Басқару психологиясы пәні

«Басқару психологиясы» пәні – бұл ұйымдар мен ұжымдардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін, басшылардың кәсіби және тұлғалық қасиеттерін жетілдіруге бағытталған ғылым саласы. Пәннің басты мақсаты – адамдар арасындағы қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастырып, ұжымдағы өзара түсіністік пен ынтымақтастықты нығайту. Сондықтан бұл пәнді меңгеру түрлі басқарушылық қызмет атқаратын мамандар үшін аса маңызды, өйткені ол қызметкерлермен тиімді қарым-қатынас орнатуға, командалық рухты арттыруға және ұйымдағы психологиялық ахуалды жақсартуға мүмкіндік береді.

Басқару психологиясын оқыту ең алдымен коммуникативтік қабілеттерді дамытуға бағытталады. Басшы психологиялық білім арқылы қызметкерлердің қажеттіліктері мен ішкі уәждерін түсіне отырып, олардың жұмысқа деген қызығушылығын арттыра алады. Әр адамның жеке мінез-құлқы мен кәсіби ерекшеліктерін ескеру арқылы басшы ұжым ішінде сенім мен өзара сыйластыққа негізделген қарым-қатынас орнатады.

Екіншіден, бұл пән мотивацияны басқару қағидаларын үйретеді. Мотивация – қызметкердің еңбек өнімділігі мен кәсіби белсенділігін арттыратын маңызды психологиялық тетік. Басқару психологиясын меңгерген басшылар түрлі мотивациялық әдістерді тиімді қолдану арқылы қызметкерлерді мақсатқа бағыттай алады. Мұндай тәсіл ұйымның жалпы нәтижелілігін жоғарылатып, әр адамның өз әлеуетін толық ашуына мүмкіндік береді.

Үшіншіден, пән стрессті басқару және еңбек тиімділігін арттыруға бағытталған білім береді. Қазіргі заманның қарқынды жұмыс ортасында стресстік жағдайлар жиі туындайды. Басқару психологиясы стрессті жеңу және оны дұрыс бағытқа бұру тәсілдерін үйрету арқылы басшылар мен қызметкерлердің эмоционалды тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Нәтижесінде, ұжымдағы жалпы көңіл-күй жақсарып, өнімділік те арта түседі.

Төртіншіден, пән шешім қабылдау процесін жетілдіруге ықпал етеді. Басшылар эмоцияның, жеке ерекшеліктердің және әлеуметтік ортаның шешім қабылдауға әсерін түсіне отырып, әртүрлі жағдайда дұрыс әрі тиімді шешім қабылдау дағдысын дамытады. Бұл – кәсіби басқарудың сапасын арттырудың маңызды тетігі.

Сонымен қатар, басқару психологиясы көшбасшылық қабілеттерді дамытуға ерекше назар аударады. Пән барысында басшының ұжымды біріктіру, қызметкерлерді шабыттандыру және ортақ мақсатқа жұмылдыру жолдары қарастырылады. Психологиялық білім басшының команда ішінде сенімді орта қалыптастыруына, тиімді ынтымақтастық орнатуына жағдай жасайды.

«Басқару психологиясы» пәні аясында біз философия және саясаттану факультетінің доценті, психология ғылымдарының кандидаты Жұбаназарова Назираш Сүлейменовнамен бірге аталған бағыттарды жан-жақты қарастырдық. Сабақ барысында тек отандық зерттеушілердің еңбектерімен шектелмей, Т.С. Кабаченконың «Психология управления», Л.Д. Столяренконың «Психология управления», Р.В. Овчарованың «Психология менеджмента» және С.Л.А. Вайнштейннің «Психология управления и основы лидерства» еңбектері талданды. Бұл еңбектер бізге менеджменттің психологиялық аспектілерін терең түсінуге және басқарушылық қабілеттерді жетілдіруге мүмкіндік берді.

Қазіргі қоғамда басқару қызметінің тиімділігі тек ұйымдастырушылық немесе экономикалық факторлармен ғана емес, сонымен қатар адам психологиясын терең түсіне білумен тығыз байланысты. Басшының кәсіби табысы оның ұжыммен қарым-қатынас орната білу, адамдарды ынталандыру және психологиялық ахуалды басқара алу қабілетіне тәуелді. Осы тұрғыда басқару психологиясы пәні болашақ мамандарға басқару процесіндегі адам факторын ғылыми тұрғыда түсінуге мүмкіндік береді.

Басқару психологиясы – психология мен менеджмент ғылымдарының тоғысында қалыптасқан пәнаралық бағыт. Бұл пән тұлғаның мінез-құлқын, мотивациясын, қарым-қатынас стилін және ұжымдық қатынастардың психологиялық заңдылықтарын зерттейді. Басқару психологиясы басқару шешімдерін қабылдау, ұжым ішіндегі қақтығыстарды шешу, мотивация және көшбасшылық мәселелерін тиімді реттеуге бағытталады.

Пәннің негізгі мақсаттары мыналар болып табылады:
– Басшы мен қызметкерлер арасындағы өзара қарым-қатынастарды психологиялық тұрғыда талдау;
– Ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық ахуалды реттеу жолдарын анықтау;
– Басшының жеке тұлғалық ерекшеліктерін және эмоциялық интеллектісін дамыту;
– Көшбасшылық пен мотивацияның психологиялық механизмдерін зерттеу.

Қазақ ұлттық университетінде (ҚазҰУ) бұл пән студенттерге басқару ісінің адам факторымен тығыз байланысын түсіндіріп, кәсіби және тұлғалық құзыреттерін дамытуға бағытталған. Оқу бағдарламасында келесі тақырыптар қамтылады:
– Басқару іс-әрекетінің психологиялық негіздері;
– Ұжым психологиясы және тұлғааралық қатынастар;
– Басшының тұлғалық және кәсіби қасиеттері;
– Қақтығыстар психологиясы және оны шешу әдістері;
– Көшбасшылық типтері мен билік формалары.

Сонымен қатар, студенттер нақты тәжірибелік жағдайлар негізінде басқару шешімдерін қабылдаудың психологиялық аспектілерін үйренеді. Бұл олардың кәсіби қызметінде тиімді коммуникация орнатуға, қызметкерлердің мінез-құлқын дұрыс бағалауға және ұжымда жағымды психологиялық климат қалыптастыруға септігін тигізеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Оспанова, Жанна Багдатовна. Басқару психологиясы : оқулық. – Ж. Б. Оспанова. – 2017. – 121 б.

2. Ахтаева, Надия Селихановна. Басқару психологиясы : оқу құралы / Н. С. Ахтаева, А. И. Абдигапбарова, З. Н. Бекбаева. – 2018. – 451 б.

3. Роббинс, Стивен П. Ұйымдық мінез-құлық негіздері = Essentials of Organizational Behavior : оқулық / Стивен П. Роббинс, Тимати А. Джадж ; ауд. Е. Қашқынова, А. Қуаншбекқызы, Д. Мәзен ; жауапты шығарушы Н. Қожабек. – 2019. – 487 б.

Жубаназарова Н.С.

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Турсатаева С.С.

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Филология факультетінің 1-курс магистранты