өзі сабақ беретін шәкірттерінің қысқы уақытта жай ғана гимнастикамен айналысу қызықсыз, әрі күнделікті дүние болып кеткенің байқап, оларға қызықтырақ, көп қимылды талап ететін жаттығуды ойлап табуды ойлады. Осылайша ол жеміс салатын кәрзеңкелерді(ағылшынша «basket» кәрзеңке, осы жерден ойынның атауы да шыққан) шынықтыру залының екі жағына бекітті. Кәрзеңкелер бекітілген жерден шынықтыру залының еденіне дейінгі биіктік 3 м 5 см тең, қазіргі кезде бұл стандартқа айналған. Осылайша орналасқан кәрзеңкелерге ойыншы қолындағы допты кіргізу керек еді. Осылайша әлемдегі ең танымал, ең үздік ойындардың бірі дүниеге келді. Алғашқы ресми баскетбол ойыны 1891 жылдың желтоқсанында бекітілді. Алайда, алғашқы ойын біздің үйреншікті ойынымызға ұқсамады. Бір топта 9 адамнан(Нейсмит өз шәкірттерің дәл екіге бөлген еді) және олар футбол добымен ойнаған еді. Жаңа ойынның пайда болуы жайлы бүкіл Америка аздаған күнде-ақ естіді. Нейсмит жұмыс істеген колледжге жан жақтан хаттар тоғыса берді. Ол хаттардың иелері Нейсмитті ойынның шарттарың түсіндіруді сұранды.1892 жылдың 15 қаңтарында Джеймс Нейсмит «Үшбұрыш» газетінде баскетбол ойынының шарттарын алғаш рет жариялады.1882 жылы Бакетболды ойнау шарттары жайлы алғаш рет кітап басылып шықты. Ол 13 бөлімнен тұрды, олардың көбісі әлі күнге дейін сақталады.

Джеймс Нейсмит (ағыл.James Naismith; 6 қараша, 1861 жыл- 28 қараша, 1939 жыл) – канада-америкалық ұстаз, новатор, баскетбол ойының ойлап тапқан. Нейсмит АҚШ-та орналасқан Спрингфилд халықаралық жаттықтырушы мектебінде физикалық жаттығулардан сабақ беретән ұстаз болып жұмыс істейді. Өзінің студенттеріне қысықы уақытта физикалық жаттығу іздеу барысында залдың ішінде доппен ойналатын осы ойынды ойлап тапқан.

3-ші сурет. Джеймс Нейсмит

Нейсмит 1861 жылы Рэмси(ағыл.. Ramsay Township, кейін Олмонт (Онтарио) қаласынынң құрамына кірген, қазіргі Миссисипи-Миллс) ауылында дүниеге келген. 1883 жылы Олмонт(ағыл.Almonte High Schoo) қаласындағы орта мектепті бітіреді. Сол жылы Монреалдағы Макгилла Университетіне түседі. Нейсмит өз оқу орнының атынан көмтеген жарыстарда футболдан, гимнастикадан, еуропалық футболдан өнер көрсетіп жүрді. Канадалық футболда ол орталық қорғаушы болды және алғаш рет қорғаныш дулығасын қолдануды ұсынды. Онымен қоймай ол гимнастикадан бірнеше рет Wicksteed медальдерің жеңіп алған. 1888 жылы ол физикалық тәрбиеден бакалавр дәрежесің онымен қоса Presbyterian College дипломын алады. 1881 жылдан бастап Нейсмит Макгилла Университетінде физикалық тәрбиеден директор болады, алайда кейін өз қалауымен университетті тастап, Халықаралық YMCA, Спрингфилд, Массачусетс. Жаттықтырушы орталығында ұстаз болып қалады. Өзінің оқуы барсында Нейсмит Sigma Phi Epsilon. Ұйымының мүшесі болады. [2]

Қазақстанда даму тарихы.

Қазақ КСР-інде баскетбол туралы алғашқы ақпарат 1925 жылы көрсетілген. Бұл жылы баскетболдан провинциялар біріншілігі өткізілді. Алайда, баскетболдың пайда болуының ресми 1926 жыл болып саналады. Сол жылдың жазында Семейде 1-ші Республикалық кәсіподақ дене шынықтыру мерекесі өтті, оның бағдарламасына баскетбол да енгізілді. Қазақстанда баскетболдың ерекше дамуы XX ғасырдың 40-жылдарының бірінші жартысынан басталады. Қазақстан командалары 1940 жылдан бастап (ерлер), 1946 (әйелдер) КСРО чемпионаттарына жиі қатыса бастады.

Қазақстан баскетболының қалыптасуында И. Копилевич, М. Жиенбаев, Ю. Бухвалов үлкен еңбек сіңірді.

Еліміз Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін 1992 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық баскетбол федерациясы ФИБА-ға және ФИБА Азияға қабылданды.

Қазақстанның ерлер құрамасы 1992 жылы ФИБА Азия құрамына кіріп, баскетболдан Азия чемпионатында өнер көрсету мүмкіндігіне ие болды.

Әйелдер құрамасы 1993 жылы құрылып, Қазақ КСР құрамасының ресми құқықтық мирасқоры болып саналады. [3]

4-ші сурет. Қазақстандық 16жасқа дейінгі Аязия чемпионат 2023.

Физиологиялық дамыуы

Баскетболшының жаттығу салмағы физикалық, психикалық және эмоциональдық сипатта болады. Жоғарғы лиганың баскетболшысы орта есеппен ойын кезінде 60-70 кездесуге қатысады. Орта жаттығу уақыты 750 сағат жаттығу жасайды. Ал жарыс 50-60 сағатқа дейін жетеді. Баскетболшының салмағы,бойының өлшемі туралы айтылады.Оның рационына не кіретіні жайлы.

Қашан қарқындылығын арттырамыз жаттығу, біздің денеміз басталады көп энергия қажет, бұлшық еттердің қажеттіліктерін қанағаттандыра алады және бұл үшін ол жоғары тығыздықтағы және төмен қуаттылықтағы энергияны алу үшін жүйелерді белсендіреді.

Энергияны тез өндіретін экстрамитохондриялық гликолиз сияқты глюкозаның ыдырауы оттегінің қатысуынсыз

5-ші сурет.Гликолиз (глюкозадан энергия алу) процесінің оттегінің бар (- интенсивтілігі) және болмауы (+ интенсивтілігі) кезіндегі графикалық көрінісі.

Бұл процесте лактат түзіледі Кори циклінде глюкозаға (бұл туралы кейінірек түсіндіреміз) және сутегі иондарына реинтеграцияланады. Бұл бұлшықет жасушаларының ішінде жиналатын және олардың рН деңгейін биохимиялық механизмдер арқылы төмендететін катиондар, олар қосымша түсіндіруді қажет етпейді.

6
-ші сурет. Секіру қабілеті және 1-ші және 4-ші дивизион арасындағы өнімділікті анықтаушы факторлар. hCMJ неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы; Нақты PPO неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы; Неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы; PPO Ab неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы; PF Ab неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы. Фериоли және т.б. (2018)Жарайды, бұл өте анық емес, бірақ оның Peak Power (PPO) және Peak Power (PF) жоғарырақ екенін ескерсек. Біз олардың салмағы көп болғандықтан, олар аз секіреді деп қорытынды жасауға болады; Олар сондай-ақ өлшемі бойынша үлкенірек, сондықтан олар қолайлы болмауы мүмкін, өйткені доптарға жету үшін көп секірудің қажеті жоқ.

Кез келген жағдайда, 50 см CMJ (қарсы трафикке секіру) шектен тыс. Жарылыс жаттығуларына үйренген белсенді жасөспірімнің орташа секіру биіктігі 35,3 см (Маркович және т.б., 2004) екенін ескеріңіз. Олар әлі де кәсіби баскетболшылар, сондықтан тік секіру дағдыларын дамыту олардың спорттық мансабының басында басымдық болып табылады . [4]

Қорытынды

Спорттық ойндардың бір түрі – баскетбол. Бүкіл әлемге тараған ойындардың бірі. Осы ойын түрінен бүгінде құрлық және әлем біріншілігі өткізіліп тұрады. Халықаралық федерация жұмыс істейді. Ойын барысындағы ойыншының қозғалысы, баскетбол ойынында жүгіру ең негізгі рөл атқарады. Ойыншының келесі қозалыс тірі – секіру. Ойын орындалатын шабуыл, бұрылыс, орында тұрып допты қабылдау және беру, доты алып жүгіру, торға салу, қорғану сиақты. Баскетбол ойыны адамның дамуына жақсы әсер береді. Ойынды ойнау барысында адамның тез қозғалуы мен тез ойланып әрекет жасауы дамиды. Команда жаттықтырушысымен жақсы тіл табысуға көмек береді. Командалық ойында қоғаммен және қасындағы ойншылармен ой арқылы тактика арқылы жеңуге көмек береді. Допты алаңда қозғалтып ережені сақтауды талап етеді. Көбіне ойын үстінде келеңсіз жағдайларда болып қалады сол кезде айыпбұл добы арқылы барін шешуге болады. Ойын қызықты және эмоцияларға толы болады. Кей кезде жаңкүйерлер мен жатықтырушының қолдауымен жақсы оцын көрсетуге болады. Алаңда допты ұстау арқылы жылдамдық арттырып, тез ойланып, қарсылас команданы алдау арқылы өзіндік мақсатты жүзеге асырп алады. Өзін алаңда бос ұстай алмайды, себебі ойында күш аса маңызды. Бойдың ұзындығымен блок, яғни, қарсы команда алып келген допқа қол салу. Кейбір жерде бұған көп штра немесе фол береді, алаңдағы белгілі бір орыннан доп салу, ол салынғал фолға байланысты бір рет немесе екі рет допты лақтыра алады. Сақинаға түсетін ұпай сандарыда әр түрлі болады 3-тік, 2-лік және 1-лік болады. Ойын өте қызықты өтеді. Өзіңнің бағыңды сынап қарсы команданы ұтуға жақсы бір дайындықта керек алдау, дәлдік, ақыл ой. Баскетболда адамның ойлау тактикасы жақсы дамиды.

Баскетбол ойынына тән әдіс-тәсілдерді қиындықсыз меңгеру үшін арнаулы жаттығуларды орындауға тапсырма беріледі. Ең алдымен, ойын бастала салысымен, қолдына доп тиген ойыншы оны жерге ұрмай екі-ақ аттай алады. Одан ары, ойыншы допты әріптесіне беруге немесе торға лақтыруға тиіс. Ойын ережесі бойнша допты алған ойыншы, команда мүшесі допты бір орында тұрып 30 секундтан артық ұстауға болмайды. Жалпы баскетбол ойынының айла-тәсілін тез арада меңгеру үшін арнаулы жаттығулар орындалады. [5]

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. https://kk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB

2. https://kk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%82

3. https://nbf.kz/news/3547-azastanda-basketbol-ashan-payda-boldy

4. https://kk.1xmatch.com/fiziologicheskie-determinanty-vysokih-rezultatov-v-basketbole-kak-ih-razvivat/#106010801079108010861083108610751080109510771089108210801081-1087108810861092108010831100-1073107210891082107710901073108610831080108910901072

5. БҚИТУ кітапханасынан алынған атамұра дене жатығулары кітабынан.