УДК 37.0

ББК 74.00 А11

Редакция алқасы:

Л.Ч.Қарабасова – «Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті» КеАҚ Басқарма Төрағасы – Ректор, ұйымдастыру комитетінің төрағасы; Р.А.Бекназаров– Басқарма мүшесі, ғылым және инновациялар жөніндегі Проректор; Ж.А.Жусупова – Педагогика факультетінің деканы, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент; К.Ж.Туребаева – психологиялық-педагогикалық және арнайы білім кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор; Г.Р.Бахтиярова – педагогика, психология және бастауыш оқыту кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор; С.Е.Досжанова - педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент ; Г.К.Кусаметова - педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент; А.Т.Тоғайбаева – педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент; А.М.Тағанова - педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент; М.Н.Есенгулова–педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент; М.Ю.Саутенкова - психология ғылымдарының кандидаты, доцент; Д.Ж.Рамазанова–философия докторы (PhD), аға оқытушы; Ж.Е.Иманчиев – философия докторы (PhD), аға оқытушы; М.Н.Нұрлан - педагогика ғылымдарының магистрі, оқытушы.

А.А. Калюжныйдың 70 жасына арналған «ІІІ Калюжный оқулары: педагогикалық ғылым мен практиканың консолидациясы жаңа буын мамандарын даярлаудың негізі ретінде» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Ақтөбе: Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, 2022. – 697 б.

Сборник материалов международной научно-практической конференции «ІІІ Калюжновские чтения: консолидация педагогической науки и практики как основа подготовки специалистов нового поколения», посвященной 70-летию А.А.Калюжного – Актобе: Актюбинский региональный университет им. К.Жубанова, 2022. – 697 с.

Жинаққа А.А. Калюжныйдың 70 жасына арналған «ІІІ Калюжный оқулары: педагогикалық ғылым мен практиканың консолидациясы жаңа буын мамандарын даярлаудың негізі ретінде» халықаралық ғылыми-практикалық конференция білім беру жүйесіндегі А.А. Калюжныйдың педагог имиджін жетілдірудегі идеяларын жүзеге асыру, қазіргі кезеңдегі тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиесі мен педагогикалық білім берудегі интеграциялық процестер: теория және технологиялар туралы материалдар қамтылған. Материалдар авторлық редакцияда жарияланып отыр.

ISBN 978-601-7664-32-9

© Қ.Жұбанов атындағыАқтөбе өңірлік университеті. 2022

А.А. Калюжныйдың 70 жасына арналған

«ІІІ КАЛЮЖНЫЙ ОҚУЛАРЫ: ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМ МЕН ПРАКТИКАНЫҢ КОНСОЛИДАЦИЯСЫ ЖАҢА БУЫН

МАМАНДАРЫН ДАЯРЛАУДЫҢ НЕГІЗІ РЕТІНДЕ»

халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының МАТЕРИАЛДАРЫ

18 ақпан, 2022 жыл

МАТЕРИАЛЫ

Международной научно-практической конференции

«ІІІ КАЛЮЖНОВСКИЕ ЧТЕНИЯ: КОНСОЛИДАЦИЯ

ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ НАУКИ И ПРАКТИКИ КАК ОСНОВА ПОДГОТОВКИ СПЕЦИАЛИСТОВ НОВОГО ПОКОЛЕНИЯ»

посвященной 70-летию А.А.Калюжного 18 февраля, 2022 год

MATERIALS

The program of the international Scientific and Practical Conference

"III KALYUZHNYІ READINGS: CONSOLIDATION OF PEDAGOGICAL SCIENCE AND PRACTICE AS A BASIS FOR TRAINING SPECIALISTS

OF A NEW GENERATION"

dedicated to the 70th anniversary of A.A.Kalyuzhnyі February 18, 2022 year

ПЛЕНАРЛЫҚ МӘЖІЛІС

«ІІІ Калюжный оқулары: педагогикалық ғылым мен практиканың консолидациясы жаңа буын мамандарын даярлаудың негізі ретінде» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы

КІРІСПЕ СӨЗ

Карабасова Лаура Чапаевна

«Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті» КеАҚ Басқарма Төрағасы – Ректоры

Құрметті халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция қонақтары, профессор-оқытушылар құрамы, білім алушылар!

Бүгін Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінде көрнекті ғалым А.А.Калюжныйдың 70 жасына арнайы ұйымдастырылып отырған «ІІІ Калюжный оқулары: педагогикалық ғылым мен практиканың консолидациясы жаңа буын мамандарын даярлаудың негізі ретінде» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияны ашық деп жариялаймын!

Өзінің бар саналы өмірін мәртебелі педагогтік қызметке арнаған, отандық ғалым, педагогика ғылымдарының докторы, психология ғылымдарының докторы, 300-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, профессор Анатолий Афанасьевич Калюжныйдың ғылыми мұрасын зерттеп, кейінгі ұрпаққа насихаттау және бүгінгі өзгермелі әлемдегі әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың тың мәселелерін талқылау мақсатында бас қосып отырмыз. Осындай кешенді ғылыми-әдістемелік көзқарастарды тоғыстырып отырған бүгінгі ғылыми-тәжірибелік конференцияның қозғап отырған тақырыбы өзектілігімен ерекшеленеді.

Анатолий Афанасьевич Калюжный 1952 жылдың 15 ақпанында Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданының Новомихайловка селосында дүниеге келген. Еңбек жолында қарапайым мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімінен ЖОО- да оқу ісі жөніндегі проректор қызметін атқарған, 30 жылдан астам еңбегі мен ғылыми өзіндік мектебінің қалыптасуының ең бір жарқын тұстары Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінің еліміздің батыс өңіріндегі беделді ЖОО ретінде танылуымен тікелей байланысты.

Парасатты ұстаз, кең жүректі азамат, туған жерінің патриоты, елімізге және алыс, жақын шетелдерге танымал ғалым ретінде Анатолий Афанасьевич Калюжный есімі мен еңбектері өз әріптестері мен шәкірттерінің, туған халқының жадында мәңгі сақталып қалары сөзсіз.

Бүгін өз жұмысын бастағалы отырған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда түрлі әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың инновациялық бағыттары анықталып, білім беру салысындағы өзекті мәселелер талданып, еліміздің ЖОО-да сапалы маман даярлау жолдары мен инновациялық технологиялары зерделеніп, осы тұрғыда мазмұнды ой-пікірлер ортаға салынады деп ойлаймыз.

Осы орайда, конференцияның пленарлық мәжілісіне қатысып, өз баяндамаларын ұсынып отырған барлық қатысушыларға, Анатолий Афанасьевич Калюжныйдың ғылыми мектебінен шыққан шәкірттері мен шетелдік, отандық ЖОО мен білім беру мекемелерінің ғалым-педагогтарына, басшыларына ризашылығымды білдіремін.

Құрметті конференцияға қатысушылар! Сіздерге шығармашылық табыс, бүгінгі жұмыстарыңызға сәттілік тілеймін!

Хан Наталья Николаевна – педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Абай атындағы ҚазҰПУ

(ҚР, Алматы қаласы)

Анатолий Афанасьевич Калюжный – ученый, педагог-психолог, мой коллега, единомышленник и друг. Замечательный человек, который стремился сделать мир светлее, добрее и мудрее. Его деятельность как ученого, академика, топ-менеджера образования, гражданина была такой продуктивной и нужной, что хватило бы на несколько человеческих судеб.

Свою научную карьеру Анатолий Афанасьевич начинал в аспиратуре в Алматы в НИИ им.Алтынсарина под руководством талантливого педагога Надежды Дмитриевны Хмель. Он связал в своей работе нравственность, духовность с развитием личности учителя. Он сам был эталоном нравственности в жизни, профессии, науке. Модель нравственности в его диссертации родилась как отражение его внутреннего мира, его личной жизненной позиции.

Клюева Надежда Владимировна –психология ғылымдарының докторы, профессор, П.Г.Демидов атындағы Ярославль мемлекеттік университеті,

Психология факультеті консультативтік психология кафедрасының меңгерушісі, ЯРМУ корпоративтік оқыту және кеңес беру орталығының директоры, РФ жоғары кәсіби білім беру ісінің құрметті қызметкері, РФ жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (РФ, Ярославль қаласы)

Вспоминая Анатолия Афанасьевича Калюжного приходят только слова восхищения, радости от встречи на Ярославской земле. Великая идея, замечательный талант, новый взгляд, новый подход, новая школа в социальной психологии и педагогической психологии, в педагогике! Пройдя путь от простого учителя средней школы, посмотрев реальную сложную практику вышел на уровень высочайшей рефлексии, чтобы описать те направления, те методики,

подходы, чтобы подчеркнуть, выделить имидж роль педагога в обществе. Его размышления о ценностях, смыслах, о мотивации , о преданности профессии, о том образе педагога основываются на глубокой преданности своей профессии. Он известен не только в Казахстане, в России в 2007 году блестяще защитил докторскую диссертацию в Ярославле, по его учебникам занимаются студенты в России.Очень рада, что есть последователи, его научная школа.

Кашапов Сергей Михайлович – психология ғылымдарының докторы, профессор,

П.Г.Демидов атындағы Ярославль мемлекеттік университеті, Психология факультеті,

педагогика және педагогикалық психология кафедрасының меңгерушісі, кәсіби және жеке даму зертханасының жетекшісі, РФ жоғары

мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (РФ, Ярославль қаласы)

Чистосердечность, умение дружить, умение заботиться и бережно относиться к другим людям очаровывает всех. Позитивное отношение ко всем. Я больше учился у него, нежели он обучался, защищая свою диссертацию. Широко эрудированный, убедительно умеющий довести свою мысль, леко общаться с ним. Имя ученого, учителя остается навсегда, когда остаются его ученики.

Базиков Михаил Васильевич – психология ғылымдарының кандидаты, Ярославль

педагогика университетінің докторанты (РФ, Москва қаласы)

Ярославль, Тверь, коряжма, Саратов, Москва, Ижевск и еще добрый десяток городов – мест прохождения конференций.И всегда, хочу отметить, ждали Анатолия Афанасьевича Калюжного! Там, где он, там праздник человеческого общения, ничем незаменимого богатства и пиршества научной мысли. Анатолий Афанасьевич устраивал научные встречи и на Актюбинской земле. Те важные профессиональные качества ученого – умение общаться, быть эрудированным,

располагать к себе, иметь позитивный имидж, раскрытые в трудах Калюжного Анатолия Афанасьевича, важны для представителей всех профессий. Главным правилом его было: не говори «нет!»

Илларионова Людмила Петровна – педагогика ғылымдарының докторы, Мәскеу мемлекеттік университеті, Педагогика және қазіргі заманғы білім беру технологиялары кафедрасының

профессоры, Ресей Федерациясы педагогикалық білім беру Халықаралық Ғылым академиясының академигі, жоғары кәсіби білім беру ісінің құрметті қызметкері (РФ, Москва қаласы)

Обучаясь в аспирантуре в КАЗПИ им. Абая мы были свидетелями назащите его кандидатской и докторской диссертаций. Мы поражались глубине его научной мысли, его научному предвидению! Анатолий Афанасьевич был талантливым и скромным, великодушным, разносторонним, его желание помочь всем, отличали его от других.Выдающийся ученый и замечательный человек останется в нашей памяти навсегда!

Тесленко Александр Николаевич - педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Ресей Федерациясы әлеуметтану ғылымдарының

докторы, Қазақстан Педагогика Ғылымдары Академиясының толық мүшесі (ҚР, Нұр-Сұлтан

қаласы)

Познакомились с Анатолием Афанасьевичем в 2003 году в Алматы. Мы были учениками Надежды Дмитриевны Хмель. Друг, коллега. Всегда умел поддержать, давал добрые советы, ценные рекомендации. Интеллигентность, доброжелательность, сердечность, умение дружить создавали восхитительную среду для творческого сотрудичества.Он был неформальным лидером движения ученых, так называемого «академического туризма». Он участвовал в десятках международных конференциях. Я поражался его мощному интеллекту,

мобильности, широкому кругозору, неиссякаемой энергии! Было много совместных проектов, не все удалось воплотить, к сожалению. Он останется в нашей памяти!

Шамионов Раиль Мунирович - психология ғылымдарының докторы, профессор, Н.Г.Чернышевский атындағы Саратов ұлттық зерттеу мемлекеттік университеті білім беру және дамудың әлеуметтік психологиясы

кафедрасының меңгерушісі (РФ, Саратов қаласы)

Коллега, друг, учитель, выдающийся ученый он был и остается востребованным. Его жизнь – пример служению науке, служения своему родному университету. Проблема педагогической имиджелогии, поднятая им и сегодня остается ведущей в эпоху академической мобильности и высочайшей конкуренции образовательных услуг. Образование постепенно превращается в ценность не только культурную, но и экономическую, в экономико-хозяйственную. Калюжный А.А. еще 20 лет назад предсказывал устанавление зависимости социальной успешности человека от изменения величины его квалификации в той или иной области, от интеграции его квалификации в смежных областях. Он и сам стремился к этому – филолог, педагог, психолог.

Он вез книги со всех сторон света и щедро делился со своими коллегами, аспирантами, студентами, что говорило о его щедрости мысли и души.

Козлов Владимир Васильевич – психология ғылымдарының докторы, профессор,

П.Г.Демидов атындағы Ярославль мемлекеттік университеті әлеуметтік және саяси психология кафедрасының меңгерушісі, Психология факультетінің деканы, академик,

халықаралық психология ғылымдары

академиясының президенті (РФ, Ярославль қаласы)

Выдающийся ученый, хороший человек, надежный и теплый друг Анатолий Афанасьевич Калюжный.

С ним было приятно общаться, он был увлечен наукой, интеллегентен, обладал прекрасным чувством юмора, тонкий, он сам нес образцовый имидж. Его выступления были содержательны, глубокое понимание предмета выступлений, он обладал широким кругозором. Он был очень добрым и отзывчивым, хорошим педагогом.

Торжество новых идей в психологии – его защита докторской диссертации по психологии. Жаль, что его нет с нами, он был светлым человеком и оставил светлый след в педагогике и психологии, оставил свет в сердцах своих учеников.

Радзицкая Ядвига Изидоровна –

педагогика ғылымдарының кандидаты,

А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті, әлеуметтік-педагогикалық

пәндер кафедрасының доценті (ҚР, Көкшетау қаласы)

Надежда Дмитриевна Хмель отмечала его идеальность как ученого, человека, семьянина. Анатолий Афанасьевич – человек-легенда, труженик, честный, порядочный, человеколюбивый, отзывчивый. Профессиональная составляющая – школа Н.Д.Хмель дала ему большие возможности в реализации. Он внес достойный вклад в науку – педагогику, психологию.

І БАҒЫТ. А.А. КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ПЕДАГОГ ИМИДЖІН

ЖЕТІЛДІРУДЕГІ

ИДЕЯЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

І СЕКЦИЯ. РЕАЛИЗАЦИЯ ИДЕЙ А.А. КАЛЮЖНОГО В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ ИМИДЖА ПЕДАГОГА

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ РАЗВИТИЯ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНО- ТВОРЧЕСКОГО ПОТЕНЦИАЛА МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА

Н. Н. Хан- д.п.н., профессор Казахский национальный педагогический университет имени Абая

Алматы, Казахстан

Т. О. Каратаева- магистр педагогических наук

Аркалык, Казахстан

Аннотация: Мақалада кіші мектеп жасындағы оқушының зияткерлік әлеуетін дамытудың педагогикалық шарттары мәселесі ашылған. Ойлаудың құрамдас бөліктері анықталды. Авторлар кіші мектеп жасындағы оқушының интеллектуалдық және шығармашылық әлеуетін дамытудың шарттарын ашып көрсетеді.

Кілтік сөздер: Ойлау. Ақыл. Шығармашыл. Зияткерлік және шығармашылық әлеует. Педагогикалық шарттар.

Аннотация:В статье раскрывается проблема педагогических условий развития интеллектуального потенциала младшего школьника. Определены составляющие мвшления. Авторами раскрываются условия развития интеллектуально-творческого потенциала младшего школьника.

Ключевые слова: Мышление. Интеллект. Творчество. Интеллектуально- творческий потенциал. Педагогические условия.

Annotation: The article reveals the problem of pedagogical conditions for the development of the intellectual potential of a younger student. The components of the thought are determined. The authors reveal the conditions for the development of the intellectual and creative potential of a younger student.

Keywords:Теслен Thinking. Intelligence. Creation. Intellectual and creative potential. pedagogical conditions.

Образование в Казахстане — непрерывный процесс воспитания и обучения личности, осуществляемый в целях её нравственного, интеллектуального, культурного, физического развития, формирования её профессиональной компетентности.

Сегодня школа динамично меняет свой облик. Это связано с инновационными процессами, происходящими в казахстанском образовании. На первоначальном этапе обновление содержания образования направлено на совершенствование педагогического мастерства педагогов, внедрение системы критериального оценивания. Развитие новой модели образования направлено на достижение баланса

в соблюдении интересов, потребностей и возможностей всех участников образовательного процесса.

Уровень казахстанского среднего общего образования должен соответствовать стратегическим задачам развития государства и интересам общества и обеспечивать его конкурентоспособность в современном мире.

Новое время потребовало от учителя владения современными активными технологиями и их активного применения на уроках. Огромная роль в решении данного вопроса, ложится на учителя начальных классов, поскольку начальная школа – важнейший этап в процессе общего образования школьника. Образование, полученное в начальной школе, служит базой, фундаментом для последующего обучения.

Начальное образование определяет качественно новую личностно- ориентированную развивающую модель массовой начальной школы, призванную обеспечить достижение следующих основных целей: развитие личности школьника, его интеллектуально-творческого потенциала, способностей, интереса к учению, формирование желания и умения учиться; духовно-нравственное и эстетическое воспитание; освоение системы знаний, умений и навыков, опыта осуществления разнообразных видов деятельности; охрана и укрепление физического и психического здоровья детей; сохранение и поддержка индивидуальности ребенка. Приоритетным направлением начального общего образования определено формирование общеучебных умений и навыков, уровень освоения которых в значительной мере предопределяет успешность дальнейшего обучения.

За четыре года ему надо не только освоить программный материал предметных дисциплин, но и научиться учиться. Если в обновлённой системе образования до недавнего времени ведущий акцент делался не на полученные знания, а на процесс их применения, то начиная с 2019 года во главу угла становится уже не объем получаемых знаний, а усвоение алгоритма их приобретения и использования. Это практически неосуществимо без развития интеллектуально-творческого потенциала младшего школьника.

В начале 30-х годов XX в. Л.С.Выготский выдвинул идею обучения, опережающего развития и ориентированного на развитие ребенка как на основную цель[1]. Согласно его гипотезе, знания являются не конечной целью обучения, а всего лишь средством развития учащихся начальной школы.

Идеи Л.С.Выготского были разработаны и обоснованы в рамках психологической теории деятельности (А.Н.Леонтьев, П.Я.Гальперин и др.). В результате пересмотра традиционных представлений о развитии и его соотношении с обучением на первый план было выдвинуто становление ребенка как субъекта разнообразных видов и форм человеческой деятельности.

Одна из первых попыток реализовать эти идеи была предпринята Л.В.Занковым, который в 50-60-х годах разработал систему интенсивного всестороннего развития для начальной школы[2]. В то время в силу известных обстоятельств она не была внедрена в практику.

Несколько иное направление развивающего обучения в 60-х годах было разработано Д. Б. Элькониным и В. В. Давыдовым и воплощено в практике работы экспериментальных школ. В их технологии основное внимание обращалось на

развитие интеллектуальных способностей, интеллектуально-творческого потенциала ребенка.

Система развивающего обучения направлена на развитие у детей интеллектуально - творческого потенциала, способностей, желаний и умений учиться, навыков делового сотрудничества со сверстниками. В младшем школьном возрасте у ребёнка происходит интенсивное развитие интеллекта. Природа интеллекта двойственна – биологическая и психологическая одновременно. Интеллект играет главную роль не только в психике человека, но и в его жизни в целом. Интеллект – это психическая адаптация к новым условиям, способность справляться с соответствующими проблемами, заданиями, эффективно включаться в социокультурную жизнь. Гибкость адаптационных процессов, в то же время обеспечивается гибкостью восприятия и способностью генерирования решений к заданиям, исходя из личностных качеств и приобретенных знаний – то есть креативностью, творческим подходом.[3]. Соответственно, интеллектуально- творческий потенциал предсаляет понятие, интегрирующее интеллект и индивидуализированную и универсальную креативность, проявляемые не спонтанно, а целесообразно решаемой задаче. Соответственно, под интеллектуально- творческим потенциалом младшего школьника мы понимаем интегративную познавательную способность младшего школьника к поиску, анализу и формированию целесообразного решения разнообразного круга задач с использованием ранее приобретенных знаний и индивидуальных когнитивных способностей.

Эффективность развития интеллектуально-творческого потенциала развития младших школьников зависит от деятельности учителя, его творческого подхода к обучению детей, когда учитель отдаёт предпочтение методам и приёмам обучения, стимулирующим сложные познавательные процессы, способствует самостоятельной деятельности учащихся, ориентированной на их творчество. Формирование гармонического сочетания креативности и интеллектуальных способностей – одна из основных задач современного педагогического процесса.

Вопрос о компонентах интеллектуально-творческого потенциала младшего школьника остается до сих пор открытым, хотя в настоящий момент существует несколько гипотез, касающихся этой проблемы. Многие психологи связывают способности к творческой деятельности, прежде всего с особенностями мышления. В частности, известный американский психолог Д. Гилфорд[4], занимавшийся проблемами человеческого интеллекта, установил, что творческим личностям свойственно так называемое дивергентное мышление. Дивергентный способ мышления лежит в основе творческого мышления, которое характеризуется следующими собенностями:

• Гибкость - способность высказывать широкое многообразие идей.

• Оригинальность - способность порождать новые нестандартные идеи (это может проявляться в ответах, решениях, несовпадающих с общепринятыми).

• Законченность - способность совершенствовать свой "продукт" или придавать ему законченный вид.

Школьники обладают разными складами ума – у одних аналитический, у других преобладает наглядно – образный, у третьих образные и абстрактные компоненты

развиты относительно равномерно. Поэтому необходимо как можно выше поднять планку как логического, так и абстрактного мышления. Для этого материал нужно преподносить более объёмно, с выделением в нём логической и образной стороны. Для успешного обучения у учащихся должны быть сформулированы три составляющие мышления:

• высокий уровень элементарных мыслительных операций: анализа, синтеза, сравнения, обобщения, классификации, суждения, умозаключения;

• высокий уровень активности, раскованности мышления, которая заключается в возникновении нескольких вариантов решения проблемы, большого количества гипотез, идей.

• высокий уровень организованности и целенаправленности, которые проявляются в ориентации на выделение существенного в явлении, в использовании обобщённых схем анализа явления.

Изменения, которые происходят на этапе модернизации содержания образования, характеризуются повышением внимания к внутреннему потенциалу человека, созданием образовательной среды, способствующей профессионально- творческому саморазвитию личности учителя и развитию интеллектуально- творческого потенциала учащихся.

Наиболее благоприятные условия для этого созданы в технологии развивающего обучения, потому что в её основе лежит участие ребёнка в учебном процессе в качестве субъекта учения. Формой цели, при которой ученик становится субъектом учебной деятельности, является задание. Задание должно быть сформулировано таким образом, чтобы оно могло выполнять функцию цели, а именно определять характер и способ деятельности. Учебный материал должен носить проблемный характер. Задания, предлагаемые учащимся, должны представлять проблемную задачу. Такая задача является искусственной педагогической конструкцией, поскольку в учебном процессе используются те проблемные задачи, которые уже решены обществом и это решение уже знает учитель.

Успех выполнения развивающих заданий вызывает сильные эмоциональные явления, в том числе так называемое чувство “умственной радости”.

Следующее дидактическое требование технологии развивающего обучения формулируется как подготовка успешности выполнения развивающих заданий в учебном процессе. Технология развивающего обучения предъявляет к заданиям, используемым на различных этапах учебного процесса, еще одно важное требование – задания должны не только приводить учащихся к пониманию изучаемого, но и выполнять корригирующую функцию. Благодаря этому предлагаемая технология обучения может быть использована при работе с детьми, имеющими высокий интеллектуальный потенциал, а так же с детьми со средним уровнем интеллекта. Задания на развитие логического и творческого мышления, воссоздающего и творческого воображения, аналитико-синтетического восприятия и логической памяти из урока в урок, изменяя свое содержание в соответствии с темой урока, многократно повторяют способы выполнения действий, лишь постепенно наращивая уровень их сложности[5].

Важным аспектом реализации методологических и организационных возможностей обновленного содержания образования для развития

интеллектуально-творческого потенциала, является соблюдение принципов построения и реализации целостного педагогического процесса.

Начальное образование базируется на следующих принципах:

-непрерывности;

-учета возрастных возможностей ребенка;

-учета его индивидуальных особенностей;

-здоровьесбережения;

-взаимосвязи с окружающим миром;

-развития личности как субъекта творческой деятельности;

-признания ребенка как активного субъекта познания;

-доступности и достаточности;

-духовно-нравственного воспитания;

-психологической адаптации;

-взаимодействия семьи и педагога.

Целью образования становится общекультурное, личностное и познавательное развитие учащихся, обеспечивающее такую ключевую компетенцию, как умение учиться. В связи с этим одним из главных результатов начального образования является сформированность универсальных учебных действий, обеспечивающих школьникам развитие интеллектуально-творческого потенциала, способность к саморазвитию и самосовершенствованию.

Таким образом, в начальной школе особенно велика роль учителя, хорошо знающего учебный предмет, владеющий методикой преподавания и современными образовательными технологиями, разбирающийся в возрастной психологии ребенка, способный проанализировать и понять его поведение, оказать психологическую поддержку и помощь.

Необходимо уметь отбирать и осваивать новые формы и методы работы, постоянно обновлять дидактическое оснащение урока, поддерживать в образовательной практике разумный баланс между традиционными и инновационными технологиями, постоянно повышать свой профессиональный уровень и квалификацию.

От учителя требуется умение формулировать учебные цели для достижения результатов, строить учебный процесс по организации усвоения учебного материала, готовить учебные материалы в соответствии с учебными целями, использовать потенциал информационной среды, цифровых образовательных ресурсов для учебного процесса, создавать атмосферу психологического комфорта и условия для опережающего развития учащихся, готовить учащихся к развитию интеллектуально- творческого потенциала, самореализации, объективно оценивать текущие результаты, направленные на достижение поставленных целей.

Список литературы:

1. Анциферова Л.И. Психология формирования и развития личности / Л.И. Анциферова //Москва.:Изд.Педагогика, 2019 г.с.318

2. Уразова А.К. Педагогическое управление как фактор развития творческого потенциала подростка/ А.К.Уразова . 1998. Дис.кан.пед.наук. – Саратов.

3. Гилфорд Дж. Три стороны интеллекта//Психология мышления.-М.:Изд. “Педагогика” с. 64. 2015г.

4. Нидерберг Д.И. Искусство творческого мышления. Пер. с англ./ Д.И.Нидерберг//Минск.: Изд. “Попурри ” с.240. 2006.

5. Богоявленская Д.Б. Психология творческих способностей. // М.: “Академия”. 320с. 2002.

К ЮБИЛЕЮ АНАТОЛИЯ АФАНАСЬЕВИЧА КАЛЮЖНОГО

С.М. Кашапов - д.пс.н., профессор, заслуженный работник высшей школы РФ Руководитель лаборатории профессионального и личностного развития Ярославского государственного университета им. П.Г. Демидова.

Анатолий Афанасьевич Калюжный является (глагол прошедшего времени для меня до сих пор неуместен, ибо он жив в наших сердцах!) олицетворением гармоничного проявления разнообразных качеств как Ученого-психолога, Руководителя, Преподавателя, Друга. Его чистосердечное умение дружить было настолько естественным, что создавалось ощущение, что я его давным-давно знаю. Общение с ним всегда было легким, радостным и, в определенной мере, событийным. Вспоминаются яркие вехи нашего творческого взаимодействия.

По его приглашению я проводил мастер-класс на базе Актюбинского Института повышения квалификации по формированию творческого мышления руководящих и педагогических работников высшего и среднего общего образования. Мне посчастливилось воочию убедиться в бережном, заботливом отношении к Анатолию Афанасьевичу как в родном вузе, так в органах управления образованием.

После занятий мы много общались с Анатолием Афанасьевичем. Рамочные условия наших разговоров были очень обширными: мы обсуждали не только современные психологические проблемы и достижения, но говорили и о людях, которые вносят большой вклад в их решение. Многих из них он знал лично, но никогда ни о ком не отзывался негативно. Именно его сердечность, доброжелательность делала его душевно близким многим коллегам.

Меня поражала его глубокая эрудированность, любознательность и любовь к психологии, что нашло отражение в его диссертации (Калюжный А.А. Социально-психологические основы имиджа учителя. Дисс. … докт. психол. н. Ярославль, 2007. 413 с. Специальность 19.00.05 – социальная психология).

Мне приятно было выступить оппонентом его диссертации, которая успешно была защищена в диссертационном совете Ярославского государственного университета им. П.Г. Демидова, ведущем (по мнению профессионального сообщества) научном психологическом центре России. Это было промыслительным событием, ибо убедительно проявился его талант психолога- исследователя.

Его активная научная деятельность выражалась в постоянном участии в десятках международных научных конференциях по ключевым психолого-

педагогическим проблемам. Он являлся постоянным участником Международных конгрессов (Ярославль, 2000-2007 г.г.), Международных симпозиумов (Москва, 2004-2006 г.г.), Международных конференций (Минск, 2000 г., Москва, 2001-2006 г.г., Саратов, 2004-2006 г.г., Ижевск, 2005., Алматы, 2004-2005) и мн. др.

Истоки его многогранной активности были заложены ещё в детстве, о котором он много рассказывал. Анатолий Афанасьевич родился 15 февраля 1952 года в поселке Горноводск Мартукского района Актюбинской области, в рядовой украинской семье сельских тружеников. Он искренне любил свой родной Мартукский район, считал себя патриотом Казахстана.

Трудовую деятельность он начал в 1973 году после окончания филологического факультета Актюбинского педагогического института, работая учителем русского языка и литературы сначала в Междуреченской школе Мартукского района, а затем - в Новомихайловской средней школе. За эти 6 лет он приобрел большой опыт учительской работы, усвоил многие сложные вопросы педагогической деятельности.

Работая в сельской школе, он начинает заниматься теоретическими вопросами педагогики. В тот период – 70-80-е годы - советская школа переживала непростое время, ощущалась необходимость реформ и перемен, были остро востребованы профессионалы, способные не только творчески мыслить, но и действовать, и Анатолий Афанасьевич делает главный выбор в своей жизни.

Основным стало осознание своего жизненного предназначения – быть педагогом. Анатолий Афанасьевич успешно использовал новые инновационные методы обучения и воспитания, заимствуя опыт педагогов - новаторов, и привнося свои задумки в образовательный процесс. Уже тогда он демонстрировал глубокие знания теории и методики воспитания и обучения. Анатолий Афанасьевич использовал обширный дополнительный материал, наглядность и технические средства обучения.

В сентябре 1979 года Анатолий Афанасьевич принимает решение перейти на работу в высшее учебное заведение для полноценной научной работы. Он подает документы для участия в конкурсе на должность преподавателя кафедры методики преподавания русского языка и литературы Актюбинского педагогического института. Успешно пройдя испытание, становится преподавателем в своем родном вузе.

Вскоре он принимает решение о продолжении обучения и поступает в очную аспирантуру Научно-исследовательского института педагогических наук Казахстана. Начинается практическое осуществление его мечты – стать ученым - педагогом, заниматься развитием педагогической науки, исследуя актуальные проблемы образования и воспитания. В апреле 1983 года он успешно защитил кандидатскую диссертацию по специальности «Теория и история педагогики».

С этого времени и до последних дней жизнь Анатолия Афанасьевича была связана с родным вузом. Он прошел путь - от студента до проректора вуза и принимал самое активное участие в его развитии. В первую очередь, он был исследователем, известным далеко за пределами страны. Он первый ученый в Казахстане, который защитил две докторские диссертации, став доктором педагогических и доктором психологических наук.

Исследуя актуальные проблемы психологии и педагогики, он стал понимать, что будущее педагогической науки - в синтезе с психологией. И стал первым разрабатывать новое научное направление, основателем которого он по праву считается в современной науке – социальной имиджелогии учителя.

Он считал, что главная роль в образовательном процессе принадлежит учителю. Как человек творческий, обладающий мощным интеллектом и широким научным кругозором, глубокими теоретическими и практическими знаниями, Анатолий Афанасьевич сумел успешно интегрировать две важные социальные отрасли науки – педагогику и психологию.

Он - доктор психологических и доктор педагогических наук, заведующий кафедрой психологии и педагогики Актюбинского государственного университета им. К. Жубанова, профессор кафедры психологии образования Саратовского государственного университета им. Н.Г. Чернышевского, академик Международной академии психологических наук, академик Международной академии имиджелогии, академик Международной академии человеческого фактора, академик Международной академии социальной работы.

В 2007-2010 годах Анатолием Афанасьевичем были подготовлены несколько учебников по психологии и педагогике, которые вышли как в Алматы, так и в Москве. Во введении своей книги «Психология формирования имиджа учителя» он писал: «Современные условия, в которых мы живем и трудимся, принципиально отличаются от тех, какие были раньше. А в новых условиях нам следует вести себя и жить по-другому, соразмерно иным моделям поведения».

Анатолий Афанасьевич внес огромный вклад в развитие педагогической и психологической науки в Казахстане, в развитие родного вуза, в становление целой плеяды молодых ученых. Он имеет более 180 научных трудов, в том числе 8 монографий и электронных учебных пособий. Под его руководством защишен 1 доктор наук, 15 кандидатов наук, 8 магистров.

По итогам 2005 года в номинации «Лучший проект в имиджелогическом образовании и просвещении» был назван победителем за учебник «Педагогическая имиджелогия».

В Актюбинском региональном университете им. К. Жубанова память о Анатолии Александровиче Калюжном бережно хранится. В знак признания его бесспорных научных и педагогических заслуг проводятся международная научно- практическая конференция и другие мероприятия в рамках Калюжновских чтений; открыт учебный кабинет имени профессора Калюжного, оснащенный интерактивной доской и специализированной библиотекой; его имя носит кафедра педагогики.

Установлен бюст ученого в главном здании его родного университета.

ОРГАНИЗАТОР МОЛОДЕЖНОЙ РАБОТЫ: ИМИДЖ НОВОЙ ПРОФЕССИИ

А.Н. Тесленко

Действительный член Академии педагогических наук Казахстана,

доктор педагогических наук (РК), доктор социологических наук (РФ), профессор, научный консультант, Центр развития одаренности и психологического

Сопровождения «Астана дарыны»

alexander@teslenko.kz Казахстан, г. Нур-Султан

Аннотация: Мақала Қазақстандағы қоғамдық-саяси жүйені жаңғыртудың жаңа кезеңінде жастар жұмысын ұйымдастырудың өзекті мәселесіне арналған. Жастар ісін автор жас ұрпақты әлеуметтік өмірге кіріктіруге арналған, тұлға мен қоғамға қажетті өзгерістерге кепілдік беретін әлеуметтенудің құралдары мен формаларының жиынтығы ретінде қарастырады. Жастармен жұмысты ұйымдастырудың ұсынылып отырған моделі ведомствоаралық серіктестік қағидаттарына және жаңа кәсіп – жастар жұмысын ұйымдастырушы имиджін дамытуға негізделген.

Түйінді сөздер: жастарды әлеуметтендіру, жастар жұмысы, жастар жұмысшысы, жастар жұмысын ұйымдастырушы, имидж, жастар жұмысын ұйымдастырушының ресурстары.

Аннотация: Статья посвящена актуальной проблеме организации молодежной работы на новом этапе модернизации социально-политической системы в Казахстане. Молодежная работа рассматривается автором как совокупность средств и форм социализации, призванных интегрировать молодое поколение в социальную жизнь, гарантируя необходимые личности и обществу изменения. Предлагаемая модель организации молодежной работы строится на принципах межведомственного партнерства и развития имиджа новой профессии – организатор молодежной работы. Ключевые слова: социализация молодежи, молодежная работа, юногогика, организатор молодежной работы, имидж, ресурсы организатора молодежной работы. Annotation: The article is devoted to the actual problem of organizing youth work at a new stage of modernization of the socio-political system in Kazakhstan. Youth work is considered by the author as a set of means and forms of socialization designed to integrate the younger generation into social life, guaranteeing the changes necessary for the individual and society. The proposed model of organizing youth work is based on the principles of interdepartmental partnership and the development of the image of the organizer of youth work.

Keywords: youth socialization, youth work, youth worker, youth work organizer, image, resources of the youth work organizer.

В ХХ веке было создано немало иллюзорных мифов о молодежи, с одной стороны идеализирующих, а с другой – негативно оценивающих жизнь и поведение подрастающих поколений в целом. Но для прогнозирования настоящих и будущих процессов необходим строго научный подход к молодежным проблемам, знание

реальной картины, глубокое изучение интересов и жизненных планов, ценностных ориентаций и реального поведения молодежи с учетом всех конкретных исторических и социальных условий ее социализации.

Завтрашний день страны во многом определяется не только тем, какое образование получит молодежь сегодня, а на сколько успешно она интегрирует в систему общественных отношений [1]. Социализация и взросление сегодняшних молодых совпадает по времени с процессом модернизации всех сторон общественной жизни. В этих условиях формируется государственная молодежная политика Республики Казахстан.

Молодежная политика – необходимое условие социального прогресса, устойчивого развития общества, цель которой «создание и укрепление правовых, экономических и организационных условий для гражданского становления и социальной самореализации молодежи» [4, с.201]. Однако любая концепция может остаться на бумаге, если не будет четко продуман механизм ее реализации, не созданы как финансово-экономические, так и организационно-кадровые основы обеспечения поставленных задач. В данном случае речь идет о педагогическом обеспечении работы с молодежью.

Педагогическая поддержка молодежи должна строится на эффективной молодежной работе как совокупности средств и форм социализации, призванных интегрировать молодое поколение в социальную жизнь, гарантируя необходимые личности и обществу изменения. На фоне этих изменений возникает необходимость в выявлении социализирующей функции молодежной работы, содействующей бесконфликтной интеграции молодого поколения казахстанцев в общество и педагогической технологии ее актуализации.

С целью разработки теоретико-методологической основы организации молодежной работы, как технологии педагогического обеспечения государственной молодежной политики Республики Казахстан, группой ученых КУАМ был разработан научный проект «Юногогика: теория и практика молодежной работы в условиях модернизации общественного сознания». Данный проект был одобрен и получил грантовое финансирование в рамках конкурсной программы МОН РК «Научные основы «Мәңгілік ел» (образование XXI века, фундаментальные и прикладные исследования в области гуманитарных наук)». Научная новизна и значимость Проекта заключается в проведении комплексного исследования и разработке проекта социально-педагогической модели молодежной работы и педагогической модели ее реализации. В связи с наметившейся в последней трети XX века переориентацией обучения на непрерывное образование человека на всех возрастных ступенях (т.е. детства, юности, зрелости, старости) в ряде публикаций была высказана мысль о создании науки педагогики юности – юногогики [5,7]. Юногогика определяется нами не только как отрасль педагогики, изучающая педагогическое влияние на человека в юношеском возрасте в процессе личностного самоопределения, но как теоретико- методологическая основа молодежной работы [6].

Молодежная работа – специфический вид профессиональной деятельности, направленный на жизнеобеспечение молодого поколения, а также на улучшение качества молодежной популяции, осуществляемой государственными, региональными, муниципальными, коммерческими и общественными

организациями, а также отдельными гражданами. Субъектами этой деятельности должны стать профессионально подготовленные специалисты по работе с молодежью.

В СССР в системе исполнительной власти молодежную работу выполняли методисты комсомольской и пионерской работы по месту учебы и работы. К середине 1970-х годов в Советском Союзе сложилась достаточно стройная система профессиональной подготовки и переподготовки молодежных лидеров, которая, к сожалению, была разрушена с прекращением функционирования комсомола в 1991 году. Взамен ранее существующей в Казахстане не было создано ничего подобного. Специалисты, осуществляющие работу с молодёжью: учителя, психологи, социальные педагоги, участковые, инспектора по делам несовершеннолетних, педагоги-организаторы, творческие руководители и тренера зачастую используют разные подходы к объекту своей профессиональной деятельности, снижая тем самым эффективность педагогического воздействия.

В Российской Федерации с 2004 года социализирующую функцию комсомола сегодня выполняют организаторы работы с молодежью – специалисты с высшим образованием, которые занимаются решением комплексных задач по реализации молодёжной политики в сферах труда, права, политики, науки и образования, культуры и спорта, коммуникации, здравоохранения; взаимодействием с государственными и общественными структурами, молодежными и детскими общественными объединениями, с работодателями.

В настоящее время в профессии организатора работы с молодежью выделяют множество направлений. Так, они сопровождают молодежные инициативы, организуют креативные среды развития молодежи, являются социальными технологами. Анализируя перспективные направления развития молодежной политики, организаторы работы с молодежью способны развивать такие сферы, как молодежное предпринимательство и предпринимательская культура школьников, развитие инновационного мышления, досуговая деятельность молодежи, здоровый образ жизни молодежи, международное молодежное сотрудничество и др. Организаторы работы с молодежью работают в органах власти, образовательных учреждениях всех уровней, корпорациях, досуговых организациях, общественных объединениях и бизнес-структурах с молодыми людьми различных социальных категорий от 14 до 30 лет.

Профессия организатора работы с молодежью относится к классу эвристических. Она предполагает профессиональную деятельность, которая связана с анализом, исследованиями, планированием и контролем, управлением другими людьми. Она требует высокой эрудиции, оригинальности мышления, стремления к развитию и постоянному обучению. Кроме того, эта профессия может быть отнесена к классу преобразующих, так как предполагает воздействие на молодых людей с целью улучшения их социальных, творческих и креативных способностей, улучшения условий их жизни.

Организатор работы с молодежью должен решать следующие профессиональные задачи в соответствии с видами профессиональной деятельности:

научно-исследовательская: сбор и систематизация научной информации по молодежной проблематике; подготовка обзоров, аннотаций, составление рефератов

и библиографии по молодежной тематике; участие в работе семинаров, научно- практических конференций, тренингов; участие в подготовке эмпирических исследований по молодежной проблематике;

организационно-управленческая: организация и планирование работы с молодыми людьми в молодежных сообществах по месту жительства, учебы, работы, отдыха, временного пребывания молодежи; участие в выявлении проблем в молодежной среде и выработке их организационного решения в области занятости, трудоустройства, предпринимательства, досуга, быта и взаимодействие с объединениями и организациями, представляющими интересы молодежи; организация информационного обеспечения молодежи по вопросам реализации молодёжной политики, взаимодействие с молодежными СМИ и молодежными редакциями СМИ; участие в социальных проектах по реализации молодежных программ;

информационно-аналитическая: применение статистических и социологических методов для сбора и классификации информации; составление информационных обзоров по исследуемой проблеме; применение статистических и социологических методов сбора социальной информации; участие в социальных проектах по реализации молодежных программ;

производственная и социальная технологическая: участие в социально- психологической адаптации молодых людей в организации; участие в регулировании конфликтов молодежи с внешней средой; использование социально-технологических методов при осуществлении профессиональной деятельности; освоение инновационных технологий в практике работы с молодежью;

социально-проектная: участие в развитии проектно-аналитической и экспертно- консультационной деятельности в молодежной среде; участие в разработке и внедрении проектов и программ по проблемам детей, подростков и молодежи; поддержка инновационных инициатив в молодежной среде;

организационно-массовая: участие в организации деятельности детских и молодежных общественных организаций, и объединений; участие в организации гражданско-патриотического воспитания молодежи; содействие деятельности спортивно-оздоровительных организаций молодежи; участие в организации досуговой деятельности [6, с.110].

Выход на профессиональный уровень молодежной работы в нашей стране – явление значительное. И от качества кадров во многом зависят и перспективы развития профессии, и решение актуальных проблем социальной политики государства, в том числе и в сфере молодежной политики. Как любая публичная сфера деятельности, организация молодежной работы, обладает определенным имиджем, создаваемым на основе тех отдельных впечатлений, которые производит его объект-носитель на окружающих в результате общения и взаимодействия, а также на основе мнений, передающихся по коммуникативным источникам.

Применительно к организации молодежной работы, имидж – это специально конструируемый образ для потенциальных клиентов, т.е. молодых людей разных возрастов, который должен соответствовать их ожиданиями и потребностям. В имидже изначально, по сути, задаются социальная установка, а также положительная направленность эмоционального оценивания.

Согласно концепции педагогической имиджелогии А.А. Калюжного, формирование имиджа педагога должно осуществляться через формирование Я-концепции как способа поведения и оценки его самого себя самим [4]. Позитивная Я-концепция педагога обеспечивает формирование у его воспитанников чувства психологической защищенности и безопасности, полной уверенности в доброжелательности и уважении со стороны взрослых. В результате позитивного отношения со стороны педагога происходит рост самооценки молодого человека, раскрывается его творческий потенциал, а убежденность в собственной ценности дает ему возможность более полной самореализации [3].

Имидж организатора молодежной работы во многом зависит от ресурсов, привлекаемых для реализации целей и задач молодежной работы. Содержание обеспечивающей деятельности предполагает разрешение противоречия между наличием ресурса как такового и актуализацией его потенциальных и реальных возможностей в определенных организационных формах. Ресурсы, которые могут быть задействованы при педагогическом обеспечении молодежной работы, по принадлежности можно разделить на четыре группы.

К личностным ресурсам относятся социальный статус, социальные роли, личностная позиция, жизненный опыт, мотивационно-потребностная сфера, индивидуальные свойства воспитанника и уровень их развития.

К институциональным ресурсам можно отнести содержание и технологии определенного уровня образования, структуру образовательного учреждения и организацию учебно-воспитательного процесса в нем, наличие педагогов, в чьи функциональные обязанности входит организация молодежной.

В группу субкультурных ресурсов общности включают специфический набор ценностных ориентаций, норм поведения, взаимодействия и взаимоотношений ее носителей, а также статусную структуру; набор предпочитаемых источников информации; определенные увлечения, вкусы и способы свободного времяпрепровождения; фольклор, специфические знаки и символы, присущие общности.

Следующую группу ресурсов обозначают как ресурсы социальной среды, относя к ним не столько наличие материальных объектов, других образовательных, социальных учреждений, промышленных предприятий, учреждений культуры, общественных организаций и политических движений, административных органов, сколько взаимодействие с ними субъектов молодежной работы.

Эмпирические данные проведенного нами в рамках проекта социологического исследования показали, что организаторами молодежной работы казахстанская молодежь видит, прежде всего, социальных работников (20,5%) и социальных педагогов (15%). Эти профессиональные педагоги социума призваны обеспечить педагогический компонент в общей, межведомственной системе ювенальных служб, педагогическую целесообразность работы с молодежью, проводимой различными учреждениями, организациями, фондами и спонсорами, добиваясь главного – направленности ее на активизацию субъектной позиции каждого молодого человека, молодежи как социальной общности в целом [6, с.98].

Если сегодня социальный работник специализируется на работе с десоциализированной молодежью (жертвами социализации), социальный педагог

работает с нормальной молодежью в открытом социуме, то организатор молодежной работы объектом своей деятельности считает системный подход к решению комплексных задач по реализации молодёжной политики в сферах труда, права, политики, науки и образования, культуры и спорта, коммуникации, здравоохранения, взаимодействие с государственными и общественными структурами, молодежными и детскими общественными объединениями, с работодателями.

Социальный статус молодежи в условиях модернизации всех сторон общественной жизни и тревожные события января этого года диктуют необходимость специализированной, профессиональной деятельности в рамках государственной молодежной политики с целью формирования у молодежи социально позитивных свойств и качеств, а также актуализирует внедрение в систему высшего профессионального образования концептуально новой специальности в сфере организации работы с молодежью и молодежной политики Республики Казахстан –

«Организатор молодежной работы».

Список литературы:

1. Манхейм К. Диагноз нашего времени. –М.: Прогресс. 1994. – 508 с.

2. Концепция государственной молодежной политики в Республике Казахстан до 2020: путь в будущее. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1300000191 (дата обращения: 08.02.2022)

3. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М.: ВЛАДОС, 2004. – 222 с.

4. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия: Электронное учебное пособие и программа специального курса для студентов вузов и учителей школ. – Алматы, 2002. – 136 с.

5. Рожков М.И. Педагогическое обеспечение работы с молодежью. Юногогика. Уч. пособие. – М.: ВЛАДОС, 2008. - 289 с.

6. Тесленко А.Н., Рожков М.И. Педагогика молодёжной работы. – М.: Канцлер, 2020. – 354 с.

7. Тесленко А.Н. Ювенология и юногогика: два подхода к исследованию молодежной проблематики. Монография. – Астана: АО «КАЗГЮУ», 2015. – 176 с.

ҒТАМР 78.19.07

ЖАСТАРДЫҢ АДАМГЕРШІЛІК ҚАСИЕТТЕРІН БОЙЫНА СІҢІРУДІҢ МӘНІ ЖӘНЕ МАЗМҰНЫ

Қ. Р. Кажимова - қауымдастырылған профессор, PhD докторы Қ. Иманғали - педагогика және психология ББ 2 курс магистранты М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті,

Орал қаласы. Қазақстан karylgash_kazhimova@mail.ru, Sardar.imangali.89@mail.ru

Аннотация: Идеология саласында мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі- мемлекетке, оның тарихына, ата-бабаларының даңқына және ұлы жеңістердің даңқына мақтаныш сезімін сезінетін, оның тағдыры үшін жауапкершілікті сезінетін өз елінің нағыз азаматын тәрбиелеу. Бұл тұрғыда жастарды әскери- патриоттық тәрбиелеу тәрбие жұмысының құрамдас бөлігі ретінде үлкен маңызға ие. Жастарды патриоттық тәрбиелеу тақырыбы қазіргі кезде аса өзекті. Біздің қоғам дәстүрлі патриоттық санасын біршама жоғалту, немқұрайдылықтың, цинизмнің, агрессивтіліктің, тұтыну психологиясының кең таралуы және әскери қызмет беделінің белгілі төмендеуі жағдайында әскерге шақырылушылардың бір бөлігі адал әскери қызметке оң уәжге ие емес.

Қазақ қоғамында және әсіресе Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде болған соңғы жылдардағы оқиғалар әскери-патриоттық тәрбие мәселелерін шешуде біршама оптимизм тудырады, бірақ залал үлкен болды және оның салдары ұзақ уақытқа әсер етеді. Азаматты тәрбиелеу Қазақстанның бүкіл білім беру жүйесінің ортақ мақсаты болып табылады.

Түйінді сөздер: Патриотизм, адамгершілік, әскери орта, қоғам, өркениет, тәрбие, талап, әскери қызмет.

Аннотация: В области идеологии одной из важнейших задач государства является воспитание истинного гражданина своей страны, испытывающего чувство гордости за государство, его историю, славу предков и славу великих побед, несущего ответственность за его судьбу. В этом контексте военно- патриотическое воспитание молодежи имеет большое значение как составная часть воспитательной работы. Тема патриотического воспитания молодежи в настоящее время особенно актуальна. В условиях некоторой потери традиционного патриотического сознания нашего общества, повсеместного распространения апатии, цинизма, агрессивности, психологии потребления и выраженного снижения авторитета военной службы часть призывников не имеет положительной мотивации к честной военной службе. События последних лет, произошедшие в казахском обществе и особенно в Вооруженных Силах Республики Казахстан, вызывают некоторый оптимизм в решении вопросов военно-патриотического воспитания, но ущерб был огромным, и последствия его сказываются надолго. Воспитание гражданина является общей целью всей системы образования Казахстана.

Ключевые слова: Патриотизм, нравственность, военная среда, общество, цивилизация, воспитание, требование, военная служба.

Annotation: In the field of ideology, one of the most important tasks of the state is to educate a true citizen of his country, who is proud of the state, its history, the glory of his ancestors and the glory of great victories, who is responsible for his fate. In this context, military-patriotic education of young people is of great importance as an integral part of educational work. The topic of patriotic education of young people is very relevant today. In the context of a significant loss of traditional patriotic consciousness in our society, the widespread spread of apathy, cynicism, aggressiveness, consumer psychology, and a certain decline in the prestige of military service, some of the conscripts do not have a positive motivation for honest military service.The events of recent years in Kazakh society and especially in the Armed Forces of the Republic of Kazakhstan cause some optimism in solving the problems of military-patriotic education, but the damage was huge and the consequences will have a lasting impact. Education of a citizen is a common goal of the entire education system of Kazakhstan.

Keywords: patriotism, morality, military environment, society, civilization, education, demand, military service.

Бүгінгі таңда өскелең ұрпақты әскери-патриоттық тәрбиелеудің міндеті басым міндеттердің бірі болып табылады, бірақ оны жариялау және мүлдем басқа нәрсе - оны түсіну, қоғам мен басқа да жағымсыз факторлардың стратификациясының қиын жағдайында тәрбие жұмысының осы бағытының үйлесімді жүйесін құру, патриотизм мен Отанға деген сүйіспеншілікті тәрбиелеуге ықпал етпейді[1].Патриотизм ежелден мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі болған, өйткені бұл ғасырлар мен мыңдаған жылдар бойы оқшауланған отандардың терең сезімдерінің бірі. Бұл анықтама патриотизмнің әлеуметтік мазмұнының тарихи дамуын көрсетеді, оның мәнін нәсілдік немесе биологиялық құбылыс ретінде идеалистік түсіндіруді жоққа шығарады. Соңғы уақытта патриотизмге деген көзқарас әлеуметтік ғана емес, сонымен бірге рухани, адамгершілік, мәдени, тарихи және басқа компоненттерді біріктіретін маңызды құндылық ретінде кеңінен таралуда. Патриотизм - қоғам мен мемлекет өмірінің барлық салаларына тән маңызды, тұрақты құндылықтардың бірі, жеке тұлғаның маңызды рухани байлығы, оның дамуының жоғары деңгейін сипаттайды және оның Отан игілігі үшін белсенді және белсенді өзін-өзі жүзеге асыруында көрінеді. Патриотизм өз Отанына деген сүйіспеншілікті, оның тарихымен, мәдениетімен, жетістіктерімен, проблемаларымен ажырамас, өзінің бірегейлігі мен қайталанбастығына байланысты тартымды және бөлінбейтін, тұлғаның рухани-адамгершілік негізін құрайтын, оның азаматтық ұстанымын қалыптастыратын және лайықты, жанқиярлыққа, жанқиярлыққа, Отанға қызмет етуге деген қажеттілікті білдіреді. Әскери-патриоттық тәрбие қоғамға қатысты өз бағыты бойынша өзінің басты функциясын; мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға адами фактор арқылы белсенді, мақсатты ықпал ету функциясын орындайды[2].Социологиялық тұрғыдан алғанда, қарастырылып отырған жүйенің нақты тәрбиелік функциялары туралы айтуға болады. Оларға, біріншіден, әскери-саяси бағдарлау және қорғаныс санасын қалыптастыру функциясы кіруі керек, оны жүзеге асыру барысында патриотизм сезімін, саяси қырағылықты, әр азаматтың елдің және Қазақстан

Республикасының Қарулы Күштерінің қорғаныс қабілетін нығайтудағы әлеуметтік рөлін терең түсінуді, азаматтық және әскери міндет ретінде осы рөлді түсінуді дамытады. Зерттелетін мәселе ежелгі философтардың зерттеулерінде өз көрінісін тапты: Пифагор, Демокрит, Аристотель. Пифагор адам үшін ең бастысы "жанды жақсылық пен жамандыққа бағыттау"екенін айтты. Ежелгі дәуірдің көрнекті философы – Демокрит былай деп жазды: "тәрбие-бұл бақыт пен бақытсыздыққа пана". Ежелгі дәуірдің көрнекті ойшылы Аристотель "Саясат" еңбегінде " заң шығарушы жастарды тәрбиелеуге ерекше назар аударуы керек, өйткені бұл жоқ мемлекеттерде мемлекеттік жүйенің өзі шығынға ұшырайды "деп атап өтті. Бірқатар кеңестік зерттеушілер: Л. Н. Толстой, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский, Н. И. Болдырев, и. Ф. Харламов, и. с. Мариенко, сонымен қатар бірқатар орыс ғалымдары: б. т. Лихачев, Л. А. Попов, Л. Григорович, и. п. Подласый және т. б. өз еңбектерінде адамгершілік тәрбие теориясының негізгі ұғымдарының мәнін, мазмұнын, адамгершілік тәрбие әдістерін дәріптейді. Жалпы алғанда мақаламызда мынадай келесі педагогикалық зерттеу әдістері қолданылды:

а) педагогика-психологиялық бақылау; б) этикалық әңгіме;

в) пед. теориялық талдау әдебиет.

Ғылыми-техникалық прогресс, елдегі және жалпы әлемдегі әлеуметтік өзгерістер, адамдар арасындағы қарым — қатынастардың саны мен алуан түрлілігінің артуы адамның моральдық жетілуіне де, тәуелсіздігіне де жоғары талаптар туралы айтуға мәжбүр етеді. Адамның адамгершілік қалыптасуы өте күрделі және жан-жақты процесс. Бұл процесте қоғам шешуші рөл атқарады. Моральдық қасиеттердің қалыптасуы әлеуметтік ортада, оның нақты іс-әрекеттері мен іс-әрекеттерінде және олардың айналасына байланған және шашыраған ішкі жұмыста жүреді. Адамгершілік болу - шынайы ойлауды білдіреді, яғни. этикалық талаптардың барлық жиынтығын біріктіретін принципті өз бетінше таба алады, онда өмірдің барлық алуан түрлі және қарама-қайшы әсерлері үйлесімділікке біріктіріледі. Мұндай ішкі өзекті іздеу өз белсенділігімен, дербес қалыптасқан моральдық сенімдермен байланысты[4,5].

Қазіргі білім беру проблемаларының бірі-тәрбие процесінде ұрпақтардың тарихи сабақтастығы сақталмайды. Жастар бұрын өмір сүрген адамдардан үлгі алу мүмкіндігінен айырылады, адамдар өз мәселелерін қалай шешкенін білмейді, жоғары құндылықтарға қарсы шыққан адамдарға және бізге жарқын мысал бере отырып, өмірлерін өзгерте алатын адамдарға не болды. Білім берудің өзі рухани- адамгершілік тәрбиенің жоғары деңгейіне кепілдік бермейді, өйткені тәрбие — бұл адамның күнделікті мінез-құлқындағы әр адамға құрмет пен ізгілік негізінде оның басқа адамдарға қатынасын анықтайтын жеке қасиет. Білім беру жүйесіндегі адамгершілік тәрбиесінің критерийлері: адамгершілік нормаларын орындау қажеттілігі туралы білім мен сенімділік деңгейі, адамның моральдық қасиеттерін қалыптастыру, әртүрлі өмірлік жағдайларда тиісті мінез-құлық дағдылары. Жалпы, мұны адамның моральдық мәдениетінің деңгейі ретінде анықтауға болады[6].Осылайша, өз Отанының шекараларын түсінудің кеңдігі, жерлестер мен отандастарға деген сүйіспеншілік дәрежесі, сондай - ақ оның аумағын және онда тұратын тұрғындарды тиісті жағдайда ұстауға және дамытуға бағытталған

күнделікті әрекеттердің тізімі-мұның бәрі әр адамның патриотизм дәрежесін анықтайды, оның шынайы патриоттық сана деңгейінің өлшемі болып табылады.Патриоттық тәрбие жүйесі Қазақстан жастарында белсенді өмірлік ұстанымды қалыптастыруды қамтамасыз етуге, оларды жалпы мемлекеттік проблемаларды шешуге қосуға дайындыққа ықпал етуге, мемлекеттік ойлау мен көзқарасты қалыптастыруға, елдің жалпыұлттық мүдделеріне сәйкес әрекет ету дағдылары мен әдеттерін қалыптастыруға жағдай жасауға бағытталғаны сөзсіз.Адамгершілік тәрбиесінің мазмұны, ең алдымен, әр адамның іс-әрекетінде, оқуда, жұмыста, қоғамдық жұмыста, олардың қарым-қатынасының сипатында, өзара әрекеттесу әдістерінде, үйренген мінез-құлық нормаларында көрінеді[7].Тұлғаның адамгершілік дамуы адамның бүкіл өмірінде айналасындағы адамдармен қарым-қатынастың әсерінен пайда болады және оның бағалауында және шындыққа, қоғамға, басқа адамдармен қарым-қатынасында байқалады. Адамның адамгершілік бейнесі, оның ішінде оның ішкі әлемі, яғни оның қалай және неге бұлай істеу керектігін түсінуі, басқаша емес, сонымен қатар оның көрінісінің сыртқы жағы, пайымдауларда, іс-әрекеттерде және мінез-құлықта көрініс табады, өмір бойы қалыптасады[8].Адамгершілік тәрбиесінің мақсаты- адамгершілікке бағдарланған тұлғаны тәрбиелеуде: міндеттері-тұлғаның адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеуде. Айта кету керек, білім беру процесі ұзақ, үздіксіз және болашаққа бағытталған. Тәрбиедегі жетістікке үлкен еңбек арқылы қол жеткізіледі, үлкен күш пен шыдамдылықты қажет етеді. Тәрбиенің нәтижесі адамның тәрбиесі болуы керек, ол мінез-құлық нормаларын білуді ғана емес, жазалау немесе жазадан аулақ болу үшін осы нормаларды сақтауды емес, іс- әрекеттер мен іс-әрекеттердің ішкі реттеушісі болған нормаларды бұзу мүмкін еместігін білдіреді. Адамның білімін көптеген көрсеткіштер бойынша бағалауға болады, мысалы: сыртқы келбеті, сөйлеуі, жалпы мінез-құлқы, жеке іс-әрекеттері, құндылық бағдарлары, айналасындағы адамдарға деген көзқарасы[9]. Сонымен қатар, білім беру процесі жеке тұлғаны өзін – өзі тәрбиелеудің қажеттілігі мен қажеттілігіне-белгілі бір әлеуметтік маңызды қасиеттерді қалыптастыруға және жағымсыз қасиеттерді жеңуге саналы және мақсатты іс-әрекетке әкелуі керек. Өзін-өзі тәрбиелеу адамның өзі туралы білімінің, оның мүмкіндіктерінің, мақсаттарының өзін-өзі тануының, білім беру процесінде қалыптасатын жеке құндылықтарының болуымен байланысты[10,31-35]. Барлық осы дағдылар қазіргі заманғы адамға бәсекеге қабілетті болу үшін қажет. Бірақ махаббат пен достық сияқты ұғымдар жоғалады, олар тек сарказмды тудырады. Қазіргі әлемде жастар тек мектептерде және институттарда ғана емес, сонымен бірге қоғамдағы моральдық - адамгершілік ахуал көбінесе оның көргеніне, естігеніне, оқығанына байланысты. Көптеген ақпарат бар, оның ішінде қажет емес және зиянды, жас адамға қажетті және пайдалы ақпаратты табу әрдайым оңай емес, егер адам дайын болмаса, яғни, іздеу жүзеге асырылмайды, бірақ қажет бағытта бізде проблема бар: жастар теріс сіңіреді. Бірақ коммуникациясыз, ақпараттық кеңістіксіз бүгінде біздің қоғамды дамытуда бірде-бір жоба жүзеге асырыла алмайды. Жалпы, жастар үшін ақпарат көзі ретінде интернет бірінші орында тұр.Тұлғаның рухани- адамгершілік тәрбиесі тақырыбы осы адамның алатын ақпаратымен тығыз байланысты. Қазіргі жағдайда ақпараттық қауіпсіздік айтарлықтай күрделене

түсті[11, 233]. ХХ ғасырдың басында болған және бақытты болашақтың кепілі ретінде мәдениет пен интеллекттің әлеуетті мүмкіндіктеріне назар аударған адамзаттың жарқын үміттері орындалмады, адамның натуралистік түрін жеңді. Қазіргі өркениет-бұл тәуекелдер өркениеті. Өркениеттің технологиялық компоненті өте тез дамып келеді, рухани компонент өте баяу, тіпті нашарлады. Бүгінгі таңда қазіргі өркениеттің барлық күші үшін ешқандай жаһандық проблемалар шешілген жоқ[12, 178-182].

Қазіргі уақытта жеке тұлғаны тәрбиелеу дәстүрлеріне оралу қажет. Біздің халқымыздың ұлттық мүдделері қоғамның рухани жаңғыруын, адамгершілік құндылықтар мен мұраттарды сақтауды талап етеді. Рухани-адамгершілік адамды тәрбиелеуде үлкен тәжірибеге ие. Қазақ ұлтының менталитеті - қазір миссия ретінде қабылдануы керек! Тек осындай бірлескен жұмыстардың нәтижесінде ғана біз балаларымыздың моральын жойылудан сақтай аламыз!

Әдебиеттер тізімі:

1. ҚазақстанРеспубликасыныңКонституциясы 30.08.1995 ж. (20.03.2019ж. өзгертулер мен толықтырулармен).

2. Қазақстан Республикасының Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы2012 жылғы 16.02 № 561-IV Заңы.

3. Қазақстан Республикасы Үкіметінің "Қазақстан 2020: болашаққа жол" Қазақстан Республикасы мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасы туралы 2013 ж. 27 .02 № 191 қаулысы.

4. Ишмухамедов К. Символ гордости и патриотизма. - Общенациональная ежедневная газета «Казахстанская правда» от 11.12.2018г №208-209 стр.

5. Бакытова А. С чего начинается Родина... - Общенациональная ежедневная газета

«Казахстанская правда» от 05.06.2019 г №121-122 стр.

6. Сергеев Н. Носить Казахстан в своем сердце. - Общенациональная ежедневная газета «Казахстанская правда» от 13.12.2017г № 207-208 стр.

7. Фоменко Ю., Абсалямова Н. Будущее начинается сегодня. - Общенациональная ежедневная газета «Казахстанская правда» от 14.11.2020г №196-197 стр.

8. Тусупбекова Л., Курятов В., Нестеренко С. Концепция процветания и благополучия. - Общенациональная ежедневная газета «Казахстанская правда» от 18.01.2008г №12-13 стр.

9. Менлибаев К.Н Роль национальных традиций в патриотическом воспитании молодежи (по материалам конкретно-социологических исследований молодежи РК): Автореферат дисс. …канд.фил.наук. — Караганда, 1995. – 24 с.

10. Агапов В.С. Концепция духовно-нравственного воспитания учащейся молодежи // Проблемы формирования и развития личности в психологии и педагогике. - М., 2011. - С. 31 - 35.

11. Бурамбаев, С.Ж. Воспитание дисциплинированности у курсантов военно- учебных заведений Вооруженных Сил Республики Казахстан :дис канд. пед.

наук: 13.00.08 / БурамбаевС.Ж. - М. : ВУ, 2010. - 223 с.

12. Калыбек, Б.К. Нравственное воспитание личного состава Национальной гвардии Республики Казахстан, противодействие влиянию деструктивных религиозных течений / Б.К Калыбек // Перспективы науки. - 2018. - №2 11. - С. 178

- 182.

ФОРМИРОВАНИЕ СОВРЕМЕННОГО ИМИДЖА ПРЕПОДАВАТЕЛЯ ВЫСШЕЙ ШКОЛЫ В КОНТЕКСТЕ

ИССЛЕДОВАНИИ А.А.КАЛЮЖНОГО

А.А. Тасимова

PhD, к.п.н., профессор кафедры педагогики и психологии Западно-Казахстанского инновационно технологического университета, член-корреспондент Международной Академии Конкорд Франции.

г.Уральск. Казахстан tasimova49@mail.ru

Аннотация: Бұл мақала қазіргі жағдайда жоғары мектеп оқытушысының психологиялық-педагогикалық имиджін жетілдіруге арналған. Университет оқытушысы қызметінің тиімділігі үшін бұрынғы критерийлер өзгертіліп, оның кәсіби функцияларының сипаты мен мазмұны едәуір кеңейуде. Мақала авторы қазіргі жағдайда жеке және кәсіби жетістікке жетудегі имидждің рөлі зор екенін айтады. Бұл тұрғыда біз мұғалімнің имиджін оның кәсібилігінің маңызды аспектісі және студенттерге педагогикалық ықпал ету құралы ретінде қарастырамыз. Егер оқытушы қоғамның өз қызметі мен жеке басына қойылатын жаңа талаптарын түсінсе және қабылдайтын болса, жоғары мектеп оқытушыларының кәсіби дамуы нәтижелі жүзеге асырылатын болады деп тұжырымдайды.Мақала авторы сонымен қатар профессор А.А. Калюжныйдың білім беру жүйесін зерттеуге және білім беру практикасына университет оқытушысының имиджін психологиялық-педагогикалық мәселе ретінде қалыптастыру технологиясын енгізуге қосқан үлесін атап өтеді.

Түйінді сөздер: имидж," мен-тұжырымдамасы", коммуникация, кәсіби жетістік,құзыреттілік,төзімділік, әдептілік,эмпатия, өзара іс-қимылды үйлестіру.

Аннотация: Данная статья посвящена совершенствованию психолого- педагогического имиджа преподавателя высшей школы в современных условиях. Ибо прежние критерии эффективности деятельности преподавателя вуза видоизменяются, характер и содержание его профессиональных функций значительно расширяется. Автор статьи отмечает ,что в современных реалиях роль имиджа в достижении личного и профессионального успеха велика. И в этом контексте имидж преподавателя рассматривается нами как важный аспект его профессионализма и средство педагогического влияния на студентов. Профессиональное развитие преподавателей высшей школы будет осуществляться продуктивно, если преподаватель осознает и принимает новые требования общества к своей деятельности и личности, отмечает автор. Автор статьи так же отмечает вклад профессора А.А. Калюжного в исследование и внедрение в образовательную практику системы образования технологию формирования имиджа преподавателя вуза как психолого-педагогическую проблему.

Ключевые слова: имидж, «Я-концепция», коммуникация, профессиональный успех, компетентность,толерантность,тактичность, эмпатия,гармонизация взаимодействия.

Annotation: This article is devoted to improving the psychological and pedagogical image of a high school teacher in modern conditions. For the former criteria of the effectiveness of the university teacher's activity are being modified, the nature and content of his professional functions are significantly expanded. The author of the article notes that in modern realities the role of image in achieving personal and professional success is great. And in this context, the image of a teacher is considered by us as an important aspect of his professionalism and a means of pedagogical influence on students. The professional development of higher school teachers will be carried out productively if the teacher realizes and accepts the new requirements of society for his activities and personality.The author of the article also notes the contribution of Professor A.A.Kalyuzhny to the research and introduction into the educational practice of the education system of the technology of forming the image of a university teacher as a psychological and pedagogical problem.

Key words: image, "I am a concept", communication, professional success, competence,tolerance, tact, empathy,harmonization of interaction.

Публичный образ в педагогической профессии приобретает первостепенное значение. Без позитивного имиджа не достичь крупных успехов в любой деятельности, не постичь радости человеческого внимания и понимания, невозможно сделать доступными секреты постижения собственного я, подлинного успеха в педагогической деятельности. Прежние критерии эффективности деятельности преподавателя вуза видоизменяются, характер и содержание его профессиональных функций значительно расширяется. Акцент в преподавании смещается в пользу реализации коммуникативной, эмоциональной и технологической гибкости преподавателя, умения выстраивать продуктивную педагогическую коммуникацию, диалогичные, партнерские взаимоотношения с различными типами студенческих аудиторий. Личность преподавателя с богатой духовной жизнью не всегда может вызвать чувство симпатии, притяжения и комфорта во взаимодействии[1]. В настоящее время формирование позитивного имиджа становится актуальной проблемой не только в политической и деловой сферах, но и в деятельности преподавателей высшей школы, задача которых. готовить высококвалифицированных, конкурентоспособных специалистов.

В построении имиджа важное значение имеет овладение технологий самосозидания, подачи самого себя. Технология предполагает определенные ступени совершенствования: от построения позитивной Я-концепции и управления мимикой и пантомимикой до совершенствования техник коммуникативной механики[2].

Имидж – это не желание, а исследование, ответ на вопрос: «Кто я такой?», поэтому необходимой процедурой в построении имиджа является самомониторинг, исследование своего поведения и его коррекция с учетом требований ситуаций. Применительно к имиджу, самомониторинг начинается с

вопроса, какое впечатление мы производим на других людей. «Никто не может научиться у человека, который не нравится» отмечает Ксенофонт. Имидж формируется на основе природы, естества или натуры человека: он может совпадать и не совпадать с натурой. Главное в имидже связано не с глубинными психологическими свойствами и особенностями человека, а их видением другими людьми. Крайний вариант имиджа – фантом, под которым практически отсутствует реальная почва, все основывается на фикции, обмане[3].

Роль имиджа в достижении личного и профессионального успеха велика: специалисты по имиджу утверждают, что содержание речи дает 7% информации, голосовые характеристики – 38%, максимальное же число информации дает нам внешность человека – 55% (поза, прическа, одежда). Внешняя привлекательность, позитивный настрой и положительная репутация – три главных условия расположения к себе людей. «Хорошее мнение о себе – половина счастья» гласит польская пословица. «Я-концепция» – первый этап работы в технологии личного обаяния, формирование собственного самонастроя на позитивное отношение к миру и самому себе: познать себя, принять, полюбить и научиться помогать себе. Становление личности происходит в процессе социализации. По мнению Л.С. Выготского, личность становится для себя тем, что она есть в себе, через то, что она предъявляет другим. Это процесс становления личности. За всеми высшими функциями, их отношениями стоят социальные отношения, реальные отношения людей. «Сердце человека все соткано из его человеческих отношений к другим людям; то, что оно стоит, целиком определяется тем, какие отношения к людям, к другому человеку он способен устанавливать» С. Рубинштейн[4].

По Р. Бернсу, Я-концепция – совокупность всех представлений индивида о себе, сопряженная с отношением к себе или к отдельным своим качествам. Качества, которые мы приписываем собственной личности, не всегда объективны и с ними не всегда готовы согласиться другие люди. В попытках охарактеризовать себя присутствует сильный оценочный момент. «Я- концепция» – не только констатация, описание черт своей личности, но и вся совокупность оценочных суждений и связанных с ними переживаний, то есть самооценка. Я-концепция – достаточно сложное и многоуровневое образование.

«Реальное Я» – это то, каким человек кажется в действительности, каким он видит себя в данный момент. «Идеальное Я» – каким он поставил себе цель быть или то, к чему неосознанно стремится. «Идеальное Я» является основным побудителем, движущей силой поведения и действий человека, ориентиром его личностного роста. «Зеркальное я» хранит в себе наши смутные, а иногда и ясные представления о том, что думают обо мне другие. «Зеркальное Я» – это то, что заставляет нас страдать и радоваться, ограничивает или стимулирует в наших действиях. Мы осознаем себя как существо физическое, эмоциональное, умственное, социальное во всех этих Я. Самооценка является не только инструментом создания образа Я, но и одной из его составляющих, это личностное суждение о собственной ценности[5]. И в этом контексте имидж преподавателя рассматривается нами как важный аспект его профессионализма и средство педагогического влияния на студентов. Он раскрывается в двух

планах: во-первых, с точки зрения требований к преподавателю со стороны общества (каким оно себе представляет преподавателя как просветителя и носителя нравственного опыта); во-вторых, с позиций преподавателя - каким он стремится представить себя студентам, что он хочет о себе заявить обществу. Имидж преподавателя - это, во многих отношениях, его социально-желательный образ[6]. Формирование имиджа преподавателя является активной целенаправленной деятельностью, ориентированной на информирование преподавателя о сильных сторонах тех своих личностных качеств и отношений, которые имеют объективное значение для успешной работы со студентами. Правильно понимаемое учебно-воспитательное значение имиджа преподавателя для развития подрастающего поколения формирует его ответственное отношение к моделированию своей индивидуальности. Характер педагогической деятельности постоянно ставит преподавателя в коммуникативные ситуации, требуя проявление качеств, способствующих эффективному межличностному взаимодействию. К таким качествам мы отнесли способность к рефлексии, эмпатию, гибкость, общительность, способность к сотрудничеству. Именно эти качества имиджевого поведения, на наш взгляд, стимулируют состояние эмоционального комфорта, интеллектуальной активности, творческого поиска, содействуют взаимопониманию и сопереживанию[7]. В то же время, эти качества составляют гуманистический потенциал преподавателя и способствуют развитию личности каждого студента, обеспечивая целесообразность и эффективность педагогического взаимодействия. Имидж преподавателей вуза– это некий собирательный образ, раскрывающий наиболее характерные для него черты к коим относятся: компетентность, культура, особенности образа жизни и поведения. Ядром идеального имиджа преподавателя является компетентность (96%) как интегративная характеристика, включающая в себя образованность в предметной области и дидактическую культуру. Среди профессионально важных качеств доминантное положение занимают следующие: коммуникабельность (64%); влиятельность как способность оказывать влияние, побуждать к действию (60%); эмпатия (56%); толерантность (52%); ориентация на субъект-субъектные отношения (40%); среди мажорных способностей лидируют доброжелательность (88%) и чувство юмора (60%). Среди общекультурных качеств выделяется тактичность (52%)[8].

Методология исследования имиджа преподавателя высшей школы.

Профессиональное развитие преподавателей высшей школы будет осуществляться продуктивно, если преподаватель осознает и принимает новые требования общества к своей деятельности и личности. Характер соотношения личностных особенностей человека и критериев успешного выполнения труда продолжает оставаться в центре внимания исследователей, поскольку становление профессионала возможно только в результате единства развития как профессионализма, так и личностного развития. Изучению имиджа преподавателя вуза посвящены диссертационные исследования, изданы монографии, разработаны науно-исследовательские проекты. Имидж преподавателя вуза как психолого-педагогическая проблема была исследована

юбиляром сегодняшнего мероприятия, коллегой, академика Международной академии психологических наук, академика Международной акдемии имиджелогии, академика международной академии человеческого фактора, академика международной академии социальной работы А.А.Калюжным (Психология формирования имиджа учителя. – М.: ВЛАДОС, 2004) Имидж преподавателя, функционально имеющий направленность на «открытие студента в общении» через создание психологически комфортных условий, выражается «соучастием в организуемом общении», «возвышением студента» на уровень, который он может достичь в ближайшее время[9].

При анализе профессиональной деятельности преподавателя вуза необходимо преодоление технологических и технократических мифов, когда профессионализм рассматривается как овладение прежде всего новыми технологиями обучениями, большее значение имеют мотивы профессиональной деятельности, ценностные ориентации и смыслы деятельности считают многие исследователи: Ярошевич О. В. От имиджа преподавателя к имиджу кафедры(2015); Лукашенко М. А., Ожгихина А. А. Имидж преподавателя вуза : мнения и приоритеты студентов; Есипова, А. А. Образ современного педагога высшей школы / А. А. Есипова, Бегимай Сатывалдиева (2015)[5;6;7; там же ]

Имидж преподавателя вуза развивается и корректируется в течение всего времени профессионально-педагогической деятельности, а не только в первый момент знакомства с аудиторией. Имидж выполняет роль визитной карточки, сообщая всем, с кем взаимодействует педагог, как и в каких контентах предоставляет необходимую информацию о нем[10]. Исходя из проведенного анализа психолого-педагогической литературы по проблеме профессионального имиджа, определяем имидж преподавателя вуза как «эмоционально окрашенный образ педагога, обусловленный его внешними, внутренними, личностными, профессиональными свойствами[11].

Позитивный имидж преподавателя направлен на гармонизацию взаимодействия с участниками образовательного процесса. На наш взгляд, в новых условиях развития высшего образования, имиджевая компетентность становится необходимым компонентом профессионализма педагога высшей школы, специфическим видом психолого-педагогической компетентности, обеспечивающим высокий уровень адекватности восприятия преподавателя (и тех знаний, и ценностей, которые он транслирует) различными субъектами образовательного процесса (студентами, коллегами, администрацией).

Список литературы:

1. Сысоева, Е.Ю .Личный и профессиональный имидж преподавателя вуза : учебное пособие для слушателей дополнительной образовательной программы

«Преподаватель высшей школы» / Е.Ю. Сы¬соева ; под ред. Т.И. Рудневой. – Самара Изд-во «Универс групп», 2007. – 108 с.ISBN 978-5-467-00112-8

2. Калюжный А.А. Теоретико-методологические особенности исследования имиджа: Вестник Томского государственного педагогического университета. -

№ 2. – Томск, 2006. – С. 68-75.

3. Калюжный А.А. Социально-психологические механизмы построения имиджа: Вестник государственного университета управления. – № 2. – Москва, 2005. – С. 15-19.

4. Калюжный А.А. Профессиональный имидж как инструмент психолого- педагогического влияния: Психология ХХ1 столетия: Т.1, - Ярославль, 2006. – С. 68-74.

5. Ярошевич О. В. От имиджа преподавателя к имиджу кафедры. URL: http://dgng.pstu.ru/conf 2015/ Papers/51/ (дата обращения: 10.04.2021).).

6. Лукашенко М. А., Ожгихина А. А. Имидж преподавателя вуза : мнения и приоритеты студентов // Высшее образование в России. 2019. Т. 28, № 1. С. 46– 56.

Https://doi.org/10.31992/0869-3617-2019-28-1-46-56

7. Есипова, А. А. Образ современного педагога высшей школы / А. А. Есипова, Бегимай Сатывалдиева. — Текст : непосредственный // Педагогика высшей школы. — 2015. — № 3.1 (3.1). — С. 75-78. — URL:

https://moluch.ru/th/3/archive/14/365/

8. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М.: ВЛАДОС, 2004.

9. Калюжный А.А. Социально-психологические аспекты формирования имиджа образовательного учреждения: Социальная психология ХХ1 столетия. – Ярославль, 2004. – С. 254-257.

10. Тасимова А.А. Ориентация имиджа образовательного учреждения на развитие личности ученика/ стр. 132-137. (Актобе, Казахстан) Психология развития имиджа образования и образовательных учреждений: Материалы Международной научно-практической конференции 17-18 мая 2008 г. - Актобе: Издательство Актюбинского государственного университета им. К.Жубанова, 2008. – 164 с.

11. Турганбаева.У. Имидж преподавателя высшей школы. Стр. 137-

139.ЗКГМА им. Марата Оспанова (Актобе, Казахстан) Психология развития имиджа образования и образовательных учреждений: Материалы Международной научно-практической конференции 17-18 мая 2008 г. - Актобе: Издательство Актюбинского государственного университета им. К.Жубанова, 2008. – 164 с.

РОЛЬ УЧИТЕЛЯ ПРЕДМЕТНОЙ ОБЛАСТИ «ИСКУССТВО» В ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОМ ВОСПИТАНИИ ШКОЛЬНИКОВ

Л.П. Илларионова, д.п.н., профессор

Московский государственный областной университет

ilp-dok@mail.ru Российская Федерация, г. Москва Я.И. Радзицкая, к.п.н., доцент

Кокшетауский университет им. А.Мырзахметова

jadwiga@inbox.ru Республика Казахстан, г. Кокшетау

Аннотация: Мақалада өнер арқылы оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесі мәселелері қарастырылған және «Руханият», «рухани тәрбие», «рухани мәдениет» ұғымдары нақтыланған, оқушыларды көркемдік цикл пәндеріне баулитын мұғалімнің жеке басына қойылатын талаптар негізделген. Түйінді сөздер: руханият, адамгершілік, рухани мәдениет, рухани тәрбие, өнер, рухани қажеттіліктер мен құндылықтар.

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы духовно-нравственного воспитания школьников средствами искусства, уточнены понятия «духовность»,

«духовное воспитание», «духовная культура», обоснованы требования к личности учителя, приобщающего школьников к дисциплинам художественного цикла.

Ключевые слова: духовность, нравственность, духовная культура, духовное воспитание, искусство, духовные потребности и ценности.

Annotation: The article examines the issues of spiritual and moral education of schoolchildren by means of art, specifies the concepts of "spirituality", "spiritual education", "spiritual culture", substantiates the requirements for the personality of a teacher who imparts to schoolchildren the arts subjects.

Keywords: spirituality, morality, spiritual culture, spiritual education, art, spiritual needs and values.

Как показывают исследования, школьники предпочитают учителя с определившимися духовными ценностями и моральными нормами, четкой нравственной позицией. Это говорит о том, что учащиеся должны быть уверены в нравственных позициях своего учителя, его умении принимать решения в этических ситуациях, поскольку они хотят видеть в учителе свою моральную опору, духовный ориентир, к которому можно стремиться и которому нужно следовать.

Под духовным воспитанием, традиционно в отечественной педагогике понималось религиозное, поскольку в русском языке под данным понятием закрепилось религиозное его толкование.

В переводе с латинского «духовность», «дух» означает «воздух», «дыхание»,

«ветерок» и осмысливается как источник всеобщего развития, действующий изнутри. При этом под «духовностью» часто понимают «объединяющие начала общества, выражаемые в виде моральных ценностей и традиций,

сконцентрированные, как правило, в религиозных учениях и практиках, а также в художественных образах искусства» [1, с. 217-218. ] .

В трудах выдающихся русских мыслителей Н.А. Бердяева [2], В.В. Зеньковского [3], И.А. Ильина [4], В.С. Соловьева [5], П.А. Сорокина [6] под духовностью понимается уровень приобщения личности к высшим ценностям и основам православной культуры. В этой связи Н. Бердяев пишет, что «те, которые хотели возвысить идею Бога, страшно принизили ее, сообщив Богу свойства, взятые из царства Кесаря, а не царства Духа. Нет гарантий существования Бога, всегда человек может сомневаться и отрицать. Бог не принуждает себя признать, как принуждают материальные предметы, Он обращен к свободе человека. Вера в Бога есть лишь внутренняя встреча в духовном опыте» [2, с.297].

Вместе с тем, с древности под духовностью личности понималась особым образом организованная и действующая сила божественного вдохновения, побуждающая ее к какому-либо действию. Так, В.С.Соловьев, рассуждая о духовности личности, отмечал, что «человечество, входящее в состав Церкви, должно, во-первых, верить в открытую ему сверхчеловеческую истину и, во- вторых, действовать для проведения этой истины в свой человеческий мир» [5, с.40].

С точки зрения современного философско-теологического понимания духовность трактуется как степень совершенства души каждого человека по отношению к христианскому идеалу, поэтому благодаря дару Святого Духа, в человеке возможны и милосердие, и смирение, и миротворчество.

Как известно, духовность и духовная культура личности изучается в рамках разных наук. Культурологи утверждают, что духовность, духовная культура личности – это внутренне индивидуальное состояние человека, его способность различать высшие эстетические и нравственные ценности. Это может быть и специфическое человеческое качество, - утверждают философы, - характеризующее мотивацию и смысл поведения личности, ее потребность в познании мира, самопознании, в поиске смысла жизни и своего предназначения.

По мнению психологов, духовность свойственна всем людям без исключения, поскольку она является «специфической и специальной» человеческой потребностью в познании окружающего мира, себя и смысла жизни. Определяя знания человека как «осознанную духовность», сущность духовности личности психологи понимают, как «индивидуальную выраженность в структуре личности двух фундаментальных потребностей: идеальной потребности познания и социальной потребности «для других». Следовательно, можно сказать, что духовность – это ценностное содержание сознания личности.

В педагогике духовность личности понимается как особая характеристика личности, содержащая ее духовные интересы и потребности, т.е. под духовностью мы понимаем уровень развитости интеллектуальной сферы личности, систему ее ценностей, нравственных ориентиров. В отечественной педагогической науке последнего десятилетия говорится уже о духовной культуре личности как сочетании мотивационно-ценностного компонента, знаниевого и деятельностного компонентов. Поэтому основой духовной культуры личности является

мировоззрение, так оно осуществляет оценку и отбор социокультурного материала, и его перевод в духовный опыт личности.

Следовательно, можно сделать вывод, что духовная культура личности включает наличие определенного объема знаний и культурной информации, систему духовных потребностей, развитое сознание, ориентированное на постоянный контакт с духовными ценностями, и потребность в созидательно- творческой деятельности на основе усвоенных и присвоенных духовный ценностей.

Особенности профессиональной деятельности учителя таковы, что ему мало быть человеком высокой духовной культуры, важным, профессионально- значимым качеством личности учителя является его готовность к воспитательной работе школьников, их духовному совершенствованию.

Как показывает практика, значительное число молодых учителей не «видят» своего места в целостном педагогическом процессе школы, отсюда и затруднения в указании своей роли в формировании личности учащегося. Тем не менее, замечено, что с приобретением большего стажа работы в школе, приходит, как осознание социальной значимости места учителя-воспитателя, так и возрастает ценность и роль в воспитании духовной культуры школьников.

Понятно, что процесс социально-педагогической адаптации молодого учителя весьма сложен и противоречив: это и новый этап социализации личности учителя, овладение новым социальным статусом, изменение системы норм, оценок, духовных приоритетов, обретение новой референтной группы. Учитель учебных дисциплин области «Искусство» испытывает дополнительные трудности в первые годы своей профессиональной деятельности в школе: это и не всегда серьезное отношение к его предмету со стороны школьников и администрации: нередко школьников снимают с этих уроков в пользу «более значимых» мероприятий. Учителя живописи или музыки очень часто привлекаются к деятельности, не связанной с их прямыми профессиональными обязанностями: оформительская работа, музыкальное сопровождение воспитательных мероприятий и пр.

Кроме того, в ходе профессиональной деятельности молодого учителя заканчивается формирование «Я»-концепции. В этой связи важным проявлением духовной культуры учителя и сформированности его нравственных качеств является умение педагога сконцентрировать свои знания, способности, умения для достижения максимального воспитательно-образовательного результата. Отношение учителя к труду, отвечающее моральным требованиям, предъявляемым к нему его профессией, включает в себя постоянное стремление к духовному самосовершенствованию. Специфическим содержанием наполняется и нравственное сознание учителя, включающее, прежде всего, профессиональную честь, достоинство, ответственность.

В психолого-педагогических исследованиях доказано, что именно классическое искусство, воплотившее в себе общечеловеческие духовные и нравственные ценности, в наибольшей степени влияет на формирование чувственной сферы личности. Оно учит мыслить «образами», ставить себя на место другого человека, учит переживать, сочувствовать. Произведения искусства

не только несут в себе художественную ценность, но и дают человеку эстетическое наслаждение от соприкосновения с ними. Образы, запечатленные в произведениях искусства, безусловно, вобрали в себя и основные христианские добродетели, и категории общечеловеческих норм морали, имеющие непреходящее, вечное значение для человека. Знание, воплощенное в художественном образе, обретает черты законченности, переживается учащимся, осмысливается им и становится неотъемлемой частью его личности.

Поскольку личность является и субъектом восприятия искусства, и объектом его воздействия (М.С. Каган), следовательно, главной задачей эстетического воспитания является формирование в сознании ребенка стремления к соприкосновению с прекрасным, которое обязательно должно вызвать отклик в его душе, сформировать позитивное отношение к произведениям искусства и потребность в общении с ними. Для этого необходимо научить понимать специфический язык искусства, художественный образ и духовный потенциал произведений искусства [7,8].

Поэтому, для определения того, «чему учить?» Приказом Министра образования и науки Республики Казахстан от 31 октября 2018 года были утверждены Государственные общеобязательные стандарты образования (далее ГОСО). Что касается требований к обновленному массовому музыкальному образованию, то оно не выделено в самостоятельный раздел, а представлено содержанием образовательной области «Технология и искусство», включающей два учебных предмета: "Музыка" и "Художественный труд".

При этом в весьма обобщенном виде определяется направленность данных дисциплин: «формирование целостного восприятия окружающего мира, познание его средствами визуального искусства и музыки; развитие первоначальных представлений о роли изобразительного искусства, прикладного творчества и музыки в жизни человека, уважительного отношения к казахскому национальному декоративно-прикладному искусству, музыкальным традициям и обычаям, искусству других народов мира; воспитание нравственно-эстетического отношения к различным видам искусства как отражению жизни человека, направлено на художественное и музыкально-творческое развитие обучающихся начальной школы» [9]. Приведенная без сокращений цитата, наглядно демонстрирует место, роль и объем музыкальной составляющей в структуре содержания начального образования

На занятиях живописью или музыкой школьники получают знания об изобразительном искусстве (живописи, скульптуре, архитектуре), знакомятся с репродукциями картин, составляют аннотации, выступления, доклады об отдельных персоналиях. В таком же плане ведется работа по музыкальному просвещению школьников (слушание фрагментов музыкальных произведений, знакомство с биографиями и творчеством выдающихся композиторов, музыкантов-исполнителей и т.д.). Широко применяются видео-материалы (фрагменты телепередач о произведениях искусства, художественных фильмов, видеозаписи концертов и пр.).

Произведения любого вида искусства (музыки, живописи, скульптуры, художественной литературы) воспринимаются в той мере, в какой в них

присутствует духовность. Помимо изучения биографий, творчества выдающихся деятелей искусства большое внимание уделяется духовной основе их творчества. Учащиеся не просто узнают биографические данные, но и постигают их жизненные позиции, мировоззрение, духовный облик: что думал художник о смысле жизни, о чем мечтал, что хотел донести до людей в своем произведении. Поэтому на занятиях может использоваться художественная литература, беллетристика, в которой в наибольшей степени отражены чувства, переживания, смысложизненные позиции художников-творцов.

В процессе такого эмоционального включения школьника в активное переживание общечеловеческих нравственных ценностей и на основе обязательного понимания специфического языка разных видов искусства, формируются потребности и стремление к соприкосновению с произведениями искусства, которые впоследствии становятся субъективно-значимыми, устойчивыми жизненными ориентирами. Соприкосновение с произведениями искусства вызывает эмоциональные переживания школьников, формирует их духовную культуру.

Вопросы духовного воспитания подрастающего поколения волнуют не только тех, кто непосредственно связан с общеобразовательной школой, но и музыкантов и теоретиков «большого» музыкального искусства.

Так, например, известный музыковед А.И. Мухамбетова, отмечает, что массовое музыкальное образование – это не «узко специальный вопрос музыкальной педагогики, а вопрос будущего нации» и поскольку музыка является мощнейшим средством формирования ребенка: его сознания, характера, ценностных установок, умственных способностей и нравственности, то «следует отдавать себе отчет в том, что массовое музыкальное воспитание – это сфера, в которой должны формироваться субъекты, обеспечивающие преемственную связь с массовым музыкальным сознание народа. А это сознание с необходимостью должно быть подключено к тем вековым духовным, психологическим и социальным реалиям, вне которых оно не существует» [10, с. 413-414].

Таким образом, процесс формирования основ духовно-нравственной культуры учащихся должен строиться на следующих подходах:

• с позиций системного, обеспечивающего субъектную позицию школьника в педагогическом процессе;

• аксиологического, стимулирующего осознание учащимися общечеловеческих духовных ценностей и обеспечивающего формирование моральной рефлексии у школьника;

• личностно-ориентированного, определяющего гуманные отношения между участниками педагогического процесса.

Данные подходы обеспечивают создание и поддержку общей духовно- нравственной атмосферы, благоприятно влияющей на межличностные отношения школьников, создают не только субъективные условия для развития эмпатийных и эстетических чувств, способности к рефлексии, но и объективные, поскольку создается такое образовательное пространство, в котором будут востребованы ценности, нормы, правила поведения, адекватные общественно принятым

общечеловеческим духовным ценностм. И в этом процессе, безусловно, ведущую роль играет деятельность учителя предметной области «Искусство».

Список литературы:

1. Леонтьев Д. А. Духовность // Энциклопедия эпистемологии и философии науки / Составление и общая редакция. И. Т. Касавин. — Москва: «Канон+» РООИ

«Реабилитация», 2009. -1248 с.

2. Бердяев Н. Царство Духа и Царство Кесаря. М.: Республика, 1995. - 393

с.

3. Зеньковский В. В. История русской философии. В 2 т. – Л.: ЭГО, 1991. –

(Философское наследие России). - Т. 1. Ч. 1. – 220 с., Т. 2. Ч. 1. – 254 с.

4. Ильин И.А.Аксиомы религиозного опыта. Исследование в 2-х томах. - Париж, 1953,- М.: "Русская книга", 2002. - 482 с.

5. Соловьёв В.С. О христианском единстве. - Брюссель: Жизнь с Богом.- 1967.- 518 с.

6. Сорокин П.А.Человек. Цивилизация. Общество / Общ. ред., сост. и предисл., с. 5-24, А. Ю. Согомонова. - М.: Политиздат, 1992. - 542 с.

7. Каган М.С. Морфология искусства: Историко-теоретическое исследование внутреннего строения мира искусств. Л., 1972.- 440 с.

8. Каган М. С. И вновь о сущности человека // Отчуждение человека в перспективе глобализации мира. Сб. статей. Выпуск I / Под ред. Маркова Б. В., Солонина Ю. Н., Парцвания В. В. - СПб.: Издательство «Петрополис», 2001. - С. 48-67.

9. Об утверждении государственных общеобязательных стандартов образования всех уровней образования [Текст] /Приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 31 октября 2018 года № 604. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 1 ноября 2018 года № 17669.

10. Аманов Б.Ж., Мухамбетова А.И. Казахская традиционная музыка и ХХ век /Б.Ж.Аманов, А.И.Мухмбетова.- Алматы: Дайк-Пресс, 2002.-544 с.

А.А. КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ҒЫЛЫМИ МҰРАЛАРЫ

К.Ж. Туребаева - п.ғ.докторы, профессор

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Білім берудің барлық сатысында оның мазмұнын жаңарту, болашақ мамандарды терең ғылыми негізде даярлау, кәсіби білім берумен қатар адамгершілік қасиеті жоғары, кішіпейілділік пен кісілік, өзге де асыл қасиеттерді санасына сіңірген жастарды тәрбиелеу бүгінгі таңда педагогтар қауымының алдында тұрған басты міндеттердің бірі.

Осы орайда, белгілі ғалым А.А.Калюжныйдың адамгершілікке тәрбиелеу, болашақ мамандардың кәсіби мәдениетін қалыптастыру, педагог имиджі мәселелерін зерттеуі заман талаптарына жауап беретін үлкен ғылыми мектептің негізін қалыптастырғанын дәлелдей түседі.

А.А.Калюжный өз зерттеулерінде білім мазмұнындағы түбегейлі өзгерістермен байланыста әрбір білім алушының тұлғасын қалыптастыру мәселесіне аса көңіл бөледі. Ғалым жоғары білім беруді қазіргі замандағы әлеуметтік және экономикалык прогрестің жетекші факторы ретінде қарастыра отырып, болашақ маманның тұлғасын қалыптастыру мәселесі аса маңызды екенін атап көрсетеді. Әсіресе, педагогикалық үдерістегі оқытушының ролі, педагогикалық міндеттерді шешуде өз пәнін жетік білуі, оқыту әдістемесін шебер қолданып қана қоймай, сонымен бірге, болашақ маман тұлғасын қалыптастыру біліктерінің болуы мәселелерін терең зерделейді. Өзінің осы идеяларын А.А.Калюжный тың проблема, «имидж» мәселесін зерттеу жұмыстарымен жалғастырады. Сол кезеңдерде имидж мәселесі күрделі феномен ретінде түрлі аспектіде зерттеу көзіне айналып, ғалымның басты идеялары «Педагогикалық имиджелогия» еңбегінде жарық көрді [1].

Педагог имиджі мәселесін зерттеуі А.А.Калюжныйдың сондай-ақ психология ғылымында да өзінің маңызды қолтаңбасын қалдырған бағыты болды. Ғалым имидж мәселесін психологиялық қырынан ашуда жүргізілген зерттеулерін П.Г.Демидов атындағы Ярославль мемлекеттік университетінде

«Социально-психологические основы имиджа учителя» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғауымен зерделеп, психология ғылымдарының докторы дәрежесіне ие болды. Кейін өз мемлекетімізде білім туралы құжатын тану және баламасын белгілеу тәртібінен өтіп, психология ғылымдарының докторы атанды [2].

А.А.Калюжный еңбектеріндегі келесі зерттеу нысаны оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудегі мұғалімнің рөлі мәселелері болды. Әсіресе,

«Мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудегі мұғалімнің ролі» атауымен жарық көрген ғылыми еңбегінде адамгершілік тәрбиесі бүгінгі қоғамдағы өзгерістер тұрғысынан қарастырылып, тәрбие мәселесіндегі педагог ролі жаңа қырынан ашылады. Адамгершілік тәрбиесін жан-жақты талдай келе, А.А.Калюжный тұлға тәрбиесін қалыптастыруда оның басты өлшемдері мен көрсеткіштерін нақты атап көрсетті, яғни:

• тұлғаның әлеуметтік ортаға, еңбек іс-әрекетіне, ұжымға, жеке басына көзқарасы;

• тұлғаның іс-әрекетін анықтайтын мотивтерінің тұрақтылығы;

• тұлға бойында жинақталған адамгершілік қасиеттер жиынтығы;

- тұлғаның ұжымдағы әрекетін бағалаушы қоғамдық пікірдің болуы [3]. Адам баласының өмір сүріп жатқан ортасы - ақпараттық қоғам. Оның,

өзінің кәсіби іс-әрекетінде ақпаратты тиімді қолдана алуы, өзіне қажетті ақпаратты реттей білуі ақпараттық мәдениетінің жоғары болуын талап етеді. Ал, бұл мәселе болашақ маман даярлауда да өзектілігін дәлелдей түседі Олай болса, ғалымның келесі зерттеулері болашақ маманның ақпараттық мәдениетін қалыптастыру мәселелеріне бағытталды. Бұл зерттеу мәселесі болашақ маманның ақпараттық мәдениетін қалыптастыру, оның базалық негіздерін игеру, калыптастыру әдістері, болашақ педагог-психолог мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру тұрғысынан қарастырылады [4].

Келесі бағыттағы А.А.Калюжныйдың зерттеулері педагогикалық шеберліктің психологиялық қырлары, әлеуметтік психологияның педагогика ғылымындағы маңыздылына арналды. Әсіресе, ғалымның педагог шеберлігін қалыптастырудағы әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктер, педагогикалық психологияның маңызды проблемалары, қарым-қатынас психологиясы, мектептегі психологиялық қызмет мәселелерін қарастырған қолданбалы зерттеулері оның үлкен ізденістерінің құндылығын дәлелдсе, педагогтың кәсіби имиджінің әлеуметтік-психологиялық қырлары туралы тұжырымдары ғылым саласында айрықша орны бар зерттеулер екенін айқындай түседі [5].

Сонымен, А.А.Калюжныйдың педагогика және психология ғылымдарын дамытудағы орасан еңбегін зерделей келе, оның идеялары, зерттеулерінің теориялық тұрғыдағы негіздері мен қолданыстағы тәжірибелік мәнділігін оның ғылыми мектебінің қалыптасуынан көруімізге болады. А.А.Калюжный зерттеулерінен бастау алған ғалымның шәкірттерінің идеялары бүгінгі күні педагогикалық үдерісте элективтік пәндердің жасақталуы, диссертациялық зерттеулер, дипломдық жобалар орындалуы тб. жұмыстармен жалғастырылып келеді. Соның ішінде, С.Е.Досжанованың «Формирование коммуникативной компетентности как условия успешной реализации личности студента», М.Ю.Саутенкованың «Социально-психологические особенности развития эмоциональной культуры студентов», Г.К.Кусаметованың «Педагогические особенности формирования имиджа преподавателя в вузе», C.Ф.Семенихинаның «Педагогические особенности технологии информационно-корректирующего контроля качества обученности курсантов высших военных учебных заведений», М.М.Шаштыгаринның «Педагогические особенности развития технического творчества школьников», Г.К.Сибагатованың «Образовательные технологии в практической деятельности студентов вузов» тб. тақырыптарындағы зерттеулері бүгінгі күн талаптарына сай оқыту үдерісіне енгізіліп отыр. Олай болса, көрнекті ғалым А.А.Калюжныйдың сол кезеңдерде жүргізген өзекті зерттеулері бүгінгі күні оның ғылыми мұраларының өміршеңдігін дәлелдей

түседі.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия. - Алматы: Ғылым. 2004,

2. Калюжный А.А. Социально-психологические основы имиджа учителя. Автореф. на соиск. ) - Ярославль. 2007.

3. Калюжный А.А. О готовности будущих учителей к осуществлению нравственного воспитания учащихся в процессе обучения // Подготовка учителя к воспитательной работе в школе. - Алма-Ата, 1983. С. 87-95.

4. Калюжный А.А., Шуйтенов Г.Ж. Информационная деятельность и информационная культура психолога. «Актюбинский государственный университет» научный журнал. №3, 2005.- 45стр.

5. Мамбеталина А.С. Научное наследие профессора-психолога А.А.Калюжного.- Сборник международной научно-практической конференции «I Калюжновские чтения: инновационные направления развития социально-гуманитарных наук».-Актобе, 2014

ОБ ОСНОВАХ ПЕДАГОГИЧЕСКОГО МАСТЕРСТВА

ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ СПЕЦИАЛЬНЫХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ МВД РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

А.Ф. Саттарова - к.п.н.

Актюбинский юридический институт им.М.Букенбаева МВД

Республики Казахстан sattarowa@mail.ru

Республика Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақала авторы Қазақстан Республикасы ІІМ арнаулы оқу орындарының жас оқытушыларын педагогикалық еңбекке даярлаудың бастапқы кезеңін қарастырады.

Түйінді сөздер: оқытушы, арнайы оқу орны, педагогикалық шеберлік, сәйкестендіру, рефлексия, эмпатия.

Аннотация: Автором статьи рассматривается начальный этап подготовки молодых преподавателей специальных учебных заведений МВД Республики Казахстан к педагогическому труду.

Ключевые слова: преподаватель, специальное учебное заведение, педагогическое мастерство, идентификация, рефлексия, эмпатия.

Annotation: The author of the article considers the initial stage of training young teachers of special educational institutions of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan for pedagogical work.

Keywords: teacher, special educational institution, pedagogical skills, identification, reflection, empathy.

Как становятся преподавателями в специальных учебных заведениях МВД Республики Казахстан? Многим сотрудникам полиции, служащим в практических подразделениях ОВД, кажется, что достаточно быть профессионалом в определенной сфере правоохранительной деятельности: «передавай накопленные знания и умения курсантам и слушателям, и можешь считать себя состоявшимся педагогом».

Однако на практике не всегда выходит именно по такому принципу. Не всем опытным сотрудникам полиции при переводе из практических подразделений в учебное заведение МВД Республики Казахстан удается достичь профессиональных высот на педагогическом поприще. На вопросы о причинах педагогических неудач приводятся различные мнения, сводящиеся к следующему: оказывается, достаточно сложно сформировать у обучающихся профессиональные знания, умения и навыки; возникают затруднения при установлении психологического контакта с аудиторией и др.

Сотрудники с большим практическим опытом работы, находясь в учебной аудитории, пытаются заинтересовать учебной дисциплиной, разбавляя «скучную» теорию яркими и впечатляющими примерами из своего недавнего «боевого прошлого». Это находит положительный отклик у обучающихся, многие из которых осуществили выбор будущего профессионального пути, опираясь на прочитанные детективы и просмотренные кинофильмы. По истечении непродолжительного времени запас историй у преподавателя иссякает и приходится заняться непосредственной педагогикой – формированием знаний, умений и навыков, – что при отсутствии специальной методической подготовки довольно сложно.

Преподавательский состав специальных учебных заведений также пополняется за счет «гражданских» лиц, которые ранее не служили в правоохранительных органах. Данная категория преподавателей сталкивается с проблемой отсутствия опыта работы на практике, что сказывается на качестве проведения занятий, наличии определенных «расхождений теории с практикой».

«Вы нас учили, а когда мы проходили производственную практику, все было иначе» – приходится порой слышать преподавателям.

Для оказания начинающим преподавателям методической помощи в специальных учебных заведениях МВД Республики Казахстан организуется работа «школ педагогического мастерства» (ШПМ), в которых в течении двух лет преподаватели изучают азы педагогики и психологии, посещают занятия преподавателей с большим опытом работы, проходят стажировку в практических подразделениях ОВД и т.д. Раз в три года преподаватели повышают профессиональный уровень в других ведомственных учебных заведениях, участвуют в работе семинаров, практических конференций.

На первых занятиях ШПМ особое внимание уделяется теме «Основы педагогического мастерства преподавателей специальных учебных заведений

МВД Республики Казахстан», т.к. предполагается, что именно с этой темы начинается их профессиональное становление.

Начинающим преподавателям задается вопрос: «Какими качествами (деловыми, нравственно-психологическими) должен обладать обучающий курсантов и слушателей ведомственных учебных заведений? В ходе дискуссии вырабатывается единое мнение – грамотным специалистом, глубоко знающим основы теории и практики учебных дисциплин; хорошим психологом, способным найти подход к любому обучающемуся; отличным методистом, способным увлечь учебной темой и дисциплиной аудиторию; личностью, являющейся примером для подражания (внешним видом, поступками, взглядами, отношением к жизни – к окружающим, к работе, к себе). Перечисленные выше характеристики в совокупности являются составляющими понятия «имидж преподавателя».

Неоднократные опросы обучающихся показывают, что высокий рейтинг имеют преподаватели, способные ответить на любой каверзный вопрос, справедливо оценивающие знания курсантов, не позволяющие унизить учащихся, искренне переживающие за конечный результат обучения, создающие на занятии атмосферу творчества и др. Занятия таких преподавателей никто из обучающихся не хочет пропускать или опаздывать; на занятия «неудобно» приходить не подготовленным. Согласитесь, что многие педагоги мечтают, чтобы о них подобным образом отзывались их ученики. В чем секрет достижения такого уровня педагогического мастерства?

«Одним из важных условий успешного педагогического имиджа и в целом всей педагогической деятельности … становится ощущение ответственности не только за свое дело, но и внутренней свободы в работе. Учитель должен стать образованным профессионалом, отвечающим за все, что он делает. Умение учителя оптимально выразить свои чувства и мысли в целях воздействия на учащихся во многом зависит от овладения им педагогической техникой и в то же время говорит о его педагогическом мастерстве» [1, С.143].

При обучении начинающих преподавателей в ШПМ организуются тренинги, позволяющие овладеть педагогической техникой. Преподавателям важно научиться идентификации, рефлексии и эмпатии – умениям, с помощью которым можно понимать, готова ли аудитория к изучению дисциплины и конкретной темы, как настроена к преподавателю.

Идентификация позволяет преподавателю представить, что чувствует обучающийся на занятии (возможно он болен, испытывает стеснение от публичного выступления, тема вызывает затруднения в понимании и т.д.), мысленно «поставив себя на его место».

Рефлексируя до, в течение и после занятия, преподаватель готовит методическую разработку. Непосредственно на занятии, оценивая уровень подготовленности учебной группы и ее психологический настрой на работу, вносит коррективы в уже готовую разработку, что позволяет достичь поставленных учебных целей.

Благодаря эмпатии преподаватель «чувствует» эмоциональный фон каждого присутствующего, что учитывается при проведении занятия (например, можно ли определенных учащихся включать в одну группу для выполнения задания;

«пойдет» ли в данной группе учебная игра или стоит применить иные методики преподавания и т.д.).

В преподавателе курсанты и слушатели видят не только транслятора знаний, умений и навыков. Молодым людям важны отношение педагога к общественно значимым событиям, оценка участия в занятии каждого из них.

Высоко оцениваются эрудиция, чувство юмора, умение сгладить напряженную обстановку и конфликты в учебной аудитории, неравнодушное отношение к каждой личности. При этом курсанты и слушатели обращают внимание на личностные деловые и психологические качества преподавателя. Ведомственное учебное заведение является по сути закрытым учреждением, где профессорско-преподавательский состав и обучающиеся друг друга наблюдают в режиме длительного времени – на занятиях, во внеучебное время. Курсанты замечают отношение преподавателя к своему труду – добросовестность, ответственность, принципиальность, дисциплинированность. Этими качествами преподаватель должен обладать сам. прежде чем требовать от обучающихся выполнять все своевременно, качественно, в срок, не нарушая распорядок и дисциплину. Проявленные к аудитории такт и уважение к личности каждого, доброжелательное отношение вызывают положительный отклик у обучающихся и формируют авторитет преподавателя. Внимание учащихся уделяется и внешнему виду педагога, который не сможет сделать замечание курсанту, если у самого него есть огрехи при ношении форменного обмундирования. Показателем культуры поведения является и речь преподавателя. Несмотря на применение специальных служебных терминов и клише, речь преподавателя должна стать образчиком для обучающихся. Умение выразить свою мысль лаконично, но вместе с тем доступно, понятно, образно, используя богатый словарный запас, не допуская тавтологий, слов-паразитов и т.п., преподаватель подает пример публичного выступления для обучающихся, что им пригодится как во время учебы, так и при исполнении служебных обязанностей.

Овладеть секретами педагогического мастерства и многими профессиональными методиками и приемами начинающему преподавателю довольно сложно. Это ежедневный кропотливый труд, сопряженный с приложением больших усилий, достижением целей и педагогическими

«провалами». Главное, находясь в начале педагогического поприща взять за основу установку, что «все получится, если стараться», верить в свои силы и получить своевременную поддержку и методическую помощь от коллег.

Полагаем, что, ознакомившись в краткой форме с темой публикации, начинающие преподаватели осуществят самооценку готовности к педагогической профессии, а также представят масштабы деятельности, которую им предстоит осилить на пути профессионального мастерства

Список литературы:

1. Калюжный А.А. Социальная психология имиджа учителя: Учебное пособие. – М.: Высшая школа, 2008. – 241 с.

ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ БАРЫСЫНДАҒЫ ПЕДАГОГ ИМИДЖІ ЖӘНЕ «PROXY EDUCATORS» ҰҒЫМЫНЫҢ МӘНІ

Ж.А. Жусупова - п.ғ.к., доцент, Д.П. Примкулова - 2 курс PhD докторанты, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Diana@zkgmu.kz Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бүкіл ел бойынша COVID-19 жағдайларының саны өсіп келе жатқандықтан, бұл пандемия бастауыш сынып оқушыларына қаншалықты әсер ететіні туралы алаңдаушылық бар. 2020 жылдың наурыз айынан бастап мектептер қашықтықтан оқыту форматына көшіп, бұл байқаусызда ата-аналарды «Proxy Educators» - сенімді мұғалімдер ретінде жаңа педагогикалық қызметтерін орындауға мәжбүр етті. Осы қысқаша шолуда біз қашықтықтан оқыту мен мұғалімнің имиджін және психикалық денсаулығы арасындағы байланысты зерттейміз. Қашықтықтан оқытумен күрескен ата-аналардың да психикалық бұзылулардың жоғарылағанын байқадық. Қашықтықтан оқыту барысында мұғалімдердің имиджін сақтай отырып, біз осы уақыт ішінде оқушылардың мектептегі білімін жақсарту үшін ата-аналарға қолдау көрсетудің маңыздылығын дәлелдейміз.

Түйінді сөздер : коронавирустық пандемия, қашықтықтан оқыту, отбасылық

/ үйдегі білім, денсаулық, психикалық денсаулық, ата-аналар мен отбасылар,

«Proxy Educators» сенімді оқытушылар, регрессиялық талдау, мектеп / мұғалімнің тиімділігі, стресс / жеңу

Аннотация: Поскольку число случаев COVID-19 по всей стране продолжает расти, есть опасения относительно того, насколько эта пандемия повлияет на учеников начальных классов. С марта 2020 года школы перешли на дистанционный формат обучения, что невольно вынудило родителей выполнять новые педагогические функции «Proxy Educators»-надежных учителей. В этом кратком обзоре мы исследуем связь между дистанционным обучением и образом учителя и психическим здоровьем. Мы также заметили, что у родителей, которые боролись с дистанционным обучением, также были повышенные психические расстройства. Поддерживая имидж учителей в процессе дистанционного обучения, мы доказываем важность поддержки родителей для улучшения школьного образования учащихся в течение этого времени.

Ключевые слова: пандемия коронавируса, дистанционное обучение, семейное / домашнее образование, здоровье, психическое здоровье, родители и семьи, преподаватели-посредники, эффективность школы / учителя, преодоление стресса / преодоление

Annotation: As the number of COVID-19 cases across the country continues to rise, there are concerns about how much this pandemic will affect elementary school students. Since March 2020, schools have switched to a distance learning format, which involuntarily forced parents to perform new pedagogical functions of "Proxy Educators"- reliable teachers. In this brief review, we explore the relationship between distance

learning and teacher image and mental health. We also noticed that parents who struggled with distance learning also had increased mental disorders. By supporting the image of teachers in the process of distance learning, we prove the importance of supporting parents to improve the school education of students during this time.

Keywords: coronavirus pandemic, distance learning, family/home education, health, mental health, parents and families, proxy educators, regression analyses, school/teacher effectiveness, stress/coping

2020 жылдың наурыз айында бүкіл ел бойынша мектептер есіктерін жауып,

«Сovid-19» қоғамдық денсаулық сақтау дағдарысына жауап ретінде қашықтықтан оқыту форматына көшті. Елдегі қалыпты өмірді сақтап қалу үшін онлайн платформалар ашылып, түрлі әмбебап тапсырмалары арқылы оқуды жалғастыруға бел будық. Әлем COVID-19 пандемиясымен күресуді әлі күні жалғастыруда, бірақ білім беру саласында назардан тыс қалған факторлар бар. Атап айтқанда, ата- аналар «proxy educators» - сенімді тәрбиешілерге айналды және көп деген қиындықтарға тап болды. Қашықтықтан оқытуға ауысқаннан бастап, онлайн педагогтар педагогикалық білімді сақтай отырып, жалпы білім мазмұнын үйретуді, оқушылардың эмоционалды қажеттіліктерін бағаламай, мұғалім имиджіне сай емес міндеттер атқара бастады. Мысалы жалғыз бала оқытушысы ғана емес, ата- аналардың тәрбиешісі құралы айналды. Бүгінгі қиын сәтте сан қырлы мәселелерді жүзеге асыруда мұғалімнің атқарар рөлі орасан зор екенін ешкім де жоққа шығармайды. Мұғалім – мектептің жүрегі бола отырып, қазіргі қашықтықтан оқыту кезеңде өзінің тікелей атқаратын қызметінің едәуір ұлғайғанымен қатар, жаңа интернет ресурстарын, желілерін бағындыру қажеттіліктерін өзіне пайдасын тигізіп жатқанын сөзсіз [1].Ұстаздарға әрі ауыр, әрі жауапты міндет жүгі артылды, олар қысқа мерзімді оқу жоспарын дайындап, оны қашықтықтан білім беру жүйесіне бейімдеп, оқу үрдісінің барысын қадағалап, тапсырмаларды орындау барысында, өз бетімен бақылау-пысықтау жұмыстарын орындау жөнінде ұсыныстар береді.

Қашықтықтан оқыту жүйесі мұғалімдердің күйіп қалуы (яғни, психикалық денсаулығының бұзылуы) мен оқушылардың академиялық нәтижелері арасындағы байланысты көрсетті, бұл мұғалімдердің стресс деңгейі жоғарылаған сайын оқушылардың оқуы тиімсіз болатынын дәлелдеді[2]. Эмоционалды күйзелісті бастан кешіретін мұғалімдер де мұғалім мамандығынан кетуі мүмкін деп Чемберс Мак 2019 жылы жарияланған мақаласында айтылған[3]. Және мұғалімдер, proxy educators арасындағы эмоционалды күйзеліс баланың академиялық үлгеріміне теріс әсер етуі мүмкін дегенді білдіреді.

Осы қысқаша шолуда біз қашықтықтан оқыту процессі ата-аналардың, мұғалімдердің психикалық денсаулығына қаншалықты сәйкес екендігін атап кетуіміз қажет. Осы байланысты зерттеу үшін біз пандемия кезінде наурыз-сәуір айларында жүргізілген 50 отбасынан алынған сауалнамасы коронавирустық пандемия туралы мәліметтерін жинадық және талдадық. Мұғалімдерге, отбасыларға, зерттеушілерге, COVID-19 зардап шеккен отбасыларды оқытуға көмек көрсету бойынша ұсыныстар береміз.

Рroxy educators дегеніміз не? Бұл ата-ана, сенімді тәрбиеші ретінде қызмет атқарады және ата-ананың рөлі мұғалімнің, тәрбиешінің міндеттерін басқарады. Осы сауалнама бойынша proxy educators қызметінің маңыздылығын және олардың баласы қашықтықтан оқытуда қиындықтар туындағанын айқындап өтеді. Атап айтқанда, сауалнама сұрақтарының мазмұны келесі сұрақтардан тұрады: "Отбасыңыздағы балалардың біреуі қашықтықтан оқыту арқылы оқуда қиындықтарға тап болды ма?" Сауалнамаға қатысуға құқығы бар 50 (100%) респонденттердің шамамен 51% - ы балаларының кем дегенде біреуі қашықтықтан оқуда қиындықтарға тап болғанын айтты. Қашықтан оқыту барысында proxy educators көбінесе оқушының үй тапсырмаларын орындалуына, үйдегі балалар санына, мектептің қашықтықтан оқыту процессінің төмен қамтамасыздандыруында, интернетке тұрақты қол жетімділік жоқтығы секілді мәселелерді атап көтсетті.

Нәтижесінде қашықтықтан оқыту қиын болған балалары бар ата-аналар психикалық денсаулықтың бұзылуының жоғары белгілерін бастан өткергенін көрсетеді. Бұл айырмашылықтар білім беру мен демографиялық сипаттамаларға тәуелді емес екендігі айқындадық. Балалары қашықтықтан білім беру форматы кезеңінде қиналған ата-аналар және қиындық тудырмаған ата-аналарға қарағанда шамамен 12% стандартты ауытқуларға ие болатын мазасыздық белгілері байқалды.

Біздің нәтижелеріміз proxy educators - ата-аналар, сенімді тәрбиешілер ретінде, олардың балалары қашықтықтан оқыту педагогикасына бейімделуге тырысқан кезде психикалық денсаулықтың бұзылуының жоғарылағанын көрсетеді. Зерттеулер нәтижесінде стресстік оқу ортасы оқушылардың академиялық қабілеттерінің төмендеуіне, бұл осы кезеңде оқушылардың да, ата- аналардың да эмоционалды қажеттіліктерін қанағаттандыруды қажет етеді. Ұзаққа созылған стресстік дағдарыс жаңа нормаға айналуы мүмкін, ал ата-аналар ашушаңдық пен психикалық денсаулықтың созылмалы ауруларына тап болуы мүмкін[4].

Осы қысқаша сипаттамада келтірілген дәлелдер ата-аналарға да, оқушыларға да күнделікті оқу материалдарынан тыс психикалық көмек қажет екенін айқындадық. Мұны білмей, proxy educators оқытушылық рөлге көшіп, ешқандай дайындықсыз, мамандандырылған білімсіз оқу процесін игеруге бет бұрды. Осылайша, мектептер осы кезеңді proxy educators -мен қарым-қатынас орнату үшін, олардың балаларының қашықтықтан оқытуды қалай басқаратынын және оқушыларына тиісті қолдау көрсету үшін қосымша оқу ресурстары мен мектеп психологінің бірқатар жүйелі тексерулер арқылы айқындап, қолдау көрсетілуі қажет. Педагогикалық қарым-қатынас арқылы қашықтықтан оқытуды жақсартумен қатар, мектептер мен саясаткерлер де proxy educators үшін психикалық денсаулық ресурстарымен қамтамассыз етудің маңыздылығы зор. Дәстүрлі түрде мектептер оқушыларға психикалық денсаулық мәселелері бойынша кеңестер береді; алайда, бұл ерекше дағдарыс ата-аналар үшін, proxy educators-дың психикалық денсаулығы үшін қосымша ресурстарды қажет етуі мүмкін, өйткені тәрбиелеуші де, мұғалімде – ата-ана. Оқушылардың академиялық

жетістігі, сайып келгенде, ата-аналардың эмоционалды денсаулығына тікелей байланысты.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қашықтықтан оқыту тәжірибесі/ https://bilimger.kz/88282/ Нурахунова

П.А.

2. McLean, L., & Connor, C. M. (2015). Depressive symptoms in third-grade

teachers: Relations to classroom quality and student achievement. Child Development, 86(3), 945–954. https://doi. org/10.1111/cdev.12344

3. Chambers Mack, J., Johnson, A., Jones-Rincon, A., Tsatenawa, V., & Howard, K. (2019). Why do teachers leave? A comprehen- sive occupational health study evaluating intent-to-quit in public school teachers. Journal of Applied Biobehavioral Research, 24(1), e12160. https://doi.org/10.1111/jabr.12160

4. Zhang, Q., & Sapp, D. A. (2008). A burning issue in teaching: The impact of perceived teacher burnout and nonverbal imme- diacy on student motivation and affective learning. Journal of Communication Studies, 1(2), 152–168.

ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ БАҒАЛАУЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Шaлгынбaeвa К. К.- п.ғ.д., профессор, Рымбeк A.A -педагогика-психология ББ 2-курс магистранты Л.Н Гyмилeв aтындaғы Eyрaзия ұлттық yнивeрcитeтi

Нұр-Cұлтaн қaлacы, Қaзaқcтaн E-mail: kadisha1954@mail.ru , aizat_abzalovna@mail.ru

Aннотация: Oқy-тәрбиe үдерiciндe жacөcпiрiмдeрдiң өзiн-өзi бaғaлayын қaлыптacтырy бaлaның aқыл-oйын, дaрa қacиeттeрi мeн тaнымдық мүмкiндiктeрiн дaмытyғa бaғыттaлaды. Соның нeгiзiндe жacөcпiрiмдeрдiң дүниeтaнымдық көзқарастары қaлыптacaды. Дүниeтaным – жалпы aдaмзaттық құндылықтaр, тaным, өмiр мәнi, eңбeк, қoғaм, тaбиғaт тyрaлы көзқaрacтaр жүйeci. Демек, жacөcпiрiмдeрдің дүниетанымдық көзқарастары олардың өзiн-өзi бaғaлaй oтырып, бiлiмдeр жүйeciн caнaлы мeңгeруіне, лoгикaлық oйлayына, ec, зeйiн, қaбылдay, aқыл-oй қaбiлeттeрiнiң дaмyынa ықпaл eтeдi.

Сондай-ақ, олардың өзiн-өзi бaғaлayының қaлыптacып, дaмyының нeгiзi пeдaгoгикaлық бacқaрy aрқылы жүзeгe acaды. Демек, мұндa cyбъeкт-cyбъeктiлiк қaтынacқa нeгiздeлгeн бacқaрy деп түciнy керек . Мұндaғы тaлaп қoю дa жeкe aмaл тұрғыcынaн кeлгeн, cyбъeктiлiк қaтынacтa жүзeгe acырылyы тиіс. Бaлaның өзiнe қoйылғaн тaлaптың мәнiн, oны қaжeттiлiк eкeнiн түciнyдiң мaңызы зoр. Бұл мaқaлaдa жacөcпiрiмдeрдiң өзiн-өзi бaғaлayын қалыптастыруға педагогикалық- психологиялық тұрғыдан мазмұндық cипaттама жасалды.

Түйінді cөздeр: жacөcпiрiм, пcихoлoгиялық мaңыздылық, бaғaлay, ceнiмдiлiк, құндылық-бағдарлы көзқарас, өзін-өзі дамыту, әлеуметтік жауапкершілік және т.б.

Аннотация: Формирование самооценки подростков в образовательном процессе развивает умственные, индивидуальные и познавательные способности ребенка. На этой основе формируется мировоззрение подростков. Мировоззрение

- система взглядов на общечеловеческие ценности, знания, смысл жизни, труда, общества, природы. Поэтому мировоззрение подростков основывается на их самооценке, способности овладеть системой знаний, логическом мышлении, эк, внимании, восприятии, умственных способностях.

Также основа формирования и развития их самооценки реализуется через педагогическое управление. Поэтому здесь следует понимать правитель, основанный на объектно-субъектных отношениях. Претензия здесь также должна быть сделана на индивидуальной основе, с индивидуальной точки зрения. Важно понимать суть требований к ребенку, что это необходимо. В данной статье дана педагогико-психологическая характеристика формирования самооценки подростков.

Ключевые слова: подростковый возраст, психологическая значимость, оценка, авторитетность, ценностное отношение, саморазвитие, социальная ответственность и др.

Annotation: The formation of self-esteem of adolescents in the educational process develops intelligent, individual and cognitive abilities of the child. On this basis, the worldview of teenagers is formed. Worldview - a system of views on the general values, knowledge, meaning of life, labor, society, nature. Therefore, the worldview of adolescents is based on their self-esteem, the ability to master the system of knowledge, logical thinking, ec, attention, perception, mental abilities.

Also the basis for the formation and development of their self-esteem is realized through pedagogical management. Therefore, it is necessary to understand the ruler here, based on object-subject relations. Claims here should also be made on an individual basis, with an individual point of view. It is important to understand the requirements for the child, that it is necessary. In this article, the pedagogical and psychological characteristics of the formation of self-esteem of adolescents.

Keywords: adolescent age, psychological significance, assessment, authority, value attitude, self-development, social responsibility, etc.

Бүгінгі таңдағы қоғам, білім беру саласының жетілдірілуімен қатар, әрбір жеке адамның қажеттіліктерін ескере отырып, тәрбие мен білім берудің мақсаттарын нақты анықтауды талап етуде. Осыған орай Қазақстан Республикасы Үкіметі тарапынан 2021 жылдың 8 ақпанында № 471 бұйрығымен «Өмір бойы білім алу тұжырымдамасы (үздіксіз білім беру)» бекітілген болатын[1]. Бұл тұжырымдаманың міндеттері ҚР Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың 2018 жылғы 15 ақпандағы Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының «жан-жақты және әділ сапалы білім беруді қамтамасыз ету және бршаға арналған өмір бойы оқу мүмкіндігін көтермелеу» сынды мақсатына сәйкес келеді [2]. Сонымен қатар осы тұжырымдамада өмір бойы білім алу идеясының мәні ашылып, оны жүзеге асыру үшін қажетті негізгі қағидалр мен құралдар ұсынылған. Демек, өмір бойы білім алу тұжырымдамасы

әрбір адамның қажеттіліктері мен қабілеттеріне сәйкес өзінің әлеуетін ашып, толыққанды жүзеге асыруға мүмкіндік жасауға бағытталған парадигма.

Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі педагогика ғылымы тәрбие саласындағы басымдық міндеттердің бірі ретінде жасөспірімдерге жалпы адамзаттық құндылықтарын меңгерту негізінде тәрбиелеу қажеттігін дәлелдеп отыр. Себебі, жасөспірімдердің қоғамдық өмірден өз орнын таба білу үшін бойындағы табиғи дарыны мен қабілетінің ашыла түсуіне көмектесудің қажеттілігі арта түсуде. Өйткені, өзін бағалау ең алдымен, адамға басқалардың беретін бағасына қарай қалыптасады. Адам өзін айналасындағылар қалай бағалайтынына қарай өзін-өзі бағалауға бейім келеді. Өзіндік бағалау тұлғаның өзіне ғана тән жеке құндылығы. Яғни өзіндік бағалау дегеніміз - адамның өзін-өзі құрметтеу сезімінің дамуы, жеке құндылығын сезу. Сондай-ақ, өзін-өзі бағалау ойлауға, еске сақтауға, мінез- құлықтың қалыптасуына , өзге іскерлік пен дағдылардың жетілуіне ықпал етеді. Ол адамның қажетіліктері мен өзіндік санасына, кәсіптік тұрғыда өзін-өзі айқындауына, тәрбие процесі мен мақсатарына, оның нәтижелеріне, әлеуметтік және эмоционалдық жағдайында, адамның өз-өзіне және өзге жандарға қатынасына әсер етеді. Өзіндік бағалау өз іс- әрекетін бағалауда маңызды роль атқарады, онсыз өмірде өзін анықтау мүмкін емес.

Тарихы. Жacөcпiрiм - бұл yaқыт әр aдaм үшiн өтe мaңызды, oқиғaлaр мeн өзгeрicтeргe, қaрaмa-қaйшылықтaр мeн келеңсіз жағдайларға тoлы кезең. Мәселен, жacөcпiрiмнің oнтoгeнeз кeзeңi (10-11-дeн 15-17 жacқa дeйiн), бaлaлық шaқтaн жacтық шaққa ayыcyғa cәйкec кeлeдi. Өйткені, өзін-өзі бағалау бір жағынан, жасөспірімнің өзін-өзі сипаттау және өзін-өзі түсіндіру барысында алынатын өзі туралы нысандық білімдерге, ал екінші жағынан, қоғамдағы құндылықтар (идеалдар, нормалар, эталондар, үлгілер және т.б.) жүйесіне, тұлғалық мағыналар жүйесіне, жасөспірімнің өзге адамдармен, топтармен бағалануына және олардан болашақта күтілетін бағаларға сүйенеді. Бұл ретте өзін-өзі бағалаудың мазмұны, біріншіден, қоғам құндылықтарын қабылдау немесе қабылдамауға, екіншіден, оң немесе теріс әр түрлі қарым-қатынаста болуы мүмкін жасөспірімнің өзгелермен берілген бағаларының мазмұнына, үшіншіден, жасөспірімнің өзіне қатысты басқалармен берілген бағаларға қатысты қатынасына тәуелді.

Негізгі бөлім. Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы көбінесе тұлғаның әлеуметтік бейімделуін анықтайды, оның мінез-құлқы мен іс-әрекетін реттеуші болып табылады. Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы қоршаған ортадан кері байланыс ала отырып, белсенділік пен тұлғааралық қарым-қатынас процесінде қалыптасады. Демек, жаасөспірімнің өзін-өзі бағалауының қалыптасуына қоғам үлкен әсер етеді.

Зерттеуші ғалым А.А. Реана, «жасөспірімдік шақтан бастап, физикалық дүниедегі адамның мінез-құлқы балалардың мінез-құлқынан көбірек ерекшеленеді»- дей келіп, ол «жасөспірімдік шақтың бірінші кезеңінде өзін жалпы қабылдаумен қатар баланың өзіне деген ситуациялық теріс қатынасы да басқалардың, әсіресе құрбыларының бағалауына байланысты сақталады» - деп есептейді [3].

Сонымен қатар жеткіншектің өзіне деген сыни көзқарасы, өзіне деген қанағаттанбау тәжірибесі өзін-өзі бағалау қажеттілігінің артуы, тұлға ретінде өзіне

деген жалпы оң көзқарасымен қатар жүреді. Бұл жаста баланың өзін-өзі бағалауы бірте-бірте ситуациялық тәуелділікті жоғалтады және тұрақты сипатқа ие болады. Осы жастың екінші кезеңінде, 14-15 жаста жасөспірімнің қазіргі кездегі өзіне деген қатынасын анықтайтын «операциялық өзін-өзі бағалау» деп аталатын сезім пайда болады. Бұл өзін-өзі бағалау жасөспірімнің өзінің жеке қасиеттерін, мінез-құлық формаларын ол үшін оның жеке басының идеалды формалары ретінде әрекет ететін белгілі бір нормалармен салыстыруына негізделген.

Мәселенн, Д.Н.Дубровин атап өткендей, жасөспірім басқалардың сыртқы келбетіндегі әдемі және ұсқынсыз нәрсеге алаңдайды. Өз денесіне келетін болсақ, жасөспірімнің өзіне деген қанағаттану немесе қанағаттанбау дәрежесі көбінесе оның сыртқы түріне байланысты және оның өзін-өзі бағалауына айтарлықтай әсер ететінін атап өтуге болады [4]

Ал, Л.П.Фридманның пікірінше, өзін-өзі бағалаудың адекватты деңгейі жасөспірімде сыншылдық емес, өзіне деген сенімділік, өзін-өзі сынау, табандылық немесе шектен тыс сенімділік қалыптастыруға ықпал етеді. Сондай-ақ өзін-өзі бағалаудың табиғаты мен оқу және әлеуметтік белсенділік арасында белгілі бір байланыс бар. Адекватты өзін-өзі бағалауы бар жасөспірімдерде оқу үлгерімі жоғары, олардың оқу үлгерімінде күрт секіріс байқалмайды, әлеуметтік және тұлғалық мәртебенің жоғарылығы байқалады. Адекватты өзін-өзі бағалауы бар жасөспірімдердің қызығушылықтары кең, олардың қызметі қарым-қатынас процесінде басқаларды және өзін тануға бағытталған қалыпты және мақсатқа сай тұлғааралық байланыстарға емес, әр түрлі әрекет түрлеріне бағытталған [5].

Жасөспірім достарды, пікірлес адамдарды белсенді түрде іздейді, көп уақытты сенімді және эмоционалды қарым-қатынасқа арнайды, онда ол шектен шығуға және жанашырлықтың тез өзгеруіне бейім. «Мен кіммін?», «Мен қандаймын?» деген сұрақтарға жауап іздеу және өзінің ерекшелігін, басқаларға ұқсамауын сезіну кез келген жасөспірімді бей-жай қалдырмайды, бірақ көбінесе травматикалық жағдайында осы сұрақтарға назар аударылады, ал жауап іздеу эмоционалды күйзеліспен, шатасушылықпен бірге жүреді. , мазасыздық және мінез-құлық бұзылыстары. Жасөспірімнің жеке тұлғасын дамытудың маңызды сәттерінің бірі – өзін-өзі танудың, өзін-өзі бағалаудың қалыптасуы, өзін-өзі тәрбиелеу қажеттілігінің туындауы [5, 30 бет],.

Зерттелуі. Отандық және шетелдік көптеген зерттеулер ата-аналарға қарағанда құрдастарының жасөспірімнің өзін-өзі бағалауына көбірек әсер ететінін көрсетті. Бірақ бұл жағдай жастарды ата-аналарынан иеліктен шығару дегенді білдірмейді. Сауалнама статистикасы көрсеткендей, балалар достарының арасында да, отбасында да өздерінің қауіпсіздігін бірдей сезінеді. Зерттеушілер жасөспірімнің өміріне ата-ананың қатысуы оның жалпы өзін-өзі бағалауына, құрдастары мен педагогикалық факторларына қабілеттерін бағалауға көбірек әсер ететінін анықтады.

Негізгі сәттердің бірі-жасөспірім кезеңінде адамның сапалы жаңа әлеуметтік позицияға шығуы және адамның сана-сезімі мен өзін-өзі тануы қалыптасатын және белсенді дамитын рөлі. Бірте-бірте ересектердің бағаларын тікелей көшіруден бас тарту орын алады, ішкі критерийлерге сенім артады. Әр жасөспірімнің мінез-құлқы оның өзін-өзі бағалауымен көбірек реттеле бастайды.

Жасөспірімдер мәселесін зерттеумен отандық Л.И. Божович айналысты [6]; Л.С. Выготский [7]; Л. А. Регуш[8] және шетелдік К. Левин [9]; Х. Ремшмидт [10] және т. б. психология саласындағы ғалымдар.

Жасөспірімнің өзегі-өзін-өзі бағалау, ол құрдастарымен, сондай-ақ ересектермен қарым-қатынаста жасөспірімнің мінез-құлқын реттей бастайды. Өзін – өзі бағалаудың жеткіліктілігінің жоғарылауымен сөйлеу әрекетінің модерациясы мен орындылығы артады-керісінше, өзін-өзі тану деңгейі неғұрлым төмен болса, мінез-құлық соғұрлым импульсивті болады.

Бірлескен іс-әрекеттегі қиындықтар көбінесе жасөспірімнің топтағы орынсыз мәртебесіне байланысты, сондай-ақ өзін-өзі бағалаудың жеткіліксіздігі салдарынан немесе салдарынан туындайтын проблемалардан туындайды. Демек, жасөспірімдердегі өзін – өзі бағалау деңгейін дұрыс талдау және оның ұжым ішіндегі қарым-қатынастармен байланысы әлеуметтік тәрбиешінің, психологтың және бүкіл профессорлық-оқытушылық құрамның маңызды диагностикалық міндеті болып табылады

Мәселен, Л. И. Божович: « өзін – өзі танудың дамуы және оның маңызды жағы – өзін-өзі бағалау-бұл жасөспірімде белгілі бір формалар мен тәжірибелердің барлық спектрімен бірге жүретін күрделі және ұзақ процесс» екенін айтады.

«Олардың мүмкіндіктері мен қабілеттерін талдауға әлі жетілмеген әрекеттер, содан кейін көтерілу, содан кейін, керісінше, өз-өзіне күмәндану және ауытқулармен бірге жүреді. Кейбір жағдайларда жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы қайшылықты болып шығады: саналы түрде ол өзін маңызды, тіпті ерекше адам ретінде қабылдайды, өзіне, қабілеттеріне сенеді, өзін басқа адамдардан жоғары қояды. Сонымен қатар, оның ішінде күмән мен белгісіздік те бар»- дейді [6, 52 бет].

Осылайша, жасөспірімнің өзін-өзі тану процесінде өзін-өзі бағалаудың дамуы секірістерде орын алады: оның объективтілігінің өсуімен бір өзін-өзі бағалаудан екіншісіне күрт ауысулар байқалады, сонымен қатар өзін-өзі бағалауда шектен тыс жағдайлар болуы мүмкін. Өзін-өзі бағалауды орнату процесі әрдайым әртүрлі сезімдердің тәжірибесімен бірге жүреді, өйткені жасөспірімнің өзіне деген қызығушылығы артады. Жасөспірім ересектердің жеке басының, ақыл-ойының, қабілетінің жеке қасиеттерін бағалауға өте сезімтал. Ол өте үлкен осалдығымен ерекшеленеді. Бұл кезең жеке қасиеттердің дамуына әкелуі мүмкін, мысалы, оқшаулау, өзін-өзі сезінбеу, өзіне-өзі күмәндану, ұялшақтық, және т. б. сияқты өзін-өзі сынаудың ауыр тәжірибесі болып табылады.

Алайда, өмірдің талаптарын толық қабылдауға және сыртқы әлемдегі өз позициясын, құндылығын түсінуге психологиялық дайындыққа ие бола отырып, жасөспірім өзін өзгертуге тырысады, Әлеуметтік және жеке өмірінде, сондай-ақ қызметінде өзін-өзі жетілдіруге тырысады. Сонымен қатар, жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы және өзі туралы идеясы оның өзін-өзі тәрбиелеу мен өзін-өзі дамытудың реттеуші процесін басқарады. Бірақ өзін-өзі бағалау әлі жеткілікті, белгілі бір тұрақтылық пен жеткіліктілікке ие болмағандықтан және оның идеалы туралы идеяда әлі де қажетті жетілу дәрежесі жоқ болғандықтан, жасөспірім өзінің көзқарасы бойынша оң, бірақ объективті теріс қасиеттерді дамыта алады [6, 64 бет].

Демек, жасөспірім кезеңіндегі дағдарыс өзін-өзі танудың жаңа деңгейінің пайда болуымен және көрінісімен байланысты, оның ерекшелігі жасөспірімнің өзіне тән қасиеттері бар барлық адамдардан айырмашылығы бар адам ретінде өзін- өзі тану қабілеті мен қажеттілігімен сипатталады. Бұл, ең алдымен, жасөспірімнің өзін-өзі растауға, өзін-өзі көрсетуге және өзін-өзі тануға деген ұмтылысын тудырады (яғни, ол өмірде құнды және қажет деп санайтын жеке қасиеттерінде өзін дәлелдеуге деген ұмтылыс) және өзін-өзі тәрбиелеу.

Қорытындылай келе біз, жасөспірімдерде психикалық дамудың ерекшеліктері негізінен тұлғаның қалыптасуында көрінеді, бұл "Мен" бейнесінің ерекшеліктерінде (өзіне және оның адам туралы идеяларға қатысты); құндылық- мотивациялық саланың ерекшеліктері (жасөспірімдердің ниеттері, тілектері, мұраттары); психологиялық жыныстың қалыптасу ерекшеліктері және т.б.

Жасөспірімдердің өзін-өзі бағалауы өзіне деген сенімділіктің дамуына және басқаларға деген сенімділікке, қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыруға және олардың оқуына қанағаттану деңгейіне айтарлықтай әсер етеді. Жасөспірім кезіндегі Орталық тұлғалық неоплазма – өзін-өзі танудың жаңа деңгейін қалыптастыру – «Мен тұжырымдама» -өзін, оның мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін, басқа адамдармен ұқсастығын және айырмашылығын-бірегейлік пен бірегейлікті түсінуге деген ұмтылыста көрінеді. Сөйтіп, «Мен» тұжырымдамасының бір бөлігі-онымен қатар қалыптасатын жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы болып табылады деп тұжырым жасауымызға болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Өмір бойы оқу (үздіксіз білім беру) тұжырымдамасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 8 шілдедегі № 471 Қаулысы

2. Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 Жарлығы. 2018 жылы қабылданған 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары

3. Реан, А. В. Психология педагогической деятельности [Текст] / А. В Реан. – Ижевск: Колос, 2014. – 342 с.

4. Дубровин Д. Н. Психологическая адаптация как факторличностного самоопределения в подростковом возрасте [Текст] / Д. Н. Дубровин // Мир психологии. – 2017. – № 4. – С. 64-75.

5. Фридман, Л.П. Изучение личности учащегося и ученическихколлективов / Л.П. Фридман. – М.: Знание, 2015г.

6. Божович Л.И. Проблемы формирования личности. Избранныепсихологические труды [Текст] / Л. И. Божович – Воронеж: Модэк, 2017. – 372 с.

7. Выготский Л.С. Педагогическая психология // М., Педагогика, 2011. – 5 с.

8. Регуш Л. А. Наш проблемный подросток: понять и договориться.[Текст] / Л.А. Регуш. – СПб, Феникс. – 2012. – 479 с.

9. Левин К. Динамическая психология [Текст] / К. Левин. – М.: Смысл, 2019. – 568 с.

10. Ремшмидт Х. Подростковый и юношеский возраст: Проблемыстановления личности [Текст]/ Х. Ремшмидт. – М.: Педагогика, 2010. – 320 с.

УДК 371.1 МРНТИ14.07.07

ПРОБЛЕМЫ МОДЕРНИЗАЦИИ НЕПРЕРЫВНОГО

ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН

Ш.Ж. Колумбаева- к.п.н., профессор Казахского Национального педагогического университета имени Абая

kolumb_09@mail.ru

А.К. Айтпаева- к.п.н., доцент Казахского Национального педагогического университета имени Абая

alma-arujan@mail.ru Казахстан, г. Алматы

Аннотация: Мақалада ҚР-дағы педагогикалық білім мен жоғары мектепті модернизациялау мәселелері қарастырылады. Жоғары мектепті дамыту тәсілдері қарастырылуда және жоғары білім берудің жаңа моделінің стратегиялық бағдарлары айқындалды. Жоғары тиімді білім беру жүйесі ел экономикасы мен қазақстандық қоғамның тұрақты өсуін қамтамасыз етудің негізгі факторларының бірі болып табылады. Мемлекетіміздің білім беру жүйесінде жүргізіліп жатқан реформалардың мақсаты – жаһандануды ескере отырып, оны нарықтық экономика жағдайында сапалы қайта құруды қамтамасыз ету. Мақалада авторлар білім беруді модернизациялау осы салада жинақталған оң әлеуетті сақтау негізінде осы процесті тереңдету және дамыту үшін жаңа құқықтық, ғылыми, әдістемелік, қаржылық және материалдық жағдайларды және тиісті кадрлық қолдауды қажет етеді деген қорытындыға келеді.

Түйінді сөздер: үздіксіз педагогикалық білім беруді модернизациялау, жоғары мектеп, педагогикалық инновация, ақпараттық технологиялар.

Аннотация: В статье рассматриваются проблемы модернизации педагогического образования и высшей школы в РК. Рассматриваются подходы к развитию высшей школы. Конкурентоспособная система образования является одним из основных факторов обеспечения устойчивого роста экономики страны и казахстанского общества. Цель проводимых реформ в системе образования нашего государства – обеспечение качественного ее преобразования в условиях рыночной экономики с учетом глобализации. Авторы в статье приходят к выводу, что модернизация образования требует создания новых правовых, научно- методических, финансово-материальных условий и адекватного кадрового обеспечения для углубления и развития этого процесса на основе сохранения накопленного в этой сфере позитивного потенциала.

Ключевые слова: модернизация непрерывного педагогического образования, высшая школа, педагогическая инноватика, информационные технологии.

Annotation: The article deals with the problems of modernization of lifelongs pedagogical education and higher education in the Republic of Kazakhstan. Approaches

to the development of higher education are considered and strategic guidelines of the new model of higher education are determined. A highly effective education system is one of the main factors for ensuring sustainable growth of the country's economy and Kazakhstan's society. The purpose of the ongoing reforms in the education system of our state is to ensure its qualitative transformation in a market economy, taking into account globalization. The authors of the article come to the conclusion that the modernization of education requires the creation of new legal, scientific, methodological, financial and material conditions and adequate staffing to deepen and develop this process on the basis of preserving the positive potential accumulated in this area.

Keywords: reforming of lifelong pedagogical education, higher school, pedagogical innovation, information technologies.

Развитие системы непрерывного образования в Республике Казахстан, вследствие растущей и углубляющейся взаимосвязи и взаимозависимости всех стран и народов мира, невозможно рассматривать в отрыве от процессов и тенденций развития мирового образовательного пространства. Глубокое реформирование всех сфер жизни казахстанского общества, включая ее системы образования, предполагает их максимальную гуманитаризацию в условиях смены ценностных ориентаций, овладение современными информационными технологиями. Это требует разработки новых подходов к развитию высшей школы, определение ее стратегических ориентиров, новых моделей высшего образования, а также формирования у специалистов такой гуманистической и информационной культуры, которая обеспечивает органическое включение человека в гармоничные отношения с природой, обществом, другими людьми, народами, социальными институтами [1].

Современное высшее образование предполагает наполнение его новейшими образовательными программами. Важным условием решения этой проблемы является модернизация высшей школы. Важное значение для определения направлений модернизации образования имеет послание Президента страны К.К.Токаева к народу Казахстана, наметившего стратегию развития всех сфер общества. Одним из приоритетов этой стратегии является высшее образование. Конечная цель стратегии развития образования предполагает создание и развитие новой национальной модели образования, способной, как отметил Президент, обеспечить высокое качество обучения и воспитания, подготовку высококвалифицированных кадров с новым мышлением и более высоким уровнем нравственности, с четким пониманием задач, стоящих перед обществом, со стороны обучающих структур и учащихся.

В основе модернизации образования лежит непрерывное образование, другими словами, образование через всю жизнь, рассматриваемое как развитие непрерывного процесса образования, обеспечивающее преемственность его ступеней, и профессиональной ориентации обучающихся. Нынешняя система непрерывного образования способствует опережающему характеру развития креативных способностей человека и умений принимать ответственные решения в условиях неопределенности образования, также способствует ориентированию на решение глобальных проблем современности, существенному расширению

возможностей образования, направленного намного функциональную образованность, обусловливает успешную адаптацию в новой информационной, социальной и профессиональной среде, а также способствует сохранению и дальнейшему гармоничному развитию человеческого общества, в том числе личности [2].

Высокоэффективная система образования является одним из основных факторов обеспечения устойчивого роста экономики страны и казахстанского общества. Цель проводимых реформ в системе образования нашего государства – обеспечение качественного ее преобразования в условиях рыночной экономики с учетом глобализации. Реформирование образования требует создания новых правовых, научно-методических, финансово-материальных условий и адекватного кадрового обеспечения для углубления и развития этого процесса на основе сохранения накопленного в этой сфере позитивного потенциала.

Проводить качественную реформу образования в условиях динамичных социально-экономических изменений в обществе возможно только при наличии детально проработанной стратегии, учитывающей как реальную ситуацию, сложившуюся в сфере образования, нарастающие тенденции и действующие отношения, так и возможные пути будущего развития общества и государства. Такая стратегия должна стать основой для разработки гибкой тактической программы действий, постоянно адаптируемой к быстро изменяющимся реальным условиям. [1]

Разработка программы продиктована необходимостью изменений в организационно-экономических, содержательно-методических, правовых и социально-психологических отношениях, сложившихся в сфере образования. Она наряду с действующими государственными и ведомственными программами в сфере образования и новым нормативно-законодательным его обеспечением составит организационную основу реализации государственной политики в сфере образования.

Особое значение имеет призыв Главы государства к модернизации системы образования и выводу его на международный уровень развития. Поставленные в нем задачи отражают новый этап активной деятельности всего общества и государства по созданию необходимых условий, которые должны обеспечить вывод республики к середине текущего века по вхождению Казахстана в число 30 самых развитых стран мира.

Образование выступает важнейшим фактором достижения заданных целей. В условиях современного динамичного развития и глобальной конкуренции от образования требуется, чтобы оно было качественным и непрерывным на протяжении всей жизни. Поэтому перед казахстанской системой образования поставлена задача овладения современными методиками и программами обучения, повышения качества преподавания, обучения востребованным знаниям и навыкам, таким как трехязычие, (казахский, русский, английский), Soft skills, hard skills, критическое мышление и т.д. Кадровому обеспечению индустриально- инновационного развития Казахстана послужит гарантирование государством получения молодыми людьми технического образования, что было и указано Президентом страны на одном из его выступлении.

В педагогическом образовании необходимо продолжить внедрение на всех уровнях обучения принципа дуальности, что способствует закреплению у молодых людей не только теоретических знаний, но и практических навыков и умений работы на производстве, в том числе высокотехнологичного и инновационного характера.

Согласно словам Президента, в рамках оптимизации необходимо укрепить непрерывную вертикаль образования. Важно восстановить логическую взаимосвязь всех видов «возрастного» образования как целостного лифта: дошкольного, начального, среднего, профессионального, высшего и послевузовского. Он отметил, что, во-первых, надо принять меры по повышению качества директорского корпуса в системе среднего образования. Во-вторых, надо наладить контроль за соблюдением государственных образовательных стандартов в частных школах, колледжах и вузах, включая международные. В-третьих, важно провести процесс оптимизации и профилизации вузов. Кроме того, по словам Президента, необходимо правительству совместно с Министерством труда и социальной защиты населения ввести практику разработки и опубликования пятилетнего общенационального прогноза казахстанского рынка труда. Такой документ станет путеводителем для выпускников казахстанских школ при выборе профессий. Также, по мнению Президента, следует провести ревизию всех действующих вузов и по ее итогам оптимизировать их число путем объединения или упразднения отдельных учреждений. В-четвертых, важно развивать дуальное профессиональное образование. Необходимы современные центры прикладных квалификаций, которые позволят преодолеть дефицит кадров массовых профессий, поручил Президент [1].

Педагогической общественности известно, что модернизация современной казахстанской системы высшего образования началась с присоединения Казахстана к Болонскому процессу, что предполагало вхождение в единое европейское образовательное пространство, построенного на ряде обязательных принципов. Среди них:

-многоуровневая система высшего образования;

-введение системы академических кредитов;

-обеспечение академической мобильности студентов и преподавателей;

-выдача единого европейского приложения к диплому;

-контроль над качеством высшего образования и др.

Казахстан успешно внедрил в свое образовательное пространство кредитную технологию обучения. Общепризнанными достоинствами кредитной технологии обучения являются соответствие международным общеобразовательным стандартам и решение проблемы признания документов об образовании, унификация образовательных программ с учетом мировых тенденций, академическая свобода и вариативность учебных программ.

Модернизация высшего образования – это инновационный процесс преобразования всей ее системы, нацеленной на максимальное удовлетворение образовательных потребностей обучающихся по самому широкому диапазону специальностей, уровней образования, учебных заведений и информационно- образовательных ресурсов. Основная цель –повышение качества. Качество

образования мировое сообщество рассматривает как непременное условие установления отношения взаимного доверия между государствами, а также соотносительности, мобильности, сопоставимости и привлекательности между различными системами образования. Развитие рыночных отношений создало принципиально новую ситуацию в области высшего педагогического образования: растущая глобализация, интернационализация, диверсификация, цифровизация всех аспектов жизни современного общества сопровождаются жесткой проверкой на конкурентоспособность всех национальных систем образования. Конкурентоспособность становится новым показателем качественности и основным конкурентным преимуществом высшего педагогического образования, а, следовательно, ее жизнестойкости, развитости и эффективности [3].

Жампеисова К.К., Хан Н.Н., Колумбаева Ш.Ж. в своих работах отмечают, что основными условиями эффективного формирования конкурентноспособной образовательной среды вуза должны стать: готовность вуза работать в инновационном режиме (системное обновление содержания образовательных программ, с учетом основных тенденций (глобализации, интернационализации, диверсификации, цифровизации); включенность ППС в разработку инновационных проектов; использование, внедрение передовых современных прорывных технологий обучения и воспитания будущих педагогов, цифровых информационно-коммуникационных в том числе, активного использования дистанционных форм обучения, проведения вебинаров (онлайн-лекции, онлайн- семинары, веб-конференции) с целевой установкой на саморазвитие, самосовершенствование, самообразование, овладение цифровыми компетенциями и пр.; приоритет педагогической практики в школах с инновационным типом развития; приоритетность научно-исследовательской, проектной и социально значимой деятельности студентов, использование возможностей научно-исследовательской работы с целью формирования готовности будущего педагога работать в условиях инновационной деятельности школы, в частности цифровизации; высокий уровень финансового, материально- технического и социально-бытового обеспечения студентов; предоставление возможности обучающимся выбора образовательных траекторий профессионального становления); ориентация ППС на личностно- ориентированный, диалоговый, практико-ориентированный характер обучения в рамках компетентностного, креативно-развивающегося обучения и логики развертывания специально создаваемых педагогических ситуаций, активное использование инновационных педагогических технологий, информационно- коммуникационных в том числе; радикальное улучшение материально технической базы педагогического вуза, включение их в глобальную сеть Интернет и локальные информационные сети, оснащение лабораторий и кафедр современным оборудованием, приборами, материалами, что обеспечит повышение качества учебного процесса, так и поддержку вузовской науки[2].

Список литературы:

1. Шаймуханова С.Д., Кенжебаева З.С. Модернизация образования Республики Казахстан: состояние и перспективы развития // Успехи современного естествознания. – 2014. – № 5-1. – С. 174-178

2. Жалгасова А.А., Койшигулова Л.Е., Жубангалиева Г.Г. Aндрагогический подход и принципы в системе непрерывного образования //Абай атындағы ҚазҰПУ-ң ХАБАРШЫСЫ «Педагогика ғылымдары» сериясы, N2(66), 2020.-с.26-30

3. Балыкбаев Т.О., Жампеисова К.К., Хан Н.Н., Колумбаева Ш.Ж. Конкурентоустойчивость высшего педагогического образования //Абай атындағы ҚазҰПУ-ң ХАБАРШЫСЫ «Педагогика ғылымдары» сериясы, N3 (59), 2018-c.4- 11

ИМИДЖ ПЕДАГОГА КАК ВАЖНЫЙ АСПЕКТ ЕГО

ПРОФЕССИОНАЛИЗМА И СРЕДСТВО ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ЭФФЕКТА

С.Е. Досжанова - к.п.н., доцент

Республика Казахстан, Актобе

sveta1108@inbox.ru Актюбинский региональный университет имени К.Жубанова

Аннотация: Бұл мақалада білім беру процесінде студенттерді - болашақ педагогтарды даярлау процесіне әсер ететін кәсіби имидждің маңыздылығы мен рөлі қарастырылады. Кәсіби имидж – әрбір педагогтың маңызды құзыреті және педагогикалық қызметтің тиімділігін тікелей арттыратын талап етілетін кәсіби сапа. Бұл білім беру процесіне қатысушылардың педагогикалық өзара әрекеттесуіне тікелей әсер ететін мұғалімнің имиджі, оқу процесінде рұқсат ету нормаларын реттейді және тұтастай алғанда білім алушының педагогикалық үрдіске қатысу дәрежесін анықтайды.

Түйінді сөздері: педагогикалық қызмет, құзыреттілік, кәсібилік, имидж, жеке имидж, кәсіби имидж, имидж құрылымы, педагогикалық әсер.

Аннотация: В данной статье рассматривается значимость и роль профессионального имиджа, влияющего на процесс подготовки студентов – будущих педагогов в образовательном процессе. Профессиональный имидж – важная компетенция каждого педагога и востребованное профессиональное качество, непосредственно повышающее эффективность педагогической деятельности. Именно имидж педагога оказывает непосредственный эффект на педагогическое взаимодействие участников образовательного процесса, регулирует нормы дозволенности в процессе обучения и определяет в целом степень вовлеченности обучающегося в педагогический процесс.

Ключевые слова: педагогическая деятельность, компетенции, профессионализм, имидж, индивидуальный имидж, профессиональный имидж, структура имиджа, педагогический эффект.

Annotation: This article examines the importance and role of the professional image that influences the process of training students – future teachers in the educational process. Professional image is an important competence of every teacher and a sought- after professional quality that directly increases the effectiveness of pedagogical activity. It is the image of the teacher that has a direct effect on the pedagogical interaction of participants in the educational process, regulates the norms of permissiveness in the learning process and determines the overall degree of student involvement in the pedagogical process.

Keywords: pedagogical activity, competence, professionalism, image, individual image, professional image, image structure, pedagogical effect.

Общество и те коренные изменения, которые произошли в целом за последние годы, коренным образом изменили представления о школе, ее целях, возможностях и перспективах развития, остро поставили вопрос о приоритетах образования и воспитания, порождая требования к профессионализму педагога. Сегодня сущность педагогического труда заключается в призвании учителя помочь обучающемуся состояться и как личности, и как профессионалу. Совершенствование подготовки учительских кадров требует не только систематического улучшения содержания и методики их обучения, но и становления и развития духовной культуры личности, что смогло бы обеспечить полноценную профессиональную деятельность педагога в условиях обновляющегося общества.

Педагогические вузы осуществляют подготовку специалиста, владеющего определенным набором знаний, умений, технологий, но особенность профессии педагога заключается непосредственно в самой личности учителя. Интерес к личности учителя - это своеобразное средство активизации непосредственного интереса к предмету. Центральное место в содержании нормативно-правовых документов системы высшего образования занимают общеобразовательные, базовые и профессиональные компетенции, которые и послужат основой продуктивного функционирования будущего педагога. Понятие профессионально- педагогической компетенции преподавателя - это не только единство его теоретической и практической готовности к осуществлению педагогической деятельности, но и понятие, соответствующее требованиям времени, помогающее адекватно действовать в постоянно меняющейся ситуации.

Профессионализм педагога как ключевой фигуры системы образования определяет в значительной степени развитие не только образования, но общества в целом. Современный преподаватель должен быть профессионально гибким, мобильным, способным быстро адаптироваться к происходящим переменам. В работах, посвященных профессионализму педагога, встречаются разные определения этого понятия. Одна из характеристик содержания понятия

«профессионализм педагога» исследователями характеризуется как интегральная характеристика личности, представляющая совокупность педагогической компетентности, мастерства, профессионально значимых качеств и индивидуального имиджа педагога, обеспечивающая эффективность и оптимальность образовательной деятельности. А это означает, что как бы ни был

профессионально подготовлен учитель, он просто обязан постоянно совершенствовать свои личностные качества, всякий раз создавая такой образ педагога, который вдохновлял бы ученика, а это, собственно, и есть не что иное, как профессиональный имидж. Исходя из этого, сегодня наиболее востребованным профессиональным качеством, непосредственно повышающим эффективность педагогической деятельности, становится профессиональный имидж педагога.

Изучение имиджа обусловлено теми процессами, которые происходят в современном обществе, а именно, обращение к личности как центру общественной системы, предопределившей рост значимости человеческой индивидуальности, выражающейся в ее способностях, качестве профессиональной подготовки, восприимчивости к нововведениям, готовности к творческому поиску и реализации широких социальных контактов личности.

В соответствии с содержанием профессиональной педагогической деятельности Н.В.Кузьмина в структуре профессионализма выделяет аутопсихологическую компетентность, выражающуюся в умении осознавать уровень собственной деятельности, своих способностей, знание о способах профессионального самосовершенствования, умение видеть причины недостатков в своей работе, в себе, желание самосовершенствования. Непосредственным отражением данных процессов сегодня выступает имидж, требующий изучения условий и механизмов его возникновения и функционирования в обществе [1].

Исходя из позиции А.А.Калюжного, становление личности - процесс непосредственного преобразования природы и общества, а именно: обретение уверенности в себе, актуализация «реализованной личности». Все это обусловливает формирование объективной потребности у личности найти достойную форму проявления своей внутренней сути. В качестве таковой, по мнению ученого, и выступает имидж: «чем ярче личность реализовывает себя социально, тем значительнее перспектива общества, и чем ярче личности в обществе, тем оно само становится колоритнее» [2].

Для душевного спокойствия и удовлетворения собственной жизнью личности необходимо осознание ценности человеческого и общественного признания. В практическом плане Калюжный А.А. это усматривал в расширении коммуникационных связей личности с людьми, в росте рейтинга ее общественного признания. Поэтому имидж сегодня - это инструмент общения, актуальный запрос общества и личности.

Общество, порождая новые требования к профессиональному имиджу учителя, вместе с тем и влияет на его содержание. Однако, как известно, неизменными остаются такие качества идеального учителя, как любовь к детям, доброжелательность, искренность, умение общаться. «Влюбленный в детей и увлеченный своей работой педагог интуитивно и сознательно выбирает те модели поведения, которые наиболее адекватны к достоинству детей и их актуальным потребностям. Имидж такого педагога безупречен» - пишет В.М.Шепель [4].

А.А.Калюжный выделяет четыре основных компонента имиджа учителя: внешний облик, использование вербальных и невербальных средств общения, соответствие образа профессии внутреннему «Я» учителя. Отдельный компонент внешнего облика учителя несет в восприятии учащихся свою смысловую нагрузку,

но в каждой конкретной ситуации на уроке он может быть важным или малозначительным. В одном случае для ребенка важна мимика, в другом – жест, в третьем – костюм учителя [3].

Визуальная привлекательность – первостепенная составная имиджа педагога. Если вспомнить поговорку: «Встречают по одежке, а провожают по уму», то можно заключить, что информация, полученная от зрительного образа, является единственным «банком данных» о человеке, и на этом основании выстраиваются отношения. И, чем точнее создан образ педагога, тем легче людям общаться с ним, и тем меньше сил потребуется, чтобы найти общий язык со своими учениками. Отсюда можно сделать вывод, что эффект личного обаяния играет едва ли не главную роль в работе учителя, порой является едва ли не единственным аргументом в решении проблемных ситуаций. Обаятельный облик педагога оказывает мощное положительное психотерапевтическое воздействие на его подопечных.

Наряду с этим многие современные профессиональные педагоги своим успехом обязаны и голосу. Голос педагога имеет огромное значение: он является средством, повышающим значимость речи, одновременно и средством нивелирования значимости речи, преобразуя ее потенциальное позитивное влияние в нечто противоположное. Благодаря систематическим упражнениям, педагог сможет избавиться от акцента, научится четко артикулировать и правильно произносить звуки, чтобы голос сопутствовал успешности педагога. Обучающиеся будут охотнее слушать педагога, если у него приятный голос.

«Невербальный» имидж связан с тем, насколько мы обладаем приятными манерами, под которыми подразумеваются жесты, мимика, поза, походка. Хорошие манеры помогают быстро адаптироваться в любой обстановке, упрощают установление коммуникационных связей с людьми. Поза учителя влияет на содержание речи и интонацию голоса. Существенное значение имеет расположение корпуса тела учителя в акте взаимодействия с учащимися. Легкий наклон корпуса вперед, легкий наклон головы в сторону и улыбка - не только располагающе влияют на аудиторию, но и заставляют разделить точку зрения педагога.

Целесообразно выделить походку учителя как яркое выражение его имиджа. Сутуловатая фигура учителя, размеренно передвигающаяся по кабинету, настраивает учащихся на выполнение педагогических требований, держит их в психологическом напряжении. Легкая, "порхающая" походка, напротив, расслабляюще действует на детей и способна вызвать у них противоположный настрой. Она в меньшей степени мобилизует учащихся на выполнение учебных заданий. В этом случае внимание школьников скорее будет сосредоточено на экстравагантности учителя, чем на важности учебного материала [2, 3].

Отмечая выразительность движения мышц лица (мимику), как проявление человеческих чувств, переживаний, эмоций, следует обратить внимание на то, что зачастую начинающий учитель не умеет управлять своим лицом и мимические реакции опережают речевые. Дети очень наблюдательные и точно сопоставляют микромимические реакции со смысловым содержанием речи учителя. Если в результате сопоставления вербальной и невербальной речи они невольно

чувствуют фальшь, обман, лицемерие, то учитель, обнаруживший это однажды, не будет пользоваться личностным доверием учащихся.

Внутреннее соответствие образа профессии - внутреннее «Я», является ведущим из числа составляющих педагогического имиджа, поскольку умение нравиться и располагать к себе других людей выступает необходимым качеством в профессиональных и личностных контактах.

Имидж не должен расходиться с внутренними установками учителя, более того, он должен соответствовать его характеру и взглядам. Создание своего образа, внутреннего «Я», способствует самосовершенствованию личности. При этом деятельность выступает как бы гранью перехода личностного внутреннего во внешнее – продуктивное. Неповторимый образ Я складывается из таких качеств, как оригинальность, непохожесть, экспрессия, умение транслировать свою неповторимую личность, делать ее оригинальной в каждом компоненте педагогического процесса – от цели и задач до отбора содержания, средств, способов и приемов их презентации, а также в стиле общения со всеми участниками целостного педагогического процесса, в каждой эмоциональной реакции на поведение школьников, в разрешенной себе степени свободы импровизации на уроке.

Составляющими компонентами внутреннего образа являются, прежде всего, культура учителя, непосредственность и свобода, обаяние, эмоциональность, игра воображения, изящество, обратный путь постановки и решения проблем, ассоциативное видение, неожиданные яркие ходы в сценарии урока, внутренний настрой на творчество, самообладание в условиях публичности и т.д.

А проявления внешнего образа педагога – это техника игры и игровая подача, особые формы выражения своего отношения к материалу, передача своего эмоционального отношения к действительности, владение умением самопрезентации, выведение учеников на игровой уровень, умелая организация всего хода урока [3].

Имидж педагога - эмоционально окрашенный стереотип восприятия образа учителя в сознании воспитанников, коллег, социального окружения, в массовом сознании. При формировании имиджа учителя реальные качества тесно переплетаются с теми, которые приписываются ему окружающими [5].

Имидж учителя представляется важным аспектом его профессионализма и средством педагогического влияния на учащихся. Он раскрывается в двух планах: во-первых, с точки зрения требований к преподавателю со стороны общества (каким оно себе представляет учителя как просветителя и носителя нравственного опыта); во-вторых, с позиций учителя - каким он стремится представить себя студентам, что он хочет о себе заявить обществу.

Имидж учителя - это, во многих отношениях, его социально-желательный образ. Для обретения позитивного имиджа человек должен обладать высокими профессиональными качествами и приятными личными свойствами. Практическое овладение учителем основными принципами педагогической этики, развитие его профессиональной культуры и научной организации труда является важным аспектом становления имиджа. Успешно спроектированный педагогический

имидж влияет на самоутверждение учителя и его дальнейшее профессиональное самосовершенствование.

Профессиональное саморазвитие учителя требует от него способности изменять формы и методы, структуру и содержание программы учебного материала, индивидуализированные образовательные программы, разработку интегративного курса. Формирование индивидуального имиджа является неотъемлемой частью саморазвития учителя.

Характер педагогической деятельности постоянно ставит учителя в коммуникативные ситуации, требуя проявления качеств, способствующих эффективному межличностному взаимодействию. К таким качествам относятся способность к рефлексии, эмпатия, гибкость, общительность, способность к сотрудничеству. Именно эти качества имиджевого поведения способствуют стимулирированию состояния эмоционального комфорта, интеллектуальной активности, творческого поиска, содействуют взаимопониманию и сопереживанию. Вместе с тем эти качества составляют гуманистический потенциал учителя и способствуют развитию личности каждого студента, обеспечивая целесообразность и эффективность педагогического взаимодействия. Приоритетными качествами в работе преподавателя являются эрудированность, дисциплинированность, креативность и чувство юмора. В работе преподавателя считается недопустимым: наличие «любимчиков», проявление демонстративного повышенного внимания к «любимчикам» на занятиях; отсутствие внимания к какому-либо студенту; неумение объяснить материал; незаинтересованность в своем деле, халатное отношение к своей работе. По мнению студентов, хороший преподаватель должен ясно и доступно излагать учебный материал, разъяснять сложные вопросы, приводить конкретные примеры, уметь вызвать интерес у аудитории, показать практическую значимость

изучаемого материала, демонстрировать высокую культуру общения.

Студенты - будущие педагоги стремятся соответствовать достойному имиджу своих преподавателей, при этом работают над развитием собственного позитивного профессионального имиджа. Это проявляется в их стремлении быть разносторонне развитыми в рамках получения образования по выбранной специальности.

Таким образом, проведенный анализ актуализирует необходимость рассмотрения имиджа как комплексного инструмента в практике работы современного педагога, позволяющего обеспечивать соблюдение гармоничного баланса между индивидуальностью каждого педагога и внешними требованиями, предъявляемыми к нему системой образования. Имидж педагога отражает уровень образования, который он передает своим обучающимся, делает коммуникационную практику более продуктивной, обеспечивая эффективный взаимовыгодный контакт между педагогом и обучающимися - активными субъектами образовательного процесса.

Список литературы

1. Кузьмина Н.В. Профессионализм личности преподавателя и мастера производственного обучения / М.: Высшая школа, 1990. - 119 с.

2. Калюжный А.А. Социально-психологические механизмы построения имиджа / Вестник Государственного университета управления. Серия Социология и управление персоналом - 2005. - №2. - 64 с.

3. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя / М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 2004. - 222 с.

4. Шепель В.М. Имиджелогия: Секреты личного обаяния / М.,1997

5. Митина Л.М. Учитель как личность и профессионал / М., 2004. - 215с.

ПАМЯТИ УЧЕНОГО, ПЕДАГОГА, НАСТАВНИКА

М.Ю. Саутенкова - к.пc.н., доцент

Актюбинский региональный университет им. К.Жубанова

Marina.sautenkova@mail.ru Республика Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Бұл мақалада ардақты ұстаз, атақты зерттеуші-ғалым, көптеген достары сүйген тұлға туралы айтылып, оның өмірбаяны өмірбаяндық мәтіндерде, көптеген естеліктер мен публицистикалық мақалаларда берілген.

Түйінді сөздер: ұстаз, ғалым, тәлімгер, дос, әріптес, адам

Аннотация: В данной статье говорится об уважаемом педагоге, известном исследователе-ученом, любимом многими его друзьями человеке, и что его биография представлена в автобиографических текстах, в большом количестве воспоминаний и публицистических статьях.

Ключевые слова: педагог, ученый, наставник, друг, коллега, человек

Аnnotation: This article talks about a respected teacher, a famous researcher- scientist, a person loved by many of his friends, and that his biography is presented in autobiographical texts, in a large number of memoirs and journalistic articles.

Keywords: teacher, scientist, mentor, friend, colleague, person

В 70-летний юбилей Анатолия Афанасьевича Калюжного – уважаемого педагога, известного исследователя-ученого, любимого многими его друзьями человека, приятно отметить, что его биография представлена в автобиографических текстах, в большом количестве воспоминаний и публицистических статей. Авторы биографических текстов – представители разных поколений, возрастных и профессиональных групп, но все они объединены с Анатолием Афанасьевичем благодарной связующей памятью. На основе имеющегося ресурса представляется возможным выявить доминирующие контексты восприятия его личности, которые использованы авторами воспоминаний. Задачей нашей статьи является характеристика научной школы и биографического пути, который я прошла рядом с Анатолием Афанасьевичем.

Коллеги Анатолия Афанасьевича, отмечая его замечательные качества, признавались, что относятся к нему «не просто с уважением, а с пиететом, выделяя

его из числа многочисленных учёных за ряд несомненных достоинств», но при этом «терялись, какое поставить на первое место. Может быть, это такт, может быть, обаяние». Во многих опубликованных биографических воспоминаниях, выделяется преобладающий, универсальный контекст – благодарность за встречу с таким человеком, как Анатолий Афанасьевич. Многие видели в нем мощный импульс к самораскрытию и самосовершенствованию («учусь и продолжаю учиться жизненной мудрости»); уникальность судьбы («тернистый, но великий путь»); талант педагога («повлиял на жизненный путь в целом»);

«профессиональная и человеческая система ценностей» («слова у Вас не расходились с делом», «умение помочь в сложной жизненной ситуации не только добрым советом, но и делом»); «творческая свобода и независимость» [1].

Вторым доминирующим контекстом становится способность Анатолия Афанасьевича производить впечатление. Это, по мнению тех, кто пишет о ней, проявляется в обаянии, чувстве стиля и вкуса («И как художник у мольберта иль холста: костюм, обаяние, мера, вниманье к слову, мимике – всегда!»). Многие отмечают, что Анатолий Афанасьевич был «всегда душой компании», «центром человеческого внимания». Образованность и доброта, богатый яркими событиями и фактами жизненный опыт позволяют А.А. Калюжному не только производить впечатление, но и быть приятным собеседником. Анатолий Афанасьевич по образованию филолог, это дало ему дар великолепного рассказчика.

Все, кто пишет и говорил об Анатолии Афанасьевиче, обращают внимание на его профессиональные и человеческие качества. Приведу несколько описаний:

«Энергия истории пронизывает аудиторию, электризуя собравшихся, призывая их к совершению только добрых поступков и, может быть, ратных подвигов во имя Родины, во имя Истории. Эрудиция лектора и глубина преподаваемого материала завораживала и больше никогда не отпускала. Лекции читал по памяти, не имея перед глазами ни одного листочка текста, читал так, что события “оживали”, наполнялись людьми. Оценивая «уроки Калюжного», коллеги и студенты всегда отмечали их свойства: авторитетный ученый, сочетающий «академизм и живость», проявляющиеся в умении держать связь прошлого с современностью, далекие события делать близкими на основе примеров из личной жизни, современно интерпретируя педагогику на основе различных подходов и оценок. Особо хотелось бы подчеркнуть еще один талант Анатолия Афанасьевича – открытость к новому, интеллектуальную активность, инновационную позицию в образовании. Ему было свойственно опережать время [2].

Таким образом, авторы воспоминаний презентуют различные периоды жизни и черты личности Анатолия Афанасьевича как человека, педагога- психолога, учителя-педагога, проректора, заведующего кафедрой, друга, мужа и отца.

Хотелось бы выделить еще один очень важный аспект для оценки его деятельности – вклад в академическую науку. Анатолий Афанасьевич основал научную педагогическую школу Казахстана, успешно действующую до сих пор. В настоящее время коллектив исследователей, составляющих эту научную школу, продолжает его лучшие традиции.

Создать собственную научную школу А.А.Калюжный смог, состоявшись как крупный ученый-педагог, исследовавший имидж педагога. Коллеги отмечают, что

«в данной тематике его работы стали классическими, ибо темы были раскрыты глубоко и полно, но главное – очень интересно». Список научных работ составляют шесть книг, более пятисот статей, разделов в коллективных монографиях, рецензий, тезисов выступлений на конференциях [3].

Характеристикой научной школы стал и особый стиль работы. Всегда у коллег Анатолия Афанасьевича, преподавателей и сотрудников, было ощущение собственной нужности кафедре и коллективу вуза. Он старался привить это чувство общественной полезности, что, несомненно, мотивировало исследовательский коллектив на эффективное и масштабное взаимодействие научного сообщества. Основные особенности стиля его работы описаны исследователями и учениками. Приведем некоторые из них: «Этот стиль отличают жесткие требования к себе и коллегам, высокая трудоспособность, внешне абсолютно равное и доброжелательное отношение к окружающим и талант сопереживания. «Как всякий самородок из народа, А.А. Калюжный обладал энциклопедическими знаниями, а действовать – это главная потребность таких натур, как он. Со своим большим здравым смыслом он сразу отделял главное от второстепенного и шел прямо к цели, которую поставил».

Ученики Анатолия Афанасьевича успешно продолжают начатое исследовательское направления в области имиджа педагога, обогащая его новыми методологическими подходами, темами и проблемами, актуальными для исторической науки и системы образования в целом. Но главное «в центре внимания удерживается большая гуманность ученого». В каждом ученике продолжается учитель.

Являюсь учеником Анатолия Афанасьевича, под его руководством мною защищена кандидатская диссертация по психологии. Вспоминая о своем учителе и отмечая незаурядность его таланта педагога и психолога, хотелось бы отметить, что любое его выступление воспринималось как значительное событие. Его предвкушали, к нему готовились, причем работали не только над его содержанием, но и над манерой его преподнесения». Мудрость Анатолия Афанасьевича проявлялась в подборе учеников, в выборе тем для исследований, разумеется, в руководстве кафедрой.

В заключение отметим, что Анатолий Афанасьевич, обладая незаурядными личностными данными и широтой натуры, сумел направить их на служение Отечеству, студентам, коллегам и семье. Пройдя путь от учителя сельской школы до заведующей кафедрой, проректора по научной работе, доктора педагогических и психологических наук, профессора, академика Международной академии психологических наук, академика Международной академии имиджелогии, академика Международной академии человеческого фактора, академика Международной академии социальной работы, Анатолий Афанасьевич сохранил человечность, естественность в отношениях с людьми. За это ему огромная благодарность.

Ответом на все лучшие его качества стала любовь близких и учеников, уважительное отношение окружающих, высокая оценка и признание со стороны

государства. Жизнь Анатолия Афанасьевича Калюжного – это «живая история» личной судьбы человека и науки.

Список литературы:

1. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. М.: Владос, 2004. -222 с.

2. Калюжный A.A. Педагогическая имиджелогия: Учебное пособие для студентов вузов. - Алматы: Научно-издат. центр «Гылым», 2004. - 200 с.

3. Калюжный A.A. Педагогическая имиджелогия: Электронное учебное пособие и программа специального курса для студентов вузов и учителей школ. - Алматы, 2002.

НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ В ФОРМИРОВАНИИ

ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА СОВРЕМЕННОГО ПРЕПОДАВАТЕЛЯ ВУЗА

Г.К. Кусаметова - к.п.н, доцент

Актюбинский региональный университет им. К. Жубанова

Kusametova_gulsum@mail.ru Республика Казахстан, г.Актобе

Аннотация: Бұл мақалада қазіргі заман шындығына сүйене отырып, жоғары оқу орнының қазіргі оқытушысының имиджін қабылдаудағы өзгерістердің қажеттілігі анықталады. Мақалада қазіргі заманғы жоғары мектеп педагогының имиджінің маңызды сипаттамалары қарастырылып, оң имиджді қалыптастыру технологиясы бойынша ұсыныстар берілді, қазіргі заманғы педагогтың пікірін сараптаудың рөлі көрсетілді. Мақалада белгілі бір пән саласындағы жоғары оқу орны оқытушысының кәсібилігі мен сараптамасының жоғары деңгейі, оның педагогикалық құзыреттілігі өнімді білім беру процесі мен эмоционалды зияткерлікті жүзеге асыру қабілеті имидждің басым сипаттамалары болып қала беретіндігі атап өтілді.

Түйінді сөздер: имидж, имиджелогия, жоғары оқу орны оқытушысының имиджі, педагог имиджі, кәсіби имидж, кәсіби құзыреттер, сараптама, іскерлік имидж, имидж сипаттамалары, қалыптастырылатын имидж, имидж элементтері, қабылдау имидж

Аннотация: В данной статье определяется необходимость изменений в восприятии имиджа современного преподавателя высшего учебного заведения исходя из реалий современности. В работе рассмотрены значимые характеристики имиджа современного педагога высшей школы и даны рекомендации по технологии формирования положительного имиджа, показана роль экспертности мнения современного педагога. В статье отмечено, что доминирующими характеристиками имиджа продолжают оставаться высокий уровень профессионализма и экспертности преподавателя высшего учебного заведения в

конкретной предметной области, его педагогическая компетентность как способность реализовывать продуктивный образовательный процесс и эмоциональный интеллект.

Ключевые слова: имидж, имиджелогия, имидж преподавателя высшего учебного заведения, имидж педагога, профессиональный имидж, профессиональные компетенции, экспертность, деловой имидж, характеристики имиджа, слагаемые имиджа, элементы имиджа, имидж восприятия

Annotation: This article defines the need for changes in the perception of the image of the modern teacher of higher education institutions based on the realities of modernity. The paper considers the significant characteristics of the image of a modern teacher of higher education and gives recommendations on the technology of forming a positive image, shows the role of expert opinion of a modern teacher. The article notes that the dominant characteristics of the image continue to be a high level of professionalism and expertise of the teacher of higher education in a particular subject area, his pedagogical competence as the ability to implement a productive educational process and emotional intelligence. The article contains many practical examples illustrating the validity of student priorities in terms of image characteristics of teachers.

Keywords: image, imagelogy, image of a teacher of a higher educational institution, image of a teacher, professional image, professional competence, expertise, business image, image characteristics, image components, image elements, image perception

Рассматривая ретроспективу развития высшего образования, необходимо отметить, что представленная задача высшего образования в более ранний период времени сводилась к осуществлению поиска и принятия в практику деятельности основных академических знаний и навыков, адаптации нового научного знания и передаче этого знания ученикам.

Рядом ученых, в том числе и автором этой статьи, были проведены аналитические и полевые исследования, опубликованы результаты, проводился опрос студентов о восприятия личности преподавателя высшего учебного заведения. В классическом понимании вопроса, преподаватель вуза имел конкретный имидж учёного, оратора, учителя. При этом основная направленность требований, которые были направлены на личные и профессиональные характеристики преподавателя, были адаптированы со стороны руководства высшего учебного заведения под выставленные каноны.

При осуществлении основных аспектов развития академического капитализма и нового менеджериализма [1], во время которых высшее учебное заведение рассматривалось как некая образовательная корпорация, с одной стороны, и кладезь осуществляемых дистанционных образовательных технологий, с другой стороны, основные требования к преподавателю подверглись значительным изменениям.

В указанный выше временной промежуток от преподавателя требовались умение разрабатывать инновационные образовательные программы, которые смогли бы на качественном уровне повышать общую конкурентоспособность высшего учебного заведения на рынке образовательных услуг.

Также высокую степень значимости приобретала необходимость в актуализации реализации необходимых и значимых для осуществляемой деятельности умений осуществлять свою профессиональную активность и компетентность в новых технологических средах, повышать способность и умение преподавателя записывать видеокурсы и создавать обучающий контент для проведения программного материала через практику основ дистанционного обучения.

С течением времени в рамках реализации нормативно-правовых документов, регламентирующих деятельность высших учебных заведений, они стали привлекать к преподавательской деятельности специалистов - практиков, которые, в свою очередь, не всегда и не должным образом были способны научить тому, что прекрасно знали и делали, и тем более не готовы заниматься методической работой.

Именно научно-методическая деятельность в начале 21 века стала прерогативой преподавателей и в условиях значительной бюрократизации данного вида деятельности начала занимать львиную долю их времени. Также необходимо отметить то, что был признан главный показатель эффективности деятельности вузов, в основе которого огромная роль принадлежит развитию научной деятельности, и от преподавателей при этом требовалась активная публикация научных статей, участие в научных конференциях, поездки в другие регионы по обмену опыту, поездки в государства, где определенная научными исследованиями проблематика, подвергалась более тщательному научному обоснованию.

Исследователь в области педагогической имиджелогии А.А.Калюжный дает следующее определение имиджа педагога как «символическое представление об учителе у составляющей аудитории имиджа социальной группе, формируемое посредством целенаправленных профессиональных усилий с целью повышения успешности своей деятельности или достижения субъективного психологического эффекта»[2].

Ю.А.Панасюк также показывает в своих работах, что впечатления о человеке могут быть созданы вследствие полученной о нем информации от других людей; по сути, имидж человека – это то, как он выглядит в глазах других людей, или – что одно и то же – каково о нём мнение других людей [3].

Под имиджем педагога понимается образ-представление системы его внутреннего, внешнего и процессуального компонентов, выраженных в стиле деятельности, проявляющихся через внешний вид, речь, выразительность движений, мимики в совокупности с эстетическим оформлением, через предметно- пространственную среду осуществления его профессиональной деятельности[4].

Основное видение понятия «имидж» имеет некоторую разрозненность как у представителей бизнес – элиты, так и научных деятелей, отражая при этом не только разностороннюю значимость имиджа для пользы и результативности дела, которым занимается конкретный человек, но и его распространение на организацию, к которой относится данный человек. Достаточно часто мнение может распространяться также и на всю сферу деятельности, в которой работает конкретный человек.

Мы подчеркиваем важность начинать вести данную работу еще в рамках школьного обучения современной молодежи.

Имеющийся имидж преподавателя напрямую способствует повышению конкурентоспособности высшего учебного заведения на рынке образовательных услуг и формированию бренда, ориентируясь на который, в вуз стремятся прийти как талантливые сотрудники, так и большее количество будущих студентов, считая, что получать образование в данном высшем учебном заведении престижно. [5].

Поэтому для высшего учебного заведения найти ответы на вопросы, которые касаются формирования имиджа преподавателя, очень значимо, поскольку преподаватель – это персонификация вуза. И то, как воспринимается в настоящее время преподаватель высшего учебного заведения студентами, образует его имидж у ключевого интересанта.

Далее имидж преподавателя распространяется на имидж образовательного учреждения, формирует его в глазах общественности. А имидж высшего учебного заведения, в свою очередь, способствует формированию позитивного имиджа нашей системы высшего образования в целом, что повышает конкурентоспособность получаемого образования в вузах в целом по мировой системе высшего образования.

Одна из проблем сегодняшнего преподавания заключается в том, что в аудитории сидят работающие студенты, причём нередко имеющие пусть небольшой, но реальный опыт в будущей специальности. И они прекрасно различают, делятся с ними прочитанными в учебниках знаниями или предъявляют реальный опыт.

Последнее важно в отношении практически любой темы занятия. Существуют различные стажировки, тренинги, мастер – классы, воркшопы, форумы и конференции, на которых можно послушать бизнес-практиков. Также значимо, что существуют бизнес-издания, в которых практики делятся опытом.

Учитывая данный фактор, необходимо отметить, что современный преподаватель должен не только транслировать имидж как красивую картинку ухоженного внешнего вида, но и показывать собственную профессиональную экспертность для студентов факультета и высшего учебного заведения в целом.

Также при формировании позитивного имиджа современного педагога большую значимость имеет осуществляемая демонстрация психического равновесия, что представляет собой проявления фактора стрессоустойчивости.

Для её развития полезными являются как психологические практики, так и внимание к опыту работы коучей и бизнес-тренеров со сложными возрастными группами, если преподавателю представляется унизительным обратиться к технологиям саморегуляции, отработанным педагогами в общеобразовательной школе. Достаточно простое и максимально действенное средство для работы над саморегуляцией – сознательное создание осанки и мимики уверенного и спокойного человека [6].

Современный преподаватель вуза должен транслировать уверенность в своих профессиональных начинаниях, спокойствие, показывать клиентоориентированность и высокую степень стрессоустойчивости.

Процесс осуществляемого взаимодействия студента вуза с преподавателем не должен порождать потери ресурсов – временных или энергетических. Представленная характеристика имиджа формируется в том числе благодаря развитию коммуникативных компетенций и культуры коммуникации.

Коммуникативная компетентность при этом проявляется, например, в привычке просматривать почту дважды в день и не задерживаться с ответом; в умении чётко и конкретно прописывать задания, которые должны быть выполнены, определять, как и в какой форме; при возникновении конфликтных ситуаций применять конструктивный подход и находить компромиссное, ресурсосберегающее решение.

Деловой внешний вид преподавателя ассоциируется с порядком в высшем учебном заведении, опрятность и аккуратность в одежде переносится в сознании интересантов на его профессионализм, а элегантность и стиль в числе других являются факторами благоприятного эмоционального фона. Последнее, как показано исследователями, способствует эффективности процесса обучения [7].

В этом и кроется неизменная важность такого критерия имиджа, как внешний вид. «Встречают по одёжке» никто не отменял, и первое впечатление о вузе (подчёркиваем, о вузе, а не только о преподавателе) формируется именно благодаря тому, как выглядят его преподаватели. Таким образом, проведённое нами исследование убедительно показывает, что неоднозначное отношение студентов к преподавателю вуза в большинстве своем является следствием либо его недостаточного профессионализма, либо его недостаточной педагогической квалификации, не позволяющей ему увлечь и зажечь студентов ни содержанием преподаваемой дисциплины, ни применяемыми образовательными технологиями. Таким образом, современный студент достаточно точно воспринимает преподавателя через основные доминирующие характеристики его имиджа, следовательно, профессиональный имидж представляет собой достаточную значимую компетенцию каждого преподавателя, являющаяся результатом его целенаправленной работы и саморазвития, причём прежде всего – как эксперта в

предметной области и квалифицированного педагога.

Профессиональный имидж при развитии современного высшего образования представляет собой инструмент педагогического воздействия и является необходимым условием для эффективной и продуктивной образовательной деятельности современного педагога высшей школы.

Создание модели имиджа современного педагога высшего учебного заведения должно основываться на соблюдении таких параметров, как: экспертность преподавателя (профессионализм в предметной области); умение объяснять предметный материал просто, доступно, наглядно и качественно; наличие саморазвития, самосовершенствования и саморегуляции; присутствие высокого уровня стрессоустойчивости; реализация практической направленности каждого занятия в общем учебном процессе; активное применение норм этики и использование культурных ценностей, к которым относятся честность, порядочность, уважительное отношение к другим людям, доброжелательность и понимание.

Также для формирования модели имиджа современного педагога большую значимость имеет экологичность при организации учебного процесса через соблюдение тайминга времени, необходимых договоренностей, а также возможностей для реакции на различного рода просьбы.

В настоящее время преподаватель высшего учебного заведения должен быть всесторонне грамотным, иметь ярко выраженные ИТ – компетенции, принимать общую цифротизацию современного общества, быть активным в различных мессенджерах. При этом внешний вид преподавателя, стиль одежды, общая опрятность, грамотная речь, правильные манеры создают дополнение к благоприятному впечатлению о преподавателей как со стороны коллег, так и со стороны студенческой молодежи.

Список литературы:

1. Абрамов Р., Груздев И., Терентьев Е. Тревога и энтузиазм в дискурсах об академическом мире: международный и российский контексты // Новое литературное обозрение. 2016. №2 (138). URL: http://magazines.russ.ru/nlo/2016/2/trevoga-i-entuziazm-v-diskursahob- akademicheskom-mire-mezhduna.html

2. А.А.Калюжный. Психология формирования имиджа учителя. -М.: Гуманитар. Изд. Центр ВЛАДОС, 2004. -222 с.

3. Панасюк А.Ю. Формирование имиджа: Стратегия, психотехники, психотехнологии. М.: Омега-Л, 2007. 266 с.

4. Кусаметова Г.К. Педагогические особенности формирования имиджа преподавателя в вузе. Автореф. дис канд. пед. наук, Атырау, 2010 г.

5. Сульчинская Э.Э. Психологическое здоровье преподавателей высшей школы: индивидуальный и организационный аспекты // Прикладная психология: основные проблемы, перспективы и новые направления: Учеб. пособие / Под ред. О.И. Каяшевой, М.Б. Позиной. СПб.: НИЦ АРТ, 2018. С. 56–63.

6. Балацкий Е.В. Новые тренды в развитии университетского сектора // Мир России. 2015. №4. С. 72–98.

7. Bellocchi А., Ritchie S.M., Tobin K., King D., Sandhu M., Henderson S. Emotional climate and high quality learning experiences in science teacher education // Journal of Research in Science Teaching. First published: 18 August 2014. URL: https://doi.org/10.1002/tea.21170

IMAGE OF THE TEACHER AS AN IMPORTANT FACTOR IN PROFESSIONAL AND PEDAGOGICAL ACTIVITIES

Д.Ж. Рамазанова- doctor of philosophy (PhD)

Zhubanov University rdj_82@mail.ru

Republic of Kazakhstan, Aktobe

O. Zaimoglu - doctor of philosophy (PhD)

Akdeniz University Turkey, Antalya

Аннотация: бұл мақалада автор педагог имиджінің өзіндік ерекшелігінің өзекті мәселесін аша түсіп, оның құрылымдық құрамдас бөліктерін зерттеп, педагог имиджі мен педагогикалық шеберлігі арасындағы сапалық қатынасты бағалайды, өйткені педагог басқаларға білім беру мекемесінің бет-бейнесі ретінде қабылданады, сондықтан мұғалімнің жағымды имиджі бүкіл білім беру мекемесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылатығдығы мазмұндалған.

Түйін сөздер: педагог, білім, педагог имиджі, кәсіби-педагогикалық іс- әрекет.

Аннотация: в данной статье автор раскрывает актуальную проблему своеобразия имиджа педагога, исследование его структурных компонентов, оценка качественной взаимосвязи имиджа и педагогического мастерства учителя, так ка педагог воспринимается окружающими как лицо учебного заведения, поэтому позитивный имидж педагога является важной составляющей всего общеобразовательного учреждения.

Ключевые слова: педагог, образование, имидж педагога, профессионально- педагогическая деятельность.

Annotation: in this article, the author reveals the actual problem of the originality of the image of the teacher, the study of its structural components, the assessment of the qualitative relationship between the image and the pedagogical skill of the teacher, since the teacher is perceived by others as the face of the educational institution, therefore, the positive image of the teacher is an important component of the entire educational institution.

Keywords: teacher, education, teacher's image, professional and pedagogical activity.

The modern educational space puts forward certain requirements for the personality of the teacher. A teacher who independently, competently solves specific professional tasks in the educational environment. At the same time, the readiness of the teacher for self-realization in these conditions is important, and one of the components of the success of his activity is the image.

A professional image is the features of a person's appearance as a subject of activity, reflecting the degree of his professional success. It stimulates the growth of authority, expands the prospects for a professional career, acts as a condition for professional self-realization, achievement of professional heights.

Each profession requires a certain set of abilities. The secret of a teacher's successful professional activity directly depends on how he manages to create an image that meets the expectations of others. The image should reflect the teacher's personal qualities, professional competence, creative and spiritual and moral potential, possession of progressive technologies of training and education, and the ability to continue education [1].

L.M. Mitina singled out external, procedural and internal components in the image of a teacher. External components include facial expressions, gestures, timbre and strength of voice, clothes, manners and gait. The procedural component includes professional activity as a component of the image, including professionalism, plasticity and expressiveness in communication, possession of verbal and non-verbal manifestations of feelings. The internal components include the idea of the spiritual and intellectual development of the teacher, interests, value orientations [2].

Based on the foregoing, we can say that the image of a teacher contains structural components, which include individual personal qualities, professional competencies, pedagogical erudition, improvisation and reflection, communicative features of professional activity, value orientations, the spiritual world. The image of a teacher is an expressively colored stereotype of feeling the image of a teacher in the representation of a group of students, colleagues, social environment, in the mass consciousness.

The teacher's image can be characterized as a specially constructed image for potential students and all subjects of the integral pedagogical process, corresponding to their expectations and needs. Of course, every teacher has an image, good or bad. It depends, first of all, on the personal qualities of a person, on pedagogical experience, on age and on the desire for self-improvement, on his appearance, habits, manner of speaking, mentality and worldview. The idea of a true teacher forms the image of present and future teachers.

S.D. Yakusheva refers to the interrelation of cultures as a component of the teacher's image. These are intellectual, dimensional, kinetic, speech, environmental and artistic cultures.

The intellectual culture includes the flexibility of thinking, reflection, self- knowledge, associated with the development of creativity and the growth of professional skills of the teacher's personality.

Dimensional, i.e. external culture is the culture of the individual, which includes individuality, which determines the color scheme, physical and psychophysiological characteristics of the individual; a style that establishes an individual creative characteristic of a teacher in accordance with the requirements of the profession; fashion, reflecting development trends and helping the teacher to be modern and recognized among colleagues and students.

The kinetic culture of the teacher includes facial expressions and pantomime (gestures, eye expression, posture, body movement, gait and posture).

Speech culture is understood as a personal culture that develops on the basis of the principle of objectively existing links between language and cognitive processes, which implies a sense of style, developed taste and erudition.

Environmental culture is material and social (environment and accessories).

Artistic culture is an integrated quality of the individual, which implements the unity of the general culture and artistry, axiological and aesthetic-ethical principles in various types of professional activities and communication [3].

Thus, the professional image of a teacher is a multi-level, multifunctional system, which is the most important component of pedagogical skills.

An important role in the formation of the teacher's image is played by the style features of pedagogical activity, identified on the basis of personal qualities. There are two types of typification.

The structure of the first type is made up of such qualities as exactingness, organization, strong will and energy, and the second type of direction is made up of such qualities as sociability, kindness, external attractiveness, high morality and intelligence.

The professional image of a teacher is a system of a large number of skills that allow you to use your body as an influence by voice, plasticity, facial expressions, rhetoric, vocabulary, costume, create an image of a personal "I", draw an image of the relationship experienced by the teacher and perceived by children due to the fact that this the image is very bright.

In the minds of society, there is an image of the profession of a teacher, a teacher, generalizing the general characteristics inherent in different teachers and fixing them in the form of a stereotype image. Society makes demands on the professional image of the teacher, it affects its content.

Of course, not all teachers are concerned about creating their personal image. However, the teacher is not only a source of knowledge and information, but he also represents a spiritual support for children. Therefore, the teacher needs to become the moral basis of all human activity in various fields through his image. Thus, we can say that the profession of a teacher requires a set of abilities, a manifestation of feelings, a professional image.

A positive professional image directly depends on how the teacher creates his own image that meets the expectations of the people around him. The professional image of a teacher is a multilevel, multifunctional system, which is the most important component of pedagogical skills. An important role in the formation of the teacher's image is played by the style features of pedagogical activity, identified on the basis of personal qualities. Thus, the basis of a positive image of a teacher is pedagogical values that act as guidelines for a particular society. To create a positive image, the teacher needs the skills of verbal and non-verbal communication, self-presentation, knowledge of the basics of the aesthetics of appearance and the ethics of pedagogical interaction. The starting point in creating an individual image is introspection, which consists of several links. First, the

teacher needs to evaluate himself.

A. Kalyuzhny in his research also singled out the components and specifics of the formation of a professional image of a teacher, the elements of building a pedagogical image. The main components of the formation of the image determined the professional competence of the teacher, his erudition, pedagogical reflection, pedagogical goal- setting, pedagogical art-word, improvisation. In his opinion, the core of the image is the "I-concept" which is characterized by a sense of self-worth, confidence in the ability to the chosen type of activity - pedagogical work [4].

Undoubtedly, the appearance and face of the teacher are an instrument of influence on students. Therefore, the teacher needs to learn how to perfectly master and manage the face. The teacher needs to be aware of the expression on his face. So, for example, when the face is in a calm state, the facial muscles are relaxed and the face sometimes takes on an expression that is inappropriate in a particular communication situation.

In standard communication situations, standard facial expressions of its participants are assumed. Psychologists call such standard facial expressions masks. The presence of a mask allows you not to personally get involved in a specific situation of communication, while maintaining psychic energy.

Teachers also need to learn how to use standard masks in the educational process. So, the face of the teacher should be friendly and interested. The facial expression of the teacher should give the student the impression that he wants to communicate with him. Such a mask creates an attitude that what is happening in the lesson is interesting, important for the teacher, which means that it should be interesting and important for the student [5].

The main style of the teacher is the classics. The classical style allows you to feel confident, implies the presence of self-control, determination, as well as authority. These qualities are professionally necessary for a teacher. The teacher's clothes carry a great psychological burden. Thus, a neatly, cleanly and tastefully dressed teacher brings up the same qualities in students.

Also an important component of the professional image of the teacher is a beautiful speech, correctly delivered voice, correct diction. The teacher should speak quietly, but in such a way that everyone can hear him, so that the listening process does not cause significant stress for the students. The teacher must speak clearly, with intonation, i.e. be able to put logical stresses, highlight individual words that are important for the content said [6]. Thus, the teacher needs to constantly monitor his speech, master the techniques of diction, intonation.

The modern educational space puts forward certain requirements for the personality of the teacher. A professional image is the features of a person's appearance as a subject of activity, reflecting the degree of his professional success. It stimulates the growth of authority, expands the prospects for a professional career, acts as a condition for professional self-realization, achievement of professional heights.

Based on the foregoing, we can say that the professional image of a teacher is made up of personal qualities, value orientations, attitudes that manifest themselves in relation to people, from the correct appearance, communication techniques, facial expressions, gestures, movements, methods of influencing another person, methods of self-regulation, creation of working creative well-being.

Literature:

1. Proceedings of the Academy of Imagelogy volume I / ed. E.A. Petrovoy - M.: RIC AIM, 2005. - 340s.

2. Mitina L.M. Psychology of teacher's professional development. – M.: Academy, 2004. – 200 p.

3. Yakusheva S.D. Pedagogical image of a modern teacher of higher education // Personality, family and society: issues of pedagogy and psychology: Sat. Art. by mother. X int. scientific-practical. conf. Part I. - Novosibirsk, 2011.

4. Kalyuzhny A.A. Social psychology of the teacher's image: Textbook. - M. Higher School, 2008. - 241 p.

5. Kalyuzhny A.A. Psychology of teacher's image formation. - Moscow: Vlados,

2004.

6. Pedagogical and psychological heritage of Professor A.A. Kalyuzhny:

Collection of scientific papers. - Aktobe: RIO ARGU named after K. Zhubanov, 2014. - 392 p.

А.А.КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ИДЕЯЛАРЫН БАСТАУЫШ КЛАСС МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖІН

ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ҚОЛДАНУ

М.Н. Есенғұлова - п.ғ.к., доцент А.Қ. Жилгельдина -1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ms.miko77@mail.ru Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бұл мақалада имидж туралы профессор А.А. Калюжный мұғалімнің имиджін қалыптастыру туралы еңбектері мен имиджологияның заманауи әдістері қарастырылады. Педагогикалық бейнені құру элементтері ұсынылып, оны қалыптастыру мәселесі талқыланады.

Түйінді сөздер: Педагогикалық имидж, педагогикалық процесс, педагог тұлғасы, бастауыш класс мұғалімінің имиджі.

Аннотация: В данной статье рассматриваются труды профессора А.А.Калюжного по имиджу и современные методы имиджелогии по формированию имиджа учителя. Предлагаются элементы построения педагогического образа и обсуждается проблема его формирования.

Ключевые слова: педагогический имидж, педагогический процесс, личность педагога, имидж учителя начальных классов.

Annotation: this article discusses the works of Professor A. A. Kalyuzhny on image and modern methods of imageology for the formation of the image of a teacher. The elements of building a pedagogical image are proposed and the problem of its formation is discussed.

Keywords: the pedagogical image, the pedagogical process, the personality of the teacher, the image of the primary school teacher.

Педагогикалық имеджиология бір дербес ғылым ретінде өз алдына дамып келе жатыр десекте болады. Дегенмен, әртүрлі оқу құралдарының және тіпті ғылыми монографиялардың шығуы, коммерциялық бейнелеу қызметтерінің пайда болуы әлі де эмпирикалық білім деңгейінде тұрған имиджологияның бар екенін анықтайды. Оның жетістіктерін пайдалану белгілі бір қызмет саласындағы кәсібиліктің құрамдас бөлігі ретінде бейненің сипаттамаларын білу, зерттеу

мақсатты түрде емес, өздігінен жүреді. Бастауыш класс мұғалімдерінің кәсіби деңгейін арттыруда имидж қалыптасуының негізгі шарттарын зерттеу ғалымдардың ерекше қызығушылығын тудырып отыр. Бүгінгі күні әр түрлі аспектілерде кіші жастағы оқушылардың мұғалім бейнесін қабылдау ерекшеліктерін ашатын деректердің айтарлықтай көлемі жинақталды. Сонымен қатар, педагогикалық және әлеуметтік-психологиялық ғылымдарда әлі күнге дейін мұғалімнің бейнесін өлшеу ғылыми негізделген құралы жоқ, оны жас оқушының жеке басының қалыптасуына әсер ететін оның бағытталған қалыптасуының негізгі шарттары әлі де анықталмаған. негізделген. Сондықтан жаңа ғылыми білімдер мен оны бастауыш мектептің оқу тәжірибесіне пайдаланудың қолданбалы аспектілерін дамытудың өзекті қажеттілігі туындайды. Эстетикалық және адамгершілік құндылықтар жүйесіндегі өзгерістер имиджологияға барған сайын маңызды орын береді. Бастауыш мектеп әрқашан бір нәрсені үйретуді, бастапқы кезеңде баланың қалыптасып келе жатқан тұлғасын үйретуді ғана емес, ең алдымен тәрбиелеуді көздеді. Осыған байланысты мұғалімнің бейнесі маңызды рөл атқарады. «Ұқсас сияқты туады», - дейді профессор Гарри А.

Педагогикалық имиджді құрудың маңызды элементтеріне мыналар жатады (А.А. Калюжный бойынша):

1. Бейне жасау педагогикалық іс-

2. әрекетті алмастыру емес, тек толықтыру болып табылады.

2. Педагогикалық бейнені құру мәселесін педагогикалық іс-әрекеттің басталуынан көп бұрын шешу қажет.

3. Қарым-қатынас қарапайым тілге негізделіп, қаралатын мәселелер әрбір адам үшін мағыналы болуы керек.

4. Сыртқы сарапшылар қажет [1].

Педагогикалық техниканың осы элементтерін пайдалану кезінде ең алдымен оның стратегиялық бағыттылығы қажет.

Имиджологияның тағы бір тиімді әсер ететін элементі визуалды белгілер болып табылады. Көрнекі бейнені қабылдаудың көптеген бірдей тізбектерін жасайды, оның жұмыс істеуі үшін әртүрлі жағдайлар жасайды, өйткені ол мидың басқа жартысына бағытталған. Оң жарты шар туралы ой - бұл бейне, гештальт. Мұндай ой болжамға, интуицияға негіз бола алады. Бірақ бұл идея тек жаһандық, сараланбаған және анық емес. Тиісті тілдік дизайн болмағандықтан, ол басқаларға ғана емес, өзіне де жасырылады.

Осылайша, визуалды арна қабылданатын ақпарат көлемі бойынша негізгі болып табылады, ал көрнекі хабар ұзағырақ болады. Дәл осы арна негізгі болып табылады, өйткені сыртқы параметрлер адамның мінез-құлқын айтарлықтай өзгерте алады. Мұғалімге өзін таныстыру қабілетін дамыту емес, өзін және басқаларды көру және бағалау қабілетін дамыту қажет емес, мұғалімнің имиджін дамыту мен қалыптастырудың мақсаты актерді немесе мұғалімді тәрбиелеу емес екенін түсіну маңызды. бетперде, бірақ шешілетін педагогикалық міндеттерге байланысты өзін танытуға тиіс актер, жасаушы қасиеттері бар мұғалім.

Мұғалім үнемі тұлғааралық қарым-қатынастың алуан түрлі мәселелерімен бетпе-бет келеді. Педагогикалық қарым-қатынас мәдениетінің болмауы немесе оның төмен деңгейі көбінесе конфликттік жағдайларға, мұғалім мен оқушы немесе

бүкіл класс арасындағы шиеленістерге әкеледі. Қақтығыстарды сәтті шешу мұғалімнің жалпы психологиялық сауаттылығына және педагогикалық мәдениетінің деңгейіне байланысты. Мұғалім мен оқушы қарым-қатынастағы негізгі моральдық нормалар: өз тәрбиеленушілерінің әрқайсысының қадір- қасиетін құрметтеу, олардың ішкі дүниесіне сенім мен көңіл бөлу, рухани сезімталдық пен ізгі ниет. Мұғалімнің оқушыны психологиялық сауатты қабылдауы өзара түсіністік пен тиімді әрекеттестік орнатуға көмектеседі. Бұл мүмкіндік мұғалімге негізінен қалыптасқан перцептивті дағдылар арқылы беріледі, яғни мимика, ым-ишара, сөйлеу, іс-әрекет арқылы балалардың эмоционалдық жағдайын дұрыс бағалай білу. Әлеуметтік қабылдаудың өзара байланысты екі түрі бар: дұрыс перцептивті (баланы немесе басқа адамды қабылдау және тыңдау) және эмпатикалық (балаға ерекше сезімталдық, басқаға эмпатия және жанашырлық). Әлеуметтік қабылдау процесі, ең алдымен, тыңдау мәдениетінің болуын болжайды. Көптеген зерттеулер мұғалімдердің көпшілігінде тыңдау дағдылары жеткіліксіз екенін көрсетеді. Әлеуметтік қабылдау процесі, ең алдымен, тыңдау мәдениетінің болуын болжайды.

Тыңдаудың бірнеше түрі бар: белсенді, пассивті, эмпатикалық.

Белсенді тыңдау – ақпараттың рефлексиясы алдыңғы орынға шыққандағы тыңдаудың бір түрі. Ол әңгімелесушінің нақтылау сұрақтарын қою арқылы жеткізгісі келетін ақпаратты үнемі нақтылауды қамтиды.

Белсенді тыңдаудың нәтижелі тәсілдері

1. Парафраза (жаңғырық техникасы).

Мәні: әңгімелесушіге оның мәлімдемесін (бір немесе бірнеше сөз тіркесін) өз сөзіңізбен тұжырымдай отырып қайтару. Сіз былай бастай аласыз: «Мен сізді түсінемін ...», «Сіздің пікіріңізше ...», «Басқаша айтқанда, сіз ... деп ойлайсыз» [2].

«Эхо-техниканың» негізгі мақсаты – ақпаратты нақтылау. Бірақ ескертуді

«қайтару» кезінде сіз «өз бетіңізше» ештеңе қоспауыңыз керек, айтылғанды түсіндіріңіз. Эхо техникасы әңгімелесушіге оны қалай түсінгеніңіз туралы түсінік беруге және оның сөздерінде сіз үшін ең маңызды болып көрінетін нәрсе туралы сөйлесуге мүмкіндік береді.

2. Түйіндеме.

Бұл әдіс серіктестің сөздерін қысқартылған түрде жаңғыртуды, ең маңыздысын қысқаша тұжырымдауды, қорытындылауды қамтиды. «Егер қазір сіздің айтқаныңызды қорытындылайтын болсақ, онда...» [3]. Қорытындылау талқылауға, шағымдарды қарауға, кез-келген мәселені шешу қажет болғанда көмектеседі. Бұл әсіресе талқылау ұзаққа созылса, шеңберде жүрсе немесе тығырыққа тірелсе тиімді болады. Қорытындылау маңызды емес әңгімелерге уақыт жоғалтуды болдырмайды және тым көп сөйлейтін сұхбаттасушымен сөйлесуді аяқтаудың тиімді және ренжімейтін әдісі болуы мүмкін.

3. Ойды дамыту.

Бұл әдістеменің бұрынғылардан айырмашылығы, әңгімелесушінің сөзі жай сөзбен немесе қысқаша айтылмайды, одан логикалық нәтиже шығаруға, естілген нәрсенің себептері туралы болжамды алға тартуға талпыныс жасалады [3]. Бұл әдіс сізге айтылғанның мағынасын анықтауға, әңгімелесуде жылдам алға жылжуға және ақпаратты тікелей сұрақтарсыз алуға мүмкіндік береді. Бірақ асығыс

тұжырымдардан аулақ болу керек және категориялық емес сөздер мен жұмсақ реңктерді қолдану керек. Әңгімелесуші өзін агрессивті ұстаған немесе өзінің артықшылығын көрсеткен жанжалды жағдайларда белсенді тыңдау өте қажет. Бұл серіктеске қарсы шығуға, басталған қақтығысты дамытуға ниет болса, тыныштандыруға, баптауға өте жақсы құрал. Белсенді тыңдауды пайдаланған кезде адамдар жіберетін әдеттегі қате ережелерді таза формалды түрде орындау болып табылады. Мұндай жағдайларда адам «қажетті» сұрақ қояды: «Мен сізді дұрыс түсіндім бе? әңгімелесушінің көзқарасы. Сонда мұндай адам белсенді тыңдау техникасының жұмыс істемейтініне таң қалады. Белсенді тыңдауды бала ренжігенде, сәтсіздікке ұшырағанда, ұялғанда, қорыққанда барлық жағдайларда қолдануға болады. Мұндай жағдайларда оған оның тәжірибесін сезінетініңізді білдіру маңызды. Баланың сезімін «дауыстау» жан-жалды немесе шиеленісті жеңілдетуге көмектеседі. Күшті эмоционалды қозу жағдайында болған адамды тыңдау керек болады. Бұл жағдайда белсенді тыңдау әдістері жұмыс істемейді. Бұл күйде адам өзінің эмоциясын басқара алмайды, әңгіменің мазмұнын түсіре алмайды. Оған бір ғана нәрсе керек - тыныштық, өзін-өзі бақылаудың қалыпты жағдайына келу, содан кейін ғана онымен сөйлесуге болады. Мұндай жағдайларда пассивті тыңдау техникасы тиімді жұмыс істейді.

Пассивті тыңдау – сұхбаттасушыға оның жалғыз емес екенін, оның тыңдалып, түсініліп, қолдау көрсетуге дайын екендігін ұғындыру. Бұл жағдайда «у-у-у- реакциялар» деп аталатындар жақсы нәтиже береді: «иә-иә», «у-у-у», «жақсы, әрине», басын изеді [1]. Эмоциялық күй маятник тәрізді: эмоционалды қарқындылықтың ең жоғары нүктесіне жеткен адам тыныштала бастайды, содан кейін оның сезімінің күші қайтадан артады, ең жоғары нүктеге жетеді, содан кейін құлайды. Егер сіз бұл процеске араласпасаңыз, маятникті қосымша «айнатпаңыз», содан кейін сөйлеген адам тыныштандырады, содан кейін онымен қалыпты сөйлесуге болады. Тыңдаудың бұл түріндегі басты нәрсе [1]:

• үндемеңіз, өйткені саңырау үнсіздік кез-келген адамда тітіркенуді тудырады, тіпті одан да қатты толқыған адамда;

• нақтылайтын сұрақтар қоймаңыз, өйткені бұл тек өзара наразылық тудыруы мүмкін;

• серіктесіңізге: «Тынышталыңыз, алаңдамаңыз, бәрі жақсы болады» деп айтпаңыз - ол бұл сөздерді дұрыс түсіне алмайды, олар оны ренжітеді, оған оның мәселесі бағаланбаған, оны түсінбейтін сияқты. Кейде мұндай жағдайларда серіктеске «баптау», оның сөздерін, эмоцияларын, қимылдарын қайталау, яғни ол сияқты өзін ұстау, оның сезімдерімен бөлісу пайдалы. Бірақ бұл шын жүректен жасалуы керек, әйтпесе әрекеттердің қайталануы оның сезімін мазақ ету ретінде бағаланады.

Эмпатикалық тыңдау әңгімелесушінің басынан өткерген сезімдерін сезінуге, оларды бейнелеуге, әңгімелесушінің эмоционалдық күйін түсінуге және онымен бөлісуге мүмкіндік береді [4]. Эмпатикалық тыңдау арқылы олар кеңес бермейді, сөйлеушіге баға беруге ұмтылмайды, сынамайды, үйретпейді. Бұл жақсы тыңдаудың құпиясы - бұл басқа адамды жеңілдетеді және олардың өзін түсінуіне жаңа жол ашады.

Сонымен, оқушылармен коммуникативтік диалог жүргізу мұғалімнен жоғары мәдениетті – тілдік, адамгершілік, психологиялық, педагогикалық қасиеттерді талап етеді. Қарым-қатынастың жоғары мәдениеті мұғалімнің кәсіби тұлға ретіндегі имиджінің құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Бейне – адамның естелігінде қалдыратын әсер, ол туралы ой-пікір. Мұғалім имиджінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі коммуникативтік толеранттылық болып табылады. Бұл адамның жағымсыз немесе қолайсыз жағдайларға, оның пікірінше, өзара әрекеттестік серіктестерінің психикалық күйлеріне, қасиеттеріне және әрекеттеріне төзімділік дәрежесін көрсететін адамдарға деген қатынасының сипаттамасы. Коммуникативті толеранттылық деңгейі жоғары мұғалім өте байсалды, төзімді және әртүрлі адамдармен үйлесімді. Осы артықшылықтардың арқасында педагогикалық процесте бірлескен іс-әрекеттер үшін психологиялық қолайлы жағдай жасалады. Мұғалім баланы барлық кемшіліктерімен, қателіктерімен, қиыншылықтарымен сөзсіз қабылдауға ұмтылуы керек. Баланы қабылдау дегеніміз [2]:

• оған төзімділік таныту, оны түсінуге және оған көмектесуге ұмтылу;

• оның жеке басына құрмет көрсету, өзін-өзі бағалауды сақтау;

• өзінің басқалардан ерекшелену құқығын мойындау; мәселеге оның позициясынан, оның көзінен қарау;

• баланың жеке психологиялық және жеке ерекшеліктерін ескеру.

Шиеленіс жағдайында коммуникативті төзімділіктің көрінісі ерекше маңызды. Алайда, мұндай жағдайларда балаға тікелей теріс бағалар әдетте байқалады: «Сіз әрқашан осылай әрекет етесіз ...», «Сіз әрқашан дайын емессіз ...»,

«Сіз қайтадан сылтау айта бастайсыз ...». Бала мұндай мәлімдемелерге әдетте теріске шығару, реніш, қорғаныспен жауап береді. «Сен-мәлімдемеден» айырмашылығы, мұғалімнің «Мен-мәлімдемесі» осы жағдайға байланысты өз сезімдері мен тәжірибесін сипаттаумен, баланың мінез-құлқының сынсыз сипаттамасымен сипатталады. 1. Шиеленісті тудырған жағдайды сипаттау: «Мен сені көргенде ...», «Бұл кезде ...», «Мен бұл фактімен бетпе-бет келгенде ...».

2. Осы жағдайдағы сезімдеріңізді дәл атау: «Мен ... сезінемін», «Мен қалай әрекет ету керектігін білмеймін ...», «Мен ренжідім ...».

3. Бұл сезімнің себептерін атаңыз: «Мен кірді жақсы көрмегендіктен»,

«Уәдеден тайғандықтан».

Коммуникативтік толеранттылықты дамытуға және мұғалімнің жағымды имиджін қалыптастыруға «Қарым-қатынас өсиеттерін» (А.Б. Добрович) білу және жүзеге асыру ықпал етеді [5]:

Кез-келген іс-әрекетте, одан да педагогикалық қызметте адамдармен қарым- қатынас басты орын алады. Басқа адамдармен қарым-қатынастарыңыз туралы ойланыңыз, оларды өзара түсіністік пен сенімге негіздеңіз.

Әр адамның, баланың бойынан оны басқалардан несімен ерекшелендіретінін, оны қайталанбайтын ететін «қызықты» көруге үйреніңіз. Әр адам бірегей және әрқайсысына әртүрлі көзқарас қажет екенін есте сақтаңыз.

Өзіңізді сырттан, басқа адамдардың көзімен көруді үйреніңіз. Олармен қарым-қатынас кезінде өзіңізді қалай ұстағаныңызды талдаңыз, өзіңізді сөйлесіп жатқан адамның орнына қоюға тырысыңыз.

Адамдарға жиі күліңіз. Күлімсіреу айналаңыздағы адамдарды жеңіп, жағымды эмоционалды көңіл-күй тудырады және басқаларды сізбен сөйлескісі келеді.

Өзіңіздің ішкі рухани дүниеңізді, дарыныңыз бен қабілетіңізді дамытыңыз. Әсіресе шығармашылық, рухани бай адам бәрін сезімталдықпен, басқаларды түсіну қабілетімен үйлескенде әрқашан басқа адамдарды тартады,

Әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный А.А. Педагогикалық имиджология: ЖОО студенттеріне арналған оқулық. – Алматы: Ғылыми баспасы. орталығы «Ғылым», 2004. – 200 б.

2. Макаренко А.С. Из опыта работы // Пед. Соч.: В 8 т. - М.: Педагогика, 1984.;

3. Калюжный А.А. Теория воспитания и воспитательные технологии в вузе: Типовая программа для магистрантов и студентов. - Алматы: КазНПУ им. Абая, 2004. – 19 с.

4. Калюжный А.А. Электронное учебное пособие по педагогике. – Алматы, 2003. – 125 МВ.

5. Добрович А. Б.. Воспитателю о психологии и психогигиене общения. М.: Просвещение. Электронная библиотека 2018г. — 207 с.»

ИМИДЖ И РОЛЬ ПРЕПОДАВАТЕЛЯ В ФОРМИРОВАНИИ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ КУРСАНТОВ

С.Ф. Семенихина - к.п.н., доцент В.В. Семенихин - к.п.н., доцент

Актюбинский региональный университет имени К.Жубанова,

svetasemen69@mail.ru Республика Казахстан, г. Актобе.

Аннотация: Бұл мақалада болашақ офицердің жеке басын қалыптастыруда ерекше рөл атқаратын дамудың белгілі бір ерекшеліктерін ескеретін курсанттар тобын басқару шеңберіндегі әскери университет мұғалімінің қызметі баса айтылған

Түйінді сөздер: әскери ЖОО педагогы, педагогикалық функциялар, ұйымдастырушылық қабілеттер, курсант, әскери-кәсіби маңызды білім.

Аннотация: В данной статье подчеркивается деятельность педагога военного вуза в рамках управления коллективом курсантов, в которой он учитывает определенные особенности развития, применяет мониторинг качества профессиональной подготовки и формирование компетенций.

Ключевые слова: педагог военного вуза, педагогические функции, организаторские способности, курсант, военно-профессиональные важные знания. Annotation: This article highlights the activity of a teacher of a military university within the framework of managing a cadet team, in which he takes into account certain features of development that play a special role in shaping the personality of a future

officer.

Keywords: teacher of a military university, pedagogical functions, organizational skills, cadet, military-professional important knowledge.

Изменение парадигмы обучения в современных условиях в связи с присоединением высших учебных заведений Республики Казахстан к Болонскому процессу, применение системы бакалавриата и магистратуры, использование компетентносного подхода к обучению привело к изменению роли преподавателя. Доступ к обширной информации в интернет-пространстве, его мобильности и всегда доступности, наличие огромного количества печатных изданий и информации, приводит к изменению роли преподавателя. Теперь преподаватель в вузе является основным ведущим звеном и помощником обучаемых в формировании личностного мировоззрения по определению «правильных взглядов» в большом информационном потоке. Преподаватель вуза в связи с акцентом на самостоятельное освоение и нахождение материала обучаемых, теперь помогает вести его при нахождении необходимой информации, адекватно оценивать и анализировать её, формировать личное мнение и представление. При формировании профессиональных компетенций роль преподавателя остается определяющей. Необходимо также, учитывать и аспекты формирования имиджа преподавателя, рассматривая его составные компоненты, так как в современном образовательном процессе взаимосвязь имиджа и качество педагогического мастерства является актуальным и значимым.

При формировании имиджа преподавателя, нами учитывались исследования профессора А.А.Калюжного, способствовавшего развитию современной педагогической имиджелогии, в которой определены компоненты и специфика формирования имиджа учителя и основные элементы его построения [1].

Т.М. Ткачева в своей научной работе [2], раскрывает личностные характеристики педагога/преподавателя/учителя, которые состоят из: общих индивидуальных личностных качеств и характеристик; педагогического такта и нравственности, профессионально-значимых качеств и профессионально- педагогической компетентности. Указывая на формирование индивидуальных личностных качеств педагога на примере технического вуза, которая является основной из базовых составляющих преподавательской профессии, без выполнения которой теряется весь смысл, особенности и специфика его подготовки, как педагога. Главную роль играют личностные (индивидуальные) качества преподавателя, которые являются основой (фундаментом) при формировании профессиональных качеств педагога. Также индивидуальные характеристики преподавателя обуславливают и выделяют ориентиры организации профессионально развивающей зоны – образовательного пространства учебного заведения и индивидуального пути развития и совершенствования преподавателя.

Т.М. Ткачева резюмирует, что «каждому педагогу важен профессиональный успех, который помогает ему обеспечить его качества, вследствие этого преподавателю необходимо выявить у себя и развивать именно положительные качества, а отрицательные исключить» [2, с.14].

Человек, как биологический и социальный объект, характеризуется огромным числом присущих от рождения и приобретенных особенностей и свойств. Так И.В. Запечникова, в своей методике целенаправленного формирования профессионально важных качеств выявляет, что «для определения профессиональной пригодности к какой-либо деятельности лишь часть из них играет ключевую роль» [3].

В.А. Понаморенко и А.А. Ворона обозначают эти особенности и свойства человека, дефиницией «профессионально важные качества», которые обычно классифицируются на пять типов: личностные, интеллектуальные, психофизиологические, физиологические и физические [4]. Именно с их помощью человек может добиться успехов в выбранной им профессиональной деятельности (в нашем случае педагогические способности военного преподавателя).

При определении имиджа и роли преподавателя в формировании профессиональной компетенций у курсантов применялись следующие методы: анализ литературных источников, методы статистической обработки, полученных в ходе исследования данных, путем анкетирования курсантов и профессорско- преподавательского состава.

Д.Н. Куликова отмечает, что роль преподавателя изменяется в соответствии с историческим путем развития государства. Высокий статус и авторитет преподавателя в советский период обрушился вместе с распадом советской идеологии и государства. В условиях рыночной экономики, где деньги и богатства утвердились как главная ценность, авторитет преподавателя «упал» как в глазах студентов, так и по логике государства, низко оплачивающем труд преподавателя/учителя/педагога. Переход к платным образовательным услугам привел к восприятию молодым поколением образования как сферы услуг, используя принцип «кто платит тот и прав» [5].

Учитывая мнение А.А.Калюжного, что имидж педагога – специально сконструированный образ для потенциальных обучающихся и всех субъектов целостного педагогического процесса, необходимый соответствовать их ожиданиям и потребностям [1]. Имидж зависит от личностных качеств человека, от педагогического опыта, возраста и стремления к самоусовершенствованию, внешнего вида, привычек, манере говорить, менталитету, толерантности и мировоззрения. Именно представление об истинном (настоящем) педагоге формирует имидж современных и будущих педагогов.

В Республике Казахстан лишь только в 2019 году государство задумалось о роли, престиже и имидже преподавателя, приняв закон «О статусе педагога», который направлен на повышение социального статуса. От этого зависит будущее профессиональной деятельности преподавателя, его профессиональные и личностные качества, отношение к обучаемым и качеству образования.

Анализ психолого-педагогической литературы, посвященной исследуемой проблематике, выявил, что психологические качества курсантов исследовали ряд ученых, такие авторы, как И.Е. Мищенко [6] (личностные качества, включающие в себя индивидуальные: эстетичность, креативность, инициативность, коммуникативность, патриотизм и волевые качества: твердые моральные устои, волевая саморегуляция и др.; профессиональные качества, включающие

собственно профессиональные: наблюдательность, дисциплинированность, коллективизм и перфекционистские качества: отвага, честь, достоинство, мужество), А.С. Павлов [7] (нравственность, смелость, организованность, терпение, выносливость, самоконтроль, решительность, самостоятельность, инициативность, коммуникативные способности, интеллект, креативность, рефлексивность и др.), В.Н. Ромашин [8] (социально-психологические качества: профессиональная направленность, чувство собственного достоинства и уважение достоинства других, ответственность и дисциплинированность и др.; нравственные качества: патриотизм, чувство долга, офицерская честь и др.; психофизиологические качества: эмоциональная устойчивость, физическая подготовленность и др.).

В процессе формирования профессиональных компетенций курсантов преподаватель военного вуза играет детерминированную роль. Рассмотрим функции преподавателя военного вуза.

Быстро изменяющийся мир современного общества, его динамизм, большой информационный поток, коронавирусная эпидемия, вносят корректировки в функции преподавателя военного вуза. Теперь из обычного «педагога- предметника» он всё более становится организатором учебных процессов, в том числе и процесса формирования профессиональных компетенций курсантов военного вуза. Выделим главные реперные точки и ориентиры в содержании военно-профессиональной деятельности преподавателя военного вуза, который включает исполнение сразу некоторых разнообразных функций: обучающей, воспитывающей, развивающей и организаторской.

Ведущей из них в профессиональной деятельности преподавателя военного вуза является обучающая функция. Её главная задача состоит сформировать знания, умения и навыки (ЗУН), систематизировать их в соответствии с военно- профессиональным предназначением подготовки курсантов.

Воспитывающая функция состоит в военно-профессиональном, культурном и нравственном воспитании курсантов, как будущих офицеров. Её основная задача сформировать систему устойчивых профессиональных взглядов при достижении главной профессиональной цели – обучению профессии и становлении личности. При формировании личности курсантов необходимо усвоить и учесть развитие и воспитание личности в государственном, социально-политическом, нравственном, правовом, эстетическом и физическом плане.

Развивающая функция включает и содержит в основном, психическое развитие личности курсанта, их сенсомоторную, интеллектуальную, эмоционально-волевую и командную военную профессиональную деятельность.

Для реализации всех этих функций военному преподавателю необходимо обладать организаторскими функциями.

Организаторская функция в педагогике осуществляется непосредственно во время занятий, связана с включением, организацией познавательной деятельности курсантов, управлением курсантским коллективом во вне учебное время (самостоятельной подготовке, несении службы при дежурстве в наряде и др.), путем активизации и мотивации курсантов в военно-педагогический процесс,

организации взаимодействия, собственной деятельности, поведения и режима в их будущей военно-профессиональной деятельности.

Для формирования таких профессиональных компетенций у курсантов современный преподаватель военного вуза должен обладать еще и педагогическими способностями для реализации выше обозначенных функций (обучающих, воспитывающих, развивающих и организаторских). Отечественные учёные-педагоги, такие как Б.Б. Джанасаев, С.С. Тауланов определяют педагогические способности военного преподавателя: дидактические, академические, перцептивные, речевые, авторитарные и коммуникативные способности [9,10].

В процессе педагогической деятельности преподаватель военного вуза реализует взаимное сотрудничество, гармонично регулирует и контролирует образовательный процесс индивидуализации и адаптации курсантов к военно- профессиональной деятельности при взаимодействии с курсантским коллективом учебной группы, поддерживает, направляет и корректирует отношения в рамках

«курсант - офицер», «курсант - преподаватель», «курсант - курсант».

Анализ источников выявил, от каких взаимоотношений, играющих главную роль и возникающих в течение продолжительного времени в условиях адаптации, происходит выявление возможностей и раскрытие потенциала, социализация, развитие и становление личности и компетентности обучаемых.

Так А.Ж. Жафяров указывает, что «Понятие компетентности не имеет измерения, оно название вида деятельности, поэтому не может быть критерием»

… Компетентность – это свойство конкретного человека, оно относится только к личности [11, с.89]. Учитывая это, определим, что, компетенция в определенной области – это лишь объем (совокупность), наименование всего того, что знает (обладает) человечество в этом виде деятельности. Поэтому, очень важно разграничивать основные дефиниции компетентностного подхода.

Нами проведено анкетирование профессорско-преподавательского состава и курсантов Военного института Сил воздушной обороны. Анализ ответов позволяет выявить реперные точки, пробелы, недостатки и на их основе выработать концепцию по организации и совершенствованию технологии и методики обучения курсантов, выявить «слабые места» и разработать мероприятия по повышению взаимодействия и взаимоотношения между преподавателями и курсантами.

Анализ ответов: 98% респондентов из числа курсантов и 92% респондентов из числа профессорско-преподавательского состава считают, что роль преподавателя во взаимодействии с курсантами как организатора учебных процессов имеет большое значение в становлении личности и индивидуальности будущего офицера, а на сегодняшний день только 2 % из числа курсантов и 8% респондентов из числа профессорско-преподавательского состава считают, что организаторские способности военным необязательны (главное, по их мнению, умение достойно выполнять приказы и др.).

Таким образом, главная роль преподавателя во взаимодействии с курсантами как организатора учебных процессов имеет большое значение в становлении личности и индивидуальности будущего офицера.

Подводя итоги, отметим, что роль преподавателя в современном образовательном пространстве трансформируется. Забота государства о роли педагога, должна быть определяющей и направлена на поднятие имиджа и престижа статуса педагога. Статус педагога в обществе должен оставаться определяющим и весомым, как и его профессионализм, альтруизм и высокие нравственные ценности. Это и будет фундаментом подготовки качественных специалистов для будущего развития страны и общества. Необходимо отметить, что А.А.Калюжный внес весомый вклад в становление и развитие педагогической имиджелогии – направленной на повышение имиджа настоящих и будущих педагогов.

Список литературы:

1. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. - М.: ВЛАДОС, 2004. - 222 с.

2. Ткачева Т.М. Роль личности преподавателя в обеспечении качества профессиональной подготовки выпускников вуза: учеб. пособие. – М.: МАДИ, 2015. – 76 с.

3. Запечникова И.В. Методики целенаправленного формирования профессионально важных психофизиологических качеств курсантов авиационного ввуза // Военная мысль. – 2014. – № 8. – С. 70-75.

4. Семенихина С.Ф., Семенихин В.В. Способы повышения качества обученности курсантов военных вузов // Казанский педагогический журнал - 2017.

- №1 (120). С. 90 – 93.

5. Куликова Д.Н. Роль преподавателя в современном образовательном процессе // Сибирский педагогический журнал – 2012. - № 8. – С. 69-72.

6. Мищенко И.Е. Формирование профессионально важных качеств курсантов военных вузов средствами культурно-досуговой деятельности // Педагогический журнал. – 2019. –№ 9. – С. 321-330.

7. Павлов А.С. Динамика учебно-важных качеств в профессиональном становлении курсантов военных вузов: дисс. … канд. псих. наук. – Ярославль, 2014. – 170 с.

8. Ромашин В.Н. Педагогическая система развития профессионально важных качеств офицера у курсантов старших курсов военного вуза: автореф. дис. … канд. пед. наук. – Омск, 2010. – 22 с.

9. Джанасаев Б.Б. Подготовка офицерских кадров в Военно-учебных заведениях и трансформация системы военного образования // Багдар (Ориентир). Щучинск. – 2007. – №1. – С. 5-10.

10. Тауланов С.С. Профессионально ценностное ориентирование будущих офицеров в процессе обучения военной педагогике в условиях информатизации обучения: дис. … докт. пед. наук. – Алматы, 2005. – 389 с.

11 Жафяров А.Ж. Компетентностный подход: непротиворечивая теория и технология // Science for Education Today. – 2019. – № 2. – С. 81–95.

ӘЛЕУМЕТТІК ПЕДАГОГ ИМИДЖІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

Н. Төкебай

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Педагогика және білім беру менеджмент кафедрасы

Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану ББ 1 курс магистранты,

Алматы қ. nazyken_1999.11@mail.ru

Аннотация: Педагог имиджі дамыған өркениетте маңызды факторлардың бірі болып табылады. Әсіресе, өзге педагогтарға қарағанда, әлеуметтік педагогтар үшін маңызы зор. Бұл мақалада «әлеуметтік педагог» ұғымының мәні ашылып, маманға тән қасиеттер кешені қарастырылады.

Түйінді сөздер: имидж, педагог, стиль, бейне, әлеуметтік педагог

Аннотация: Образ учителя является одним из факторов развитой цивилизации. Это особенно важно для социальных педагогов, чем для других педагогов. В данной статье раскрывается сущность понятия «социальный педагог», рассматривается комплекс качеств, присущие специа.листу

Ключевые слова: имидж, учитель, стиль, образ, социальный педагог

Annotation: The image of the teacher is an important factor in a developed civilization. This is especially important for social educators than for other educators. This article reveals the essence of the concept of "social pedagogue", examines the set of qualities inherent in a specialist

Key words: image, teacher, style, image, social teacher

XXI ғасыр дамыған заманның, өзгерген өркениеттің келбетін көрсетеді. Ағын судай тоқтамай өтіп жатқан мына ғаламда кім болмасын өзіндік қолтаңбасын қалдырғысы келері хақ! Бірі сыртқы бейнесімен өзгелерге жақсы әсер қалдырғысы келсе, енді бірі өзіндік ерекшеліктерімен есте қалғысы келеді. Заманның жаңаруына байланысты түрлі терминдер мен категориялар келіп қосылуда. Соның бірі - имидж. Бұл қандай ғылым немесе термин? [1]. Жоғарыда атап өткенімдей, кез-келген адамзат баласы жаңаруды бастан кешіріп, өзіндік имиджін өмір сүруінде, бағытында, киіну стилінде қалыптастырады. Кез-келген жанның өзіндік, өзгеден ерек болмысы бар. Бес саусақ бірдей емес деп жататынымыздай, планетамызда өмір сүретін сегіз миллиардқа жуық адамзат та бір-біріне ұқсамайды. Бірақ бүгін біздің қозғайтын мәселеміз бұл емес.

Дамыған мына өркениетке жыл сайын түрлі мамандықтар келіп қосылуда. Соның бірі «әлеуметтік педагог» мамандығы? Бұл қандай мамандық? Жоғарды атап өткен имидж сөзіне не байланысы бар? Осы сауалдарға жауап іздеп көрелік.

Әлеуметтік педагог – ерекше, өте қызықты, қажет және өте жас мамандық. Өте жас деген себебім, бұл мамандық біздің ортаға 21 ғасырдың басында келіп нақты орныға бастады. Бұл мерзімге дейін бұл мамандықтың нақты атауы болмаған болатын. Әлеуметтік педагогтар – бұл балалар мен жастардың табысты әлеуметтенуіне үлес қосатын адамдар, олар әрқашан қоғамның алдында жүретін тұлғалар. Себебі әрқашан олардың жанында ата-аналар, әріптестер, балалар,

оқушылар, тұтынушылары, жұртшылық болады.

Әлеуметтік педагог – мектептерде, ауруханаларда, оңалту орталықтарында, балалар үйінде, интернаттарда, әлеуметтік қызметтерде жұмыс істейтін адам. Оның міндеті – тұрмысы нашар отбасынан шыққан қиын, проблемалы, мүмкіндігі шектеулі балалармен, оқуда артта қалғандармен, психикалық жарақат алған балалармен жұмыс жасау. Әлеуметтік педагог оқу үрдісін бақылайды, тәрбиелік, түсіндіру жұмыстарын жүргізеді, ұжымға дағдылануға, өркениетті қоғам заңдылықтарын түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ол жеке тұлғаның жалпы мәдениетін қалыптастырып, бейімделу процесін дұрыс бағытқа бағыттайды.

Әлеуметтік педагог жұмысының қоғам үшін маңызы зор, өйткені ол балалардың өмірден өз орнын табуға, толыққанды азамат болып қалыптасуына көмектеседі. Көптеген проблемалы, қараусыз қалған балалар ата-анасынан қажетті білім ала алмайды. Әлеуметтік педагог осы олқылықтың орнын толтырып, баланың қоғамға жат және заңсыз мінез-құлқының алдын алуға шақырылады. Қамқорлыққа алынғандардың мәселелерін, қажеттіліктерін, мінез- құлық ерекшеліктерін, мінез-құлқындағы ауытқуларды анықтайды және соның негізінде әлеуметтік көмек көрсетеді, баланың құқықтарын жүзеге асыруына, міндеттерін меңгеруіне көмектеседі.

Әлеуметтік педагог балаларға әдеттегі көзқарас тиімсіз болған жағдайда олармен жұмыс істейді. Жеке тәрбие жұмысын жүргізеді, отбасыларды аралайды, ата-аналармен түсіндірме жұмыстарын жүргізеді, балалардың сабаққа қатысуын бақылайды, үйірмелер мен хобби таңдауға көмектеседі. Әлеуметтік педагог халықты әлеуметтік қорғау органдарымен, қамқоршылық кеңесімен, полициямен тығыз қарым-қатынаста болады, қажет болған жағдайда олардың көмегіне жүгінеді. Әлеуметтік педагог әрқашан және барлық жерде мемлекеттік мекемелерде, комиссияларда, әкімшілік органдарда баланың мүддесін білдіреді және қорғайды.

Әлеуметтік педагогтың жұмысын оңай деп атауға болмайды, өйткені ол үлкен ақыл-ой күшін қажет етеді. Ол жиі жұмыс істемейтін ата-аналардың немқұрайлылығы мен жаман мінез-құлқына, айналасындағылардың балалардың мәселелеріне немқұрайлы көзқарасымен кездеседі. Сонымен қатар, қамқорлықтағылардың рухына жету өте қиын болуы мүмкін - қиын балалар жиі ашуланады, олар ешкімге сенбейді. Бірақ әлеуметтік педагог баланың түзелу жолына түсіп, қоғамның толыққанды мүшесі болып өсуіне шынымен көмектесе алса, қаншама жағымды сезімдерге бөленеді.

Осындай елеулі қызмет атқаратын тұлғаның сыртқы бейнесі көркем, әрі өз мамандығына сәйкес болуы өте маңызды. Себебі әлеуметтік педагогтың бейнесі, оның тұлғасы өзгелерді шабыттандыруы керек. Әлеуметтік педагог қаншалықты ақпаратқа дайын болса да, қанша білім, білік, әлеуметтік- педагогикалық технологияларды меңгерсе де, әлеуметтік педагог ұстаз сияқты жай ғана сүйкімді тұлға болып, үнемі өз бетінше жұмыс істеп, жеке қасиеттерін жетілдіріп отыруы керек. Бір сөзбен айтқанда, маманға жарқын, тиімді кәсіби бейнені жасау маңызды. Осы сәтте біз жоғарыда атап өткен имиджі тақырыбы еске оралады. Имидж дегеніміз не?

Соңғы онжылдықтарда имидж ұғымы біздің қоғамға мықтап енді. Саясаткерлер, бизнесмендер, журналистер имидж туралы айтады. «Имидж» сөзі мерзімді басылымдарда, телебағдарламаларда, жарнамаларда жиі қолданылады. Ағылшын тілінен «имидж» сөзін сөзбе-сөз аударса, тура мағынасында «бейне» дегенді білдіреді, кең мағынада бұл адамның көрнекі тартымдылығы. Жоғарыда атап өткенімдей, өзінің белсенділігінің арқасында әлеуметтік педагогтың қарым- қатынас шеңбері өте кең. Сол себепті, әрбір мұғалімге жеке тұлғаның сыртқы көрінісі және оның іскерлігі мен таза адами қасиеттерінің көрсеткіші ретінде әрекет ететін өзінің іскерлік бейнесі, өзінің тартымды бейнесі қажет.

Сонымен, әлеуметтік тәрбиешінің бейнесі қандай? Егер біз маманның қасиеттері арқылы айтар болсақ, онда әлеуметтік педагог бойында мына қасиеттер табылуы өте маңызды: үкоммуникативті, толерантты, гуманистік, креативті, тәжірибелі, әлеуметтену мәселелерінде сауатты, сыпайы, заң тұрғысынан сауатты, жалпы мәдениеттің, іскерлік мәдениеттің, іскерлік және тұрмыстық этикеттің жоғары деңгейіне ие, психологиялық сауатты, этикалық мәдениеттің жеткілікті деңгейі бар адам [2, 3]. Бірақ бұл тізіммен педагогтың кәсіби имиджі толыққанды бола алмайды. Имиджді толықтыру үшін, маман өзінің ішкі жан дүниесімен үйлесім тапқан киім үлгілерін киігені абзал. Сонда ғана екеуі үйлесім тауып, кәсіби әлеуметтік педагог имиджі қалыптастады.

Жалпы алғанда, әлеуметтік педагогтың имиджі функционалдық және кәсіби рөлдері бойынша айқынырақ, заманауи және қоғамға түсінікті болуы, тұтынушыларының, тапсырыс берушілер мен білім беру және басқа да мекемелердің басқару корпусының талаптары мен идеяларына сәйкес болуы керек.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный А.А. Мұғалімнің имиджін қалыптастыру психологиясы. - М.: ВЛАДОС гуманитарлық баспа орталығы, 2004. - 222 б.

2. Браун Л. Имидж – табысқа апарар жол. – СПб., 1996.

3. Зеленская Т.С. Мұғалімнің қазіргі келбеті–білім берудің өзекті мәсел\е

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК

М.Н. Есенғұлова- п.ғ.к., доцент А.К. Шотыбаева-1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, ms.miko77@mail.ru ainurs.kz@mail.ru

Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Қазіргі заманда адам бейнесінің күрделенілген және тереңдетілген құрылымын, оның негізгі ерекшелігін бейнелейтін белгілік алмастырушысы - имидж түсінігі. Өз имиджіне сену әрбір мамандыққа қажет. Бұл мақалада қазіргі психологиядағы имидж туралы жалпы түсінік, имиджелогия ғылымы, барлық адамдардың талаптары мен қажеттіліктеріне сай болатын арнайы құрастырылған үлгі болып саналатыны сипатталды.

Түйінді сөздер: имидж, әлеуметтану, бейне, сыртқы келбет

Аннотация: В современном мире понятием имиджа является знаковый заменитель, отражающий усложненную и углубленную структуру образа человека, его основную специфику. Вера в свой имидж необходима каждой профессии. В этой статье было описано, что общее представление об имидже в современной психологии, науке имиджелогии, считается специально разработанной моделью, отвечающей требованиям и потребностям всех людей.

Ключевые слова: имидж, социология, образ, внешность

Annotation: In the modern world, the concept of image is a symbolic substitute that reflects the complicated and in-depth structure of a person's image, its main specifics. Faith in your image is necessary for every profession. In this article it was described that the general idea of the image in modern psychology, the science of imagology, is considered a specially developed model that meets the requirements and needs of all people.

Keywords: image, sociology, image, appearance

Имидж өзінің жеке өміріне ие болуы, жеке құндылыққа айналуы және қолайлы жағдайда қолданылуы керек. Имидж -бұл адамның бір немесе бірнеше қоғамдық топтарға жасаған әсері. Бұл сурет емес, бақылау қағазы емес, ұсақ бөлшектерде жасалмаған, нақты сурет емес, эмоционалды әсер ететін бірнеше бөлшектер.

Біздің әрқайсымыз белгілі бір бейнені – имиджді – адамның сыртқы келбеті, әдеттері, сөйлеу тәсілі, менталитеті, іс-әрекеті және т. б. негізінде қалыптасатын идеяны жасаймыз [1].

Әр түрлі теориялық көзқарастар субъект құбылысының әртүрлі қырларын қарастырады, бірақ біздің зерттеуіміздің мақсаттарына қатысты субъект философиялық категория ретінде адам қызметінің белгілі бір сапасын, оның өзін- өзі анықтау және өзін-өзі дамыту қабілетін, затты аяқтау, құру, дамыту және іске асыру қабілетін ашады деп қорытынды жасауға болады. Оның жаңа мүмкіндіктері. Имиджге назар аудару соңғы жылдары адамдар алдында туындаған таңдаудың шиеленіскен проблемасына (тауарлар мен қызметтерді таңдау, саяси партиялар

мен қоғамдық ұйымдар, көшбасшылар мен жетекшілер) және әртүрлі нарықтардағы бәсекелестікке – тұтынушылық, саяси және басқаларға байланысты өзекті болды. Өнімді, қызметті сату, сайлаушыны өз жағына тарту, нарықта сәтті бәсекелес болу үшін фирма, қоғамдық ұйым, университет немесе банк өзіне сәйкес кескін жасауы керек. Тиісті, барабар имидж әлеуметтік қызметтің кез-келген түрі үшін өте қажет, бұл көпжылдық тәжірибені растайды [2].

Сондықтан дәстүрлі ғылыми пәндер – психология, экономика, әлеуметтану, саясаттану аясында арнайы ғылыми және практикалық салалар пайда болады: жарнама теориясы мен практикасы, қоғамдық қатынастар, имиджелогия және басқалары, олардың негізгі пәні кескіндерді, соның ішінде әлеуметтік бейнелерді қалыптастыру болып табылады. Негізінен символдар кеңістігінде жұмыс істей отырып, олар нақты өмірдегі мәселелерді шешуге ықпал етеді.

Имидж әлеуметтанудағы рейтинг, бедел, атақ, танымалдық, лауазым, мәртебе және т. б. сияқты ұғымдардың қатарында, және, ең алдымен, басқару әлеуметтануы, имиджді әлеуметтік мәртебелер мен рөлдер теориясы, әлеуметтік іс-қимыл және өзара әрекеттесу тұжырымдамасы, қақтығыс теориясы тұрғысынан қарастыруға болады [3].

Егер практикалық психология, имиджелогия және басқа қолданбалы пәндер аясында әлеуметтік қабылдау, тарту, атрибуция, өзін-өзі бақылау, объектінің сыртқы тартымды бейнесін жасау үшін әсер ету арқылы басқару проблемаларына басым назар аударылса және тиісті әдістер мен құралдар әзірленсе (позициялау, вербализация, нақтылау, визуализация және т.б.), онда әлеуметтану имиджді бірнеше басқа позициялардан қызықтырады. Әлеуметтану және, ең алдымен, басқару әлеуметтануы үшін ұйымның, әлеуметтік немесе кәсіби топтың имиджі, сондай-ақ олардың бағдарламаларының, мақсаттарының, жоспарларының, ниеттерінің имиджі ұйымдардың, ұжымдардың, мақсатты топтардың өз функцияларын орындау сапасына қалай әсер ететіні, имидж белгілі бір әлеуметтік объектінің мәртебесіне қаншалықты әсер ететіні, қандай маңызды, барабар (міндетті емес) имидж құру үшін қолданылатын әлеуметтік механизмдер.

Осылайша, қолда бар анықтамаларды талдау имиджді зерттеу мәселелеріне арналған шетелдік кәсіби әдебиеттерде «имидж» термині келесідей мағынада қолданылатындығын көрсетеді: адам психикасындағы объектінің немесе құбылыстың белгілі бір сипаттамаларының бейнесі түрінде көрініс, яғни «кескін» терминін мамандар объектінің материалдық көрінетін сипаттамаларының жиынтығымен ғана емес, сонымен қатар оның көрінбейтін идеалды сипаттамаларының жиынтығымен түсіндірілетін имидж ретінде түсіндіреді.

Осы саладағы ресейлік отандық мамандардың көпшілігі "имидж" сөзін бейне ретінде түсіндіреді және аударады. Бұл терминнің ұқсас түсіндірмесі, егер орыс тілінде «бейне» сөзінің бірнеше мағынасы болмаса, қолайлы болар еді, атап айтқанда, ең көп қолданылатын [4]:

• сыртқы келбеті, бет әлпеті, кескіні, сыртқы түрі;

• біреудің қиялында, ойларында пайда болатын біреудің тірі, көрнекі бейнесі;

• объективті шындық құбылыстарын сана арқылы қабылдау формасы, сыртқы әлемнің объектілері мен құбылыстарын сана арқылы жаңғырту;

• белгілі бір жеке құбылыс түрінде шындыққа жалпыланған көркемдік қабылдау;

• бір нәрсеге бағытталған: сипаты, жиынтығы:

• тәсілі, құралы.

Орыс тіліндегі «бейне» сөзінің мұндай түсініксіздігі сөзсіз келесі сұрақтың пайда болуына әкеледі: орыс тіліндегі «бейне» сөзінің осы мағыналарының қайсысы ағылшын тіліндегі «имиджге» жақын, орыс тілінде қолданылатын мағынада «имидж» сөзіне жақын?

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, «имидж» термині «бейне» терминінің синонимі ретінде сыртқы келбет мағынасында қолданылуы мүмкін болса, онда адамға қатысты тек адамның әдеті (сыртқы келбеті) анықтайтын кескіннің құрамдас бөліктерінің бірін талқылауға байланысты, содан кейін адам бейнесінің бұл құрамдас бөлігін жалпы имидж деп атауға болады, ал тақырыпқа қатысты тек оның бейнесінің құрамдас бөліктерінің бірін талқылауға байланысты, объектінің сыртқы түрімен анықталады, кез-келген объектінің бейнесі міндетті түрде көрінетін бейненің психикалық көрінісі емес екенін [5].

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, объектінің имиджі стереотиптік бағалауға ие болуы мүмкін (немесе болмауы да мүмкін), адамның психикасында-оның санасында немесе түпсанасында пайда болған рационалды немесе эмоционалды сипатқа ие болуы мүмкін емес бейне, осы объектінің белгілі бір сипаттамаларын тікелей қабылдау нәтижесінде немесе жанама түрде біреудің бағалаған бейнесін қабылдау негізінде, басқа адамдардың психикасында қалыптасқан осы имиджді бағалауды қабылдау негізінде.

Сонымен қатар, егер имидж жоғарыда сипатталған аспектідегі бейне болса, онда кері тұжырым қаншалықты қолайлы: бейне - бұл имидж немесе басқаша, қабылдау нәтижесінде адам психикасында пайда болған кез-келген бейне осы объектінің сипаттамаларының көрінісі, кескіннің түптұлғасы ма? Бұл өз кезегінде адамның немесе адамдар тобының психикасында пайда болатын нысанның (адам, объект, жүйе) кез-келген бейнесін имидж деп атауға болмайды, тек осы адамның немесе адамдардың түптұлғасына белгілі бір көзқарас бар, содан кейін кескінді осылай анықтауға болады: имидж - бұл адамның белгілі бір көзқарасы бар бейнесі. Басқаша айтқанда, объектінің бейнесі - бұл объектінің (адамның, объектінің, жүйенің) сипаттамаларын қабылдау нәтижесінде пайда болған адамның оған қатынасы [6].

Сонымен, имидж пайда болуы үшін нысанның (адамның, объектінің, жүйенің) белгілі бір сипаттамаларын қабылдау және оның психикасында осы нысанның бейнесін қалыптастыру жеткіліксіз, бұл бейнеге, дәлірек айтқанда, осы бейненің түптұлғасына белгілі бір көзқарас пен белгілі бір баға, бейненің түптұлғасы туралы және белгілі бір пікір пайда болуы керек. Демек, имидж - бұл бейнеге деген көзқарас пен осы бейне туралы пікір.

Сонымен қатар, егер имидж - бұл бейненің түптұлғасына сипаттамаларын қабылдаған адамның белгілі бір эмоционалды немесе ұтымды көзқарасы бар бейнесі болса, онда өзін-өзі бейнелеу деп санауға бола ма?

Бұл бейнені басқа адамның психикасына көрсетпей-ақ (осы объектінің сипаттамаларын қабылдамай, басқа адамның психикасында бейне пайда болмай)

өзін-өзі бейнелеу ретінде қарастырыла алмайтындығы дәлелденді. Бұл, өз кезегінде, адамның имиджі тек өзінен емес, басқа адамнан пайда болған осы адамның бағалау бейнесі деп атауға болатындығын білдіреді [7].

Демек, объектінің имиджі пайда болады: адамдардың белгілі бір әлеуметтік тобына кіретін адам (біздің жағдайда мектептің профессорлық-оқытушылық құрамының мүшесі болып табылатын мұғалім) объектінің, басқа адамның, объектінің немесе құбылыстың сыртқы немесе ішкі сипаттамаларын қабылдағанда, осы қабылдау нәтижесінде осы адамның психикасында осы объектінің бейнесі пайда болады, бұл объект адамның өз құндылықтар жүйесімен еріксіз байланысады, нәтижесінде адам осы объектіге пікір түрінде қарайды.

Сондықтан, адамның имиджі - бұл адамның психикасында қалыптасқан, онымен тікелей байланыс нәтижесінде немесе ол туралы басқа адамдардан алынған ақпарат нәтижесінде пайда болған бір топ адамның ол туралы пікірі. Шын мәнінде, адамның имиджі – бұл басқа адамдардың көз алдында қандай көрінеді немесе ол туралы басқа адамдардың пікірі қандай [7].

Мұндай талдау имиджелогияны арнайы ғылым ретінде қарастыра отырып, ең тиімді болып табылады. Сонымен қатар, имидж ұғымы бастапқы ұғым, имиджелогияның негізгі категориясы ретінде әрекет етеді.

Имиджді кім жасайды? Біріншіден, адамның өзі басқаларға қандай бет бұруды, өзі туралы қандай ақпаратты елестетуді ойлайды. Екіншіден, имиджмейкерлер-саясаткерлер, мемлекет қайраткерлері, әртістер және т.б. сияқты танымал тұлғалар үшін имидж жасаумен айналысатын кәсіпқойлар. Үшіншіден, имидж құруда бұқаралық ақпарат құралдары - баспа, радио, теледидар үлкен рөл атқарады. Төртіншіден, оны айналадағы адамдар-достар, туыстар, қызметкерлер жасайды.

Имиджді анықтауда оның мәндері мен негізгі құраушыларына сүйенеміз. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: сыртқы келбеті; вербальды және вербальды емес қарым-қатынас құралдарын қолдану; мамандық бейнесінің ішкі сәйкестігі - Ішкі «МЕНІ» [8].

Имидж - бұл әр адамда бар әртүрлі сүзгілерді айналып өте алатын ең тиімді хабарлама. Осыдан имидждің идеясы: сыртқы немесе ішкі Мен адамы туындайды, оның ішкі Мені жиі әр түрлі болуы мүмкін. Сіздің бейнеңіз – бұл сіздің портретіңіз, қоршаған әлемге сізді көрсететін. Бейне сізге қарсы емес, сіз үшін жұмыс істеуі керек. Біздің сипаттамамыздың барлық жиынтығынан біз басқалар сөзсіз оң бағалайтындарды таңдауымыз керек.

Жеке имиджді біз оның құрамдас бөліктерін анықтайтын бірқатар ішкі және сыртқы факторлардың үйлесімі ретінде қарастырамыз – өзіндік имидж, қабылданған имидж және қажетті имидж. Бұл типология имиджге деген көзқарасты әр түрлі тұрғыдан көрсетеді - Мен және басқалар тарапынан, шындық пен тілектер жағынан [9].

Өзіндік имидж өткен тәжірибеден туындайды және өзін-өзі бағалаудың қазіргі жағдайын көрсетеді. Егер бізді құрметтегенін қаласақ, алдымен өзімізді құрметтеуіміз керек. Шын мәнінде, барлық психотерапия көбінесе өзіне деген сенімділікті қалпына келтірудің осы деңгейінде жұмыс істейді, оның жеке басының қандай аспектісін тебуге емес, сүйеуге және құрметтеуге тиіс [9].

Қабылданған имидж - бұл басқалар бізді қалай көреді. Әрине, бұл көзқарас бұрынғыдан өзгеше болуы мүмкін. Біз көбінесе бізге қалай қарайтынын, олар бізге қалай жауап беретінін білмейміз [9].

Қажетті имидж олардың белгілі бір сипаттамаларын анықтайтын нақты кәсіптермен байланысты. Кейбір жағдайларда киім түрі мен формасы бұған көмектеседі [9].

Имидж мазмұнының негізі - өзіндік Мен-тұжырымдамасы - бейненің түптұлғасы. Тиісінше, өнімді имиджді қалыптастыру алгоритмінің бірінші кезеңінде түптұлғаның қызметі өзінің -өзіндік Мен-тұжырымдамасына бағытталған. Бұл рефлексияның қызметі, атап айтқанда, субъектінің -өзіндік Мен- тұжырымдамасымен салыстыра отырып, басқалардың оны қалай қабылдайтынын қабылдауы мен түсінуіне бағытталған және осы салыстырудан туындайтын субъектінің өз бейнесін басқалардан да, өзінің тұжырымдамасынан да ішкі қайшылықтарды анықтау мақсатында бағалау.

Біз келесі детерминанттарды бөліп аламыз, олардың болуы өнімді имидж алгоритмінің бірінші кезеңінің сәтті орындалуын қамтамасыз етеді [10]:

• өзіндік Мен-тұжырымдамасының объективті мазмұнын оның идеалмен және басқалардың бейнесімен арақатынасында түсіну, осы құрылымдардың мазмұнындағы қайшылықтарды анықтау, оларды шешудің нақты жолдарын көру;

• имидж субъектісінің жеке сипаттамаларын ғана бейнелеуден имидждің құрылымы мен мазмұнын күрделендіруге және байытуға әкелетін жеке және субъективті-белсенділік сипаттамаларын білдіруге көшу;

• қоғамдық-мәдени сипаты бар символдар жүйесі арқылы имидждің субъективті мазмұнын білдіру қабілетін дамыту;

• субъектінің имиджде жеке және кәсіби даму процесінде өзіндік рефлексивті өзгерістердің мазмұнын барабар түрде көрсету қабілеті, бұл имидждің динамикасы мен икемділігін қамтамасыз етеді.

Осы кезеңнің сәтті орындалуының нәтижесі - өнімді имиджді қалыптастырудың келесі кезеңін жүзеге асыру мүмкіндігі - болашақ имидждің идеалды моделінен басқа ештеңе емес, басқалар үшін өзін-өзі мінсіз бейнелеу. Өзіңіз үшін басқалар үшін жоспарланған бейне, бір жағынан, қайшылықтарды азайтудың нәтижесі болуы керек, біріншіден, өзіндік Мен-тұжырымдамасының элементтері арасындағы (нақты және идеалды өзін-өзі), екіншіден, өзіндік Мен- тұжырымдамасының арасындағы, басқалардың өзіндік бейнесі болуы керек. Екінші жағынан, бұл бейне өзіндік Мен-тұжырымдамаға сәйкес келуі керек- түптұлға, индивидуализациялық сипаттамаларға барынша қанық болуы керек.

Осылайша, өнімді имидж қалыптастыру қызметі әлеуметтік қабылдау және қарым-қатынас процестерімен шектелмейді, бірақ өзінің өзіндік Мен- тұжырымдамасын өзгерту және жеке қасиеттерін дамыту үшін имидж субъектісінің белсенді және мақсатты жұмысын қамтиды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Калюжный А.А. Использование психотехник в формировании имиджа учителя

//Журнал прикладной психологии. - № 6. – 2005. – С. 45-48.

2. Калюжный А.А. Нравственные аспекты в обучении учащихся общеобразовательных школ. – Алматы: Гылым, 1994. – 156 с.

3. Калюжный А.А. Особенности построения профессионального имиджа //Вестник Государственного университета управления. Серия Социология и управление персоналом. - № 3 (19). – М., ГУУ, 2006. - С. 59-63.

4. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия: Электронное учебное пособие и программа специального курса для студентов вузов и учителей школ. – Алматы, 2002. – 136 МВ.

5. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия: Учебное пособие для студентов вузов. – Алматы: Научно-издат. центр «Гылым», 2004. – 200 с.

6. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 2004. – 222 с.

7. Калюжный А.А. Риторика для учителя: Программа специального курса для студентов педагогических специальностей. – Актобе: Изд-во АктГУ им. К.Жубанова, 1999. – 30 с.

8. Калюжный А.А. Роль учителя в нравственном воспитании школьников. – Алматы: Респ. издат. кабинет, 1994. – 120 с.

9. Калюжный А.А. Социально-психологические механизмы построения имиджа // Вестник Государственного университета управления. Серия Социология и управление персоналом. - № 2 (13). – М., ГУУ, 2005. - С. 15-19.

10. Калюжный А.А. Теоретико-методологические предпосылки исследования имиджа личности //Вестник Государственного университета управления. Серия Социология и управление персоналом. - № 3 (14). – М., ГУУ, 2005. - С. 71-81.

СОЦИАЛЬНАЯ СУЩНОСТЬ И ПРИРОДА ИМИДЖА УЧИТЕЛЯ

В.В. Абрамов- ст. преподаватель

Казахско-Русский Международный Университет

valentin.abramov@mail.ru Республика Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақалада мұғалімнің әлеуметтік-антропологиялық ерекшеліктеріне байланысты мәселелер қарастырылады. Мұғалімнің имиджін құрудың функциялары мен принциптері ашылады. Бұл мақала мұғалім имиджінің мәні мен табиғатының бағыттары мен мазмұнын анықтайды. Мұғалімнің имиджі оның кәсіби имиджін қалыптастыратын құрамдас сипаттамалардың немесе компоненттердің белгілі бір жиынтығына ие. Ең маңыздысы-мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі және эрудиция, педагогикалық рефлексия, педагогикалық мақсат қою, педагогикалық ойлау және импровизация, педагогикалық қарым-қатынас. Зерттеу барысында мұғалімнің имиджін қалыптастыру табиғи уақытты қажет ететін процесс қана емес, сонымен қатар мұғалімдер мен психолог - практиктердің кәсіби қызметінің нәтижесі екенін ұмытпау керек.

Түйінді сөздер: имиджология, имидж, имиджмейкинг, имиджелогия қағидаттары, Кәсіби құзыреттілік, эрудиция, мен-тұжырымдама, рефлексия,

целепология, ойлау, Педагогикалық қарым-қатынас.

Аннотация: В статье рассматриваются проблемы, связанные с социально- антропологическими особенностями имджа учителя. Раскрываются функции и принципы построения имиджа учителя. Данная статья определяет направления и содержание сущности и природы имиджа учителя. Имидж педагога имеет определенный набор составляющих характеристик или компонентов, формирующих его профессиональный имидж. Наиболее значимыми являются профессиональная компетентность педагога и эрудиция, педагогическая рефлексия, педагогическое целеполагание, педагогическое мышление и импровизация, педагогическое общение. В процессе исследований нельзя забывать о том, что формирование имиджа учителя - это не только естественный трудоемкий процесс, но и итог профессиональной деятельности педагогов и психологов- практиков.

Ключевые слова: имиджелогия, имидж, имиджмейкинг, принципы имиджелогии, профессиональная компетентность, эрудиция, Я-концепция, рефлексия, целепологание, мышление, педагогическое общение.

Annotation: The article deals with the problems associated with the socio- anthropological features of the teacher's image. The functions and principles of building a teacher's image are revealed. This article defines the direction and content of the essence and nature of the teacher's image. The image of a teacher has a set of composite characteristics or components that form his professional image. The most important is the professional competence of the teacher and erudition, pedagogical reflection, teaching goal setting, teaching thinking and improvisation, pedagogical communication . In the process of research, one should not forget that the formation of a teacher's image is not only a natural labor-intensive process, but also the result of professional activity of teachers and psychologists-practitioners.

Keywords: image, image, image-making, principles of image, professional competence, erudition, self-concept, reflection, goal-setting, thinking, pedagogical communication.

Глобальные перемены, обусловленные резким скачком общества от постиндустриального к информационному, стали актуальными явлениями модернизации современной жизни. Человеческие отношения и соответственно условия, в которых живет современный индивид, кардинальным образом отличаются от тех, что были раньше. Жизнь каждого человека подчинена законам общества. Индивид напрямую заинтересован в том, чтобы социум, в котором он живет и развивается, в полной мере оценил его личностный, профессиональный, коллективный и творческий потенциал. Поэтому субъект пытается устанавливать и регулировать взаимовыгодные отношения со всеми единицами общества. Однако, одних контактов не достаточно, необходимо нечто большее и действенное, то, что кардинально отграничило бы одного человека от другого, заполнило бы вакуум дефицита информации, сохранило бы драгоценное время, заменило бы построение многогранного и углубленного портрета индивида. Любой из этих феноменов целесообразно сменить имидж - знаковым заменителем, отражающим его основные черты. Это могут быть и черты, которые хотят из нас спроецировать.

Опора на собственный имидж нужна сегодня в каждой профессии. Мы идем именно к этому врачу, поскольку за ним есть слава целителя. Мы избираем именно этого политика, ожидая увидеть в нем избавителя от наших бед [1; 3].

Совершенно очевидно, что понятие «имидж» - эффективное информационное средство в руках того, кто им может владеть и управлять. Создание имиджа - процесс длительный и трудоемкий, требующий определенных материальных, физических и моральных усилий. Это прерогатива не только человека, но и других реалий окружающей действительности. Однако именно субъект через создание собственного имиджа делается более величественным и самостоятельным. Анализ научной литературы обозначил более сорока значений слова «имидж», причем учитывались не только развернутые определения, но и одиночные словарные обозначения изучаемого вопроса, во внимание не брались специфичность изданий и семантическое разнообразие рассматриваемого понятия и т.п. Авторы анализа пришли к выводу, что из всего многообразия дефиниций (к примеру, наиболее часто упоминавшиеся: образ, представление, изображение, репутация, отражение, впечатление, престиж, облик, мнение, авторитет) необходимо будет выделить такую единицу, которая бы отвечала наибольшим запросам современного общества. Такой единицей явился «образ». На основе последнего и было сформулировано следующее определение: имидж - это целенаправленно создаваемый символическими средствами образ произвольного субъекта, формируемый в процессе субъектно-субъективного взаимодействия, призванный оказать на кого-либо психологическое и эмоциональное влияние с целью собственной популяризации. Наряду с характеризуемым феноменом в научной литературе появилась группа терминов, близких анализируемому понятию. Иллюстрируя данный факт, выделим: имиджелогию, имиджмейкинг, имиджирование, имиджмейкер, имиджформирующая информация. Имиджелогия- это комплексная наука практического характера, использующая отдельные результаты ряда наук, целью, которой является тщательное изучение закономерностей формированияу окружающих образа человека в единстве внутренних и внешних проявлений для профессиональной деятельности по построению и усовершенствованию имиджа. Термин «имиджелогия» применяется в разных областях человеческой деятельности. Особый интерес для любого исследователя представляет педагогическаяимиджелогия. Являясь равноценным объектом общей имиджелогии, она базируется на двух имиджах: имидже личности и педагогическом. По мнению В.К.Куницыной, «имидж личности» представляет собой «направленное формирование впечатления о себе, специальным образом организованное и структурированное в контексте «Я», имеющее отсылку к более общей, престижной категории людей» [2; 337].

Другая составляющая исследуемой проблемы: - педагогический имидж - носит неоднородный характер и представляет собой: сумму экспрессивно окрашенных стереотипов восприятия образов различных педагогов (воспитателя, учителя, преподавателя и др.). Соотношение этих конструкций (педагогический имидж и имидж учителя), рационально признать, как общее к частному. С точки зрения исследователей, «имидж учителя - это эмоционально окрашенный стереотип восприятия образа учителя в сознании воспитанников, коллег,

социального окружения, в массовом сознании. При формировании имиджа учителя реальные качества тесно переплетаются с теми, которые приписываются ему окружающими» [3; 46].

Выявим функции имиджа-учителя:

• функция коммуникативно-информационной идентификации. В процессе педагогического взаимодействия между учителем и учеником происходит обмен различного рода информацией;

-когнитивная функция имиджа учителя, помогает воспитателю и воспитуемому осознать предложенные значения с помощью представления, мышления, интеллекта, воображения, фантазии;

• функциямышления, интеллекта, воображения, фантазии;

• определяющая функция, необходима для классификации того или иного учительского имиджа, который можно возвести в стереотип;

• прикомандировывающая функция имиджа учителя практически обозначает поведение учащегося-реципиента

• иллюзорно-координационная. В процессах педагогического общения эта функция предполагает единение и согласование участников образовательного пространства;

• творческая функция имиджа учителя (креативность) сосредоточена на усовершенствовании учеников в результате общения, которое обусловлено специфическими механизмами психической деятельности.

Помимо ведущих функций имиджа учителя существуют вспомогательные функции, образованные на базе выделенных.

Определив функции учительского имиджа, отметим еще одну типологию - функциональную, база которой как раз включает намеченные функции. Функциональная типология выделяет: зеркальный имидж, текущий имидж, желаемый имидж, корпоративный имидж, множественный имидж.

Помимо миссии, легенды и целей субъекта, образующих фундамент учительского имиджа, существуют так называемые эстетические категории, состоящие также в ядре имиджа педагога и играющие не менее важную роль. К эстетическим категориям можно отнести:

• габитарно-аксессуарные элементы (габитус педагога: одежда, прическа, волосы, часы, носовой платок, макияж, очки, сигареты; аксессуары: ремень, зонт, ювелирные изделия, бумажник, сумка, канцелярские принадлежности);

• кинестетические компоненты: экстралингвистический (паузы, кашель, вздох, смех, плач), просодический (тембр, темп, высота, громкость голоса);

• кинесическийкомпанент (мимика, жесты, позы, взгляд, походка, пластика);

• физиологическийкомпанент (личностные антропометрические свойства); проксемический (пространственные зоны); такecический (рукопожатия, поцелуи поглаживания); ольфакторный (различного рода запахи: тела, косметики, парфюма и т.д.);

• общеповеденческие особенности: деятельностная (быстрота реакций,стиль поведения, умение создавать имидж, выбирать и носить одежду и т.п.); когнитивная (интеллект, образованность, эрудиция и пр.);коммуникативная (фотогеничность, юмор, улыбка и др.): эмоциональная (чувства, аффекты, страсть и т.д.);

профессиональная (компетентность, профессионализм, квалификация, опыт и др.); нравственная (доброта, гуманность,эмпатия и т.д.);эстетическая - (творческий потенциал, любовь к прекрасному и т.п.); этическая (моральный облик, тактичность, этикет, общая культура и др.);

• интрaвертированно-философские элементы: (система ценностей и отношений, кредо, жизненные установки и т.п.);

• социально-психологические компоненты: (манера речи, активный словарь, психогигиена, мода, происхождение, богатство, социальные роли и позиции и т.п.);

• атрибутивно-средовые особенности (обстановка кабинета учителя, состояние рабочего кабинета, наличие машины и др.)

Отмеченные компоненты учительского имиджа могут быть несколько иными, и многое будет зависеть от специфики построения изучаемой структуры. Само построение имиджа педагога практически всегда носит целенаправленный характер и называется имиджмейкингом. По мыслиЕ.Б.Перелыгиной, имиджмейкинг- это «профессиональная деятельность по созданию имиджа, обладающего заданными свойствами, а также преобразованию существующего имиджа с целью достижения поставленных целей» [4; 15].

Имидж педагога имеет определенный набор составляющих характеристик или компонентов, формирующих его профессиональный имидж. Наиболее значимыми являются профессиональная компетентность педагога и эрудиция, педагогическая рефлексия, педагогическое целеполагание, педагогическое мышление и импровизация, педагогическое общение [5; 244].

Профессиональная компетентность учителя – главный инструмент личности учителя и его имиджа. Профессионально компетентным является такой труд учителя, в котором на достаточно высоком уровне осуществляется педагогическая деятельность, педагогическое общение, реализуется личность учителя, и при этом достигаются хорошие результаты в обученности и воспитанности школьников. При этом компетентность учителя определяется также соотношением в его реальном труде того, каковы его профессиональные знания и умения, с одной стороны, и профессиональные позиции, психолого- педагогические качества – с другой.

Педагогическая деятельность - это профессиональная активность учителя, в которой он с помощью различных компонентов целостного педагогического процесса решает задачи обучения и воспитания.

Педагогическая деятельность включает в себя следующие компоненты:

1. Постановка учителем педагогически целесообразных целей и задач.

2. Выбор и применение учителем воздействия на учащихся.

3. Контроль и оценка учителем своих собственных педагогических воздействий с целью педагогического самоанализа.

Педагогическая задача – это система последовательных действий учителя, куда входят и сам предмет задачи, находящийся в исходном состоянии, и модель требуемого состояния предмета задачи. Учителю необходимо четко представить себе состояние психического развития школьников к началу обучения и те реальные изменения, которые желательно вызвать в психике учащихся к концу

некоторого этапа обучения. Особо заметим, что постановка педагогической задачи всегда должна учитывать не только саму сущность педагогического процесса – организацию деятельности школьников, но и его воспитательные механизмы – организацию взаимодействия учителя с учащимися и учащихся между собой.

Профессиональная компетентность учителя состоит в том, чтобы учитель не упустил общих педагогических задач и смог умело конкретизировать их в зависимости от конкретных условий. Кроме того, учитель имеет дело с педагогическими задачами, направленными на разные стороны психического развития школьника – обучающие, развивающие, воспитывающие. Профессионализм учителя состоит в том, чтобы не упускать все эти задачи и решать их одновременно и на протяжении всего периода обучения.

Важнейшей характеристикой успешной профессиональной деятельности является наличие у самого учителя таких психологических качеств, как педагогическая эрудиция и педагогическое целеполагание.

Педагогическая эрудиция - это своеобразный запас необходимых знаний, который учитель применяет в своей профессиональной деятельности для решения педагогических задач.

Педагогическая рефлексия - обращенность сознания учителя на самого себя, учет представлений учащихся о его деятельности и представлений ученика о том, как учитель понимает деятельность ученика. Иными словами, педагогическая рефлексия – это способность учителя мысленно представить себе сложившуюся у ученика картину ситуации и на этой основе уточнить представление о себе.

Педагогическое целеполагание – это потребность учителя в планировании своего труда, готовность к изменению учебно-воспитательных задач в зависимости от сложившейся педагогической ситуации. Педагогическое целеполагание показывает способность учителя к выработке задач, вытекающих из единства целей общества и своих собственных, для их обсуждения и принятия решения школьниками.

В ходе решения и анализа педагогических целей и задач учителю необходимо использование педагогического мышления и интуиции как процессов выявления им скрытых внутренних свойств педагогической деятельности в ходе организации педагогического процесса.

Педагогическая интуиция обычно характеризуется быстрым принятием учителем педагогического решения с учетом предвидения дальнейшего развития ситуации без полного ее анализа. Интуитивный способ педагогического мышления необходим учителю, так как многообразие и неповторимость педагогических ситуаций, ограниченность во времени для поиска и принятия решения делают точный расчет невозможным и интуитивное предвосхищение действий, педагогическое чутье оказывается точнее логических выкладок, - все это заменяет учителю логические рассуждения и позволяет быстро принять правильное решение.

Главнейшей чертой проявления педагогического мышления является педагогическая импровизация, под которой понимается нахождение неожиданного педагогического решения и его мгновенное воплощение, совпадение процессов создания и применения при их минимальном разрыве.

Как отмечается в психолого-педагогической литературе, процесс педагогической импровизации состоит из четырех этапов. Первый этап условно можно назвать педагогическим озарением, когда в ходе учебно-воспитательного процесса учитель в ответ на вопрос или поступок ученика получает толчок, внутренний импульс, то происходит вспышка, озаряющая новую и необычную мысль или идею. Второй этап – мгновенное осмысление педагогической идеи и моментальный выбор пути ее реализации, т.е. принимается решение быть или не быть импровизации. Рождение идеи возникает интуитивно, а путь ее воплощения выбирается интуитивно-логически. Третий этап – публичное воплощение или сама реализация педагогической идеи. На этом этапе осуществляется уже зримый процесс импровизации, ее видимая часть – прямо на глазах школьников рождается субъективно или даже объективно новое. Четвертый этап – это осмысление или мгновенный анализ процесса воплощения педагогической идеи, моментальное решение о продолжении импровизации, если по ее ходу рождается новая идея. Или завершение ее плавным переходом к запланированному ранее.

В процессе исследований нельзя забывать о том, что формирование имиджа учителя - это не только естественный трудоемкий процесс, но и итог профессиональной деятельности педагогов и психологов-практиков. Для развития имиджа педагога и педагогической имиджелогии необходимо объединить усилия множества специалистов и отразить это слияние в специальных педагогических учебных изданиях.

Список литературы:

1. Калюжный А.А. Основы имиджеолoгии. Программа специального курса для учащихся 9-10-х классов школ гуманитарно-лингвистического типа — Актобе: Изд-во Актюбинского гос. ун-та им. К.Жубанова, 2002. -6с.

2. Куницына В.Н., Казаринова Н.В., Погольша В.М., Meжличностное общение. Учебник для вузов. - СПб: Питер, 2001. -544с.

3. Коджaспиpова Г.М., Коджaспиpова А.Ю. Педагогический словарь: Для студ. выс. и сред. пед. учеб. заведений. - М.: Издательский центр «Академия», 2000.

-176с.

4. Перелыгина Е.Б. Психология имиджа: Учебное пособие

/Е.Б.Перелыгина. - М.: Аспект Пресс, 2002. -223с.

5. Почепцов Г.Г. Имиджелогия. – Киев: Рефл-бук, 2000. – 768 с.

ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА ДЕЛОВОЙ ЖЕНЩИНЫ КАК СОЦИАЛЬНО ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПРОБЛЕМА СОВРЕМЕННОСТИ

Г.К. Кусаметова - к.п.н., доцент

К. Б. Тойгулова

Магистр педагогики Актюбинский регионального университет им.К.Жубанова

kusametova_gulsum@mail.ru

Аннотация

Данная статья посвящена одной из наиболее актуальных проблем нашего социального окружения - как имидж деловой женщины и как надо этот имидж формировать. Поскольку данный феномен до конца еще не изучен и является прикладным исследованием, но мы основываясь на теорию социального представления попытались изучить предпочтения окружающих об образе или идеале деловых женщин.

Глоссарий: социальное представление, личностные качества деловой женщины, профессиональный имидж деловой женщины, фактор успеха. внешний вид, манера поведения, теория компетенции, навыки эффективной коммуникации, выгодное партнерство, стандарты профессионального имиджа, публичные личности.

Актуальность исследования проблемы формирования профессионального имиджа деловой женщины может рассматриваться в контексте происходящих в начале XXI века реформ во многих сферах казахстанского общества, в том числе в экономической и деловой сфере. Сегодня объективно назрела потребность в изучении и совершенствовании личностно-профессионального имиджа деловой женщины. В этом направлении одним из важных и до сих пор недостаточно исследованных аспектов этой проблемы является профессиональный имидж деловой женщины и его формирование в условиях экономических преобразовании и социальных трансформации.

Данная проблема еще недостаточно изучена социально-психологической, психолого-педагогической наукой. В частности, пока нет научных трудов, посвященных изучению представлений окружающих о профессиональном имидже деловой женщины. Между тем, сведения об этих представлениях необходимы, для эффективного и целенаправленного формирования позитивного имиджа деловой женщины в восприятии её в социальном окружении.

Это и определило главную проблему настоящего исследования. Оно же позволило сформулировать его цель - изучение профессионального имиджа деловой женщины как фактора социальной успешности,формировать в групповом сознании социального окружения женщины ее образа-имидж в лице ее коллег по работе, членов её семьи , администрации муниципального органа и общественных

объединении. Современная социальная психология большое внимание уделяет психологической основе социальных явлений[1].

Так, известный исследователь С. Московичи считал, что, во-первых, психическое и социальное неразделимы, во-вторых, психическое (верования, чувства, страсти чаще, чем это принято считать, лежит в основе социального (общественных институтов, структур, движений, партий и поэтому, в-третьих, психология находится в основании социологии как науки [2]

Теория социальных представлений, разработанная С, Московичи, ставит вопрос о том, «какие вообще имплицитные или эксплицитные модели («образы») человека, общества и их взаимодействия лежат в основе той или иной концепции», распространенной в обыденном сознании данного общества в данное время. [2,там же].

С, Московичи отмечает, что социальные представления -это ни что иное, как общественное обыденное сознание, в котором взаимодействуют на уровне здравого смысла различные убеждения (в том числе иррациональные), идеологические взгляды, знания, собственно наука.

Все это составляет и во многом раскрывает социальную реальность[2,там же]. Примечательно, что наука не вытесняет эти обыденные представления. Напротив, научные представления и здравый смысл в той или иной мере трансформируются друг в друга. Примером тому могут служить, социальные представления о любом явлении - городе, здоровье, болезни, человеческом теле, женщине, детстве, психоанализе. Неотъемлемой чертой социальных представлений является их эмоциональная «пристрастность» (А.Н. Леонтьев), свойство придавать некий смысл окружающему миру [3]. Функция этих образов- моделей состоит в следующем: во-первых, они являются инструментом познания, во-вторых, опосредствуют социальное поведение, в-третьих, они способствуют своеобразной адаптации совершающихся событий к уже свершившимся [4], При этом социальные представления имеют принудительный для индивида характер вследствие ценностного для него их значения, так как люди убеждены в их закономерности и справедливости [5].

Социальные представления этим как бы цементируют общество, которое понимается как «система связей между социальными субъектами, групповыми и индивидуальными, которые самоопределяются через отношение друг к другу», Следовательно, для понимания сущности любого социального явления необходимо изучать все, что относится к социальным представлениям о нем, их содержанию, генезису, структуре и функциям. [5, там же].

Сходство понятий «социальное представление» и «имидж» можно рассмотреть на следующем характерном примере. Так, С. Московичи [2, там же] считал, что в современную эпоху особое значение в социальном процессе имеют средства массовой коммуникации. Он указывал, что современная эпоха, с одной стороны, характеризуется развитием демократии и более массовым участием публики в общественных процессах, но с другой стороны, этот процесс в значительной степени нивелируется воздействием на общество средств массовой информации (СМИ). По мнению С.Московичи масштабы и эффективность влияния СМИ ныне таковы, что люди становятся просто хорошо управляемой

толпой. В силу только своих технических возможностей СМИ могут создать, например, образ-представление или, выражаясь современным языком, имидж какого-либо политического лидера с тем, чтобы он смог затем реализовать свое влияние.

«У сегодняшних политических звезд есть необходимость только в представительности их голоса по радио и в телегеничности». Усилиями СМИ создается радио- или телеобраз политика, почти без содержания, напоминающий фантом. Отсюда можно сделать вывод о весьма значительной роли имиджа для публичных политических лидеров, который может способствовать им в решении их политических и личных проблем [6].

В своей работе «Социальные представления: исторический взгляд» С. Московичи констатирует, что наше общество отнюдь не научно, как оно о себе уверенно заявляет:- «Большинство людей склонны предпочитать идеи расхожие идеям научным, делать обманчивые сопоставления, некорректируемые объективными данными. Люди особенно охотно принимают факты или усваивают поведение, подтверждающие их привычные убеждения, и это пока еще не опровергнуто. Даже если опыт говорит им: это ложно, а рассудок - это абсурдно». С. Московичи рассуждает о том, что именно социальные представления подчиняют психический аппарат внешним воздействиям, побуждают людей формировать привычки или, наоборот, не воспринимать события внешнего мира. Иначе говоря, человек видит окружающий мир не таким, каков он есть на самом деле, а “сквозь призму собственных желаний, интересов и представлений”.Помочь понять эти странные, на первый взгляд, искажения в мышлении людей, согласно С. Московичи, должна новая наука о социальных представлениях. Так, он пишет:

«Теория социальных представлений, как мне кажется, является уникальной, так как она имеет тенденцию все больше становиться и частной теорией социальных феноменов, и частной теорией психических фрагментов.. Примат представлений или убеждений, социальное происхождение восприятия и убеждения, причинная, а иногда и принудительная роль этих представлений и убеждений - тот общий план, на котором строится теория социальных представлений [2, там же].

Назрела необходимость предложить не только технологию, но и психосоциальную технологию имиджа личности, а также критерии ее оценки обществом. В мировой классической философской литературе имеется некоторая, но далеко не основательная, проработка данной проблемы. Это труды Платона, Аристотеля, Ф. Бекона, Гоббса, Вольтера, Гольбаха, Полибия, Макиавелли, Стоика, Руссо. Философские подходы к проблеме намечены и у русских писателей В.Г. Белинского, А.И. Герцена, Н.А. Добролюбова и других.

Следует отметить, что отечественные имиджмейкеры широко используют в своей практике монографии английского психолога Р. Энтони, немецкого эстета Р. Шмидта, немецких социологов Б. Швальбе и К. Швальбе, американского предпринимателя Дж. Стэка, английского культуролога Ф. Синели, а также труды М. Люше-ра, Дж. Ягера, В. Каппони, Т. Новака, Дж. Фейдимена, Р. Фрейгера, С. Блэка, П.Вейлла, М.Вудкока, Э.Берна, Д. Френсиса, Ф.Зимбар-до, Д. Карнеги и других. Опыт мирового цивилизованного предпринимательства убедительно доказывает, что без создания позитивного имиджа делового человека нельзя

рассчитывать на успех в предпринимательстве и иметь положительную репутацию в деловых кругах.

Из отечественных ученых первыми к этой сложной проблеме обратились Е.В. Руденский, В.М. Шепель, Ф.А. Кузин, А.Ю. Панасюк, В.П. Веселов, Р.Л. Кричевский и другие. В своих работах они отмечают, что практика современного предпринимательства предоставила хороший шанс бизнесменам раскрыть свои творческие способности и деловые качества. Это является свидетельством того, что способности и качества дают наибольшую отдачу лишь при наличии позитивного делового имиджа.

"Имидж- в широком смысле - распространенное представление о характере того или иного объекта, в более узком смысле обозначает целенаправленно сформированный образ-представление, который с помощью ассоциаций наделяет объект (явление, личность, товар и т.п.) дополнительными ценностями (социальными, политическими, социально-психологическими, эстетическими и т.п.) и благодаря этому способствует более целенаправленному и эмоциональному его восприятию.» [7,С.792.] Методика создания имиджа на Западе составляет целую отрасль в социальной психологии. Имидж часто используется для манипуляции общественным мнением в торговом бизнесе, политике, искусстве и т.д. В большинстве стран Запада издается "Указатель консультантов по личному имиджу". В него включены все фирмыстраны, которые проводят консультации, и перечень их услуг. В качестве услуг предлагаются устранение проблем в речи и обучение ораторскому искусству, выработка психологических стимулов активности, знакомство с хорошими манерами и традициями стран-партнеров, разработка дизайна офиса и ее воплощение, демонстрация моделей деловой и вечерней одежды, изучение технологии создания имиджа фирмы и конкретного сотрудника, разработка плана продвижения по службе и помощь в его реализации.

Имидж можно трактовать как одну из форм социальной регуляции и саморегуляции человеческого поведения: индивидуального и группового. Поведение человека регулируется не только социальным, но и биологическими и психологическими механизмами; все они взаимодействуют между собой и проникают друг в друга. Так как к механизмам социальной регуляции относятся социальные нормы, ценности, институты, организации, то и имидж можно отнести к одному из таких механизмов.Имидж складывается в ходе личных контактов человека, на основе мнений, высказываемых о нем окружающими. Для достижения высокого социального статуса женщина-лидер должна обладать определенным набором личностных качеств. В этой связи исследуются наиболее значимые качества женщины, из них первую группу составляют женственность и обаяние, вторую группу - компетентность (знание дела) и деловитость (целеустремленность, доведение начатого до конца, единство слова и дела, практичность, обязательность [8]

Рисуя образ деловой женщины, как отечественные, так и зарубежные исследователи исходят из тогo, что это яркая личность, она женственна, интеллектуально и физически активна, умеет самостоятельно принимать решения, целеустремленная, уверенная в себе, готовая идти на риск [9].

Основная дискуссия разворачивается по проблеме умения деловой женщины переключаться с одной социальной роли (руководителя) на другую (дочери, жены, матери). По мнению Е.И. Комарова, Н.П. Романовой, И.И. Осинского и других, деловая женщина - это одинокая женщина, для нее работа заменяет семью. С данной точкой зрения не согласны Т.В. Барчунова, С.М., Моор, Н.Д. Стрекалова, Г.В. Турецкая, А.Е. Чирикова, А. Жарден, Г. Саймоне, М. Хеннинг и другие, для которых деловая женщина совмещает профессиональную деятельность с семейно- бытовой[10].

Проведенный анализ основных подходов к определению понятия «деловая женщина» в зарубежной и отечественной научной литературе позволил прийти к следующему выводу: деловая женщина - это активный субъект культуры, совмещающий в себе «маскулинные» и «феминные» ценности: деловитость, эрудиция, желание и умение неординарно подходить к решению сложных хозяйственных, политических, экономических и других задач, готовность приобщиться ко всему новому в своей сфере деятельности, сочетание функций умелого организатора, аккуратного исполнителя и многосторонне развитого руководителя, умеющего в сложных условиях находить оптимальное решение[11].

В связи с этим, можно сформулировать следующие основные компоненты имиджа делового человека:

1. Внешний облик (манера одеваться)

   • Необходимо помнить, что одежда отражает и подчеркивает индивидуальность, характеризует делового человека как личность. Внешний облик делового человека – это первый шаг к успеху, поскольку для потенциального партнер костюм служит кодом, свидетельствующим о степени надежности, респектабельности и успеха в делах.

2. Тактика общения

   • (умелая ориентация в конкретной ситуации, владение механизмами психологического воздействия и т.д.);

3. Деловой этикет и протокол

   • Взаимодействие людей, в том числе и деловое, в различных ситуациях издавна регулировалось и упорядочивалось нормами и правилами этикета. Его, как и общение, можно условно разделить на деловой и неофициальный. Говоря об имидже делового человека, стоит сделать акцент именно на деловой этикет, который регламентирует поведение людей, связанное с выполнением ими служебных обязанностей.

4. Этика делового общения.

   • Этику делового общения можно определить, как совокупность нравственных норм, правил и представлений, регулирующих поведение и отношения людей в процессе их производственной деятельности.

Имидж деловой женщины

- Имидж деловой женщины - это сложное создание неповторимого, органичного, целостного и гибкого образа, постоянное поддерживание внимания к нему [5, там же].

Имидж должен формироваться по двум основным направлениям:

1. Соответствие требованиям канала массовой коммуникации (ТВ, пресса). Это аудио – и визуальная информация: манера одеваться, говорить. Это - прическа, взгляд, поза, жесты, мимика, то есть 69% информации о человеке, которая не дублируется в словах.

2. Характеристики, которое деловое окружение считает важными, - образ мыслей, интеллект, интересы, ценности, хобби, тезаурус понятий и идей. Это - профессионализм, доверие, авторитет. То есть личностные характеристики, оценивающиеся окружающими позитивно.

Удачный деловой имидж влияет не только на восприятие личности деловым окружением, но и на восприятие личности самой себя.(слова Э.Семпсон) личностный имидж определяет как сочетание ряда внешних и внутренних факторов, задающих самоимидж, который отражает состояние самоуважения, воспринимаемый имидж, то есть представление окружающих о личности и требуемый имидж, который предполагает соответствие определенным имиджевым характеристикам. Личностный имидж воздействует на личность в той же степени, в какой он воздействует и на окружающих его людей.

Заключение

Быть деловой женщиной – целая наука. Необходимо не только тщательно следить за даже самыми мелкими нюансами своего внешнего образа, но и быть внимательной к своим словам эмоциям, мимике, жестам. Одним словом – самоконтроль во всем.

На помощь женщинам пришли различные журналы, помогающие правильно сформировать свой внешний облик, курсы этикета и ораторского мастерства, позволяющие «не ударить в грязь лицом» на важных встречах и каждый день.

В данной статье мы попыталась отразить значение формирования имиджа как делового человека в целом, так и детально расписать основные необходимые критерии образа деловой женщины, дать некоторые рекомендации как научного, с точки зрения ученых исследователей социального представления и имиджа, так и практического характера взятый из журналов и рекламных-имиджевых иллюстрации[8, там же],

Литературы

1. http://www.namewoman.ru/delovaya-zhenschina/

2. Moscovoci, S. On social representation. In: Forgas, J. P. (ed.) Social Cognition: Perspectives on everyday life. London: AcademicPress, 1981.

3. Леоньтев А.А, Леонтьев Д.А, Соколова Е.Е.А.Н. Леонтьев: деятельность, сознание, личность.М.,2005

4. Кибанов А.Я., Захаров Д.К., Коновалова В.Г. Этика деловых отношений: Учебник / Под ред. А.Я. Кибанова. – М.: ИНФРА-М, 2002. С. -368 .

5. Перелыгина Е.Б. Психология имиджа: Учебное пособие / Е.Б. Перелыгина.

- М.: Аспект Пресс, 2002 г.

6. Ягер Дж. Деловой этикет. Как выжить и преуспеть в мире бизнеса: Пер. с англ. -М., 1994. -288 с.

7. Краткий политический словарь.- М., 1989. -623 с.

8. Бабаева Л.В. Деловая сила "слабого пола" / Бабаева Л.В., Чирикова А.Е. // ЭКО. - 2006. - № 1. - С.123-132.

9. Бабаева Л.В. Женщины в бизнесе / Бабаева Л.В., Чирикова А.Е. // Социологические исследования. - 2006. - № 3. - С.75-81.

10. Шепель В.М. Имиджелогия: Секреты личного обаяния. — М.ЮНИТИ, 1994.- 320 с.

11. Психология и этика делового общения: Учебник для вузов / Под ред. Проф. В.Н. Лавриненко. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2002.,С.

- 4156.

ПЕДАГОГТЫҢ ПОЗИТИВТІ КӘСІБИ ИМИДЖІН ҚҰРУДАҒЫ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ

АКТ- ҚҰЗІРЕТТІЛІГІНІҢ ОРНЫ

Д.Ж. Рамазанова - философия докторы (PhD), аға оқытушы

Қазыбекқызы Ж., 1-курс магистранты rdj_82@mail.ru zhansayakazybekkyzy@gmail.com Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақала педагогтың кәсіби имиджінің жүйесіндегі инновациялық мәдениеттің және АКТ-құзіреттіліктің орнын анықтауға арналған. Педагогтің кәсіби имиджінің бүгінгі заманның маңызды феномені ретіндегі маңыздылығы мен құраушы компоненттерін қарастырамыз. Инновациялық көзқарастың ережелеріне сай педагогтің кәсіби имиджінің құрылымына білім беруді және қоғамды ақпараттандыруды дамытудың өзектендірілуі арқылы инновациялық мәдениет енгізілді. Мақалада бүгінгі педагогтың кәсіби имиджінің құрылым жүйесіндегі инновациялық мәдениет пен АКТ-құзіреттіліктің мәні мен орны негізделді және құрылымы мен қалыптасу ерекшеліктері көрсетілді.

Түйінді сөздер: инновациялық көзқарас, инновациялық мәдениет, педагогтің кәсіби мәдениеті, білімді ақпараттандыру, педагогтың кәсіби имиджі, кәсіби- педагогикалық құзіреттілік, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, АКТ- құзіреттілігі.

Аннотация: Статья посвящена изучению места инновационной культуры и ИКТ-компетентности педагога в системе профессионального имиджа педагога. Рассмотрим значимость и составляющие компоненты профессионального имиджа педагога как важнейшего феномена современности. Согласно положениям инновационного подхода в структуру профессионального имиджа педагога внедрена инновационная культура через актуализацию развития образования и информатизации общества. В статье обоснована ее сущность и место в системе компонентов профессионального имиджа современного педагога, указаны компоненты и особенности формирования.

Ключевые слова: инновационный подход, инновационная культура, профессиональная культура педагога, профессионально-педагогическая компетентность, информатизация образования, профессиональный имидж педагога, ИКТ-компетенция.

Annotation: The article is devoted to the study of the place of innovative culture and ICT-competence of a teacher in the system of professional image of a teacher. Let's consider the significance and components of the professional image of a teacher as the most important phenomenon of our time. According to the provisions of the innovative approach, an innovative culture has been introduced into the structure of the professional image of a teacher through the actualization of the development of education and informatization of society. The article substantiates its essence and place in the system of components of the professional image of a modern teacher, the components and features of its formation are indicated.

Keywords: innovative approach, innovative culture, professional culture of the teacher, professional and pedagogical competence, informatization of education, professional image of the teacher, ICT-competence.

Жоғары білімнің міндеті әрқашан ізденіске, жаңа ғылыми білімге бейімділікке және осы білімді білім алушыларға жеткізуге негізделді. Ғалымдар өз зерттеулерін жүргізді, нәтижелерін жариялады, студенттерді оқытты. ЖОО-ның оқытушысы ғалым, ділдар, ұстаздың белгілі имиджіне ие болды. Сәйкесінше, оған ЖОО-ның қоятын талаптары да болды. Академиялық капитализмнің және жаңа менеджериализм [1] дамуымен ЖОО-ның білім беру корпорациясы ретінде қарастырылып, басқа қырынан қашықтан білім беру технологияларының да қосылуы оқытушыға талаптардың айтарлықтай өзгеріске ұшырауына әкелді. Оқытушыдан ЖОО-ның білім беру саласында бәсекеге қабілетті ететін инновациялық білім беру бағдарламаларын ойлап таба алу қабілеті, жаңа технологиялық ортада жұмыс істей алу қабілеті, видеокурстар жазып, қашықтан оқытуға үйретуші контент құра алу қабілеттері талап етіледі. Ары қарай оқытушыдан оқытылатын пән бойынша іс-тәжірибесінің болуы талап етілді. Педагогтың кәсіби имиджінің құрылымдық жүйесінде заманауи кезеңінде көп зерттеушілер маманның инновациялық мәдениетін ерекше атап өтеді.

Ғылымда «имидж» түсінігі ғылыми саланың пәндік-нысандық бағытына қарай түрліше талқыланады. Бұл түсінік визуалды бейне ретінде (В. М. Шепель) [2], көрініс (А. А. Калюжный) [3], субъектінің символикалық үлгісі (Е. Б. Перелыгина) [4], пікір ретінде (А. Ю, Панасюк) [5], т.б. Г. М. Коджаспированың педагогикалық сөздігінде «имидж адамның басқаларға қалдыратын әсері, адамдардың санасында қалыптасқан толық бейне ұғымы» ретінде қарастырылады [6].

С.Н. Захарованың пікірінше, педагогтың кәсіби имиджі «педагогикалық іс- әрекеттің әсерлілігіне септігін тигізетін педагогтың ішкі және сыртқы тұлғалық, индивидтік және кәсіби қасиеттерінің жиынтығын» қамтиды [7].

Л.П. Качалованың пікірінше, педагогтың кәсіби имиджі ретінде «интегралды, мақсаты қалыптасқан, бүтін, динамикалық сападағы, педагогтың ішкі және сыртқы жеке тұлғалық қасиеттерінің өзара байланысы мен сәйкестігінің шарттастығы, өзімен әрі білім беру процесінің қатысушыларымен үйлесімді қарым- қатынасы, сонымен қатар, педагогикалық іс- әрекетінде позитивті пікір қалыптастыра алуын» түсінеміз [8].

Педагогтың кәсіби имиджінің құрылымынан келесідей компоненттерді бөліп көрсете аламыз:

1. Жеке тұлғалық қасиеттер – педагогтың құндылықтар жүйесі, кәсіби жетістіктеріне сыни көзқарас (рефлексия), т. б.;

2. Кәсібилік – кәсіби білімі, машығы, дағдылары;

3. Коммуникативтілік – кәсіби коммуникация және АКТ игере алуы;

4. Қоғамдық – кәсіби жетістіктері мен тәжірибесі.

Педагогтың кәсіби имиджі білім беру ортасында оның маман ретінде қалыптасатын пікірден пайда болады. Сондықтан жоғарыда айтылған компоненттер имидж қалыптастыруда өте маңызды қасиеттер болып саналады. Осыдан, педагогтың кәсіби имиджі 4 компоненттің имидждік негізі болады.

Жоғарыда көрсетілген барлық теорияларды негізге алып, кәсіби білім беруде педагогтың позивтивті кәсіби имиджін заманға сай дамытуда төмендегідей қабілеттерді, құзіреттерді анықтадық:

• икемділік;

• коммуникативті-ақпараттық қабілеттер мен медиасауаттылық;

• интеллект пен педагогикалық шығармашылық;

• сыни және жүйелі ойлау;

• тұлғааралық және топтық қатынастарды сауатты құра алу;

• өмір бойы өзін жетілдіруге бағыттау.

Бүгінгі таңда педагогтың имиджін қалыптастыру инновациялық көзқарастың призмасы арқылы қаралып жатыр. Бұл көзқарастың тұжырымдамалық ережесіне сәйкес, жоғарыдағы компоненттермен қоса, инновациялық мәдениетті заманауи педагогтың позитивті имиджін құрушы факторы ретінде санай аламыз.

«Ақпараттандыру» терминін ұсынған академик А. П. Ершов біз талдап отырған терминге «адамзаттың барлық қоғамдық маңызды іс-әрекетін толық, сенімді, жан-жақты қамтуға арналған шаралар жиынтығы» деп анықтама берді [9]. Қоғамды ақпараттандыру – ол қоғамдық іс-әрекет және оның негізінде ақпаратты жинау, жинақтау, өндіру, сақтау, жеткізу және қолдану жатады.

Ақпараттандыру интеллектуализацияға жеткізетін ақпараттық технологияларды түрлі іс-әрекетке енгізу.

Қоғамды ақпараттандыру ретінде ақпараттық технологиялардың дамуымен қоғамдағы элементтердің өзара әрекеттесуі күшейеді, әлемдік жүйеде субъекттер арасындағы ақпараттарды жеткізу көлемі мен жылдамдығы өседі. Ақпараттық технологиялар интеграцияны дамытушы фактор ретінде жұмыс істейді. Ол жергілікті және тарихи-мәдени ерекшеліктердің бұлыңғырлануына әкеледі.

Ю.С. Зверевтің ойынша, «Білім беруді ақпараттандыру – тәрбие мен оқытудың мақсатын іске асыруда білім беру жүйесін жаңа ақпараттық технологияларды шығарудың әрі қолданудың теориясымен және тәжірибесімен қамтамасыз ету үрдісі [10].

Білім беруді ақпараттандыру феноменінің негізін әрі оның салдарын анықтай отырып, бұл үрдіс заманауи педагогтың инновациялық мәдениетінің болуын талап етеді. Инновациялық мәдениеттің негізі педагогтың АКТ- құзіреттілігінің болуы.

АКТ-құзіреттілік – ақпараттық-коммуникациялық технологияларды ақпаратпен жұмыс істеу және оны тарата алу қабілетін кәсіби қызметте,

ақпараттық ортада қолдана алу қабілеті. Оған төмендегі компоненттерді жатқызамыз: жалпы тұтыну (АКТ-ны педагогтың өзін дамытуға пайдалануы), жалпы педагогтік (ақпараттық орта педагогикалық қызметке негізделген) және пәндік-педагогтік (оқытушының ақпараттық технологияларды өз пәнінің барысын жетілдіруде қолдану).

АКТ-құзіреттілік – оқу, білім және басқа да іс-әрекеттерде туатын сұрақтардың шешімін табуға қажет АКТ-сауаттылықтың дағдыларын сенімді түрде еркін меңгеру.

Егер оқытушы

• оқытуда Интернет-ресурстарды пайдалану арқылы қосымша ақпараттарды іздеу, талдау жүргізсе;

• желідегі оқытушылардың бірлестіктер ісіне, кәсіби деңгейін жетілдіру үшін Интернет-конференцияларға қатысса;

• компьютерлік тесттер жасап, рейтингтік бағалауда стандартты қолданбаларды пайдаланса;

• электронды оқу құралдары мен материалдарын құрастырса;

• дайын мультимедиялық әзірленімдерді білім беру мен тәрбиелеу мақсатында пайдаланса, оқытушыны АКТ саласында құзіретті деп айта аламыз.

Ақпараттық құзіреттілік оқытушылар мен білім алушылардың алдында үлкен мүмкіндіктерге жол ашады.

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, қоғамның заманға сай дамуында маманның тұлғасын қабылдауда маңызды аспект ретінде оның кәсіби имиджін айтамыз. Мұғалімдік мамандықты бұдан ерекшелемейміз. Басқаша айтқанда, педагогтың бүгінгі таңда кәсіби жетілуінің маңызды компоненті оның позитивті кәсіби имиджін қалыптастыру.

Қоғамды және білім беру жүйесін ақпараттандыру кезеңінде педагогтарды кәсіби дайындықпен жетілдірудің бірден бір тұжырымдамалық көзқарастың институты ретінде инновациялық көзқарасты айтамыз. Бұл көзқарастың контекстінде педагогтың кәсіби имиджінің басқа компоненттерінің арасында маңызды орынды инновациялық мәдениет алады. Ал ол инновациялық құндылықтарға, оны іске асыруда инновациялық мәдени тұлғаны қалыптастыруға қажет білімдерге, жеке тұлғалық қасиеттерге, инновациялық педагогикалық іс- әрекетке бағыттала отырып негізделеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Abramov. R., Gruzdev. I., Terentiev. E. (2016). [Anxiety and Enthusiasm in Discourses about the Academic World: International and Russian Contexts]. Novoe literaturnoe obozrenie [New Literary Review], No. 2(138)

2. Шепель, В.М. Имиджелогия. Как нравиться людям: Учеб. пособие – М.: Народное образование, 2002. – 576 б.

3. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 2004. – 222 б.

4. Перелыгина Е. Б. Психология имиджа / Е. Б. Перелыгина. - М.: Аспект Пресс. – 2002. – 223 б.

5. Панасюк А. Ю. Формирование имиджа: Стратегия, психотехники, психотехнологии. – М.: Омега-Л, 2007–266 б.

6. Коджаспирова Г. М. Педагогический словарь. – М.: Издательский центр «Академия», 2001. – 176 б.

7. Захарова С. Н. Имидж педагога как составляющая профессиональной компетентности // Молодой ученый. – 2016. – №5.1. – 16–18 б. – URL https://moluch.ru/archive/109/26316/

8. Качалова Л. П. Воспитание педагогического имиджа будущего учителя: теория и технология. – Шадринск, 2008. – 71 б.

9. Руткевич М. Н. Диалектический материализм. – М., 1973. – 518–520 б.

10. Зверева Ю. С. Информатизация образования // Молодой ученый. – 2016. – №6.3. –23–26 б. – URL https://moluch.ru/archive/110/27234/

ПЕДАГОГ ИМИДЖІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСТАРЛАРЫ

Б.А. Тұрғынбаева – п.ғ.д., профессор

Абай атындағы ҚазҰПУ

А. Әмірбек

Абай атындағы ҚазҰПУ-ң магистранты

Алматы қаласы

Аннотация: Мақалада педагог имиджінің қалыптастырудың теориялық астарлары сараланады. Көрнекті ғалым А.А. Калюжныйдың еңбектерінде көрініс тапқан педагогикалық имиджелогияның негізгі түсініктеріне мән беріліп, талданады.

Түйінді сөздер: имидж, педагог имиджі, имиджелогия,

Аннотация: В статье анализируются теоретические основы имиджа педагога. Основное внимание уделяется и анализируется основным понятиям педагогической имиджелогии, отраженным в работах выдающегося ученого А. А. Калюжного.

Ключевые слова: имидж, имидж педагога, имиджелогия

Annotation: The article analyzes the theoretical foundations of the teacher's image. The main attention is paid and analyzed to the basic concepts of pedagogical imagology, reflected in the works of the outstanding scientist A. A. Kalyuzhny.

Keywords: image, pedagogical imageology, image,

Кіріспе. Жоғары білікті педагогикалық кадрларды университеттік даярлау контексінде болашақ маманның табысты кәсібилендіруге, үздіксіз өздігінен білім алуға және алдағы еңбек саласында толық өзін-өзі жүзеге асыруға дайындығын қалыптастыру өзекті болып отыр. Бұл мақсатқа «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы және «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 293-VІ ҚРЗ бағытталған

[1]. Бұл өте маңызы бар құжаттарда педагогтардың мәртебесін көтеру мен қатар кәсіби дайындығына ерекше мән беріледі, оның бір бөлігі олардың кәсіби имиджін қалыптастыру болып табылады.

Негізгі бөлім. Педагог имиджі – бұл педагогикалық мәдениеттің, психологиялық және әлеуметтік құзыреттердің жоғары деңгейіне ие, жеке және кәсіби өзін-өзі жетілдіруге ұмтылатын, тәрбиеленушілердің, олардың ата- аналарының, әріптестерінің және жұртшылықтың өкілдіктерінде табысты, әлеуметтік және жеке маңызды адам және білікті маман болып табылатын қызметкердің оң бейнелерінің жиынтығы. Ішкі имидж бейнесі шығармашылық жұмыс істейтін кәсіпқойдың жүйелік және функционалдық қасиеттерінің тұтас жиынтығына ие болуы керек педагог-психолог мұғалімнің жеке басының өзін-өзі тануын көрсетеді.

Сыртқы сипаттамалардан тұратын оның келбеті педагог-психологтың маңызды іс-әрекетінің сапасынан, оның оқушылармен, студенттермен, әріптестермен және қоғаммен тиімді кәсіби қарым-қатынасты қамтамасыз ету қабілетінен туындайды. Шебер қарым-қатынас және тиімді ынтымақтастық педагог-психолог мұғалімнің тікелей міндеті болғандықтан, оның жеке имиджін қалыптастыру дағдылары мен оны игеру оны университетте оқу кезеңінде даярлаудың маңызды міндеті болып табылады. Себебі имидж – бұқаралық санада қалыптасқан және стереотип сипатына ие, біреудің немесе бір нәрсенің эмоционалды қаныққан бетбеделі. Белгілі бір имиджге саяси қайраткер, мамандық, өнім және т.б. ие бола алады. Имидждің қалыптасуы өздігінен жүреді, бірақ көбінесе бұл саяси психология, жарнама психологиясы, маркетинг және т. б. саласындағы мамандардың жұмысының нәтижесі [2].

Осы орайда болашақ мұғалімдердің имиджін қалыптастыру, оның негізгі теориялық-әдіснамалық негіздері мен дамытуды жан-жақты зерттеген отандық дарынды ғалым, профессор А.А. Калюжныйдың мұрасын саралау қазіргі таңда да өзекті. Себебі келешек кез келген педагогқа аса қажетті имиджді қалыптастыру біздің жаңа бағытты алған Қазақстан мұғалімдері үшін өте маңызды деп санаймыз.

«Имидж» термині «бейне» терминінің синонимі ретінде сыртқы келбет мағынасында қолданылуы мүмкін болса, онда адамға қатысты тек адамның әдеті (сыртқы келбеті) анықтайтын бейненің құрамдас бөліктерінің бірін талқылауға байланысты, содан кейін адам бейнесінің бұл құрамдас бөлігін жалпы имидж деп атауға болады» - деп жазады А.А. Калюжный [3]. Яғни, имидж кез келген адамның басты бейнесін анықтайтын құбылыс, сондық оған баса назар аудару керек.

Демек, объектінің имиджі адамдардың белгілі бір әлеуметтік тобына кіретін адам (мұғалім) объектінің, басқа адамның, объектінің немесе құбылыстың сыртқы немесе ішкі сипаттамаларын қабылдаған кезде пайда болады, осы қабылдау нәтижесінде осы адамның психикасында осы объектінің бейнесі пайда болады, бұл объект адам өз құндылықтар жүйесімен еріксіз байланысады, нәтижесінде адам осы объектіге пікір түрінде қарайды.

Сондықтан, адамның имиджі – бұл адамның психикасында қалыптасқан, онымен тікелей байланыс нәтижесінде немесе ол туралы басқа адамдардан алынған ақпарат нәтижесінде пайда болған бір топ адамның ол туралы пікірі. Шын

мәнінде, адамның бейнесі - бұл басқа адамдардың көзқарасы немесе ол туралы басқа адамдардың пікірі [4].

Көбінесе қолданыстағы психологиялық-педагогикалық әдеби қайнар көздерде имидж адамның мінез-құлқының стилі мен формасын, көбінесе қоғамдағы мінез-құлықтың сыртқы жағын білдіреді. Кейде имиджмағыналар мен әсерлердің жиынтығы деп аталады, соның арқасында адамдар объектіні сипаттайды, оны есте сақтайды және оны белгілі бір жолмен байланыстыра бастайды немесе сол арқылы объект белгілі болады. Бұл жағдайда, имидждің объектісі көбінесе адам, адамдар тобы немесе компания болып табылады.

Бірқатар анықтамаларда «имидж» ұғымы жеке тұлғаның табиғи қасиеттерін ғана емес, сонымен бірге арнайы жасалған, құрылған және қалыптасқан жағдайды ерекше атап өтеміз. Басқа анықтамаларда имидж көбінесе объектінің объективті сипаттамасымен алдын-ала анықталатындығына, атап айтқанда, адамның бейнесі оның психологиялық түрі мен жеке басымен, олардың уақыт пен қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес келетіндігіне баса назар аударылады.

Имиджге нақты психологиялық көзқарастың тақырыбы – оны әлеуметтік- психологиялық құбылыс ретінде зерттеу, жеке және бұқаралық санадағы заңдылықтарды ашу, әртүрлі әлеуметтік топтар мен кәсіптердің өкілдері арасында осы өрістердің ерекшеліктерін анықтау болып табылады. Психологиялық зерттеулер жеке және әлеуметтік-психологиялық жағдайларды, имидждің детерминанттары мен тетіктерін, топтық және бұқаралық санада әртүрлі имидждің психологиялық қатынастарын, мұғалімнің кәсіби имиджін дамытудың ерекшеліктерін ашады.

Ал әлеуметтік психологияда имидж әлеуметтік танымнан туындайтын имидждің бір түрі ретінде қарастырылады. Объектіні жеке қабылдаудан гөрі, әлеуметтік өнім ретінде имидждің нақты сипаттамалары қабылдауды зерттеудің жалпы психологиялық және әлеуметтік-психологиялық тәсілдерін салыстыру кезінде айқын көрінеді. Қабылдауды түсіндірудегі жалпы қабылданған негізгі айырмашылықтар ретінде мыналарды бөліп көрсетуге болады: біріншіден, әлеуметтік психология зерттеген әлеуметтік қабылдау процестерінде танымдық, мотивациялық және эмоционалды элементтер перцептивті процестерге қарағанда бір - бірінен әлдеқайда аз оқшауланған, олар кез-келген әлеуметтік-перцептивті процестің ажырамас мазмұндық сипаттамасы ретінде әрекет етеді; екіншіден, перцептивті процестің төрт элементінен, оның ішінде қабылдау субъектісі мен бейнесі осы процестің нәтижесі ретінде, ал егер жалпы психология қабылдау процесін ерекше қарастырса, онда әлеуметтік психология қабылдау субъектісі мен объектісінің, сондай-ақ имидждің сипаттамалары болып табылады; үшіншіден, жалпы психологиядан айырмашылығы, әлеуметтік психология нақты әлеуметтік топ жағдайында бейнелердің қалыптасуын зерттейді.

Осы сипаттамаларды қорытындылай келе, біз сөздің кең мағынасында белгілі бір объективті құбылыстың психикалық көрінісі немесе бейнесінің нәтижесі деп санаймыз, осы шағылысу процесінде бастапқы ақпараттың өзгеруі мүмкін, және имидж міндетті түрде көрсетілгендердің дәл көшірмесін білдірмейді. Имиджді құру процесі белсенді және мақсатты болуы мүмкін, бұл процесс объектідегі

типтік көріністі көрсетуге мүмкіндік беретін талдау процедураларын және имиджді жеке құбылыстың сипаттамаларына ие синтезді қамтуы мүмкін.

Сонымен бірге, имидж туралы жеке және тіпті дербес ғылым ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың, оның ішінде Интернеттің дамуы мен нақты шындыққа енуімен бірге біздің қоғам дамуының қазіргі кезеңінде ғана пайда болды. Мұның бәрі ақпараттық ортаны дамыту және, тиісінше, адамдардың жеке, ұжымдық және бұқаралық санасын басқару үшін әртүрлі жағдайлар жасауға әкелді.

Жоғарыдағы талдаулар барысында біз имидждің объективті әлем мен әлеуметтік шындықтың адам санасында көрініс формаларының бірі ретінде қоғам дамуының барлық кезеңдерінде болғанын айта аламыз. Сонымен қатар өз бетінше дербес ғылым реінде қалыптасқандығын байқаймыз. Бастапқы ұғым «имидж» ұғымы, имиджелогияның негізгі категориясы ретінде әрекет етеді.

Ең басында имиджелогия адамның өзін-өзі көрсету және өзін-өзі растау, басқа адамдарға ұнау және оларға әсер ету дағдыларын игеру қажеттілігі ретінде қалыптасты. Сонымен қатар, Мен-тұжырымдаманы қолдану өзін-өзі тануға, өзіне көмектесуге үйренуге бағытталған. Сондықтан өзін -өзі тану – бұл жеке тұлғаның имиджін дамытудың бастапқы кезеңі, содан кейін-басқа адамдар бізді қалай қабылдайды. Осы зерттеулердің нәтижелерін пайдалана отырып, мұғалімдердің, дәрігерлердің, мемлекеттік қызметшілердің, әскери қызметшілердің және т. б. кәсіби және қоғамдық қызметінің имиджін зерттеу бағыттары қалыптастырылды. Бүгінгі таңда имидж барлық сайлау науқандарының ажырамас бөлігіне айналуда, өйткені адамдар көбінесе ерекше әсер қалдыруға қабілетті жарқын және есте қаларлық тұлға үшін дауыс береді.

Ал педагогикалық имиджелогия ғылым ретінде кәсіби қызметте мұғалімнің имиджін дамытудың мәнін, заңдылықтарын, қағидаларын, тенденциялары мен келешегін зерттейді, оны ұйымдастырудың теориясы мен технологиясын жасайды, мазмұнын жетілдіреді және әр түрлі ақпараттық көздерде ұсынылған жинақталған өмірлік тәжірибені игеру үшін мұғалім мен студенттердің бірлескен іс-әрекетінің жаңа ұйымдастырушылық формаларын, әдістері мен әдістерін жасайды.

Педагогикалық имиджелогияның теориялық және әдіснамалық функциясы мұғалімнің кәсіби қызметінің объектісі ретінде тұтас педагогикалық процестің заңдылықтары мен қағидаларын теориялық талдаудан тұрады. Ғылым мұғалімнің имиджін дамытудың педагогикалық фактілерін, құбылыстарын, процестерін ғана емес, сонымен бірге қандай заңдарға сәйкес, қандай жағдайда, неге және қалай жүретінін және олардың тиімділігі қандай екенін түсіндіреді.

Педагогикалық имиджологияның болжамдық функциясы педагогикалық шындықтың дамуын және мұғалімнің кәсіби мәртебесі мен имиджін алдын-ала болжау болып табылады [5]. Ғылыми негізделген болжам негізінде мұғалімнің кәсіби қызметінің нәтижелерін неғұрлым нақты және келешекті жоспарлау және мұғалім мен оқушылардың негізгі параметрлері – оқу және оқыту, білім алу және тәрбие бойынша бірлескен іс-әрекетінің нәтижелері мүмкін болады.

Педагогикалық имиджелогияның практикалық (қолданбалы) функциясы – іргелі білім негізінде мұғалімнің педагогикалық қызметі жетілдіріліп, жақсарады, мұғалімнің жағымды имиджін дамытуға бағытталған мектептің тұтас

педагогикалық процесін ұйымдастырудың жаңа технологиялары, әдістері, құралдары, формалары жасалады. Педагогикалық имиджелогияның барлық ерекшеленген функцияларының бірлігі әртүрлі оқу орындарындағы тұтас педагогикалық процестің мәселелерін тиімді шешуге мүмкіндік береді.

Педагогикалық имиджелогияның мақсаты - оқушылардың, әріптестердің, әлеуметтік ортаның, бұқаралық санада мұғалімнің жағымды имиджін дамыту бойынша мақсатты түрде ұйымдастырылған процесс.

Педагогикалық имиджологияның негізгі міндеттері ретінде мыналарды бөліп көрсетуге болады:

• негізгі қатысушылары педагогтар мен оқушылар болып табылатын тұтас педагогикалық процестің объективті заңдылықтарын анықтау;

• мұғалім имиджінің генезисі мен феноменологиясының теориялық негіздерін жасау;

• жаңа жүйелерді негіздеу, мұғалім мен білім беру мекемесінің имиджін дамытудың мазмұны мен әдістерін әзірлеу;

• мұғалімнің имиджін зерттеудің технологиялық құралдарын әзірлеу [5].

Осылайша, имиджологияның басты мақсаты қоғамдық тәжірибенің әртүрлі салаларындағы барлық имидж түрлерінің жалпы рөлін, негізгі және жеке функцияларын зерттеу болып табылады.

Бұл жағдайда мақсаттар мен міндеттерді анықтау кезінде ғылымды сипаттаудың жалпы қисыны көрінеді: басты мақсат бізді әлеуметтік ғылымдардың жалпы жүйесіндегі имиджология құбылысын зерттеуге бағыттайды, мақсаттар объект (тұлға, қоғам, объект) және имидж субъектісі (жеке, топтық жаппай сана) арқылы заңдылықтарды (заңдар, санаттар) ашуды болжайды.

Ал мұғалімнің имиджін дамыту процесі оның негізгі қағидаттарында нақты көрініс табады. Мұғалімнің имиджін дамытудың объективті заңдары мен заңдылықтарының бағытын көрсететін бастапқы теориялық және әдіснамалық ережелер оның мұғалімнің кәсіби ретінде жағымды имиджін дамытуға бағытталғанын анықтайды, яғни бұл педагогикалық имиджологияның қағидалары. Педагогикалық имиджелогияның барлық қағидалары бір-бірімен байланысты және бір-біріне енеді, сондықтан оларды мазмұнды және ұйымдастырушылық- әдістемелік принциптерден тұратын жүйе ретінде ұсынуға болады. Бізге педагогикалық имиджелогияның ғылым ретінде келесі қағидаларын бөліп көрсету орынды болып табылады:

• педагогикалық имиджологияның мазмұндық қағидалары кәсіби маман ретінде мұғалім имиджінің мазмұнын таңдаумен байланысты заңдылықтарды көрсетеді. Оларға азаматтық, гуманизм, балаларға деген сүйіспеншілік, кәсіби міндет, ар-ождан, әділеттілік, құрмет, қарым-қатынас, тұтас педагогикалық процестің барлық қатысушыларының талаптарының бірлігі және т. б. жатады;

• педагогикалық имиджелогияның ұйымдастырушылық және әдістемелік қағидалары мұғалімнің кәсіби имиджін қалыптастыру бойынша жұмысты ұйымдастыру және жүзеге асыру технологиясымен байланысты ерекшеліктер мен заңдылықтарды көрсетеді. Бұларға мұғалім имиджін дамытудың іргелі және практикалық бағыты қағидаты, ғылыми қағидат, мұғалімнің жас және жеке ерекшеліктеріне сәйкестік қағидаты, педагогтің саналылығы мен шығармашылық

белсенділігі (креативтілігі) қағидаты, оның қиындықтарының жеткілікті деңгейінде қол жетімділік қағидаты, көрнекілік және көрнекілік қағидаты, сабақтастық, дәйектілік және жүйелілік қағидаты және басқалар жатады.

Қорытынды. Қазіргі таңда педагогика және психология ғылымдарында имидж өзінің лайықты орынын алды деуге болады. Себебі, мұғалімнің өз бейнесін жасайтын адамның ортасында пайда болуы имиджелогияның жаңа саласының – педагогикалық имиджелогияның қалыптасуы туралы айтуға мүмкіндік берді. Жалпыға бірдей танылған және біздің көзқарасымызда мұғалімнің имиджі – ең алдымен, оқушылардың, әріптестердің, әлеуметтік ортаның, бұқаралық санадағы мұғалімнің бейнесін сезінудің экспрессивті стереотипі. Мұғалімнің имиджін қалыптастыру кезінде оның бар қасиеттері қоршаған адамдарға тән қасиеттермен органикалық түрде тоғысады.

Әдебиеттер тізімі

1. «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 293-VІ ҚРЗ//https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1900000293

2. Психология: Словарь / Под общ. ред. А.В. Петровского, М.Г. Ярошевского. – М.: Политиздат, 1990.- 494 с.

3. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – Москва: Владос, 2004. – 224 с.

4. Паккард В. Тайные манипуляторы. – М.: Смысл, 2004. - 281 с.

5. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия: Учебное пособие. – Алматы: Ғылым, 2004. – 200 с.

ИНФОРМАЦИОННАЯ КУЛЬТУРА КАК КОМПОНЕНТ

ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА СОВРЕМЕННОГО ПЕДАГОГА

В.С. Максимча- магистр, преподаватель

vika_sokolan95@mail.ru

А.А. Карибаева- преподаватель

Актобе, ГККП «Актюбинский гуманитарный колледж»

ainura_kamilla@mail.ru Республика Казахстан, г.Актобе

Аннотация: Мақалада инновациялық даму идеяларын жүзеге асыру элементтерін ашатын заманауи мұғалім имиджінің аспектілерінің бірі ретінде ақпараттық мәдениет қарастырылады. Бұл жұмыс мұғалімнің кәсіби имиджінің маңыздылығы, оның мәні мен құрылымдық компоненттерінің мұғалімге де, студенттерге де пайдалы әсерін сөз етеді. Өйткені, имидж – педагог жетістігінің кепілі.

Түйінді сөздер: ақпараттық мәдениет, оқытушының имиджі, образ, инновация, мен – концепциясы.

Аннотация. В статье рассматривается информационная культура как одна из аспектов имиджа современного педагога, где выявляются элементы реализации

идей к инновационному развитию. Данная работа актуализирует важность профессионального имиджа педагога, его сущность и структурные компоненты, оказывающие благотворное воздействие, как на учителя, так и на учащихся. Ведь имидж – залог успеха руководителя.

Ключевые слова: информационная культура, имидж педагога, образ, инновация, Я – концепция.

Annotation. The article considers information culture as one of the aspects of the image of a modern teacher, where elements of the implementation of ideas for innovative development are revealed. This work actualizes the importance of the teacher's professional image, its essence and structural components that have a beneficial effect on both teachers and students.

Keywords: information culture, teacher's image, image, innovation, I - concept.

Реализация идеи непрерывного образования направлена на преодоление основного противоречия современной системы образования — противоречия между стремительными темпами роста знаний в современном мире и ограниченными возможностями их усвоения человеком в период обучения. Эти противоречия заставляют образовательные учреждения таким образом формировать у обучаемых умение учиться, добывать информацию, извлекать из нее необходимые знания и навыки. Однако для этого педагог не только должен сам владеть особыми информационными знаниями и умениями, но и быть профессионально готов транслировать их. Лишь при соблюдении этого условия может быть реализована идея полноценного становления информационного общества. А значит, чрезвычайно актуальным становится овладение - и теми, кто учит, и теми, кто учится - высокой информационной культурой. Информационная культура создается не сама по себе и не ради себя самой, она выступает инструментом в руках человека для его всестороннего развития, выявления его творческие дарований. Информационная культура включает в себя такие элементы, как необходимый и достаточный объем сведений, и оптимальная избыточность, высокие эстетические достоинства, социальная значимость, познавательная и морально-нравственная ценность. Таким образом, компонентом информационной культуры является профессиональный имидж современного педагога [3].

На протяжении всей своей карьеры педагогу приходится учиться, совершенствовать методическую базу, решая образовательные задачи, связанные с развитием личности учащихся средствами своего предмета. Система профессионального образования педагогов уделяет достаточно внимания повышению квалификации учителя, но формирование педагога как гармонически развитого субъекта, у которого качества ума удачно сочетаются с физической развитостью, внешней привлекательностью, хорошими манерами, обладающего адекватной самооценкой и развитой Я - концепцией, часто остается вне поля деятельности образовательных учреждений. Как один из путей гуманизации образования и повышения эффективности педагогической деятельности предлагается формирование индивидуального имиджа педагога, учитывающего специфику педагогического труда [4].

В процессе информатизации создается качественно новое информационно- образовательное пространство, в котором увеличивающийся информационный поток заставляет всех участников образовательного процесса переходить от модели накопления знаний к системе овладения навыками самообразования и самосовершенствования. Все это делает информационную культуру неотъемлемым аспектом имиджа современного педагога. Имидж педагога определяется из многих компонентов, в первую очередь профессионального характера, а не только внешней составляющей. И одним из важнейших компонентов этого имиджа в современном обществе является его информационная культура, формирование которой должно осуществляться целенаправленно в процессе подготовки человека к педагогической деятельности. Каким бы компетентным специалистом ни был учитель, преподаватель, он должен постоянно совершенствовать свои личностные и профессиональные качества, создавая, таким образом, собственный имидж, образ личностного «Я». Имидж педагогов, работающих в образовательном учреждении, создает имидж самого учреждения, которая в свою очередь способствует повышению конкурентоспособности, расширению партнерских связей и привлечению инвестиций в учебное учреждение, а, следовательно, и его инновационному развитию. Как говорил А.А. Калюжный: «Имидж учителя – экспрессивно окрашенный стереотип ощущения образа педагога в представлении коллектива учащихся, коллег, социального окружения, в массовом сознании. При формировании имиджа преподавателя, существующие качества органически переплетаются с теми свойствами, которые приписываются окружающими людьми [1].

Имидж для учителя, преподавателя очень важен, чем для любого другого специалиста, потому что именно он влияет на формирование представлений, установок, ценностей воспитанников и, в свою очередь, способствует формированию имиджа учащихся и студентов. К личности педагога во все времена предъявлялись высокие требования. Ведь именно он создает культуру последующих поколений. Для этого педагог должен быть интересен как личность. Без интереса к личности нет интереса к предмету. Поэтому образ педагога должен вдохновлять. Известно, что учитель обучает, даже когда не говорит ни слова, он учит своим поведением, отношением к детям, своей личностью, постоянно совершенствуя собственный имидж, который идет рука об руку с ростом информационной культуры педагога. Если же внешность педагога привлекательна, то он может склонить аудиторию на свою сторону еще до того, как произнесет первое слово.

В ряде определений подчеркивается, что имидж включает не только естественные свойства личности, но и специально выработанные, созданные и сформированные. В других трактовках делается акцент на то, что имидж складывается из объективных характеристик объекта, в частности, имидж человека основывается на психологическом типе и личности, их соответствии запросам времени и общества [2].

Не менее важно, чтобы имидж не расходился с внутренними установками учителя, соответствовал его характеру и взглядам. Создавая свой образ, мы тем

самым и самовоспитываемся. Деятельность является гранью перехода личностного внутреннего во внешнее - продуктивное. Чаще всего - это непохожесть, экспрессия, умение преподнести свою неповторимую личность, делать ее оригинальной в каждой составляющей педагогического процесса, а также в стиле общения, в эмоциональной реакции на поведение школьников, в импровизации на уроках [2].

Педагогическая информация предполагает сегодня не столько процесс отражения, изменения и передачи, а сколько процесс взаимодействия, связанный с передачей информации, иными словами — информационное взаимодействие. Информационное взаимодействие осуществляется в культурно-информационном педагогическом пространстве и обуславливается потребностями личности в получении информации из различных источников: средств массовой коммуникации, возрастной среды, профессиональной среды, внутренней среды учебного заведения. На основании этого, культурно-информационное педагогическое пространство следует рассматривать как систему взаимосвязанных источников информации, эффективно влияющих на нравственное становление личности педагога в процессе освоения культурных образцов жизни, на формирование его положительного имиджа.

Таким образом, мы можем сказать уверенно что, педагогические технологии по выявлению и изучению информационных потребностей в системе образования будут способствовать повышению общей и информационной культуры как преподавателя, так и обучаемых, что, в свою очередь, внесет свою положительную лепту в формирование имиджа специалиста, идущего в ногу с инновациями сегодняшнего времени и социума.

Список литературы:

1. Калюжный, А.А. Психология формирования имиджа учителя / А.А. Калюжный. – М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 2004. – 222 с.

2. Калюжный А.А. Технология построения имиджа учителя. // Гуманитарное образование в школе: теория и практика. 2004. – № 5.

3. Кириленко А.В. Основы информационной культуры. Библиография: учеб. пособие / А.В. Кириленко; под ред. Е.Г. Расплетиной. Вып. 1. СПб.: СПбГУ ИТМО, 2008. 156 с.

4. Салманова, О. Изучаем имидж современного педагога [Текст] / О. Салманова // Учитель: журнал в журнале. - 2010. - №6. - 58-62 с.

СОДЕРЖАНИЕ ОБЩЕСТВЕННОГО МНЕНИЯ И ЕГО СТРУКТУРА

В.В. Абрамов-ст. преподаватель

Казахско-Русский Международный Университет

valentin.abramov@mail.ru Республика Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Әлеуметтік-психологиялық контексте жалпы пікір әлеуметтік маңызы бар проблемалар туралы ұжымдық бағалау пікірін білдіреді. Ортақ пікір мазмұнының негізін кейбір талаптарға (өлшемдерге) жауап беретін оқиғалар, процестер, құбылыстар, фактілер құрайды. Ортақ пікірдің мазмұнына кіретін іс- шаралар, процестер, құбылыстар мен фактілерді біз ортақ пікірдің объектісі деп атаймыз, ал осы оқиғаларды, процестерді, құбылыстар мен фактілерді көрсететін әлеуметтік топтар деп атаймыз.

Түйінді сөздер: қоғам, қоғамдық пікір, PR-қызмет, ұжым, қоғамдық пікір объектісі, қоғамдық пікір субъектісі.

Аннотация: В социально-псиихологическом контексте под общественным мнением понимают коллективное оценочное суждение по поводу социально значимых проблем. Основу содержания общественного мнения составляют события, процессы, явления, факты, которые отвечают некоторым требованиям (критериям). События, процессы, явления и факты, включенные в содержание общественного мнения, мы будем называть объектом общественного мнения, а социальные группы, отражающие эти события, процессы, явления и факты – субъектами общественного мнения.

Ключевые слова: общественность, общественное мнение, PR-деятельность, коллектив, обьект общественного мнения, субьект общественного мнения.

Annotation: In the socio-psychological context, a general opinion expresses a collective assessment of socially significant problems. The content of a common opinion is based on events, processes, phenomena, and facts that meet certain requirements (criteria). Actions, processes, phenomena and facts included in the content of a common opinion are called objects of common opinion, and social groups that reflect these events, processes, phenomena and facts are social groups.

Keywords: public, public opinion, PR activity, collective, object of public opinion, subject of public opinion.

Управление общественным мнением в PR-деятельности может быть эффективным при условии, что данный процесс будет организован на основе знаний об объекте управления. Основу таких знаний составляют социологические и социально-психологические знания о содержании общественного мнения, его структуре и механизмах формирования.

Понятие ″общественное мнение″ имеет конкретное содержание в том смысле, что оно распространяется не только на большие группы людей, но и на малые социальные группы, типа ″коллектив″. В социально-псиихологическом контексте под общественным мнением понимают коллективное оценочное суждение по поводу социально значимых проблем [1].

Основу содержания общественного мнения составляют события, процессы, явления, факты, которые отвечают некоторым требованиям (критериям). События, процессы, явления и факты, включенные в содержание общественного мнения, мы будем называть объектом общественного мнения, а социальные группы, отражающие эти события, процессы, явления и факты – субъектами общественного мнения.

Важно заметить, что объектом общественного мнения в PR будут являться только те события, процессы, явления и факты, которые непосредственно связаны с деятельностью базисных субъектов PR.

Рассмотрим критерии включенности различных явлений в объекты общественного мнения.

Первый критерий связан с интересами субъекта. В соответствии с этим критерием объектом общественного мнения могут стать лишь те явления, которые затрагивают интересы личности или социальной группы как разновидности тех или иных групп общественности.

Второй критерий связан с многозначностью явлений. В соответствии с этим критерием в объект общественного мнения могут быть включены лишь те явления, которые имеют неоднозначное толкование.

Третий критерий связан с компетентностью субъекта. В соответствии с этим критерием объектом общественного мнения могут стать лишь те явления, которые доступны знанию и осмыслению людей, составляющих субъект общественного мнения [2].

Важнейшую содержательную характеристику общественного мнения составляют его функции. Базовой функцией общественного мнения является аксиологическая, или оценочная. Кроме базовой выделяют также регулятивно- воспитательную, нормативную, аналитическую, консультативную, экспрессивную, директивную и другие функции.

С содержанием общественного мнения непосредственно связана его форма. Основной формой общественного мнения являются оценочные суждения во всей полноте своего вербального и невербального выражения.

Полнота вербального и невербального выражения общественного мнения может быть объяснена его структурой. В структуре общественного мнения выделяют три основных компонента: рациональный, эмоциональный и волевой. Мы кратко охарактеризуем каждый из них.

Основу рационального компонента общественного мнения составляют знания об объекте. При этом особое значение имеют полнота, достоверность и точность знаний об объекте общественного мнения. В PR-деятельности важную роль в формировании положительного общественного мнения по отношению к базисному субъекту играет информация. Например, если в качестве базисного субъекта выступает организация, то существенное значение в рассматриваемом контексте будет иметь информация о самой организации, ее руководстве, деятельности, продукции, внешних организационных связях и т.д. [3]

Основу эмоционального компонента общественного мнения составляют эмоциональное восприятие объекта и эмоциональные переживания, которые проявляются в коллективных (групповых) чувствах и настроениях. Коллективные

(групповые) чувства как определенные переживания и коллективные (групповые) настроения как общее эмоциональное длительное состояние людей могут иметь положительную или отрицательную направленность, что в свою очередь будет проявляться в вербальных и особенно невербальных оценочных суждениях.

Основу волевого компонента общественного мнения составляют общественная воля и воля личностей, входящих в субъект общественного мнения. Воля как элемент психики человека представляет собой способность к выбору цели деятельности и внутренним усилиям, необходимым для ее осуществления. Волевой компонент непосредственно связан с рациональным и эмоциональным компонентами. Рациональная и эмоциональная составляющие общественного мнения, раскрывая сущность объекта общественного мнения и производя его социальную оценку, тем самым формируют определенную волевую направленность субъекта общественного мнения по отношению к его объекту. В свою очередь волевой компонент общественного мнения выступает неким стимулом для более глубокой его рационализации. Непосредственно общественная воля реализуется в различных формах массового поведения субъекта общественного мнения. Такой формой поведения может быть участие субъекта общественного мнения в полном составе или отдельных его представителей в массовых акциях в поддержку или в осуждение тех или иных событий, явлений и фактов.

Общественное мнение как сложный социальный процесс имеет свою динамику, которая характеризуется стадиями, этапами и механизмами формирования.

Жизненный цикл общественного мнения проходит три стадии – возникновения и формирования, функционирования, убывания. Каждая стадия имеет свою внутреннюю структуру, которая разделяется на несколько этапов.

Стадия возникновения и формирования общественного мнения включает следующие этапы: зарождение индивидуальных мнений; обмен мнениями; кристаллизация общей точки зрения; объективация сложившегося мнения.

На этапе зарождения проявляется широкий интерес множества индивидов к потенциальному объекту общественного мнения, происходит формирование индивидуальных заинтересованных оценочных суждений, возникает потребность выразить свою оценку, обменяться мнением с другими индивидами.

На этапе обмена мнениями идет активное обсуждение проблемы, происходит столкновение мнений в форме дискуссий и борьбы групповых мнений происходит интеграция всех индивидов или их большинства вокруг единой точки зрения, которая сформировалась в процессе обсуждения на основе совпадающих оценочных мнений.

В реальной жизни этапы возникновения и формирования общественного мнения зачастую протекают одновременно с различными формами взаимопереходов в развитии индивидуального и группового мнения.

Основными механизмами формирования общественного мнения являются внушение, убеждение, заражение, подражание и др.

В процессе управления общественным мнением на стадии его формирования важно учитывать некоторые закономерности. В частности, при решении данной задачи можно опираться на концепцию двуступенчатой модели коммуникации, обоснованной американскими специалистами в 1940 году во время проведения избирательной кампании в штате Огайо. Суть данной концепции состоит в том, что сообщение, адресованное аудитории, вначале достигает наиболее авторитетного члена группы, ее лидера. А затем лидер начинает активно влиять на формирование мнения других членов группы. В данном случае срабатывает психологическая закономерность, которая заключается в том, что при усвоении содержания получаемой информации люди склонны прислушиваться прежде всего к мнению тех личностей, которые для их окружения наиболее авторитетными и компетентными. Такими авторитетами для них чаще всего являются неформальные лидеры. Их называют лидерами мнений [4].

Стадия функционирования общественного мнения включает этап объективации и этап активности.

На этапе объективации происходит переходит сформировавшегося общественного мнения от отражательного состояния к преобразующему. На этом этапе включается так называемый блок готовности, который характеризуется ориентацией людей на реализацию социальной оценки в актах поведения.

На этапе активности наблюдается активные массовые действия субъектов общественного мнения, их участие в массовых акциях в поддержку или в осуждение тех или иных социальных действий, ставших объектом общественного мнения.

Стадия убывания общественного мнения включает этап спада и этап отмирания.

На этапе спада происходит снижение интереса к объекту общественного мнения у большинства людей. Это может быть вызвано различными факторами, например, разрешением проблемы или, напротив, осознанием невозможности удовлетворения тех или иных потребностей. На этом этапе начинает резко снижаться интенсивность общественного мнения, размывается монолитность большинства.

На этапе отмирания мнение теряет свое качество общественного явления. Оно превращается в конгломерат оценочных суждений разрозненных индивидов и отдельных групп. Объект общественного мнения перестает представлять массовый интерес. Общественное мнение с утратой своего субъекта и объекта представляет функционирование.

В процессе управления общественным мнением специалисту по PR важно учитывать не только его динамику, но и некоторые характеристики, отражающие его качественную определенность.

Направленность общественного мнения отражает общую качественную оценку проблемы, отношение к ней в виде суждений следующего типа:

«положительно-отрицательно-безразлично», «за-против-не определился», «за- против-при условии». В наиболее упрощенной форме направленность мнения выражается в ответе «да» или «нет» на вопрос анкеты. В целом именно уточнение

направленности является основным и наиболее распространенным способом измерения общественного мнения.

Интенсивность общественного мнения является показателем его силы независимо от направленности. Формой измерения интенсивности (и одновременно направленности) общественного мнения могут служить следующие ответы респондентов на вопросы анкеты: «полностью согласен- согласен-мне все равно-не согласен- абсолютно не согласен».

Стабильность общественного мнения отражает длительность времени, на протяжении которого значительная часть респондентов неизменно проявляет одни и те же направленность и интенсивность чувств. Фиксация стабильности мнения требует сопоставления результатов не менее чем двух разведенных во времени исследований.

Информационная насыщенность общественного мнения указывает на объем знаний об объекте мнения, которым владеют люди. Опыт подтверждает, что наиболее информированные о проблеме люди высказывают и более четкое мнение о ней. Люди, больше знающие о проблеме и имеющие более четкое мнение о ней, поступают более предсказуемо.

Социальная поддержка общественного мнения свидетельствует о степени уверенности людей в том, что их мнение разделяют другие, принадлежащие к данной социальной среде. Степень социальной поддержки служит мерилом консенсуса людей по той или иной проблеме.

Таковы некоторые характеристики общественного мнения, которые важно учитывать в процессе управления им [5].

Список литературы:

1. Катлип С.М., Сентер А.Х.; Брум Г.М. Паблик рилейшенз. Теория и практика: Пер. с англ. — 8-е изд. — М.: Вильямс, 2000. — 624 с: ил. — Парал. тит. англ.

2. Михайлов С.В. Основы успешного преодоления кризиса в компании // РR. против кризисов: механизмы управления. — М.: 1999.

3. Ньюсом Д., Терк Д.В.С., Крукеберг Д. Все о РК. Теория и практика паблик рилейшнз: Пер. с англ. — 7-е изд. — М: Консалтинговая группа «ИМИДЖ- Контакт»: ИНФРА-М 2001. — 628 с.

4. Почепцов Г.Г. Паблик рилейшнз для профессионалов. М. Рефл-бук, Киев: Ваклер, 2000. — 624 с.

5. Чумиков А.Н. Связи с общественностью. — М.: Дело 2000.

БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІН ДАЙЫНДАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖ НЕГІЗДЕРІН

ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Р.Ж. Досмырза - аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

dosmyrza.roza@mail.ru

Р.Ж Ожанова

Алға мектеп гимназиясының бастауыш сынып мұғалімі

rh67@mail.ru Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Автор бұл мақалада А.А.Калюжный еңбектері негізінде болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін дайындау жүйесіндегі педагогикалық имидж мәселелерін қарастырады.

Түйінді сөздер: имидж, педагогикалық имидж, бастауыш мектеп мұғалімі, адамгершілік-рухани мәдениет, болашақ маман.

Аннотация: Автор данной статьи рассматривает вопросы педагогического имиджа в системе подготовки будущих учителей начальных классов на основе работ А.А. Калюжного.

Ключевые слова: имидж, педагогический имидж, уитель начальных классов, нравственноөдуховная культура, будущий специалист.

Annotation: The author of this article considers the issues of pedagogical image in the system of training future primary school teachers based on the works of A.A.Kalyuzhny.

Keywords: image, pedagogical image, teacher of primary school, moral and spiritual culture, future specialist.

Ұрпақ тәрбиесі — келешек қоғам тәрбиесі. Сол келешек қоғам иелерін жан- жақты жетілген, ақыл-парасаты мол, мәдени-ғылыми өрісі озық етіп тәрбиелеу – әрбір бала өсіріп отырған ата-ана мен ұстаздың қоғам алдындағы борышы. Дәлірек айтқанда, адалдық пен шыншылдық, адамгершілік, кішіпейілдік, қоғамдағы және өмірдегі қарапайымдылық пен сыпайылық, үлкенді сыйлау мен ибалық адамгершілік тәрбиесінің жүйелі сатылап қамтитын мәселелері. Жас ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру – отбасынан басталып, орта балабақша мен мектеп табалдырығында жалғасын табады. Кезінде М.Жұмабаев «Жас бала – жас бір шыбық. Жас күнінде қалай исең, өскенде сол иілген күйінде қатып қалмақ. Теріс иіліп қалған шыбықты артынан түзейміз десең, сындырып аласың», - деген пікірі ұрпақ тәрбиесімен айналысатын ұстаздар қауымына зор жауапкершілікті жүктейтіні айдан анық көрініп тұр емес пе? Мұғалім қандай адамды қалыптастыратынын алдын ала білуі, кәсіптік шеберлігінің маңызды құрамды бөлігі екендігіy сезінуі өте маңызды. Ұлы ағартушы К.Д.Ушинский өз еңбектерінде «өз қызметінің айқын мақсатын көрмейтін тәрбиешіні құрылыс материалдарын бір жерге үйіп тастап, одан не алғысы келетінін білмейтін архитектормен» салыстырады. Болашақ маман өзінің жанына жақын мамандықты

өз жан қалауымен таңдауы өте маңызды. Олай деп айтуымызға себеп, жоғары оқу орны тәжірибесінде көптеген жастардың өз жүрек қалауынсыз осы мамандыққа келіп отырғаны байқалатыны көңілге қаяу түсірер жәйттардың бірі болып қалады. Оның есесіне осы мамандықты өзі қалап келген жастардың көзқарасына, ізденісіне, қызығушылығына тәнті болып, осындай студенттерге көптеген тәжірибелік білімдер беру барысында өз ісіңнің нәтижесін тез арада көрудің өзі ұстаз үшін бір ғанибет сәттер болып қалады.

Болашақ педагогтың кәсіби қалыптасуы оның бойында интеллектуалды, (кәсіби білімі және тәжірибе) эмоционалды, (эмоциялық сезімі) іс-әрекеттік (іскерлік даярлығы, өзін-өзі ұстай білуі) рухани-адамгершілік (құндылық бағдары, мәдениеті) мәдениетінің дамуы ретінде қарастыру қажет. Педагогтың кәсіби мәдениеті – интеграциялы түсінік, ол мұғалімнің жалпы мәдениеттілігінің белгісі ретінде оның өз қызметін атқару барысында жылдар барысында кәсіби сапасы арқылы көрінеді. Адамзат қоғамы рухани дүниесіз өмір сүре алмайтыны бәрімізге белгілі. Ал өз кезегінде баланың алғашқы ұстазы, бастауыш мектеп мұғалімінің рухани дүниесінің бай болуы оның сыртқы қоршаған ортамен үйлесімділікте болуын қамтамасыз ететініне ешкімнің таласы жоқ болар. Жaлпы білім бeру дaғдылaрын қaлыптaстыру бaстaуыш мeктeптeн бaстaу алады жәнe оқытудың бaрлық дeңгeйлeріндe білім мaзмұнын сәтті игeругe нeгіз болaды.

Қазіргі уақытта елімізде өскелең ұрпақты рухани-адамгершілік тұрғыда тәрбиелеуге баса мән берілуде. Біздің мемлекетте бұл жауапты міндет негізінен білім беру мекемелеріне жүктелген. Оның басты мақсаты – жас ұрпақтың бойына бала кезінен ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық секілді рухани-адамгершілік құндылықтарды сіңіре отырып жан-дүниесі бай, терең ойлы, жауапкершілікті сезінетін қоғамның толыққанды азаматын қалыптастыру. Адамның рухани дүниесінің жан-жақты болуы оның қоршаған ортаны жоғары интеллектуалды және эмоционалды тануына мүмкіндік береді. Адамзат баласының өз ұрпағына оқу- білім және тәрбие, тәрбие мәселесіндегі өзіндік дүниетанымын қалыптастыру мәселесі мыңдаған жылдар бойы өзектілігін жоғалтқан емес. Осы орайда қоғамның әлеуметтік-психологиялық қалпы мен болашақ бастауыш мектеп мұғалімінің рухани-адамгершілік мәдениеті тығыз байланыста қарастырылатыны сөзсіз.

Педагогикалық рухани-адамгершілік мәдениет негіздерін жетік игеру, белгілі бір бейнені – имиджді қалыптастыру негізі болып қалмақ. Имиджді игеру бірқатар арнайы білім, білік, дағды, икемділікті меңгерумен байланысты болады. Күнделікті өмірде біздер белгілі бір бейнені – имиджді жасаймыз. Осы орайда ғалым А.А.Калюжный «Жоғары мектепте біртұтас педагогикалық процесті тиімді ұйымдастыру негізінде педагог, оқытушы беделі мен имиджін қалыптастырудың орны бөлек» - деп ерекше көңіл бөлуге шақырған болатын [1].

Имидж – белгілі бір адамда нақты қалыптасқан болса, сол тұлға туралы қалыптасқан пікір де орнықты болмақ. Имидж адамның тек сыртқы түріне ғана байланысты емес, сонымен бірге психикасына да тәуелді. Әдетте тұлға туралы пікір ол адамды бағалау кезінде, оның темпераменті, мінез қасиеттерінен, сондай- ақ көріскен кездегі алғашқы әсерлерден қалыптасуы әбден мүмкін. Сондықтан осы жерде, бұл аталған терминдер, «имидж» және «пікір» мазмұндары жағынан мағыналас болғанымен, өзіндік айырмашылық көрсеткіштері жетерлік. Яғни,

«имидж» сөз тіркесін өз мәнінде дұрыс қолдану типі «адам имиджі» (мысалы, педагог имиджі, адвокат имиджі, т.б) деп қолдануымыз шарт, ал, «пікір» сөз тіркесінде «адам пікірі» деп қолданылады.

Басқаша айтқанда, имидж – өзімізден, ал пікір – басқалар тарапы арқылы жүзеге асады. Имидж табиғаты, типтері, мазмұны мен түрлері, құрлымы туралы ізденген кезде, осы мәселеге көңіл бөлу керек екен. «Имидж – адам туралы қалыптасқан ұғым, түсінік. Мұғалім имиджі олардың сыртқы бейнесінен, әдетінен, сөйлеу мәнерінен, ұлттық және өзіндік санасынан, ұлттық менталитетінен, іс- әрекетінен, мінез құлқынан болған көріністер барысында оны қоршаған әлеуметтік ортаның ой-пікірінен құралады» [2].

Болашақ бастауыш мектеп мұғалімі қандай болу керек деген сауал туындаған жағдайда, мен өзім, жоғары оқу орны ұстазы ретінде, студенттерге көптеген қалыптасқан тұлғадағы еңбек адамдарының аузынан шынайы шыққан: «Өмірлік ұстазым Анатолий Афанасиевич Калюжный...» деп ардақтаған ғалым ұстазымыздың осы имиджелогия туралы жазған бірнеше ғылыми еңбектерін оқып үйренуге шақыру өзімнің азаматтық парызым деп санаймын.

Имидж – бұл динамикалық жүйе, өйткені ол адамның өзіндік жетілуі үшін тынбай жұмыс істеуді қажет етеді. Имиджге табиғи қасиеттер, кәсіби және ғұмырлық тәжірибеңіз, тұлғалық зиялылық, білімділік дәрежелерден құралады. Сондай-ақ, осы қасиеттердің қатарын адамдардың сүйкімділік қасиеті толықтырады. Адамның сүйкімділігі, ажарлылығы дегеніміз – ол адамның коммуникативтілігі, эмпатиялылығы, рефликсивтілігі, шешендігі, жаңа жағдайларға тез бейімделуі, таныс емес ортада өзін еркін сезінуі, басқаша ойлайтындарға шыдамдылық таныта білуі деген сияқты қасиеттерді бойында сақтай білуі болып табылады.

Тұлғаның имиджін жасауда ескеретін жайлар:

• тұлғаның әлеуметтік сипаттамасы, өзі өмір сүретін қоғам талаптарына сай болуы;

• символикалық сипаттар, анықтаушы дәстүрлі мәдениет;

• арнайы, нақты имидж иесін анықтаушы дербес сипаттаманың нақтылығы

[3].

Басқа мамандық иелеріне қарағанда педагогикалық мәдениеттің алатын

маңызы ерекше, өйткені ұстаз әрдайым үлкен аудитория ішінде және көпшілік назарында болуы шешуші роль атқарады. Әлемдік өркениеттің стандарттарын ұсынатын американдық психологтардың пікірінше, тамаша табыс феномені – адамның имиджі оның мансабымен тікелей байланыстығы. Олай болса, бүгінгі қоғамдағы орын алған олқылықтардың бірі – адамдардың жасанды имиджі бұл айтылған жайларға қатысы жоқ екендігін баса айтуға болады. Кәсіби мамандығын жан-жақты меңгерген педагог қана жоғары бағаланып, әріптестері мен шәкіртерінің ыстық ықыласына шын мәнінде ие болуы бағалы тағдыр берген сый болып қалмақ.

Болашақ бастауыш мектеп мұғалімдерін дайындау барысында олардың ішкі рухани жан-дүниесінің молдығына, келешек шәкірттері мен арасындағы қарым- қатынасы ерекшеліктеріне, қоршаған ортаға, қоғам мен мемлекеттегі өзгерістерге көзқарасы ЖОО-ның оқу-тәрбие процестері барысында болашақ маманның

имиджелогиялық қасиетті бойына жете сіңіру маңызды шаралардың бірі болып жан жақты жолға қойылуы уақыт талабы. Жaлпы білім бeру дaғдылaрын қaлыптaстыру бaстaуыш мeктeптeн бaстaлaды жәнe оқытудың бaрлық дeңгeйлeріндe білім мaзмұнын сәтті игeругe нeгіз болaды [4].

Ең жоғарғы кәсіби дайындықтың өзі егер де жоғары кәсіби этикаға, еңбексүйгіштік дәстүрлеріне, жауапкершілікке, ынталылыққа негізделген адамгершілік құндылықтарды тірек етпесе қажетті нәтижеге жетпейді. Қоғамдағы рухани бағдарлардың бұзылуы ұстаздың жеке басының маңыздылығын, оның адамгершілік және эстетикалық позициясын, оның қоршаған ортаға, адамдарға, әлеуметтік идеяларға, өзінің рухани әлеуетін іске асыруға қатынасын арттыра түседі. Ұстаз ғана қоғам үшін өзінің адамгершілік тазалығымен, бекзаттығымен, кәсіби борышына берілгендігімен, дүниені жетілдіре беруге талпынуымен үлгі бола алады.

Соңғы жылдары қоғамда мектептердің оқыту сапасын жақсартып, жан- жақты, кешенді бақылауды нақты қолға алғандықтан, үздік оқытуға деген қызығушылық артты, сондай-ақ, қазіргі балаларды оқытудың өзі де, бүгінгі ұстаз алдындағы зор міндеттердің бірі болуда. Ол үшін қазіргі балалардың жас ерекшелігіне сай физикалық, интелектуалдық, эмоционалдық және әлеуметтік тұрғыдан даму көрсеткіштеріміз айқын болуы маңызды. Сондай-ақ, кіші мектеп жасындағы балаларды оқуға ынталандыру әрі қызықтыруымыз үшін бір жақты, мақсатты түрде дайындалған оқу бағдарламаларының алатын орны ерекше болмақ. Білім көзі – бастауышта демекші, төменгі сынып оқушыларына білім берудің мақсаты – жедел дамып келе жатқан әлем жағдайында алынған терең білімнің кәсіби дағдыларының кезінде, өз бағытын еркін дұрыс шешім қабылдайтын жеке тұлғаны қалыптастыру. Бaстaуыш мeктeп – бұл бaлaны одaн әрі оқытудaғы болaшaқ жeтістіктің нeгізі жәнe бұл бaстaуыш сынып мұғaлімінe eрeкшe жaуaпкeршілік жүктeйді. Қaзіргі білім бeру жүйeсінің мaңызды міндeті оқушылaрғa білім aлу, өзін-өзі дaмыту жәнe өзін-өзі жeтілдіру қaбілeттeрін қaмтaмaсыз eтeтін әмбeбaп оқу әрeкeттeрін қaлыптaстыру болып тaбылaды.

Мұның бәрі ЖОО-ның қабырғасынан бастап қаланып әлeумeттік тәжірибeні сaнaлы, бeлсeнді игeруі aрқылы ғана қол жеткізуге болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный А.А. Формирования имиджа учителя. - М: Владос, 2005. – 177 с.

2. Калюжный А.А. Педагогическая имиджелогия. – Алматы, 2004.

3. Калюжный А.А. Психология имиджа учителя. – СПб: Изд-во политех. ун-та, 2009. – 242 с.

4. Рысбеков Т., Рысбекова С. Болашақ ұстаз тұлғасының кәсіби дамуы // Қазақ тарихы. – 2013. № 4(121). 6-7 б.

МҰҒАЛІМ ИМИДЖІН ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

А.Б. Наренова-аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

narenova60@list.ru Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада имидж құрамы, түрлері және имидж құру технологияларындағы семиотикалық қасиеттердің негізгі процестері мен мұғалім имиджін құру технологиясы қарастырылған.

Түйінді сөздер: имидж, имиджология, технология, семиотика, ортобиоз.

Аннотация: В статье рассматриваются состав, виды имиджа и основные процессы семиотических свойств создания имиджа и технология построения имиджа учителя.

Ключевые слова: имидж, имиджология, технология, семиотика, ортобиоз.

Annotation: The article discusses the composition, types of image and the main processes of the semiotic properties of creating an image and the technology of

building a teacher's image.

Keywords: image, imageology, technology, semiotics, orthobiosis.

Мұғалім имиджі – бұл мұғалім бейнесін оқушылардың, әріптестердің, әлеуметтік ортаның, бұқаралық сананың санасында қабылдаудың эмоционалды әрленген стереотипі. Мұғалім имиджін қалыптастыруда қоршаған орта мен шынайы сапалар қасиеттері тығыз байланысты.

Имиджеология мамандары барлық жерде қажет, ал мектепте - бірінші кезекте. Мұғалім имиджінің табиғатын, ерекшеліктерін және түрлерін теориялық тұрғыдан негіздеп қана қоймай, оның педагогикалық имиджін қалыптастырудың құралдарын жасау, әрбір мұғалімді оның кәсіби имиджін зерттеу әдістерімен қаруландыру қажет.

Көбінесе имиджология галстук немесе шұлық түсі туралы кеңестерге дейін төмендейді. Бұл дұрыс емес тәсіл, өйткені жалпы стратегиясыз ұсынылған кеңестердің ешқайсысы мағынасы жоқ. Ақпараттың жетіспеуі жағдайында, ал кейбір жағдайларда уақыттың жетіспеушілігінен немесе тіпті жай ғана ойлауды қаламаудан шешім қабылдау, біз адамның портретін құруда күрделі және тереңдете оның имиджін, негізгі қасиеттерін - көрсететін символдық бейне алмастырғышпен ауыстырамыз. Бұл сондай-ақ олар бізден жобалағысы келетін қасиеттер болуы мүмкін.

Бұдан имиджология ғылым мен өнердің тоғысқан жеріндегі ғылымдар санатына енетінін ерекше атап өткен жөн. Имиджді кім жасайды?

*Біріншіден, адамның өзі, басқаларға қай қырынан көрінуін, өзі туралы қандай ақпарат беру керектігін ойлайды.

*Екіншіден, имиджмейкерлер – белгілі адамдарға: саясаткерлерге, мемлекет қайраткерлеріне, суретшілерге және т.б. имидж жасаумен айналысатын кәсіби мамандар.

*Үшіншіден, имиджді жасауда бұқаралық ақпарат құралдары – баспасөз, радио, теледидар маңызды рөл атқарады.

*Төртіншіден, оны қоршаған адамдар – достар, туыстар, қызметкерлер де жасайды.

Имидждің бар анықтамаларына сүйене отырып, біз оның негізгі құрамын бөліп көрсетеміз. Олардың ең маңыздылары: сыртқы түрі; вербалды және вербалды емес коммуникация құралдарын қолдану; мамандық бейнесінің ішкі сәйкестігі – ішкі «МЕН».

Сыртқы келбет адамға өзіне назар аударуға, өзіне деген оң көзқарасты қалыптастыруға, жақсы адам ретінде ғана емес, сонымен қатар тамаша ұстаз ретінде де көрінуге көмектеседі. Мұғалім өзінің барлық сыртқы келбетімен оқушыларды да, үлкендерді де жаулап алуы керек. Ол үнемі оның бай ішкі дүниесін, балаларға деген сүйіспеншілігін, оларға деген қамқорлығын көрсетуі керек. Балалар дұрыс киінуді ересектерден, ең алдымен сүйікті ұстаздарынан үйренетінін әрқашан есте ұстау керек. Киім үлгісінде негізгі ережелердің бірі көрінеді: әдемі көріну - айналадағы адамдарға құрмет көрсету. Бұл адамның сыртқы келбетіне қойылатын мұндай талаптар мұғалімнің кәсіби имиджін жақсартуға көмектесетінін білдіреді. Киімді дұрыс таңдау кәсіби табысқа жетуге көмектеседі. Әріптестердің кәсіби қасиеттеріне сенімсіз көзқарасынан аулақ бола отырып, жұмыста сәнді киіммен көрінбеу керек. Сіз сән талаптарын өзіңіздің сыртқы келбетіңізбен ақылға қонымды үйлестіре отырып, келесі ережені ұстануыңыз керек: офис қызметкерлері классикалық стилде, ал офисте тым сәнді киіну - жағымсыз қылықтың белгісі, бірақ сәннен артта қалуға жол берілмейді, көзге көрінбейтін түрде сәнді киіну қажет. Нағыз ұстаз өзінің тартымдылығын киіммен ерекшелендірмейді, ол өзінің ақыл-ойын, кәсіби шеберлігін және сыртқы түрінен маңыздырақ болатын қабілетін жұмыста көрсетеді [1, 7-10 б].

Вербальды (тілдік, ауызша) және вербальды емес коммуникация құралдары имидждің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Біз нені және қалай айтамыз, біз сөзбен адамды өзімізге қалай баптай алатынымызды білеміз бе, біз бір уақытта қандай ым-ишараны көрсетеміз, мимикаға не болады, қалай отырамыз, қалай тұрамыз және жүреміз - мұның бәрі бізді басқа адамдардың қабылдауы. Өзінің кәсіби шеберлігін арттыру үшін мұғалім өзін басқаларға барынша пайдалы етіп көрсете білуге көңіл бөлуі қажет. Адам ақпараттың 35%-ын вербалды (тілдік) қарым-қатынас, 65%-ын вербалды емес қарым-қатынас арқылы алатыны дәлелденген.

Мамандық бейнесінің ішкі сәйкестігі ішкі «МЕН», біздің ойымызша, педагогикалық имидждің жетекші құрамдас бөлігі болып табылады, өйткені басқа адамдарға ұнау және оларды өз кәдеңе жарату кәсіби - жеке қарым-қатынаста қажетті қасиет. Имидж мұғалімнің мінез-құлқы мен көзқарасына сәйкес келетін ішкі көзқарастарынан алшақ болмауы да бірдей маңызды. Өз имиджімізді жасай отырып біз, өзімізді жетілдіреміз.

Іс-әрекет арқылы ішкі тұлғалық белсенділік нақты шығармашылықтың өнімінде көрінеді. Сонымен бірге іс- әрекеттің тұлғалық ішкі қырының сыртқы – өнімділікке ауысуының шекарасы ретінде әрекет етеді. Көбінесе бұл – өзіндік ерекшелігі, ұқсамауы, сыртқы өзін-өзі қалыптастыруы, өрнектелуі, өзінің

қайталанбас тұлғасын аудару, оны педагогикалық процестің әрбір құрамдас бөлігінде – мақсат пен міндеттерден бастап мазмұнды, құралдарды, әдістерді таңдауға дейін түпнұсқалық ету. Олардың әдістемесін, сондай-ақ тұтас педагогикалық процестің барлық қатысушыларымен қарым-қатынас стилінде, мектеп оқушыларының мінез-құлқына әрбір эмоционалды реакцияда, сабақта рұқсат етілген импровизацияның еркіндік дәрежесінде көрсету.

Ішкі бейне – бұл ең алдымен мұғалімнің мәдениеті, стихиялық және еркіндік, сүйкімділік, эмоционалдылық, қиял, сымбаттылық, проблемаларды қоюға және шешуге қайта оралу, ассоциативті көзқарасы, сабақ сценарийіндегі күтпеген жарқын қозғалыстары мен шығармашылық үшін ішкі көңіл-күйі, қоғамдық жағдайларда өзін-өзі бақылау және басқа да көптеген компоненттер.

Сыртқы бейне – бұл ойын техникасы мен ойын көрсету, материалға қатынасын білдірудің, шындыққа эмоционалдық қатынасын жеткізудің, өзін-өзі көрсету қабілетін меңгерудің, оқушыларды ойын деңгейіне жеткізудің, бүкіл сабақты шебер басқарудың ерекше формалары.

Имиджді құру технологиясының бірнеше принциптері бар. Олардың ең маңыздыларын қарастырайық. Бірінші қағидаға сәйкес, адамның сіз туралы пікірі тікелей, имиджді құрайтын ақпарат негізінде қалыптасуы мүмкін, бұл адам жүзеге асыруы немесе жүзеге аспауы мүмкін, өйткені ол оның астар санасы мен сезімде көрінеді.

Жалпылама түрде принципті былай тұжырымдауға болады: адамдарға әсер ету, оларда қажетті пікір тудыру үшін олардың санасына ғана емес, астар санасына да әсер ету керек, осылайша айтқанда, оларда сіз туралы жағымды сезім пайда болады. Екінші принципті келесідей көрсетуге болады: өзіңіздің имиджіңізді қалыптастырған кезде, сіз адамдардың санасына қарағанда, олардың санасына көбірек әсер етуіңіз керек. Санадан тыс ақпараттың әсерінен адамда пайда болған пікірді ол өзінің пікірі деп санайды, өйткені оның пайда болу көзі анық емес. Адамдар әдетте басқаларға қарағанда өздеріне көбірек сенетіндіктен, олар саналы әсерге қарағанда санадан тыс әсерге сенеді. Имидж құру, ол қаншалықты тәжірибеге бағытталған салаға қатысты болса да, белгілі бір жалпылауды қамтамасыз ететін процедураға айналады. Бұл процестің бағытын көруге мүмкіндік беретін санаулы ғылымдардың бірі – белгілер жүйесі туралы ғылым ретінде семиотика. Белгі форма мен мазмұнның шартты түрде біртұтас бірлікке бірігуі ретінде анықталады. Табиғи тіліміздің кез келген дерлік сөзі белгілердің мысалы бола алады. Имидж құру технологияларындағы семиотикалық қасиеттердің негізгі процестеріне тоқталайық.

Ең маңыздылары:

1. Берілген объектінің басқалардан ерекше айырмашылығына қарай жылжу.

2. «Жат» ұғымынан айырмашылығы «өзіндік» ұғымына ең жақсы немесе идеалды мұғалімнің бейнесін енгізу ретінде семиотикалық түрде ұсынылуы мүмкін тұлғалық қасиеттерді атап көрсету.

3. Көшбасшының семиотикалық идеясына «үздік немесе идеалды мұғалім» имиджін енгізу, оның осы идеализацияға сәйкес келетін қасиеттерін таңдау.

4. «Үздік немесе идеалды мұғалім» имиджін қазірдің өзінде жүзеге асырылған көшбасшының (мұғалім-новатор, шебер және т.б.) семиотикалық моделіне, атап

айтқанда үлгіге енгізу, өйткені біз көшбасшыны нақты адам ретінде емес, символ ретінде басқарамыз.

5. Бұл семиотикалық жағынан қаныққан объектіні ұрпақтар белгісіндегі «ең жақсы немесе идеалды мұғалім» имиджін актердің мінез-құлық үлгісіне енгізу,жалпы өмірдің мәні болып табылады.

6. Қабылдаудың басқа арналарын семиотикалық қолдану, олардың негізгісі визуалды, ал көрнекі семиотизация вербальдыдан ерекшеленеді, әдетте ол нашар ескеріледі.

7. Мектептің, ұжымның көрнекі сипатын жасау тұрғысынан ілеспе символизацияны белсенді қолдану және т.б.

8. Бұқаралық коммуникация процестерін белсенді басқару, белгілі бір мақалаларды басып шығару, белгілі бір пікірлерге реакция. Бұл сөздік ағын болғандықтан, ол символизация процестеріне анық бағынады.

9. Бұл қауесеттер сияқты автономды коммуникация ағындарына қарсы күрес, олар да түбегейлі символдық болуы мүмкін.

10. Өте автономды сфералардың символизациясы: киім, шаш үлгісі, сыртқы түрі және т.б.

Осы уақытқа дейін біз имиджді екі параметр бойынша жіктедік:

1. Белгісі бойынша – имидж оң және теріс.

2. Жеке және кәсіби компоненттердің арақатынасы бойынша - жеке имидж және кәсіби имидж. Бұл имидждердің жіктелуін оларды қалыптастыратын факторлар тұрғысынан қарастырудың яғни неліктен адамды, оның мінезін, адамгершілігін, ақыл-ойын, көзқарасын т.б.мағынасы бар екенін білдіреді [1, 56 - 64 б].

Саяси имиджология бойынша ғылыми әдебиеттерде (А.Ю.Панасюк, Г.Г.Почепцов, В.М.Шепель және т.б.) имиджінің келесі компоненттері немесе олардың жіктелуі ажыратылады: қоршаған орта имиджі, көлемді имидж, нақтыланған (материалданған) имидж, вербальды (сөздік) имидж, кинетикалық имидж. Біздің пікірімізше, оларды қарастыру педагогикалық имидждің құрамдас бөліктерін қалыптастыруда белгілі бір дәрежеде пайдалы болатын сияқты. Қоршаған ортаның имиджі адамның жасанды тіршілік ету ортасына сәйкес мінездемесін болжайды - оның кеңсесіне, тұрғын үйіне, көлігіне және т.б. Адамның тіршілік ету ортасы әрқашан біздің қалауымызға бағынбайтын көптеген факторларға байланысты екені анық. Сіздің кабинетіңіз сіздің айнаңыз екенін еске салуым керек пе, ол да көзқарасты жалпылаудың психологиялық құбылысына негізделген.

Қоршаған ортада оң имиджді қалыптастыру үшін сіз орташадан сәл жоғары болуыңыз керек: сіздің көлігіңіз бір шеңбердегі адамдардың көпшілігінен сәл жақсырақ болуы керек; сіздің кеңсеңіз сіздің пәтеріңіз немесе саяжайыңыз сияқты көптеген әріптестеріңізден сәл жақсырақ болуы керек. Міне, осы имиджді қалыптастырудың негізгі принципі: басқалардан сәл жақсырақ. Бұл басқалардан жақсы болуы керек, сондықтан оны көзге көрінетін көз байқайды, бірақ адамдар санасында ол қайдан пайда болды деген сұрақ туындайтындай емес [2, 17б].

Көлемді имидж – адамның өзіндік сыртқы келбетіне – костюміне, макияжына, шаш үлгісіне және т.б. Имиджология бүгінгі таңда өз аудиториясына әсер етудің

ең тиімді әдістерін, тәсілдерін және құралдарын іздейді және табады, сондықтан, біздің ойымызша, ең маңызды және маңыздысы мыналар болып табылады: позициялау, манипуляция, эмоционализация, детальдау, метафоризация, ақпаратты акцентуациялау, вербализация, визуализация, алшақтау, қоғамдық пікірді сұрау, қабылдау үлгілерін енгізу, нейролингвистикалық бағдарламалау және т.б.

Жеке имидж мансаптық өсудің маңызды құрамдас бөлігі екенін көрсететін бірнеше себептер бар:

• имидж кәсіби өсу мәселелерінде шешім қабылдайтындарға әсер етеді;

• біз көрген нәрсеге сенеміз;

• біз бәріміз бос емес, жұмыс басты адамдармыз және көбінесе алғашқы әсерге негізделген шешім қабылдаймыз;

• біз бәріміз түсінеміз бе, білмесек те өз кәсібіміздің немесе ұйымның елшісі ретінде әрекет етеміз;

• жақсы көріну және сенімді сезіну сіз үшін жақсы.

Біздің жұмыс тәжірибеміз және әріптестер тәжірибесі көрсеткендей, имиджді құруға арналған материалдың барлық көлемінің ішінен адамдар қолдануға оңай нәрсені алады: бәріне және барлық жерде күлімсіреп, шынайылық пен ілтипат танытады, аяқ киім мен шашқа қамқорлық жасайды - о, ғажайып! - сіз табысты және тартымдысыз, барлығы сізбен бизнес жасауға қуанышты. Дегенмен бір таң қаларлық жәйт, адамдар сіздің барлық «қулықтарыңызды» тез көргісі келеді. Сіз шынайылықты қалағаныңызша бейнелей аласыз, бірақ Шерлок Холмс айтқандай, ерте ме, кеш пе өтірік «көзге көрінбейтін бір ғана сезімтал шашпен» анықталады [5, 72-77 б].

Мен өзімнің сыртқы келбетіме, мінез-құлқыма қарауға қарсы емеспін. Бірақ имидж әрқашан ішкі және сыртқы бірлік болып табылады. «Әлемге қандай имиджді көрсетуге тырыссаңыз да, ол ең алдымен, сіздің ішкі болмысыңыздың көрінісі болуы керек және оған берік негізделуі керек.» Нағыз үлкен нәрселер үнемі қолдау көрсетпейтін имидж кейде көктемдегі қар сияқты еріп кетеді. Кәсіби адам үшін сыртқы әлеммен тиімді өзара тиімді байланыс өте маңызды, сондықтан оның имиджінің айқындаушы бөлігі:

• жоғары өзін-өзі бағалау, өзіне деген сенімділік;

• Ғаламның игілігіне сену және жақсы адамға сену;

• әлеуметтік және жеке жауапкершілік («Мен өз өмірімдегі барлық жағымды және жағымсыз нәрселердің себепшісімін»);

• өзгертуге деген ұмтылыс және өзін-өзі сақтаудың салауатты сезімімен тәуекелге бару қабілеті.

Өмірге деген көзқарасыңызды өзгертіңіз (егер ол сәттілікке ықпал етпесе), имиджіңізді өзгертіңіз - және сізді сәттілік күтеді!

Осылайша, имиджді сәтті қолдану оны анықтайтын бастапқы психологиялық- педагогикалық принциптерді білуді болжайды. Біздің ойымызша мынадай принциптер әрекет ете алады: визуалды бейненің үйлесім принципі, коммуникация принципі - ақпараттың өзара әрекеттесу формалары мен әдістерінің әртүрлілігі, өзін-өзі реттеу және ортобиоз (грек orthos - тура, дұрыс және bios - өмір денсаулық, саналы өмір салты) принципі (бұл туралы ғылым тән мен жанның өзін-өзі сақтау

технологиясы), сөйлеудің әсер ету принципі. Олар мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттырудың әртүрлі формалары мен әдістерінде шеберлікпен бейнеленген тұрақты факторлар ретінде әрекет етеді.

Әрбір мамандық қабілеттердің жиынтығын, сезім мен ойдың көрінісін талап етеді. Адам қандай да бір қызмет түрімен неғұрлым ұзақ айналысса, соғұрлым оның бойында кәсіби ізі байқалады. Мұғалімнің педагогикалық іс-әрекетінің ерекшелігі белсенді психикалық әрекетте және жүйке жүйесінің тұрақты кернеуінде. Негізгі жүктеме миға түседі, ол шиеленіс жағдайында дененің барлық ресурстарын бағындырады. Жоғары жүйке қызметі стрессті бастан кешіреді, өйткені ол үнемі мидың аналитикалық және синтетикалық белсенділігінің үлкен көлемі, уақыттың созылмалы жетіспеушілігі және жеке мотивацияның жоғары деңгейі сияқты факторларға ұшырайды.

Қазірдің өзінде біз әр түрлі мамандықтардың өкілдері сәйкес келуі керек кәсіби имидж туралы айтуға құқылымыз - идеалды мұғалім, идеалды дәрігер, идеалды инженер, идеалды кәсіпкер және т.б. Кәсіби имиджіңіздің сәтті болуының құпиясы басқа адамдардың үмітін қанағаттандыратын көріністі қалай жасай алатыныңызға тікелей байланысты болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. Москва. ВЛАДОС – 2004, стр 879

2. Шепель В.М. Имиджелогия: как нравиться людям. Учеб. пособие - М.: Народное образование, 2002. - 576 с.

3. Почепцов, Г.Г. Имиджелогия. - 6 -е изд., – М.: Смарт-Бук, 2009. - 575 с

4. Панасюк А.Ю. Формирования имижда. Москва, 2009. - 576 с.

5. Перелыгина Е.Б. Психология имиджа: Учеб. пособие. М., Аспект Пресс, 2002. 223 с. 2002.

ТҰЛҒАНЫҢ ИМИДЖДІК СТРАТЕГИЯСЫ

А.К. Измаганбетов- аға оқытушы, магистр Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Қазіргі әлемдегі адам өмірі жоғары қарқынмен, айтарлықтай күрделілікпен және көбінесе алдын-ала болжанбауымен сипатталады. Бұл жұмыс жеке тұлға мен имидждің кейбір аспектілерін қарастырады.

Аннотация: Человеческая жизнь в современном мире характеризуется высокими темпами, значительной сложностью и зачастую непредсказуемостью. В данной работе рассматриваются некоторые аспекты личности и имиджа.

Annotation: Human life in the modern world is characterized by high pace, considerable complexity and often unpredictability. This paper discusses some aspects of personality and image.

Қазіргі ғылымда имиджді қалыптастыру мәселесі орталық орындардың бірін алады. Алайда ғалымдар бұл құбылыстың жалпы қабылданған көзқарасына, сондай – ақ оның басқа ұғымдармен, атап айтқанда стереотип тұжырымдамасымен арақатынасына келмеді. Г. М. Андреева стереотипті "осы құбылыспен өзара әрекеттесу кезінде белгілі "қысқарту" ретінде қолданылатын құбылыстың немесе адамның кейбір тұрақты бейнесі"деп анықтайды.

Қазіргі әлемдегі адамзат өмірі жоғары қарқынмен, айтарлықтай күрделілікпен және көбінесе алдын-ала болжанбауымен сипатталады. Ол әр түрлі қиын өмірлік жағдайлардан аулақ бола алмайды, олар оның күнделікті қызметінің ажырамас элементіне айналды. Алайда, шындықтың талаптары адам өз проблемаларын мүмкіндігінше тезірек шешіп, қиын жағдайлардан ең аз шығынмен шығуы керек.

Адамның психологиялық жайлылығы оның өмірдің барлық салаларында табысты жұмыс істеуіне ықпал етеді. Сондықтан қиын өмірлік жағдайларды тиімді немесе аз тиімді басқарумен байланысты параметрлерді анықтау маңызды. Біз уақытша перспективаны таңдадық, өйткені бұл адамның Ғаламдық сипаттамаларының бірі және көптеген өмірлік процестерге әсер етеді. Сонымен қатар, адамның уақытша перспективасы адамның белгілі бір сыртқы және ішкі өмір жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін.

"Уақытша перспектива" проблемасының дамуы к.Левиннің есімімен байланысты, ол оны болашақ пен өткенді осы сәттің (яғни қазіргі) жоспарына қосу ретінде анықтады. Сыртқы жағдайлар, қоғамдағы және белгілі бір адамның өміріндегі жағдай оның уақытша перспективасының мазмұнына, ұзақтығына және басқа параметрлеріне әсер етуі мүмкін. Алайда, бұл қиын өмірлік жағдайдағы адамның мінез-құлқымен тығыз байланысты, олармен жақсы күресуге көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, тұрақты, құрылымдалған уақыт перспективасының болуы қоршаған ортаның теріс әсеріне Белсенді қарсы тұруға көмектеседі. Оның бұл функциясын алғаш рет психоаналитиктер атап өтті, олар болашақты белсенді жоспарлау жеке тұлғаны қорғау механизмдерінің бірі екенін атап өтті. Травматикалық оқиғалардың теріс әсерінен қорғауды қамтамасыз етумен қатар, болашаққа, өткенге немесе бүгінге назар аудару белгілі бір жағдайда белгілі бір жағдайда күрес стратегиясын таңдауға ықпал етуі мүмкін.

Психологиядағы қиындықтарды жеңуге байланысты мәселелерді зерттеу психоаналитикалық тәсіл аясында З.Фрейдтің еңбектерінен басталады. "Күресу" термині ағылшын тіліндегі "көшіру" (cope – жеңу) сөзінен алынған бақылау қағазы. Орыс психологиясында ол күрес, бейімделу мінез-құлқы немесе психологиялық жеңу деп аударылады. Күрес стратегиялары деп қауіп-қатерді, кедергілерді жоюға бағытталған, адамды жағдайдың талаптарына жақсы бейімдейтін және оны өз ниеттеріне сәйкес өзгертуге немесе адам өзгерте алмайтын жағдайларға төтеп беруге көмектесетін саналы іс-қимыл стратегиясы түсініледі.

Белгілі бір күрес стратегиясын таңдау сыртқы факторлармен анықталуы мүмкін, сонымен қатар бір адам әртүрлі уақытта әртүрлі стратегияларды қолдана алады. Дегенмен, зерттеушілер қажет болған жағдайда және жеке адамның белсенділігінің жеткілікті деңгейін өзгертуге болатын әркімде жиі қолданылатын

және таңдаулы мінез-құлық әдістерінің болуын атап өтеді. Тиімді күрес стратегиялары жағдайды аз шығындармен және/немесе қысқа мерзімде шешуге мүмкіндік береді.

Біздің зерттеуіміз жеке тұлғаның уақытша перспективасының өзара байланысы және күрес мінез-құлқының белгілі бір стратегияларын таңдау мәселесін зерттеуге бағытталған. Қиын өмірлік жағдай ретінде біз жұмыстан айрылуды таңдадық, өйткені бір жағынан жұмыссыздық қазіргі қоғамның өзекті мәселелерінің бірі болып табылады, ал екінші жағынан, бұл көбінесе белгілі бір адамға жағымсыз салдарға әкеледі және сәтті күресу мәселесі осындай жағдайда өте өткір. Уақытша перспектива өте кең ұғым болғандықтан, біздің зерттеуімізде адамның ойларындағы өткен, Қазіргі немесе болашақтың салыстырмалы басым болуын, адамның өткен, қазіргі және болашақтың психологиялық тұжырымдамаларына қатынасын білдіретін уақытша бағыттарға баса назар аударылды.біздің ойымызша, зерттелген сұрақпен байланысты.

Зерттеудің мақсаты адамның уақытша перспективасы мен күрес стратегиясының өзара байланысы туралы гипотезаны тексеру болды. Оған 50 адам, жұмыс істейтін және жұмыссыз ерлер мен әйелдер қатысты. Зерттеу жүргізу үшін 2 әдістеме пайдаланылды – Зимбардо уақыт перспективасы бойынша сауалнамасы (Zimbardo Time Perspective Inventory / ZTPI) және Р.Лазарус пен С. Фолкманның жеңіп шығу тәсілдерінің сауалнамасы (Coping Questionnaire / WCQ Ways of coping Questionnaire / WCQ).

Зимбардо сауалнамасының көмегімен алынған мәліметтер негізінде тақырыптар үш кіші топқа бөлінді: өткенге бағытталған (17 адам), бүгінге бағытталған (6 адам) және болашаққа бағытталған (27 адам). Өкінішке орай, біз қазіргіге бағытталған кіші топтар үшін алынған мәліметтерді оның кішкентай мөлшеріне байланысты талдай алмаймыз. Сондықтан біз тек өткенге және болашаққа бағытталған кіші топтар қолданатын стратегияларды салыстырдық. Үлгінің аз мөлшері субъектілердің әртүрлі топтарының белгілі бір басқару стратегиясын қолданудағы айырмашылықтардың маңыздылығын анықтауға мүмкіндік бермейді, сондықтан бұл жағдайда біз белгілі бір тенденциялардың болуы туралы ғана айта аламыз.

Көбінесе қолданылатын күрес стратегияларын анықтау үшін біз сауалнаманың ресейлік іріктеу әдістерін тестілеу нормаларын қолдандық. Нәтижесінде, әр күрес стратегиясы үшін біз жоғары мәндерді (яғни берілген стратегияны қолдануды жөн көретін) және төмен мәндерді (бұл стратегияны қолданбайтын) алған пәндердің пайызын есептедік. Осы екі индикаторды салыстыру негізінде әр стратегияны қолдануға немесе пайдаланбауға белгілі бір тенденциялардың болуы туралы қорытынды жасауға болады.

Нәтижесінде, біздің зерттеуіміздің нәтижелері бойынша жеке тұлғаның уақытша перспективасы мен күрделі өмірлік жағдайларды басқару стратегиясының өзара байланысының ерекшеліктерін сипаттайтын үрдістер туралы келесі тұжырымдар жасалды:

Болашаққа бағдарланған адамдар өзін-өзі бақылау, проблеманы шешуді жоспарлау және алыстау сияқты күрес Стратегиясымен сипатталады. Мұндай

мінез-құлық сипаттау ретінде әрекет отстраниться от проблемалары және ұтымды ойлау оларды шешу тәсілдері сақтай отырып, өз-өзімен бақылау.

Өткенге назар аударған жағдайда жағдайды оң қайта бағалау, жауапкершілікті қабылдау, болдырмау және кейде мәселені шешуді жоспарлау мүмкіндігі бар. Яғни, адам болып жатқан нәрселерде оң сәттерді табуға тырысады немесе мәселеге назар аудармауға, одан "кетуге" күш салады. Басқа жағдайда, өз рөлін тану немесе тіпті шешім табуға тырысатын жағдайда кінәсін мойындау мүмкін.

Өткенге бағдарланған адамдар да, болашаққа бағдарланған адамдар да әлеуметтік қолдау табуға байланысты күрес стратегиясына жүгінеді. Бұл оның әмбебаптығын көрсетуі мүмкін, өйткені маңызды адамдармен байланыс адам қиын сәттерде қайтып келетін өткеннің элементі де, болашақтың бөлігі де болуы мүмкін.

Сондықтан, бір екі топтары пайдаланылады конфронтативті копинг. Қандай да бір себептермен адамдар тәуекелге баруға дайын емес немесе агрессия мен дұшпандық танытқысы келмейді.

Алынған мәліметтер бізге кең жалпылау жасауға мүмкіндік бермесе де, күрес стратегиялары мен жеке тұлғаның уақытша перспективасы арасындағы байланыстың бар екенін көрсетеді. Сондықтан осы байланыстың сипаты туралы мәселе өзекті болып отыр.

Әдебиеттер тізімі:

1. И.Г.Малкина-Пых. Техники психоанализа и терапии Адлера. - М., 2018

2. Л.Хьелл, Д.Зиглер. Теории личности. - СПб, 2017.

3. Мадди С., Хошбаба-Мадди Д. Жизнестойкость, ее диагностика и тренинг. Видеозапись авторского семинара с русским переводом. - М., 16 июня 2017.

4. Калюжный А.А. – Психология формирования имиджа учителя. 2007.

ПЕДАГОГ ИМИДЖІ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ

Г.Б. Боранбаева- магистр, оқытушы

boranbaeva1990@mail.ru С.Н. Баймахан -магистр, оқытушы Д.Т. Тугелбаева- 3-курс студенті dinara.tugelbyeva@bk.ru

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мұғалімнің имиджі білім беру субъектілерінің өзара әрекеттесуінің тиімділігіне тікелей немесе жанама әсер етеді, сондықтан оны қалыптасқан шындыққа сәйкес түзету үшін осы құбылысты құрайтын әртүрлі аспектілерді түсіну маңызды сала болып табылады. Педагог имиджі- оқушылардың, әріптестердің, әлеуметтік ортаның, бұқаралық сананың санасында мұғалімнің бейнесін қабылдаудың эмоционалды стереотипі.

Түйінді сөздер: Педагог имиджі, имидж, мұғалім, келбет, педагог мәртебесі. Аннотация. Имидж педагога прямо или косвенно влияет на эффективность взаимодействия субъектов образования, поэтому важно понимать различные аспекты, составляющие это явление, чтобы адаптировать его к школьной реальности. Имидж учителя – это эмоциональный стереотип образа учителя в

сознании учащихся, коллег, социальной среды, общественного сознания.

Ключевые слова: Образ учителя, имидж, учитель, внешний вид, статус учителя.

Аnnotation. The image of a teacher directly or indirectly affects the effectiveness of the interaction between the subjects of education, so it is important to understand the various aspects that make up this phenomenon in order to adapt it to school reality. The image of a teacher is an emotional stereotype of the image of a teacher in the minds of students, colleagues, the social environment, and public consciousness.

Keywords: Teacher image, image, teacher, appearance, teacher status.

Қазіргі заманғы педагогтың кәсіби іс-әрекетінің табысты болуы көбінесе педагог имиджіне байланысты. Имидж - ағылшын тілінен аударғанда image- келбет, түр, көрініс, сурет деген мағына береді. Бұқаралық ақпарат құралдары, әдебиет немесе адамның өзі жасаған жеке тұлғаның немесе заттың белгілі бір бейнесі.

Имидж – бұл жеке тұлғаның ерекше ерекшелігін жасайтын немесе баса көрсететін адамның сыртқы сипаттамаларының жүйесі болып табылады. Және ол әрқашан даралықты көрсетіп тұрады. Имидж элементтерінің маңыздылығы тек сыртқы келбетті бейнелеумен шектелмейді. Ол адамның мінезі мен даралығының ажырамас бөлігіне айналады, оған басқа адамдардың көзқарасын қалыптастырады. Адамның бейнесі көбінесе оны басқалар қалай қабылдайтынына байланысты.

«Имидж» түсінігі ХХ ғасырдың соңында қоғам назарының және ғылыми талдаудың пәні болды. 90 жылдардың ортасында имиджді қалыптастырудың психологиялық аспектілеріне арналған, имидж жайында алғашқы отандық өңдеулер Р.Ф. Ромашкина, Е.И. Манякина, Е.В. Гришунина, П.С. Гуревич, Ф.А. Кузин, А.А. Калюжный және т.б. еңбектерінде жарық көрді.

Профессор А.А. Калюжный педагог имиджін тереңнен зерттеп, тұжырымды ойлар қалдырды. Бүгінгі таңда өз имиджін қалыптастырушы педагог пайда болуы педагогика ғылымының жаңа саласын- педагогикалық имиджеологияны пайда болуына негіз болғанын ескерте отырып, ғалым «Педагогическая имиджеология»,«Психология формирования имиджа учителя», «Социальная психология имиджа учителя», т.б. еңбектерінде мұғалім имиджі мен оны қалыптастырудың ерекшеліктерін, имидждің мәнін, табиғатын, құрылу технологиясын және педагогикалық іс-әрекетте қолданылу ерекшеліктерін жан- жақты ашып көрсетті. Ғалымның пікірінше, педагогикалық имиджелогия оқыту үдерісіне және жалпы педагогтың тұлғасына жаңаша қарауға мүмкіндік береді.

А.А.Калюжный имиджелогияның даму тенденциялары айқындау нәтижесінде біртұтас педагогикалық үдерістің барлық қатысушылары мен потенциалды оқушылар үшін арнайы

құрастырылған және олардың болжамдары мен қажеттіліктеріне сәйкес келетін образ ретінде

«мұғалім имиджі» ұғымына мынадай анықтама береді: «Мұғалім имиджі - педагог бейнесінің

оқушылар ұжымында, әріптестер арасында, әлеуметтік ортада, көпшілік санасында

экспрессивті боялған стереотипі» Мұнан әрі ол мұғалім имиджінің негізгі төрт компонентін атап көрсетеді: сыртқы түрі, вербалды және вербалды емес қарымқатынас құралдарын қолдануы, мұғалім образының оның ішкі «меніне» сәйкес келуі. «Мен» концепциясына ғалым мыналарды жатқызады:

• әлемдегі адами «мендікті» өзіндік тану;

• өзін-өзі таныстыру мәселесі;

• әлеуметтік қарым-қатынастың басқа қатысушыларының әрекетін интерпретациялау;

-тұлға әрекеті мен әлеуметтік әсерлесу мәселесі;

• іс-әрекетке тән белгілерді зерттеу;

• ұжымдық «мен» проблемасы;

• топ психологиясы;

• беделдің ықпалы және көшбасшылық мәселесі

Ғалым педагог имиджін құраушы маңызды компоненттердің қатарына оның кәсіби құзыреттілігін, эрудициясын, педагогикалық рефлексияны, педагогикалық мақсат қоюшылықты, педагогикалық ойлауын, импровизация мен педагогикалық қарым-қатынасты жатқызады.

С.И.Ожеговтың түсіндірме сөздігінде: «Имидж дегеніміз-ой-пікір, тұжырым, бір нәрсе туралы берілген көзқарас,қатынас» деп айтылған. «Имидж» мағынасын түсіну әртүрлі құрамды бөліктерден құралады. Енді оның ең маңызды деген 4 бөлігі бар. Атап айтсақ:

1. Кәсібилік және әділдік. Педагог –талантты тұлға болуы қажет.

2. Педагогтың адалдығы. Адамзат тәжірибесінен шыққан моральді ережелер бойынша өмір сүру керектігін ұғынады, ал әдепсіз болса өз нәтижесінің тұтқынында қалады. әтижесінің тұтқынында болады және оның идеялы – барлығы рұқсат етілгендік. Біздің қоғамға өзін-өзі жетілдіре алатын, ең алдымен рухани тұрғыдан, жетілдіре алатын әдепті, тәрбиелі, адал педагогтың болуы өте маңызды. Ол назарын барлық адамзат мәдениетінің байлығын алу керек, яғни оның кең гуманитарлық білім алуы міндетті.

3. Педагогтың гуманитарлық білімі. Ф.Достаевскийдің айтуынша, гуманитарлық дамығандық адамның кез келген мамандықты игеруіне оң әсерін тигізеді. Осы атақты жазушының адалдығынан атақты адамдардың өмірінен көптеген мысалдар дәлел етіп айтуға болады. Гуманитарлық мәдениет арқасында адам сезімдік немесе рационалдық тұрғыда өңдей отырып, өзіне әртүрлі мәлімет таңдау мүмкіндігіне ие бола алады.

4. Педагог психотехнолог болуға міндетті. Психотехнология – бұл адамдарды басқаруда психологиялық техниканы практикада қолдану жөніндегі ғылым. «Психотехнология» терминінің құрамында 3 құрамдас бөлігі бар:

«психо», «техно» және «логия». Оны талдап қарағанда «психотехнологияның»

мәнін түсінуге мүмкіндік береді. Грек тілінен аударғанда «психо»-жанды,

«техно» - өнер, шеберлік дегенді, ал «логос» - сөз, оқу деген мағына білдіреді.

Имидж құрылымдары:

• Сыртқы бейне;

• Вербальды және вербальды емес қарым-қатынасты пайдалану құралы;

• Ішкі «Мен» сезімінің кәсібіне сәйкестігі.

• Имидж түрлері:

1. Вербальды- латын тілінен аударғанда «сөз» деген мағына береді. Яғни, адам туралы ой-пікірдің вербальды іс-әрекеті негізінде қалыптасуы.

2. Вербальды емес іс әрекет имиджі- ымдау, мимикамен көрсету технологиясы. Тұлғамен жекелей қарым-қатынаста бет-әлпет күлімсіреп, дене пішімі тартымды болып, жұмсақ түсініктер орын алуы тиіс.

3. Кинетикалық. Грек тілінен аударғанда қозғалысқа байланысты ұғымды білдіреді. Яғни,адамның қимыл-қозғалысына байланысты туындайтын имидж түрі.

4. Іскер имидж-адамның өз қолымен жасаған заттары мен дүниелері арқылы тұжырымдама жасауға болады.

5. Габаритарлық-латын тілінен аударғанда сыртқы пішін,көрініс деген мағына береді. Оның негізгі құрылу принциптері: адамның сыртқы ерекшеліктерін есепке алу, дене пішімі, киімі,шаш үлгісі,жүріс-тұрысы.

6. Корпаративті имидж немесе ұйым имиджі. Оның табиғатын түсіну үшін біз-ұйымның,қауымдастықтың табиғатын талдау маңызды.

Қазіргі кезде соңғы басылымдарда,әдебиеттерде педагогтың кәсіби имиджі жайлы көп айтылып жүр, имиджді қалыптастыру процесі кімге байланысты және педагогикалық іс-әрекеттің табыстылығына ол қалай әсер етеді деген сұрақ туындауы мүмкін. Педагог бейнесі оқушылар есінде ең әсерлі сәттермен сақталып қалатыны да рас. Педагогтың жеке басы оқушының жеке тұлға болып қалыптасуына көмектеседі. Ақпараттың басым бөлігін адамдар көру арқылы алады, сондықтан педагогтың тартымды бейнесі өтек маңызды рөл атқарады. Оған стиль, ұқыптылық,іскерлік стиль,мәнер,әдеп және т.с.с жатқыза аламыз.

Имиджді құрушылар ол адамның өзі, оның әлеуметтік ортада өзі туралы қандай мәліметтерді жеткізу мақсатындағы әрекеті,айналасындағыларға қандай қырынан көрінетіндігі болып табылады.

Қорытындылай келе, педагогтің имиджін қалыптастырудың негізгі кезеңдерін бөліп көрсетуге болады:

• Педагог имиджінің қалыптасу кезеңінің диагностикасы. Мұнда нақты мәселелердің бар немесе жоқтығы ақпарат көздерін іздеу, оны жинау және жүйелеу, талдау және жалпылау негізінде анықталады.

• Мақсат қою. Ол белгілі бір мақсаттардың болуын және білім беру үдерісі барысында соңғысы туралы басым болатын оң пікір негізінде студент пен мұғалімнің арасындағы ең сенімді қарым-қатынасты қалыптастыру жағдайының туындау платформасындағы ұсыныстарды орындауды болжайды.

• Жоспарлау. Бұл кезеңде мұғалімнің дұрыс бейнесін қалыптастыруды қамтамасыз ететін қажетті шаралар жүйесі анықталады.

• Жоспарланған іс-шараларды жүзеге асыру. Арнайы бағдарлама аясында белгіленген шараларды дәйекті түрде жүзеге асыруды қамтамасыз етеді.

• Баға. Ол белгілі бір сәтте қол жетімді нәтижелерді әлеуметтік мұғалімнің сәтті имиджінің критерийлерімен өлшеуді және салыстыруды қамтиды. Олай болса, педагогтің дұрыс бейнесін қалыптастыру оқушылармен қарым-қатынасты сауатты құру арқылы тиімді оқу-тәрбие үрдісінің кепілі болып табылады. Педагогикалық мәдениет сонымен қатар қоғамға қажетті өзін-өзі бақылау, төзімділік, эмпатия, әдептілік, альтруизм, ашықтық және әділдік сияқты

тұлғалық қасиеттерді қамтамасыз етеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Петрова Е.А., Акимова Н.Н., Романова А.В., Соколовская И.Е. Жоғары сынып оқушыларының көзқарасындағы заманауи мұғалімнің бейнесі. 2020;

2. Калюжный А.А. Социально-психологические основы имиджа учителя. Ярославь 2007;

3. Формирование имиджа. М. Омега Степанов М. Н., 2008;

4. https://egemen.kz/article/221439-pedagog-martebesin-pedagog-koteredi

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ ҰСТАЗ ИМДЖІ

Ш.К. Айтмаганбетова-магистр, аға оқытушы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы shynar.aytmaganbetova@bk.ru

Аннотация: Бұл мақалада мұғалімнің шеберлігі ең алдымен ұстаздың имиджі оның кәсіби шеберлігі мен тығыз байланысты екендігі баяндалған.

Түйінді сөздер: имидж, педагогикалық шеберлік, педагогикалық мәдениет.

Аннотация: В этой статье объясняется, что мастерство учителя тесно связано с его или ее профессионализмом

Ключевые слова: имидж, педагогическое мастерство, педагогическая культура

Annotation: This article explains that a teacher's skill is closely related to his or her professionalism.

Keywords: image, pedagogical skills, pedagogical culture.

«Имидж» түсінігі ХХ ғасырдың соңында қоғам назарының және ғылыми талдаудың пәні болды. 90 жылдардың ортасында имиджді қалыптастырудың психологиялық аспектілеріне арналған, имидж жайында алғашқы отандық өңдеулер Р.Ф. Ромашкина, Е.И. Манякина, Е.В. Гришунина, П.С. Гуревич, Ф.А. Кузин және т.б. еңбектерінде жарық көрді.

Имидж ағылшынның «image» сөзінен алынған, «образ», «түр», «келбет» сөздерінен шыққан. Бұл кез келген нәрсенің, адамның эмоционалдық образын, мінез-құлқын көрсетеді. Өз имиджін қадағалау бұл адамды өзіне қарату [1].

Имидж – біреудің ішкі және сыртқы келбеті, бейнесі туралы бейнелеу (көбінесе мақсатты түрде жасалған).

Имидж – белгілі бір құндылық қасиеттерін ерекшелеп көрсететін, белгілі бір мақсатты түрде қалыптасқан бейне (адамның, құбылыстың, заттың) танымал ету, жарнамалау және т.б. мақсатында біреуге эмоционалдық және психикалық әсер ету үшін арналған [2]

Имидж – адамның сыртқы келбеті, мінез-құлқы, қарым-қатынасы және т.б., басқаларға әсер етуге ықпал ететін бейнесі [3].

Мұғалімнің шеберлігінің дамуы ең алдымен ұстаздың имиджі оның кәсіби шеберлігінің дамуы мен тығыз байланысты.

Біртұтас педагогикалық процестің маңызды тұлғасы – мұғалім. Мұғалім мен оқушының іс-әрекеті ортақ мақсатты көздейді және іскерлік ынтымақтастықта, мұғалім мен оқушы арасындағы ортақ қарым-қатынаста жүзеге асады. Сондықтан мектеп тәжірибесінде мұғалімнің педагогикалық қызметінің соңғы нәтижелері әдетте оқушылардың жетістігімен бағалануы кездейсоқ емес.

Мұғалімнің іс-әрекеті оның барлық негізгі құрамдастарын қамтиды: мақсаты, міндеттері, мазмұны, құралдары, формалары, әдістері, әдістері және міндеттері.

«Педагогикалық шеберлік» ұғымының мәні неде? Педагогикалық шеберлік көбінесе мұғалімнің кәсіби іс-әрекетінің жоғары деңгейі ретінде түсініледі. Сырттай қарағанда ол әртүрлі мәселелерді дұрыс шығармашылықпен шешуде, біртұтас педагогикалық процестің мақсатына нәтижелі жетуде көрінеді.

Педагогикалық шеберліктің жоғары деңгейі - бұл жеке тәжірибеден алынған дағдыларды ғана емес, сонымен қатар психология, басқару теориясы, тұтас педагогикалық процестің теориясы сияқты бөлімдерде мұғалімнің жалпы педагогикалық дайындығына негізделген әдістерді қолдана білу. Шығармашылық іс-әрекет пен өзін-өзі тәрбиелеу процесінде мұғалімнің саясат, өнер және басқа ғылым салаларындағы білімінің көлемі кеңейеді, бұл ол үшін тәжірибе ретінде өте маңызды.

Педагогикалық шеберліктің теориясы мен әдістемесінің дамымауы мұғалімдердің шығармашылық ізденіс жүргізіп, үнемі сол сұрақтарды қоюына алып келеді: оқушыларға оқуға қалай көмектесу керек, балалармен қарым- қатынасты қалай табуға болады, олардың күш-қуатын қалай дұрыс пайдалану керек және т.б. .

Бұл сұрақтарға жауаптар жалпы педагогикалық шеберлікті қалыптастырумен тығыз байланысты, оларды шешу үшін ұстаздан табандылықты, ізденуге деген құштарлықты, жаңа ұжымға ену қабілетін, стихиялылық пен турашылдықты, шынайылықты, икемділік пен жағдайды басқару қабілетін қажет етеді.

Мұғалім – өз ісінің шебері, жоғары мәдениетті, өз пәнін жетік білетін, ғылымның немесе өнердің тиісті салаларын жетік меңгерген, жалпы және балалар

психологиясының мәселелерін іс жүзінде меңгерген, оқыту әдістемесін жетік меңгерген маман оқыту және тәрбиелеу.

«Педагогикалық шеберлік» ұғымының мазмұнына мыналар кіреді: а) жоғары мәдениет пен эрудиция;

б) оқытылатын ғылым саласындағы білім; педагогика мен психология, оларды оқыту мен тәрбиелеу тәжірибесінде пайдалана білу;

в) тәрбие жұмысының әдістемесін меңгеру.

Бұл педагогикалық шеберліктің диагностикалық, бағдарлық және болжамдық, конструктивті және жобалық, ұйымдастырушылық, ақпараттық- түсіндіру, коммуникативті және ынталандырушы, аналитикалық-бағалаушы және зерттеушілік және шығармашылық сияқты өзара байланысты әрекеттерді қамтитын мұғалімнің кәсіби шеберлігінің ең жоғары түрі екенін білдіреді.

Шебер педагог қызметінде осы және басқа да түрлердің болуын зерттеушілер Ю.П. Азаров, Н.В. Кузьмина, В.А. Сластенин, И.Ф. Харламов, А.И. Щербаков, Н.Д. Хмель және басқалар.

Әрбір түрдің мәнін қысқаша сипаттауға тоқталайық.

Мұғалімнің диагностикалық қызметі оқушыларды зерттеуге, олардың даму және тәрбие деңгейін анықтауға бағытталған, ол үшін әр түрлі диагностикалық әдістерді меңгеруі керек.

Бағдарлық-болжау әрекеті мұғалімнің әрбір кезеңдегі біртұтас педагогикалық процестің құрамдас бөліктеріне сүйене отырып, оқу іс-әрекетінің әдісін анықтау, оның нәтижелерін болжау, яғни мұғалімнің нақты неге қол жеткізгісі келетінін, қандай өзгерістер оқушы тұлғасын дамытуда ол алғысы келеді

.

Бағдарлы-болжамдық іс-әрекет конструктивті және жобалау әрекетімен байланысты және тұтас педагогикалық процесте мұғалім мен оқушылардың іс- әрекетінің мазмұнын құрастыру және жобалау мәселелерін шешуге бағытталған. Нақты жағдайларға, ұжымның ұйымдасу деңгейіне байланысты мұғалім өзінің шығармашылық қабілеттері мен қиялын, өз жұмысын жоспарлай және құрастыру қабілетін дамытады.

Мұғалімнің ұйымдастырушылық қызметі мектеп оқушыларын жоспарлы тәрбие және қоғамдық жұмыстарға тартуға бағытталған.

Ақпараттық-түсіндіру іс-әрекеті, ең алдымен, мұғалімнің тұтас педагогикалық процесті ұйымдастырушы ғана емес, сонымен қатар оқытылатын барлық пәндер бойынша ақпарат көзі ретінде әрекет ететіндігіне негізделеді. Мұндай мұғалім соңғы ғылыми идеяларды нақты түсіндіре алады, ал оның практикалық тәжірибесі студенттерде өмірде қажет практикалық дағдылар мен дағдыларды дамытуға көмектеседі.

Мұғалімнің коммуникативті және ынталандырушы іс-әрекет түрі – бұл студенттердің біртұтас педагогикалық үдерісте белсенділікке баули отырып, қарым-қатынас жасау және достық қарым-қатынас орнату қабілеті.

Талдау-бағалау әрекеті мұғалімге интегралды педагогикалық процестің жағдайын талдауға, ондағы жағымды және жағымсыз жақтарды анықтауға, қол жеткізілген нәтижелерді жоспарланған мақсаттар мен міндеттермен салыстыруға,

сонымен қатар өз жұмысын басқа мұғалімдердің тәжірибесімен салыстыруға мүмкіндік береді.

Іс-әрекеттің бұл түрі мұғалімге өз жұмысында қарым-қатынас орнатуға, біртұтас педагогикалық процесті реттеуге, оны жетілдіру жолдарын табуға, тәжірибені кеңінен пайдалануға көмектеседі.

Мұғалімнің педагогикалық теорияның жетістіктерін өз тәжірибесінде шығармашылықпен қолдана алуынан тұратын зерттеушілік және шығармашылық қызмет маңызды орын алады. Жаңаның пайда болуы оның белгілі теорияның шегінен шығатын нәрсені түсінуді және дамытуды талап етеді және оны бір немесе басқа жолмен байытады[3].

Педагогикалық шеберлікті дамыту үшін мұғалімнің бойында белгілі бір табиғи бейімділіктер яғни имиджі болуы керек: сыртқы сүйкімділік, жақсы дауыс, есту, көркемдік қабілеттер т.б.

Дегенмен, табиғи деректердің маңыздылығына қарамастан, алынған қасиеттер шешуші рөл атқарады. А.С. Макаренко педагогикалық шеберлікті дамытуға болады және дамыту керек екенін атап көрсетті.

Шеберліктің жоғары деңгейі мұғалімнің барлық жұмысына жаңа сапа береді: кәсіби шеберлік қалыптасады, білім көлемі артады, жеке тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруы орын алады, педагогикалық техниканың жетілдірілуі осыған ұқсас нәтижеге жетуге әкеледі. жоспар. Сондықтан мұғалімнің шеберлігінің критерийлері мыналар болуы мүмкін:

• орындылығы (бағыт бойынша);

• өнімділік (нәтижеге сәйкес – мектеп оқушыларының білім деңгейі, білім деңгейі);

• оңтайлылық (құралдар таңдауда);

• шығармашылық (әрекет мазмұнына сәйкес)[4].

Қорытындылай келе педагогтың шеберлігін және имиджін қалыптастыру – өмір талабы. Рухани мәдениеті биік, кәсіби іскерлігі, қабілеті мен ақыл-парасаты жоғары, істің негізгі көзін білетін, жан-жақты жетілген мұғалімдерді жетілдіру бүгінгі күнде өте маңызды мәселелердің бірі екені жоғарыда айтылып өтті Пайдаланылған әдебиеттер

1. Калюжный А.А. Формирование имиджа учетеля. – М: Владос, 2005, – 177 б.

2. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М: Владос, 2004, – 222 б.

3. Имиджелогия. Как нравиться людям / Сост. В.М. Шепель. – М.,

4. Жайтапова А.А. Профессиональный рост учителя в системе повышения квалификации. – Алматы

КӘСІБИ МАМАН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖЕЛОГИЯНЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Э.А. Капина - аға оқытушы, магистр

Kapina.e78@mail.ru

Ш.Ә. Рән -оқытушы, магистр

ran.shynar95@mail.ru

Г.А. Зиядинова-2-курс магистранты

Gulderai_z@mail.ru Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қ.

Аннотация: Бұл мақалада Жас ұрпаққа білім беру мен оның тұлғалық қасиетін қалыптастырудағы мұғалімнің жетекші қызметіне педагогикалық имиджелогияның маңыздылығын және профессор А.А.Калюжный жалпы адамгершілік тәрбие беру, оны қалыптстыру мен дамыту әрбір педагогтің міндеті деп атап көрсеткен. Сонымен қатар, педагогикалық имиджелогияның мәні мен маңызын, мазмұнын, әр түрлі сырын ашып, мұғалім имиджін талдаудың критерийлерін баяндайды.

Түйінді сөздер: Имидж, педагогикалық имиджелогия, адамгершілік тәрбие, қарым-қатынас этикеті.

Аннотация: В данной статье отмечена важность педагогической имиджелогии в ведущей деятельности учителя в воспитании подрастающего поколения и формировании его личностных качеств, а профессор А. А. Калюжный отметил, что общее нравственное воспитание, его формирование и развитие-задача каждого педагога. Кроме того, раскрывают сущность и значение, содержание, различные тайны педагогической имиджевости, излагают критерии анализа имиджа учителя.

Ключевые слова: Имидж, педагогическая имидж, нравственное воспитание, этикет общения.

Annotation

In this article, Professor A. A. Kalyuzhny noted the importance of pedagogical imagelogy for the teacher's leading activity in the formation of education and personal qualities of the younger generation and noted that it is the responsibility of each teacher to provide general moral education, its formation and development. In addition, it reveals the essence and significance of pedagogical image, content, various secrets, and sets out the criteria for analyzing the teacher's image.

Keywords: Image, pedagogical image, moral education, communication etiquette.

Қоғамда руханилықты қайтадан жаңарту адамзаттар арасында мәдениетпен білімге деген ептілікті тұрақты тәрбиелеу мен дамытуға тікелей байланысты. Адамгершілік пен ізгіліктік, отансүйгіштікті түсіну тұжырымы. отансүйгіштік пен адамгершілікті өлкетану арқылы қалыптастыру мен дамытуға болады. Өйткені өлкетану тұғыры отансүйгішктіктің нақты-сезімдік табиғаты туралы философиялық тұжырымға негізделген. Өлкетану қағидасы адамға оған таныс

және өзі танитын аумақты, күнбе күнгі көріп отырған қоршаған ортасының жекелеген компоненттерінің қарым-қатынастары мен байланыстары арқылы бақылап, адамгершілік түсініктерді шынайы түрде қалыптастыруға зор мүмкіншіліктер береді. Тұлға бойында адамгершілік ұғымдар мен түсініктердің өсуі мен қалыптасуында кейбір ұғымдар мен терминдер кездесіп жатады. Ол ұғымдар мен терминдерді тек қана өлкетану материалдары негізінде түсіндіруге болады. Сондықтан да өлкетанушылық материал қаншалықты айқын, көрнекі, түсінікті болса, соншалықты ол материалдар адамның адамгершіліктік тәрибесіне оң ықпал етіп, педагогикалық әлеуеті жоғарылай түседі [1]. Жергілікті тарихи жәдігерлер мен тарихи-мәдени орындар, табиғаттың ерекшеліктері, жер-су атаулары мен олардың құндылықтарын таныту барысында адамның бойында өзінің кіші Отанына деген сүйіспеншілік оянып, еліне деген құрметі арта түсетіні белгілі. Адамгершілік қасиет пен отансүйгіштік белгілі бір өлшемдерге енбейтін ұғым болғанымен, оны қалыптстыру мен дамыту әрбір педагогтің міндеті деп айтуға болады. Өскелең ұрпақты тәрбиелеу арқылы ертеңіміздің нық негізін қалаймыз, еліміздің іргесін бекітіп, әлемдік құндылықтарды игеруге, адамзатқа қызмет етуге ұрпақты бағыттаймыз. Қазақстандық педагогикада оқушыға адамгершілік тәрбие беруді болашақ мұғалімдерді дайындаудан бастау керектігі туралы алғаш сөз етушілердің бірі А.А.Калюжный жалпы адамгершілік тәрбие берудің мәні мен маңызын былай анықтайды: «адамгершілік тәрбие беру күрделі және қарама-қайшылықтағы үдеріс, ал оның қозғаушы күші ішкі және сыртқы қарама-қайшылықтар және де ол идеалдар мен шынайылық арасында болып отыратын қайшылықтар. Адамгершілік тәрбие берудегі жетекші қарама- қайшылықтар тұлғаның моральдық қажеттіліктері мен оларды қанағаттандыру мүмкіндіктері және мүмкіншіліктері ретінде маңызды рөл атқарып, тұлға бойында мінез-құлықтың қалыптасқан тәжірибесі мен жаңадан пайда болып отыратын рухани қажеттіліктер арасындағы қайшылықтарды туындатып отырады».

Жас ұрпаққа білім беру мен оның тұлғалық қасиетін қалыптастырудағы мұғалімнің жетекші қызметіне педагогикалық имиджелогия тұрғысынан келіп, оны теориялық негіздмелеп, практикалық қырын ашып берген А.А.Калюжный бүгінгі педагог үшін оның қазіргі келбетін қалыптастыру маңызы туралы былай дейді: «имиджелогия мамандары бүгінде жоғары сұранысқа ие болып отыр. Соның ішінде мектептерге ол маман өте қажет. Мұғалім имиджі табиғатын, сипатын, типтерін теориялық негіздемелеп қана емес, сонымен қатар педагогикалық имидж қалыптастыру инструментарийін жасап, оны әрбір оқытушы мен мұғалімнің қолдана білуіне арналған әдістемелік құралдар дайындалуы керек. Бұл сұрақты жүйелі түрде қарастырып, олардың кәсіби деңгейде шешілуіне жол салынуы тиіс» [2]. Мұғалім тұлғасының жан-жақты, сан қырлы сипатын талдай келсек, оның адам тұлғасын қалыптастырудағы маңызды адам екендігін сезіндіруде имиджелогия ғылымының пелагогикалық мазмұнын толықтай ашып көрсеткен А.А.Калюжный осы бағыттағы ғылыми еңбектері мол.

Имидж – белгілі бір адамда нақты қалыптасқан болса, пікір де сондай айқын болуы мүмкін: имидж адамның тек сыртқы түріне қарап қалыптаспайды, сонымен бірге психикасына да тәуелді[3].. Пікір бағалау негізінде, темперамент, мінез қасиеттерімен және алғашқы әсерден пайда болуы мүмкін. Сондықтан бұл

терминдер «имидж», «пікір» мазмұны жағынан мағыналас. Бұлардың айырмашылығын келесіден көруге болады: «имидж» сөз тіркесінде дұрыс қолдану типі «адам имиджі» (педагог-психолог, адвокат имиджі) деп қолданылады, ал пікір сөз тіркесінде«адам пікірі» деп пайдалану керек. Сонда өзінің имиджін қалыптастыру немесе өзі туралы пікір қалыптастыру болып шығады. Басқаша айтқанда, имидж – бұл сізден, ал пікір – басқалардан. Имидж табиғаты, типтері, мазмұны мен түрлері, құрылымына тоқталсақ назарымызды мына нәрселерге аударуымыз қажет. Біздің әрқайсысымыз белгілі бір бейнені жасаймыз. Бұл имидж – адам туралы қалыптасқан ұғым-түсінік. Мұғалім имиджі олардың: сыртқы бейнесінен, әдетінен, сөйлеу мәнерінен, ұлттық және өзіндік санасынан, ұлттық менталитетінен, іс-әрекетінен, мінез-құлқынан жасалған оны қоршаған әлеуметтік ортаның ой пікірінен құралады

Жақсы педагог-оқытушы қазіргі таңда қоғам үшін аса қымбат қазына болып есептелмек. Бәсекеге қабілетті Қазақстанның қарышты экономикасы десек те, жақсы экономикадан демеу алатын, қуатты әлеуметтік мемлекеттің қабілетті халқы үшін де ең қажеттісі – білімділік.Уақыт талабына сай білім мазмұнын жаңарту – бүгінгі күннің басты міндеті. Сондықтан оқу-ағарту саласында оқытудың жаңа технологияларын меңгерудің қажеттілігі туындайды. Бұл бағытта мектеп мұғалімдеріне әдістемелік көмек қажет-ақ.ХХІ ғасыр білімнің жаңа философиясын, жаңа ақпараттық және педагогикалық технологияларын талап етеді. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айтылған білім беруге қатысты мәселелер бәрімізді де бей-жай қалдыра алмайды. Қазақстандағы әрбір ұрпақтың ертеңгі күні дүниенің төрт түкпірінде өзінің қалаған, ұнатқан және қоғамға пайда ойлар мақсатта еркін еңбек ете алатын болуын Елбасымыз қадап айтты. Қазақтың заңғар жазушысы М.О.Әуезовтің “Ел боламын десең, бесігіңді түзе” деген өте терең мәнді, орынды да әдемі нақылы бар. А.А.Калюжный өзінің «Педагогикалық имиджелогия» оқулығында білім беру тарихының қақпасында үлкен әріптермен айшықталған «ҚАЖЕТТІ ... Жаңа Коменский, жаңа Сухомлинский, жаңа Макаренко» деп атап көрсеткен[4]..

Педагогикалық имиджелогияның мәні мен маңызын, мазмұнын, әр түрлі сырын ашып көрсетуде алғаш болып табылатын А.А.Калюжный мұғалім имиджін талдаудың критерийлерін былай ажыратады: - педагогтің өзін өзі бағалауы. Педагогтің сәтті имиджі оның бойында өзінің тұлғасы, маңыздылығы туралы белгілі бір сезімдердің оянуымен айқындалады; - қоршаған орта бағасының пайда болуы. Ол бағалаулар жағымсыз да болуы мүмкін; - имидж арқылы жоспарланған мақсаттарға жету сенімділігінің пайда болуы. Педагог имиджі белгілі бір кедергілер пайда болған кезде өзгерістер енгізілу мүмкіндігімен ереркшеленеді. Өз имиджін қалыптастырушы мұғалімнің пайда болуы имиджелогияның жаңа саласы педагогикалық имиджелогияның тууына жол салды, - деп көрсетеді А.А.Калюжный [5]. Педагогикалық имиджелогия - педагогика мен имиджелогиядағы жаңа сала ретінде бүгінде қарқынды дамып отырған жаңа сала. Қазіргі білім беру оқытушының жаңа бейнесін талап етіп отырғаны белгілі. Нарықтық экономика жағдайында білім беру нарығындағы бәсекелестік білім беру еңбегінде оқытушының бейнесіне және оның кәсби тұлғасына аса мән бере отырып, оның белгілі бір басқару дайындығының болын алға тартады.

Педагогтың мәртебесі мен беделі оның жеке имиджіне байланысты. Жалпы имидждің құрамына төменде көрсетілген элементтерді жатқызуға болады:

• Қызметтік қарым-қатынас этикеті (корпоративтік ережелерді ұстану) – визуальді белгілер – бойдың, дене бітімің, шаш үлгісінің үйлесімділігі.

• Өзіне сәйкес стильді анықтайтын элементтер: киім, аяқ киім, аксессуарлар

– тіл табыса білу қабілеті ауызша және жазбаша тілдесу, дауыс ерекшілігі.

Сонымен, педагогтың имиджі мынандай құрамнан тұрады: жеке және тұлғалық қасиеттер, коммуникативтік қасиеттер, кәсіби іс-әрекеттің және мінез- құлықтың ерекшеліктері. Жаңа қоғам педагогтың имиджіне жаңа талаптар қояды, бірақ замандар бойы ұстаздың бойында өзгермейтін мынандай қасиеттер бар: балаларды жақсы көру – мейірімділік – шынайылық – тілдесе алу икемділігі [6].

Қорытындылай келе педагог имиджін қалыптастыру – өмір талабы. Рухани мәдениеті биік, кәсіби іскерлігі, қабілеті мен ақыл-парасаты жоғары, істің негізгі көзін білетін, жан-жақты жетілген мұғалімдерді жетілдіру бүгінгі күнде өте маңызды мәселелердің бірі екені жоғарыда айтылып өтті.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың

«Болашақтың іргесін бірге қалаймыз!» халыққа жолдауы, 2011 жылғы 11 қараша.

2. Калюжный А.А. Формирование имиджа учетеля. – М: Владос, 2005, – 177 б.

3. Калюжный А.А. Психология формирования имиджа учителя. – М: Владос, 2004, – 222 б.

4. Имиджелогия. Как нравиться людям / Сост. В.М. Шепель. – М.,

5. Жайтапова А.А. Профессиональный рост учителя в системе повышения квалификации. – Алматы,

6. Курманова Б.Ж. А.А.Калюжный ғылыми мұраларының отандық педагогика мен психологиядағы орны мен рөлі //Калюжный оқулары: әлеуметтік- гуманитарлық ғылымдардың инновациялық бағыттары. Халықаралық ғылыми- практикалық конференция материалдары. - Ақтөбе, 2014.- 18-21 бб.

ЖАС МАМАНДАРДЫҢ ЖҰМЫСҚА БЕЙІМДЕЛУІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР

Р. Д. Кереева 7М01101 -Педагогика және психология ББ 1 курс магистранты Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе қаласы rkereeva@inbox.ru

Аннотация: Мақала төңірегінде қарастырылған мәселе жас мамандардың еңбек іс-әрекетіне бейімделу кезеңдері және әр кезеңге қатысты бейімделуге әсер ететін факторлар, бейімделу процесінің қаншалықты тиімді екенін көрсететін критерийлер болып табылады. Сондай-ақ, мақала авторы А. А. Калюжныйдың

«Педагогическая имиджелогия» еңбегіне сүйене отырып, кәсіптік имидждің бейімделуге әсер етуші факторлардың бірі ретінде қарастырған.

Түйінді сөздер: жас маман, жұмысқа бейімделу, еңбек нарығы, біліктілік, бейімделу кезеңдері, кәсіптік имидж.

Аннотация: В статье рассматривается вопрос об этапах адаптации молодых специалистов к трудовой деятельности и факторах, влияющих на каждом этапе адаптации, критерии, определяющие эффективность процесса адаптации. Также автор статьи на основе работы А. А. Калюжного «Педагогическая имиджелогия» рассматривает профессиональный имидж как один из факторов, положительно влияющих на адаптацию.

Ключевые слова: молодой специалист, профессиональная адаптация, рынок труда, квалификация, этапы адаптации, профессиональный имидж.

Annotation: The article considers the question of the stages of adaptation of young professionals to the labor activity and factors affecting each stage of adaptation, criteria, determining the effectiveness of the adaptation process. Also the author of the article on the basis of the work of A. А. Kalyuzhny's "Pedagogical Imagelogy" considers the professional image as one of the factors that positively affects the adaptation.

Keywords: young specialist, professional adaptation, labor market, qualification, stages of adaptation, professional image.

Қазіргі заманда әлемнің басты назары әлеуметтік жүйелер мен адами ресурстарды басқару мәселесіне бағытталған. Оған дәлел ретінде Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының «Әділ әлеуметтік саясат» бірінші жалпыұлттық басылымын келтіруге болады.

Адами ресурстарын инвестициялау капитал салымдарын арттырудың тиімді түрлерінің бірі ретінде ұлттық экономикаға ең көп кіріс әкелетін және оның өсуіне ықпал ететін фактор деп қарастыруға болады, бұл жағдай қоғамның жаңа білімге және технологияға бейімділігін анықтайды және даму мен прогреске серпін береді. Адамзаттың дамуындағы диалектикалық қарама-қайшылықтардың бірі – бір жағынан жеке адамның тұрақтылыққа, өзі қанағат тұтатын деңгейге жетіп, сол

деңгейді сақтап қалуға ұмтылысы болса, екінші жағынан барлық адамзат қоғамының үздіксіз дамып жетілуіне ұмтылысы. Негізінде психологиялық тұрғыдан алып қарасақ, жаңашылдықтың кез-келген түріне, оның қол жеткізген деңгейін өзгерте алатын белгісіздікке қарсыласу сезімі адамға тән болып келеді.

Бір жағынан, жұмысшылардың үздіксіз өзгеріп отыратын сыртқы ортаға тез бейімделу қабілеті кәсіпорын үшін өте маңызды, оның жұмысшылары өз бағытының прогрессивті жаңалықтарын дер кезінде байқап, сол жағдайға икемделуі тиіс. Бірақ басқа жағынан алып қарасақ, кез келген компанияның адами ресурстарын басқару жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі болып өз қызметкерлерінің өзге жұмыс орындарына ауысуын болдырмау мақсатында олардың жаңдайын жасау. Осы орайда қызметкерлердің, оның ішінде жас мамандардың жұмысқа бейімделуін тиімді ұйымдастыру үшін әмбебап әдістеменің қажеттілігі туындайды.

Жұмысшылардың бейімделуін талдаудың толыққанды әдістемесінің жоқтығы компанияның жетістігі (сандық көрсеткіштер) жұмысшылардың бейімделу нәтижесіне (сапалық көрсеткіштер) тәуелділігі туралы түсініктің қалыптаспағанымен байланысты.

Бейімделу процестерін кең түсіну бейімделу ұғымының өзін түсіндірудегі вариативтілікке, сондай-ақ осы феноменнің мәнін анықтаудағы авторлардың әртүрлі теориялық көзқарастарына байланысты. Қызметкерлердің бейімделуін процесс және нәтиже ретінде қарастыруға болады. Бірінші мағынада А. Я. Кибанов бейімделу ұғымына келесідей анықтама береді: «Бейімделу – қызметкердің жаңа кәсіптік, әлеуметтік, ұйымдық және экономикалық еңбек жағдайларында біртіндеп дамуына негізделген қызметкер мен ұйымның өзара икемделуі» [1]. Бейімделуді түпкі нәтиже ретінде қарастырсақ, бұл ұғымның анықтамасы Г.Айзенктің еңбектерінде жақсы ашылған: «Бейімделу – бұл бір жағынан, жеке адамның қажеттіліктері, ал екінші жағынан, қоршаған ортаның талаптары толық қанағаттандырылған күй. Бұл жеке индивид пен табиғат немесе әлеуметтік орта арасындағы үйлесімділік жағдайы» [2].

Көбінесе әртүрлі зерттеулерде бейімделу факторлары, сәтті бейімделуді бағалау критерийлері, сондай-ақ оның тиімділік көрсеткіштері туралы түсініктердің шатасуы байқалады. Е.А.Луцко еңбегінде [3] үш ұғымның да этимологиялық белгісіне қарай жан-жақты талдау және бөлу жүзеге асырылады. Автор факторды құбылыстың себебі немесе қозғаушы күші, оның сипатын немесе жеке ерекшеліктерін анықтайтын процесс дейді.

Сонымен, фактор – бұл құбылыстың, оның сипатын немесе жеке ерекшеліктерін анықтайтын процестің себебі немесе қозғаушы күші екенін айтады. Бейімделу процесінің контекстінде бейімделу процесінің ағымына және оның тиімділігіне әсер ететін жағдайлар факторлар болады. Мұндай факторларға автор жеке тұлғаның әлеуметтік-демографиялық сипаттамаларын, команда мен іс- әрекеттің әлеуметтік ұйымдастырылу ерекшеліктерін, қызмет мазмұнын және басқа да ерекшеліктерін қамтиды. Жеке құндылықтар жүйесінің әсері тұрғысынан М.Е. Литвак жасаған жеке социогендердің моделі қызығушылық тудырады [4]. Бұл модельде автор жеке кешенді - социогенді қалыптастыруды адамның тұлғааралық өзара әрекеттесудің төрт саласына қатынасы тұрғысынан қарастырады:" мен " -

өзіне деген көзқарас," сіз " - жақын адамдарға деген көзқарас," олар " - жалпы адамдарға деген көзқарас," еңбек " - еңбек процесіне деген көзқарас. Ата- аналардың әр саладағы позицияларын дұрыс қалыптастыруына байланысты әр саланың оң және теріс мәні болуы мүмкін. Бұл қатынастардың жиынтығы мен ерекшелігі адамның социогенінен, оның негізгі психологиялық мозаикасынан немесе жас маманның мінез-құлқы мен қызметін анықтайтын психологиялық түрден тұрады.

Бейімделу критерийі бейімделу процестерін кез-келген негізде жіктеуге мүмкіндік беретін бағалау жүйесін білдіреді. Критерий, мысалы, адамның бейімделуіне қандай тұрғыдан баға берілуі мүмкін: адамның өзі (ішкі критерий) немесе үшінші тарап бақылаушысы (сыртқы критерий) тұрғысынан.

Бейімделу көрсеткіші-бұл сипаттама, қасиет, бейімделудің көрінуі. Мысалы, М. О. Патуха [5] қызметкерлердің бейімделу нәтижелері мен тиімділік көрсеткіштерінің өзара байланысын, сондай-ақ олардың ұйымдағы ұйымдастырушылық процестерге әсерін қарастырады. Автор қызметкердің қанағаттануы және оның ұйым ортасымен интеграция дәрежесі арқылы бейімделуді бағалауға негізделген тиімділіктің 22 интегралды индикаторын (олардың ішінде: сәтті кіріс, жұмысқа деген қызығушылық, команданың қанағаттануы және т.б.) анықтайды.

Әлеуметтік және кәсіби қызмет қазіргі адам өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Адамның өмірлік ұстанымымен қанағаттануы ғана емес, сонымен бірге оның үйлесімді дамуы кәсіби мансаптың қаншалықты сәтті дамитынына байланысты.

Жеке тұлғаның кәсіби дамуына жұмыстың алғашқы жылдары айтарлықтай әсер етеді, өйткені дәл осы кезең маманның әлеуметтік және кәсіби ортадағы позициясын одан әрі анықтайтын сынақ мерзімі болып саналады, сонымен қатар оның болашақ кәсіби мансабының негізі болып табылад және оның сәттілігін анықтайды.

4 және 5 курс студенттерін мамандық бойынша жұмысқа қабылдаудың қазіргі тенденциясын ескере отырып, жас мамандардың кәсіби еңбекке бейімделуі жоғары оқу орнын бітіргенге дейін басталады деп сеніммен айтуға болады.

Жас маманның ұйымға бейімделуін кем дегенде төрт кезеңге бөлуге болады, олардың әрқайсысында өзіндік әсер ету факторлары, бағалау критерийлері және бейімделу тиімділігінің көрсеткіштері болады.

Бірінші кезең студенттерді университеттің жоғары курстарында оқыту уақытына қатысты. Бұл кезеңде әсер ету факторлары оқу орнының әлеуметтік- мәдени ортасы және сыртқы кәсіби орта болуы мүмкін. Егер біріншісі студенттің кәсіби мәдениеттің негіздерін, сондай-ақ мамандықтың нормативтік-құндылық базасын игеруіне бағытталған болса, екіншісі еңбек қызметінің белгілі бір саласына одан әрі қызығушылық тудырады.

Студенттердің кейінгі жұмысқа бейімделуін бағалау критерийлерінің бірі жас маманның кейінгі жұмыс процесінде не алғысы келетінін және оның нақты мүмкіндіктерін түсінуде танымдық диссонанстың болуын немесе болмауын анықтау болуы мүмкін.

Болашақ кәсіби қызметінің бейнесінің жеткіліктілігі сәтті бейімделуге ықпал етеді, керісінше болашақ өмірінде кездесетін шынайы жағдайлар мен , адамның туралы идеялары мен үміттерінің сәйкес келмеуі оны психологиялық бейімделу процесін жүзеге асыруда күтпеген қиындықтармен кездесуге психологиялық тұрғыдан қиындық туғызады.

Алайда, әдетте маман күту мен шындықтың толық жеткіліктілігін қалыптастыра алмайды. Жас мамандардың басым көпшілігінде олардың идеялары мен үміттері оқу бітіргеннен кейін нақты өмірде кездескенімен сәйкес келмейді. ЖОО-ның түлектерінің кәсіби ортаға сәтті бейімделуінің көрсеткіші мамандығы бойынша жұмысқа орналасқан жас мамандардың сандық көрсеткіші болуы мүмкін. Жас мамандарды бейімдеудің екінші кезеңі ұйымдағы жұмыстың бірінші жылында өтеді. Бұл уақытта маманның компанияның ұйымдастырушылық ортасына алғашқы интеграциясы жүреді. Ұйымдастырушылық және мәдени ортаның әсерінен университет түлегі кәсіпте өзін-өзі жетілдіреді (нормаларды орындаудың жеке мүмкіндіктерін түсіну, университетте мамандықты игеру

нәтижелерін түсіну, кәсіби дағдыларды іс жүзінде қолдану).

Осы кезеңдегі бейімделудің дұрыс көрсеткіштері жас маманның ұйымның мәдени нормалары мен құндылықтарын қабылдауы, өзін ұжымның бөлігі ретінде қабылдауы, оның мәртебесіне сәйкес келетін әлеуметтік рөлді қабылдауы болып табылады. Сондай-ақ, қызметкерлердің мотивация жүйесіне, еңбек жағдайларына немесе команданың басқа мүшелерімен қарым-қатынасына қанағаттану деңгейіне сәйкес бейімделудің тиімділігіне баға берілуі мүмкін.

Бейімделудің үшінші кезеңі бейімделудің бастапқы кезеңінің аяқталуымен (жеке тұлғаның кәсіби ортамен бастапқы өзара әрекеттесуімен сипатталады) және жұмыс кезінде туындайтын жанжалды жағдайларды жою үшін қорғаныс мінез- құлық реакцияларының қалыптасуымен байланысты. Үшінші кезеңнің уақыт аралығы жас маманның ұйымдағы жұмысының екінші жылына сәйкес келеді.

Бұл кезеңде жас маманның кәсіби шеберлігі артып, ұжымдағы өзара әрекеттесудің әлеуметтік тәжірибесі артып, білікті маман қалыптасады. Қызметкер мамандыққа, ұжымға енгізу туралы түпкілікті шешім қабылдайды. Сонымен қатар, кәсіби мансап туралы идеяларды қалыптастыратын факторлар, белгілі бір еңбек саласындағы жеке даму мүмкіндіктері әрекет ете бастайды

Жас маманның сыртқы критерий бойынша еңбек қызметіне бейімделуінің мүмкін көрсеткіштері ынтасын білдіру, жұмысқа шығармашылық үлес қосу, жаңа дағдыларды игеру, өзін-өзі жетілдіру болуы мүмкін. Ішкі критерий бойынша жас маманның өз кәсібіндегі құзыреттілік деңгейі бойынша өзін-өзі анықтау көрсеткішін, сондай-ақ одан әрі мансаптық өсуге ішкі ынтаның болуын бөліп көрсетуге болады.

Әлеуметтік-кәсіби қызметке бейімделудің төртінші кезеңі (ұйымдағы жұмыстың үшінші жылы) кәсіпті еркін меңгеруді - құзыреттілік пен шеберлікті білдіреді. Қызметкердің жеке мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен сәйкестендіру орын алады. Бұл ретте жас маманның кәсіби міндеттерді орындауға дайындығы туралы түсінік қалыптастыратын факторлар бірінші орынға шығады.

Мотивациялық саланы (кәсіби еңбек қызметіне бағытталу), мақсат қою саласын (еңбек қызметінің мазмұны мен нәтижелері туралы түсініктер жүйесі),

кәсіби талаптар саласын (өмірлік стратегиялар мен кәсіби жоспарларды) қамтитын кәсіби өзара іс-қимыл жүйесі жеке тұлғаның негізгі интегралдық сипаттамасы болады. Сыртқы критерий бойынша, бейімделу процесінің оң дамып келе жатқан көрсеткіштері жас маманның тұтас әлеуметтік және кәсіби қабылдауының болуы, оның ұжымдағы кәсіпқой ретіндегі беделі мен әлеуметтік мәртебесін тану, тәлімгермен немесе жетекшімен ең аз өзара әрекеттесу арқылы жұмысты сапалы орындау болуы мүмкін. Ішкі критерий бойынша келесі көрсеткіштерді ажыратуға болады: жұмысты орындау кезінде өзін-өзі ұйымдастыру, кәсіби білімнің байланысты салаларын игеруге деген ұмтылыс, жаңа қызметкерлерге қатысты тәлімгерлікке ынталандыру.

Персоналды басқару сөздігі. Перцепция (лат. perception-қабылдау) - адамның сыртқы және ішкі заттардың (объектілердің), жағдайлардың, оқиғалардың, құбылыстардың және т. б. танымдық сферасымен тікелей белсенді шағылысу процесі.

Интериоризация – (лат. interior - ішкі) – сыртқы әлеуметтік қызмет құрылымдарын меңгеру арқылы адам психикасының ішкі құрылымын қалыптастыру.

Жас мамандардың бейімделу процесін зерттеу нені көрсетті

Теориялық негіздеуден басқа, әртүрлі ұйымдардағы жас мамандардың жұмысын зерттеу нәтижелері практикалық растау бола алады. Зерттеуге 60 адам қатысты, оның ішінде 25 жасқа дейінгі жас мамандар - 52%, 25 жастан 30 жасқа дейінгі жас мамандар - 48%. Респонденттердің 30% - да ұйымдағы жұмыс өтілі бір жылдан аз, 30% - да-бір жылдан екі жылға дейін, 40% - да-екі жылдан үш жылға дейін. Гендерлік белгісі бойынша сұралғандардың 70% - ы ерлер, 30% - ы әйелдер болды.

Нәтижелерді талдау жас мамандардың бейімделуінің бастапқы кезеңіндегі маңызды факторлардың бірі таңдалған мамандыққа қанағаттану екенін көрсетті. Сұраққа оң жауап: "Сіз өз мамандығыңызға қанағаттанасыз ба?" респонденттердің 95% - ы жауап берді, тек 5% - ы теріс жауап берді.

Ұйымда жұмыс басталғаннан кейін сауалнамаға қатысқан жас мамандардың көпшілігі практикалық білімнің жетіспеушілігін немесе университетте алған білімнің жұмысты орындаудың нақты талаптарына сәйкес келмейтінін сезінді. "Сіз басында ЖОО-да алған біліміңіз сіздің жұмысыңыз үшін жеткіліксіз деп сезіндіңіз бе?" және "жұмыс процесі барысында қосымша қайта даярлаудан өтуге тура келді ме?" сұрақтарына сәйкесінше 65% және 70% оң жауаптар алынды. Сонымен қатар, респонденттердің шамамен 50% - ы ұйымдағы жұмыс туралы алғашқы түсініктері расталғанын, 30% - ы күтулері орындалмады деп жауап берді. Бұл нәтижелер жас мамандарды университеттегі жұмыс процесіне алғашқы кәсіби даярлаудың маңыздылығын көрсетеді. Мұндай дайындық жас мамандар арасында ұйымдағы Әлеуметтік және кәсіби қызмет туралы барабар әлеуметтік идеяларды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Жоғары оқу орындарының түлектерін әлеуметтік-кәсіптік даярлаудың төмен деңгейі олардың ұйымға бейімделу ұзақтығына, сондай-ақ қайта даярлауға жұмсалатын уақыт шығындарынан көрінетін қаржылық шығындарға тікелей әсер етеді. Соңғысы " сіздің ұйымдағы

жұмысыңыздың алғашқы айларында тәлімгер сізге бекітілді ме?", оған респонденттердің 80% оң жауап берді.

Ұйымдағы жұмыстың екінші және үшінші жылында қызметкердің ұйымдағы мансаптық өсуге деген ұмтылысы әлеуметтік-кәсіби бейімделуге әсер етудің маңызды факторы болып табылады. "Сіз үшін ұйымдағы мансаптық өсу жұмыстағы басымдықтардың бірі болып табыла ма?" сұрағына респонденттердің 80% - ы оң жауап берді, ал ұйымда бір жылдан астам уақыт жұмыс істейтіндердің 90% - ы бұл мәселе олар үшін өте маңызды екенін атап өтті. Алайда, сұралғандардың жартысынан көбі (65%) ұйымдағы мансаптық саты бойынша көтерілу шарттары туралы жеткілікті хабардар емес. Қызметкерлерді еңбек жағдайлары және ұйымда одан әрі алға жылжу критерийлері туралы ақпараттандыру қажеттілігі жас мамандардың еңбек қызметіне бейімделуінің маңызды процесі ғана емес, сонымен қатар оларды бастама көтеруге, жұмыста қосымша дағдыларды қолдануға, өзін-өзі дамытуға ынталандыратын механизм болып табылады.

Қызметкерлерді еңбек процесіне бейімдеу олардың кәсіби қызметінде жүреді, сондықтан бейімделу туралы үздіксіз процесс ретінде айтуға болады. Екінші жағынан, бейімделу бейімделудің соңғы нәтижесі ретінде әлеуметтік-кәсіби бейімделу процесін кезеңдерге бөледі.

Сонымен қатар, әр кезеңде қызметкерлер жаңа дағдылар мен білімдерді қалыптастырады, бұл олардың кәсіби маман ретінде одан әрі дамуына ықпал етеді, еңбек ортасын интернационализациялау жүреді.

Мықты корпоративтік мәдениет жаңа қызметкерлердің жұмыс барысына сәтті бейімделуіне ықпал етеді. Бейімделудің табыстылығы корпоративтік мәдениеттің нормалары мен ережелерінің қаншалықты анық екендігіне байланысты. Еңбек жағдайының өзгеруінің бірнеше себептері бар, мысалы, жаңа жұмысқа тұру, басқа бөлімге ауысу, басқа қызметке ауысу, сонымен қатар кәсіпорындағы жаңалықтар және т.б. Бейімделу белсенді және пассивті болуы мүмкін екенін атап өткен жөн. Белсенді бейімделу кезінде қызметкер қоршаған ортаны өзгерту үшін, атап айтқанда, бейімделу процесінде меңгеруі керек нормаларға, құндылықтарға, өзара әрекеттесу формаларына әсер етуге ұмтылады. Пассивті бейімделу кезінде ол әсер етуге және өзгертуге ұмтылмайды. Психологиялық-педагогикалық әдеби дереккөздерде имидж адам мінез-құлқының стилі мен формасы және негізінен қоғамдағы мінез-құлықтың сыртқы жағы деп түсініледі. Кейде имидж – бұл адамдарда өзі туралы түсінік қалыптастыратын, оны есте сақтайтын және белгілі бір түрде оған қатысты бола бастайтын мағыналар мен әсерлердің жиынтығы және сол арқылы объект белгілі болады. Бұл ретте, әдетте, бейнелеу объектісі көбінесе адам, адамдар тобы немесе компания екені нақтыланады [6].

Ұйымда қызметкерлердің бейімделуін басқарудың толыққанды әдістерінің, сондай-ақ бейімделу процесінің тиімділігін бағалау әдістерінің болуы компания үшін маңызды нәтижелерге қол жеткізуге ықпал етеді, олардың арасында мыналарды бөлуге болады: еңбек қызметінің әртүрлі кезеңдерінде жұмыстан босату санын азайту; қызметкерді кәсіби міндеттерді орындауға толық тарту үшін қажетті уақытты қысқарту, жаңа қызметкерді бейімдеу үшін ұжым қатысушыларының уақыт шығындарын азайту.

Әдебиеттер тізімі:

1. Кибанов А. Я. Управление персоналом организации. М.: ИНФРА-М, 2003.

2. Encyclopedia of Psychology / H. J. Eysenck, W. Arnold, R. Meili (EDS.). Herder&Herder, N-Y., 1972, vol. 1, p. 25.

3. Луцко Е. А. К вопросу об определении критериев и факторов эффективности адаптации // Вестн. С.-Петерб. ун-та. Сер. 12. 2008. Вып. 1. С. 205 - 209.

4. Литвак М. Е. Если хочешь быть счастливым. М.: Феникс, 1995.

5. Пахута М. О. Оценка эффективности процесса адаптации: российская практика [Электронный ресурс]. URL: http://rHR. ru/index/rule/employees_certification/13764,0.html? prn=1 (дата обращения 09.12.2012).

6. Калюжный А. А. Педагогическая имиджелогия. Учебное пособие для студентов вузов. – Алматы: Научно-исследовательский центр «Ғылым», 2004. – 200 c.

БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ

ИМИДЖДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ БОЙЫНША ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР

М.Н. Есенғұлова - п.ғ.к., доцент А.Қ. Жилгельдина - 1- курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

Ms.miko77@mail.ru Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: бұл мақалада имидж және оны қалыптастыру мәселесі қарастырылады. Профессор А. А. Калюжный мұғалімнің имиджін қалыптастыру туралы көптеген еңбектер жазды, сонымен қатар имиджологияның заманауи әдістерін зерттеді. Педагогикалық бейнені құру элементтері ұсынылған.

Түйінді сөздер: құзыреттілік, бәсекеге қабілеттілік, педагогикалық кәсіптік, педагогикалық процесс, педагог тұлғасы Бастауыш сынып мұғалімінің имиджі туралы мәселе талқылануда.

Аннотация: в этой статье рассматривается проблема имиджа и его формирования. Профессор А.А.Калюжный написал множество трудов про формирование имиджа педагога, также исследует современные методы имиджелогии. Представлены элементы построения педагогического образа. Обсуждается вопрос об имидже учителя начальных классов.

Ключевые слова: компетенция, конкурентоспособность, педагогическая профессиональность, педагогический процесс, личность педагога

Annotation: this article discusses the problem of image and its formation. Professor A.A.Kalyuzhny has written many works about the formation of the image of a teacher, and also explores modern methods of imageology. The elements of building a pedagogical image are presented. The issue of the image of a primary school teacher is being discussed.

Keywords: competence, competitiveness, pedagogical professionalism, pedagogical process, personality of the teacher

Бірте-бірте бұл сала белгілі бір дербестік пен құрметке ие болады. Дегенмен, әртүрлі оқу құралдарының және тіпті ғылыми монографиялардың шығуы, коммерциялық бейнелеу қызметтерінің пайда болуы әлі де эмпирикалық білім деңгейінде тұрған имиджологияның бар екенін анықтайды. Оның жетістіктерін пайдалану белгілі бір қызмет саласындағы кәсібиліктің құрамдас бөлігі ретінде бейненің сипаттамаларын білу және зерттеу жүйесінсіз мақсатты түрде емес, өздігінен жүреді. Резервтердің қатарында бастауыш сынып мұғалімдерінің кәсіби деңгейін арттыруда мұғалімнің имиджінің құбылысын және оның бағытты түрде қалыптасуының негізгі шарттарын зерттеу ерекше зерттеушілік қызығушылық тудырады. Бүгінгі күні әр түрлі аспектілерде кіші жастағы оқушылардың мұғалім бейнесін қабылдау ерекшеліктерін ашатын деректердің айтарлықтай көлемі жинақталды. Сонымен қатар, педагогикалық және әлеуметтік-психологиялық ғылымдарда әлі күнге дейін мұғалімнің бейнесін өлшеудің ғылыми негізделген құралы жоқ, оны жас оқушының жеке басының қалыптасуына әсер ететін оның бағытталған қалыптасуының негізгі шарттары әлі де анықталмаған. негізделген. Сондықтан жаңа ғылыми білімдер мен оны бастауыш мектептің оқу тәжірибесіне пайдаланудың қолданбалы аспектілерін дамытудың өзекті қажеттілігі туындайды. Эстетикалық және адамгершілік құндылықтар жүйесіндегі өзгерістер имиджологияға барған сайын маңызды орын береді. Бастауыш мектеп әрқашан бір нәрсені үйретуді, бастапқы кезеңде баланың қалыптасып келе жатқан тұлғасын үйретуді ғана емес, ең алдымен тәрбиелеуді көздеді. Осыған байланысты мұғалімнің бейнесі маңызды рөл атқарады. «Ұқсас сияқты туады», - дейді профессор Гарри А.

Педагогикалық имиджді құрудың маңызды элементтеріне мыналар жатады (А.А. Калюжный бойынша):

1. Бейне жасау педагогикалық іс-әрекетті алмастыру емес, тек толықтыру болып табылады.

2. Педагогикалық бейнені құру мәселесін педагогикалық іс-әрекеттің басталуынан көп бұрын шешу қажет.

3. Қарым-қатынас қарапайым тілге негізделіп, қаралатын мәселелер әрбір адам үшін мағыналы болуы керек.

4. Сыртқы сарапшылар қажет [1].

Педагогикалық техниканың осы элементтерін пайдалану кезінде ең алдымен оның стратегиялық бағыттылығы қажет.

Имиджелогияның тағы бір тиімді әсер ететін элементі визуалды белгілер болып табылады. Көрнекі хабарлама қабылдаудың көптеген бірдей тізбектерін жасайды, оның жұмыс істеуі үшін әртүрлі жағдайлар жасайды, өйткені ол мидың басқа жартысына бағытталған. Оң жарты шар туралы ой - бұл бейне, гештальт. Мұндай ой болжамға, интуицияға негіз бола алады. Бірақ бұл идея тек жаһандық, сараланбаған және анық емес. Тиісті тілдік дизайн болмағандықтан, ол басқаларға ғана емес, өзіне де жасырылады.

Осылайша, визуалды арна қабылданатын ақпарат көлемі бойынша негізгі болып табылады, ал көрнекі хабар ұзағырақ болады. Дәл осы арна негізгі болып табылады, өйткені сыртқы параметрлер адамның мінез-құлқын айтарлықтай өзгерте алады. Мұғалімге өзін таныстыру қабілетін дамыту емес, өзін және басқаларды көру және бағалау қабілетін дамыту қажет емес, мұғалімнің имиджін дамыту мен қалыптастырудың мақсаты актерді немесе мұғалімді тәрбиелеу емес екенін түсіну маңызды. бетперде, бірақ шешілетін педагогикалық міндеттерге байланысты өзін танытуға тиіс актер, жасаушы қасиеттері бар мұғалім.

Мұғалім үнемі тұлғааралық қарым-қатынастың алуан түрлі мәселелерімен бетпе-бет келеді. Педагогикалық қарым-қатынас мәдениетінің болмауы немесе оның төмен деңгейі көбінесе конфликттік жағдайларға, мұғалім мен оқушы немесе бүкіл сынып арасындағы шиеленістерге әкеледі. Қақтығыстарды сәтті шешу мұғалімнің жалпы психологиялық сауаттылығына және педагогикалық мәдениетінің деңгейіне байланысты. Мұғалім мен оқушы қарым-қатынасы негіз болатын негізгі моральдық нормалар: өз тәрбиеленушілерінің әрқайсысының қадір-қасиетін құрметтеу, олардың ішкі дүниесіне сенім мен көңіл бөлу, рухани сезімталдық пен ізгі ниет. Мұғалімнің оқушыны психологиялық сауатты қабылдауы өзара түсіністік пен тиімді әрекеттестік орнатуға көмектеседі. Бұл мүмкіндік мұғалімге негізінен қалыптасқан перцептивті дағдылар арқылы беріледі, т.б. мимика, ым-ишара, сөйлеу, іс-әрекет арқылы балалардың эмоционалдық жағдайын дұрыс бағалай білу. Әлеуметтік қабылдаудың өзара байланысты екі түрі бар: дұрыс перцептивті (баланы немесе басқа адамды қабылдау және тыңдау) және эмпатикалық (балаға ерекше сезімталдық, басқаға эмпатия және жанашырлық). Әлеуметтік қабылдау процесі, ең алдымен, тыңдау мәдениетінің болуын болжайды. Көптеген зерттеулер мұғалімдердің көпшілігінде тыңдау дағдылары жеткіліксіз екенін көрсетеді. Әлеуметтік қабылдау процесі, ең алдымен, тыңдау мәдениетінің болуын болжайды. Көптеген зерттеулер мұғалімдердің көпшілігінде тыңдау дағдылары жеткіліксіз екенін көрсетеді. Әлеуметтік қабылдау процесі, ең алдымен, тыңдау мәдениетінің болуын болжайды. Көптеген зерттеулер мұғалімдердің көпшілігінде тыңдау дағдылары жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Тыңдаудың бірнеше түрі бар: белсенді, пассивті, эмпатикалық.

Белсенді тыңдау – ақпараттың рефлексиясы алдыңғы орынға шыққандағы тыңдаудың бір түрі. Ол әңгімелесушінің нақтылау сұрақтарын қою арқылы жеткізгісі келетін ақпаратты үнемі нақтылауды қамтиды.

Белсенді тыңдаудың нәтижелі тәсілдері

1. Парафраза (жаңғырық техникасы).

Мәні: әңгімелесушіге оның мәлімдемесін (бір немесе бірнеше сөз тіркесін) өз сөзіңізбен тұжырымдай отырып қайтару. Сіз былай бастай аласыз: «Мен сізді түсінемін ...», «Сіздің пікіріңізше ...», «Басқаша айтқанда, сіз ... деп ойлайсыз» [2].

«Эхо-техниканың» негізгі мақсаты – ақпаратты нақтылау. Парафраза үшін хабарламаның ең маңызды, маңызды тұстары таңдалады. Бірақ ескертуді

«қайтару» кезінде сіз «өз бетіңізше» ештеңе қоспауыңыз керек, айтылғанды түсіндіріңіз. Эхо техникасы әңгімелесушіге оны қалай түсінгеніңіз туралы түсінік

беруге және оның сөздерінде сіз үшін ең маңызды болып көрінетін нәрсе туралы сөйлесуге мүмкіндік береді.

2. Түйіндеме.

Бұл әдіс серіктестің сөздерін қысқартылған түрде жаңғыртуды, ең маңыздысын қысқаша тұжырымдауды, қорытындылауды қамтиды. «Егер қазір сіздің айтқаныңызды қорытындылайтын болсақ, онда...» [3]. Қорытындылау талқылауға, шағымдарды қарауға, кез келген мәселені шешу қажет болғанда көмектеседі. Бұл әсіресе талқылау ұзаққа созылса, шеңберде жүрсе немесе тығырыққа тірелсе тиімді болады. Қорытындылау маңызды емес әңгімелерге уақыт жоғалтуды болдырмайды және тым көп сөйлейтін сұхбаттасушымен сөйлесуді аяқтаудың тиімді және ренжімейтін әдісі болуы мүмкін.

3. Ойды дамыту.

Бұл әдістеменің бұрынғылардан айырмашылығы, әңгімелесушінің сөзі жай сөзбен немесе қысқаша айтылмайды, одан логикалық нәтиже шығаруға, естілген нәрсенің себептері туралы болжамды алға тартуға талпыныс жасалады [26]. Бұл әдіс сізге айтылғанның мағынасын анықтауға, әңгімелесуде жылдам алға жылжуға және ақпаратты тікелей сұрақтарсыз алуға мүмкіндік береді. Бірақ асығыс тұжырымдардан аулақ болу керек және категориялық емес сөздер мен жұмсақ реңктерді қолдану керек. Әңгімелесуші өзін агрессивті ұстаған немесе өзінің артықшылығын көрсеткен жанжалды жағдайларда белсенді тыңдау өте қажет. Бұл серіктеске қарсы шығуға, басталған қақтығысты дамытуға ниет болса, тыныштандыруға, баптауға өте жақсы құрал. Белсенді тыңдауды пайдаланған кезде адамдар жіберетін әдеттегі қате ережелерді таза формалды түрде орындау болып табылады. Мұндай жағдайларда адам «қажетті» сұрақ қояды: «Мен сізді дұрыс түсіндім бе? әңгімелесушінің көзқарасы. Сонда мұндай адам белсенді тыңдау техникасының жұмыс істемейтініне таң қалады. Белсенді тыңдауды бала ренжігенде, ренжігенде, сәтсіздікке ұшырағанда, ренжігенде, ұялғанда, қорыққанда барлық жағдайларда қолдануға болады. Мұндай жағдайларда оған оның тәжірибесін сезінетініңізді білдіру маңызды. Баланың сезімін «дауыстау» жанжалды немесе шиеленісті жеңілдетуге көмектеседі. Күшті эмоционалды қозу жағдайында болған адамды тыңдау керек болады. Бұл жағдайда белсенді тыңдау әдістері жұмыс істемейді. Бұл күйде адам өзінің эмоциясын басқара алмайды, әңгіменің мазмұнын түсіре алмайды. Оған бір ғана нәрсе керек - тыныштық, өзін- өзі бақылаудың қалыпты жағдайына келу, содан кейін ғана онымен сөйлесуге болады. Мұндай жағдайларда пассивті тыңдау техникасы тиімді жұмыс істейді.

Пассивті тыңдау – сұхбаттасушыға оның жалғыз емес екенін, оның тыңдалып, түсініліп, қолдау көрсетуге дайын екендігін ұғындыру. Бұл жағдайда «у-у-у- реакциялар» деп аталатындар жақсы нәтиже береді: «иә-иә», «у-у-у», «жақсы, әрине», басын изеді [1]. Эмоциялық күй маятник тәрізді: эмоционалды қарқындылықтың ең жоғары нүктесіне жеткен адам тыныштала бастайды, содан кейін оның сезімінің күші қайтадан артады, ең жоғары нүктеге жетеді, содан кейін құлайды. Егер сіз бұл процеске араласпасаңыз, маятникті қосымша «айнатпаңыз», содан кейін сөйлеген адам тыныштандырады, содан кейін онымен қалыпты сөйлесуге болады. Тыңдаудың бұл түріндегі басты нәрсе [1]:

• үндемеңіз, өйткені саңырау үнсіздік кез келген адамда тітіркенуді тудырады, тіпті одан да қатты толқыған адамда;

• нақтылайтын сұрақтар қоймаңыз, өйткені бұл тек өзара наразылық тудыруы мүмкін;

• серіктесіңізге: «Тынышталыңыз, алаңдамаңыз, бәрі жақсы болады» деп айтпаңыз - ол бұл сөздерді дұрыс түсіне алмайды, олар оны ренжітеді, оған оның мәселесі бағаланбаған, оны түсінбейтін сияқты. Кейде мұндай жағдайларда серіктеске «баптау», оның сөздерін, эмоцияларын, қимылдарын қайталау, яғни ол сияқты өзін ұстау, оның сезімдерімен бөлісу пайдалы. Бірақ бұл шын жүректен жасалуы керек, әйтпесе әрекеттердің қайталануы оның сезімін мазақ ету ретінде бағаланады.

Эмпатикалық тыңдау әңгімелесушінің басынан өткерген сезімдерін сезінуге, оларды бейнелеуге, әңгімелесушінің эмоционалдық күйін түсінуге және онымен бөлісуге мүмкіндік береді [4]. Эмпатикалық тыңдау арқылы олар кеңес бермейді, сөйлеушіге баға беруге ұмтылмайды, сынамайды, үйретпейді. Бұл жақсы тыңдаудың құпиясы - бұл басқа адамды жеңілдетеді және олардың өзін түсінуіне жаңа жол ашады.

Сонымен, оқушылармен коммуникативтік диалог жүргізу мұғалімнен жоғары мәдениетті – тілдік, адамгершілік, психологиялық, педагогикалық қасиеттерді талап етеді. Қарым-қатынастың жоғары мәдениеті мұғалімнің кәсіби тұлға ретіндегі имиджінің құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Бейне – адамның естелігінде қалдыратын әсер, ол туралы ой-пікір. Мұғалім имиджінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі коммуникативтік толеранттылық болып табылады. Бұл адамның жағымсыз немесе қолайсыз жағдайларға, оның пікірінше, өзара әрекеттестік серіктестерінің психикалық күйлеріне, қасиеттеріне және әрекеттеріне төзімділік дәрежесін көрсететін адамдарға деген қатынасының сипаттамасы. Коммуникативті толеранттылық деңгейі жоғары мұғалім өте байсалды, төзімді және әртүрлі адамдармен үйлесімді. Осы артықшылықтардың арқасында педагогикалық процесте бірлескен іс-әрекеттер үшін психологиялық қолайлы жағдай жасалады. Мұғалім баланы барлық кемшіліктерімен, қателіктерімен, қиыншылықтарымен сөзсіз қабылдауға ұмтылуы керек. Баланы қабылдау дегеніміз [2]:

• оған төзімділік таныту, оны түсінуге және оған көмектесуге ұмтылу;

• оның жеке басына құрмет көрсету, өзін-өзі бағалауды сақтау;

• өзінің басқалардан ерекшелену құқығын мойындау; мәселеге оның позициясынан, оның көзінен қарау;

• баланың жеке психологиялық және жеке ерекшеліктерін ескеру.

Шиеленіс, шиеленіс жағдайында коммуникативті төзімділіктің көрінісі ерекше маңызды. Алайда, мұндай жағдайларда балаға тікелей теріс бағалар әдетте байқалады: «Сіз әрқашан осылай әрекет етесіз ...», «Сіз әрқашан дайын емессіз ...»,

«Сіз қайтадан сылтау айта бастайсыз ...». Бала мұндай мәлімдемелерге әдетте теріске шығару, реніш, қорғаныспен жауап береді. «Сен-мәлімдемеден» айырмашылығы, мұғалімнің «Мен-мәлімдемесі» осы жағдайға байланысты өз сезімдері мен тәжірибесін сипаттаумен, баланың мінез-құлқының сынсыз

сипаттамасымен сипатталады. 1. Шиеленісті тудырған жағдайды сипаттау: «Мен сені көргенде ...», «Бұл кезде ...», «Мен бұл фактімен бетпе-бет келгенде ...».

2. Осы жағдайдағы сезімдеріңізді дәл атау: «Мен ... сезінемін», «Мен қалай әрекет ету керектігін білмеймін ...», «Мен ренжідім ...».

3. Бұл сезімнің себептерін атаңыз: «Мен кірді жақсы көрмегендіктен»,

«Уәдеден тайғандықтан».

Коммуникативтік толеранттылықты дамытуға және мұғалімнің жағымды имиджін қалыптастыруға «Қарым-қатынас өсиеттерін» (А.Б. Добрович) білу және жүзеге асыру ықпал етеді [5]:

Кез келген іс-әрекетте, одан да педагогикалық қызметте адамдармен қарым- қатынас басты орын алады. Басқа адамдармен қарым-қатынастарыңыз туралы ойланыңыз, оларды өзара түсіністік пен сенімге негіздеңіз.

Әр адамның, баланың бойынан оны басқалардан несімен ерекшелендіретінін, оны қайталанбайтын, қайталанбайтын ететін «қызықты» көруге үйреніңіз. Әр адам бірегей және әрқайсысына әртүрлі көзқарас қажет екенін есте сақтаңыз.

Адамға келгенде, проблемаларыңызды, амбицияларыңызды, стереотиптеріңізді қалдырыңыз. Адаммен сөйлесіп, онымен сөйлесіңіз, оның ресми мәртебесімен емес, ол туралы ойларыңыз. Теңдікке деген қажеттілік барлығына, одан да көп балаларға тән.

Өзіңізді сырттан, басқа адамдардың көзімен көруді үйреніңіз. Олармен қарым-қатынас кезінде өзіңізді қалай ұстағаныңызды талдаңыз, өзіңізді сөйлесіп жатқан адамның орнына қоюға тырысыңыз.

Адамдарға жиі күліңіз. Күлімсіреу айналаңыздағы адамдарды жеңіп, жағымды эмоционалды көңіл-күй тудырады және басқаларды сізбен сөйлескісі келеді.

Өзіңіздің ішкі рухани дүниеңізді, дарыныңыз бен қабілетіңізді дамытыңыз. Шығармашылық, рухани бай адам әрқашан басқа адамдарды тартады, әсіресе мұның бәрі сезімталдықпен, басқаларды түсіну қабілетімен үйлескенде.

Әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный А.А. Педагогикалық имиджология: ЖОО студенттеріне арналған оқулық. – Алматы: Ғылыми баспасы орталығы «Ғылым», 2004. – 200б.

2. Макаренко А.С. Из опыта работы // Пед. Соч.: В 8 т. - М.: Педагогика, 1984.;

3. Калюжный А.А. Теория воспитания и воспитательные технологии в вузе: Типовая программа для магистрантов и студентов. - Алматы: КазНПУ им. Абая, 2004. – 19 с.

4. Калюжный А.А. Электронное учебное пособие по педагогике. – Алматы, 2003. – 125 МВ.

5. Добрович А. Б. Воспитателю о психологии и психогигиене общения. М.: Просвещение. Электронная библиотека 2018г. — 207 с.»

ӘОЖ 37.013

МҰҒАЛІМНІҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІНІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ

Г.Е. Борашева - 2-курс магистранты Borasheva1991@gmail.com

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бұл мақалада мұғалімнің кәсіби құзыреттілігінің түрлері және оларға ортақ белгілері нақты жазылған. Жоғары оқу орны оқытушысының кәсіптік-тұлғалық құзыреттіліктерін энциклопедиялық сөздік негізінде жіктеп берген. Осы мәліметтерге сүйене отырып, тақырып теориялық тұрғыдан ашылған. Түйінді сөздер: мұғалім, кәсіби құзыреттілік, педагогикалық құзыреттілік,

заман талабы.

Аннотация: В данной статье выделяются и описываются разные виды профессиональной компетенций педагогов и их общие черты. Статья раскрывает классификацию профессиональных и личностных компетенции преподавателей на основе энциклопедического словаря. Обосновываются теоретические и методологические аспекты развития данной темы.

Ключевые слова: учитель, профессиональная компетенция, педагогическая компетенция, современные требования.

Annotation: The article identifies and describes different types of professional competencies of teachers and their common features. The article reveals the classification of professional and personal competencies of teachers based on the encyclopedic dictionary. The theoretical and methodological aspects of the development of this topic are substantiated.

Keywords: teacher, professional competence, pedagogical competence, modern requirements.

Қазіргі таңда қалыптасып қалған білім, білік, дағдыға негізделген білім берудің нәтижелері мен жаңа әлеуметтік экономикалық қоғам қажеттіктері деңгейі арасындағы қайшылықтар айқын байқалуда. Өйткені, заман талабы педагог мамандардың құзыреттілік сапаларын қоғамның жаңа құрылымына сәйкес белгілеп отыр. Мәселен, Болон процесі оқытудағы білім, білік, дағдыға қоса құзыреттілік сапаларының қарастырылуын жаңа парадигма туғызып отырған қажеттілік деп бағалайды. Білім – қоғамды әлеуметтік, мәдени үрдіспен қамтамасыз ететін жоғары құндылық болса, сол жоғары құндылық сапасын көтерудің басты шарты – педагогтардың кәсіби құзыреттілігін дамыту болып табылады.

Құзыреттілік ұғымы белгілі бір салада шешім қабылдауға, тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретін адамның қабілеттілігі мағынасында қолданылады. Бұл қабілеттіліктің негізін білімділік, хабардарлық және іс-әрекет тәжірибесі құрайды. Осы арқылы құзыреттілік ұғымының жинақтаушылық, кіріктірушілік сипаты айқындалады. Адам білімді және сәйкесінше тәжірибені меңгеру негізінде

құзыретті болады. Сондықтан, құзыреттілік ұғымы қазіргі таңда елімізде, шетелде де білім берудің нәтижесі ретінде қолданылады [1].

Жоғары оқу орнындағы педагог құзыреттілігін қалыптастыру бүгінгі кәсіби тұрпатты маман дайындаудағы қоғамның сұранысы мен қажеттіліктерінен туындап отыр.

Жоғары оқу орнындағы болашақ мұғалімнің мынадай құзыреттіліктің түрлерін игеруге тиіс:

Арнайы құзыреттілік – өзінің кәсіби қызметпен жоғары деңгейде айналысатын және өзінің кәсіби дамуын одан әрі жобалай білетін қабілет.

Әлеуметтік құзыреттілік – бірлескен кәсіптік қызметпен айналысу қабілеті қызмет ету, басқару кәсібінде қабылданған кәсіби қарым-қатынас тәсілдерін қолдана білу.

Білім беру құзыреттілігі – білім беру қызметінде кәсіби білімді, білік пен дағдыны, мақсат қоюшылықты игеруге деген қызығушылық және білім беру қызметінде субьектілік пен креативтіліктің дамуына ынталылық, педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті[2].

Осы аталған құзыреттіліктерге ортақ белгілер бар:

• іргелі және интеграциялық білімнің жоғары деңгейі;

• жинақталған іскерлік, дағды қабілеттерді меңгеру;

• кәсіби педагогикалық қызметтің жаңашыл әдістері;

• инновациялық технологияны меңгеру;

• шығармашылық шеберлік.

Педагогтың кәсіби құзыреттілігі ұғымы мұғалімнің жеке мүкіндіктерін білдіреді, ол педагогикалық ситуацияларды дербес және тиімді шешуге ықпал етеді. Ол үшін мұғалім педагогикалық теорияларды және оны практикада қолдануды білуі керек.

Педагогикалық құзыреттілік – педагогтың кәсіби көрсеткіші, педагогтың дайындығы және қабілеттенуі арқылы, іс-әрекеттерді меңгерудің әдістері мен құралының шынайылығында, алға қойған міндеттерді шешу мүмкіндігінде көрінетін нәтиже[3].

Жоғары оқу орны оқытушысының кәсіптік-тұлғалық құзыреттіліктері энциклопедиялық сөздікте былайша жіктеледі:

• Бейімделу – өркениетті адамның жайлы өмірді қамтамасыз етуде, қоршаған әлем туралы білімінің, табиғатқа қатынасы, ортаның өзгергіштігіне бейімделу және бірегей табиғи байлықты шынайылықтың шығармашылық жолмен түрленуін сақтау арқылы қолданылатын интеллектуалды, физикалық және психомоторлы біліктіліктердің жиынтығы.

• Әлеуметтік-ұйымдастырушылық – әртүрлі нақты әлеуметтік жағдаяттарды шешу үшін мақсатты таңдалған жол іздеу негізінде адамдардың арасындағы қарым-қатынастардың барлық қатынасушылар үшін қолайлы өзгеріске әкелетін, нәтижесінде өз мақсаттары, көңіл-күйі, әрекет ету тәсілдерін реттеуді қажет ететін тұлғаның білімдерінің, рефлексивті біліктіліктерінің және қабілеттіліктерінің жиынтығы.

• Коммуникативті – құрылымы жағынан күрделі және білім беруді ұйымдастыруда тұтас, қарым-қатынас жасаудағы негізгі міндеттерді табысты

жүзеге асыруды және тұлғаның өз мүмкіндіктерін ашуын қамтамасыз ететін және лингвистикалық біліктіліктерді меңгерумен сипатталатын, тілдік тәртіптің арнайы әлеуметтік-мәдени нормалары мен қарым-қатынас жасаушылар арасында психологиялық заңдар, қолайлы жағдайды қолдау, тұлғаның әсерлі сезімтал ортасын дамыту.

• Құндылықты-мәнді – тарихи дәуірге, әлеуметтік немесе тендерлік топқа, адамның белгілі бір уақыт аралығындағы кәсібіне қатысты өзгермейтін сипаттағы құзыреттіліктердің жиынтығы, сонымен қатар олар тұлғаның озық ойы мен әрекетін анықтайды, оның уақыттан озу қасиетін келешектің әулиесі және жаратушысы болуын, күн ілгері тұлғаның сыртқы әрекеттерге қатысты тұрақтылығын анықтайды, кез келген жағдайда адамның дербестігін сақтауды қамтамасыз етеді[4].

Қорытындылап айтқанда, мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі үшін психологиялық-педагогикалық және арнайы білімдерді меңгеруі керек, сонымен бірге ол білімдерін нақты бір ситуацияларда қолданылуы қажет. Кәсіби құзыреттілік мұғалімнің өз ісінде шебер болуын анықтайды деп айтуға болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Жүсіпова Ж.А. Педагогикалық шеберлік. Алматы, 2011. – 71 б.

2. Тогайбаева А.К., Исембаева Н.Ж., Рамазанова Д.Ж. Қарым-қатынас педагогикасы. Ақтөбе, 2016. – 20 б.

3. Есенғұлова М.Н. Халықтық педагогика идеялары негізінде студенттердің қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру. Ақтөбе, 2020. – 56 б.

4. Жақып Б.Ө. Энцеклопедиялық сөздік. Алматы, 2011. – 624 б.

МҰҒАЛІМНІҢ ИМИДЖІ ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР

Л. Базылбаева

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ Қазақстан Республикасы, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада педагогикалық имидж ұғымын түсіндірудің негізгі тәсілдері қарастырылған. Имидждің функциялары мен педагогикалық кәсіби қызмет саласында имиджді қалыптастырудың ерекшеліктері анықталды, қазіргі мұғалімнің имиджін қалыптастырудың жолдары анықталды.

Түйінді сөздер: мұғалімнің имиджі, педагогикалық имиджология, имидж функциялары.

Аннотация: В статье рассмотрены основные подходы к трактовке понятия педагогического имиджа. Определены функции имиджа и особенности формирования имиджа в сфере педагогической профессиональной деятельности, определены пути формирования имиджа современного учителя.

Ключевые слова: имидж учителя, педагогическая имиджелогия, функции имиджа.

Annotation: The article discusses the main approaches to the interpretation of the concept of pedagogical image. The functions of the image and the features of image

formation in the field of pedagogical professional activity are determined, the ways of forming the image of a modern teacher are determined.

Keywords: teacher's image, pedagogical imageology, image functions.

Мұғалімнің имиджі - бұл объектінің нақты қасиеттерінде негізі жоқ, бірақ осы объектіні қабылдаушы үшін әлеуметтік маңызы бар объектіге қосымша құндылықтар беретін ассоциация әдісі. Мұғалімнің имиджі кәсіби имидж аясында қарастырылады және кәсіби маман ретінде мұғалімнің жеке басының субъектісі анықтайтын әлеуметтік-психологиялық сипатқа ие жеке құбылыс. Ол тұлғаның маңызды ерекшеліктерін, кәсіби қызметі мен қарым-қатынасын, мұғалімнің мінез- құлқы мен сыртқы келбетін көрсетеді[1].

Ақпараттық қоғам мен білім берудің заманауи реформалары жағдайында мұғалімнің мәртебесі жаңа педагогикалық құбылысқа және "педагог имиджінің"заманауи кәсіби сапасына байланысты болады. Қазақстанда "имидж" ұғымы ХХ ғасырдың соңында қоғамдық назар мен ғылыми талдаудың тақырыбына айналды. 90-шы жылдардың ортасында саясаткерлер, журналистер, бизнесмендердің (Р. Ф. Ромашкина, е. и. Манякина, Е. В. Гришунина, П. С. Гуревич, Ф. а. Кузин, В. М. Шепель, и. А.) имиджін қалыптастырудың психологиялық аспектілеріне арналған имидждеу бойынша алғашқы маңызды ақпараттар пайда болды.. Қазақстанда Имидж мәселесімен А. А. Калюжныйдың ғылыми мектебі айналысқан. А.А.Калюжныйдың "педагогикалық имиджелогия" оқулығы, сондай-ақ оның шәкірті Г.К. Кусаметованың еңбектері белгілі [1-2]. Сонымен қатар, педагогтардың имиджі бойынша бөлімді енгізе отырып, Х.Т.Шерьязданованың педагогтардың біліктілігін арттыру курстарының бағдарламасы шығарылды [3].

Әлеуметтік психологияда имидж әлеуметтік танымнан туындайтын кескіннің бір түрі ретінде қарастырылады. Имидж дегеніміз - белгілі бір объективті құбылыстың психикалық көрінісі немесе көрінісі нәтижесі. Психологиялық- педагогикалық анықтамаларда имидж адамның мінез-құлқының стилі мен формасын, негізінен қоғамдағы мінез-құлықтың сыртқы жағын білдіреді.

Педагогикалық имидждің функцияларын белгілемес бұрын, біз сұраққа жауап берсем: қазіргі заманғы адамның имиджі не үшін қажет? Адамның өз имиджі бойынша жұмыс істеу қажеттілігі-объективті шындық. Бұл бірінші фактор. Бұл қазіргі заманғы ақпараттық қоғамның бұйрығы, онда қарым-қатынас өзара әрекеттестігі белсендіріледі және әрбір адам дерлік, кәсіпқой өзін басқа адамдардың алдында көрсете білуі керек. Ю. Васильчуктың айтуынша, ақпараттық қоғамда адам үшін нақты әлем емес, виртуалды әлем, адамның қиялдары мен идеялары әлемі маңызды болады [4]. Ақпараттық ғасыр адамның айналасында оның айқын ақпараттық қабығын жасауды талап етеді. Сондықтан имидж - адамның ақпараттық форматтағы жалғасы. Екінші фактор, имидж жеке тұлғаның өзін-өзі тануына, оның ішкі қажеттіліктерін қоғам мен кәсіпте тануға, жеке даму қажеттілігіне ықпал етеді. Біз педагогикалық имидждің келесі функцияларын бөлеміз:

-әлеуметтік–ақпараттық функция – қоғамды, педагогикалық қоғамдастықты мұғалімнің немесе білім беру ұйымының тұлғасы туралы ақпараттандыру;

• тәрбиелік функция. Белгілі болғандай, білім берудің жетекші әдісі мұғалімнің жеке мысалы болып табылады, сондықтан мұғалім оң имиджге ие бола отырып, мектеп оқушысын, студентті, ересек адамды тәрбиелеуге ықпал етеді;

• кәсіби функция – позитивті педагогикалық имидж кәсіптің дамуына және кадрлардың кәсіби дайындығын жетілдіруге, қоғамда кәсіптің жағымды имиджін құруға ықпал етеді. Педагогикалық имиджмен жұмыс мамандықтың көкжиегін кеңейтеді, жаңа жетістіктерге жетелейді, кәсіби мәдениетті кеңейтеді, мұғалімді жаңа білімді жетілдіруге және құруға, кәсіби білімді қолданудың жаңа бағыттарын іздеуге мәжбүр етеді;

• мотивациялық функция – мұғалімді өзін-өзі дамытуға және өзін-өзі жүзеге асыруға ынталандырады. Сонымен қатар жоғары бағаланатын педагогикалық имидж материалдық байлықты қамтамасыз етеді, жұмыс берушілерден жақсы жалақыны, шарттарды және т. б. талап етуге мүмкіндік береді;

• дамытушы функция-жеке тұлғаның дамуы мен өзін-өзі көрсетуіне тікелей ықпал етеді; тұлғаның өзін-өзі бағалауын, рефлексиясын дамыту; оның жаңа құзыреттілігін қалыптастыру, педагогтің педагогикалық шеберлігін арттыру, жаңа жетістіктер мен марапаттарға ие болу.

В. В. Бойко имидж құрылымының күрделілігін атап өтеді және имиджді келесі компоненттерден тұратын тұтастық ретінде қарастыруды ұсынады [5]:

1. Жеке тұлғаның аудио-визуалды мәдениеті: сөйлеу қаншалықты сауатты және жағымды, өзін ұстау тәсілі қандай, адам нені және қалай киінеді, шаш үлгісі қандай және т.б. бірақ сыртқы келбеті адамдардың көпшілігінің немесе белгілі бір тобының үміттеріне сәйкес келуі керек екенін еске түсіріңіз.

2. Мінез-құлық стилі, яғни жеке мінез-құлықтың әртүрлі аспектілері: кәсіби, зияткерлік, эмоционалды, моральдық, коммуникативті, этикалық, эстетикалық.

3. Ішкі философия, адам құндылықтарының жүйесі: ол өмір туралы, орындалатын іс туралы, айналысатын адамдар туралы не ойлайды, оның моральдық принциптері қандай.

4. Жеке тұлғаның мәртебесі мен талаптарын көрсететін атрибуттар – кеңседегі жиһаз, машина, үй жануарлары және т. б.

5. Психогигиеналық "мен-бейнем": серіктестің тартымды психогигиеналық бейнесі, яғни адам сыртқы және ішкі тыныш, Белсенді, жақсы көңіл-күйде, мейірімді, оптимистік, бейбіт.

Адамның эмоционалды денсаулығының белгісі оның психогигиеналық "мен- бейнесі" сыртқы және ішкі әсерлерге сәйкес өзгереді және сонымен бірге қарым- қатынас ауқымында сақталады [5]. Сонымен қатар, белгілі бір студенттердің, әріптестердің және ата – аналардың жеке пікірлері басқа суретті-қабылданған немесе ағымдағы кескінді сала алады. Әрине, маман өзі туралы түсінікке ие бола алады. Оның "Мен" бейнесі айна бейнесі немесе өзін-өзі бейнелеу деп аталады. Педагог имиджінің негізгі құрылымдық компоненттері:

• сыртқы тартымдылық (денсаулық жағдайы, харизма, жеке сипаттамалары мен жеке ерекшеліктері, киім стилі, түс гаммасы, макияж, шаш үлгісі);

– кәсіпқойлық (білім деңгейі, іскерлік қарым – қатынас стилі);

• вербалды сипаттамалар (сөйлеу және оның ерекшеліктері; коммуникативтік дағдылар;

• шешендік тәсілдер, мінез – құлық моделі);

• вербалды емес сипаттамалар: мимика, ым-ишара, қалып;

• көрнекі тартымдылық; - қарым-қатынас стилі;

• өмір сүру кеңістігі: өмір салты, өмірбаян, отбасылық қатынастар, қызмет нәтижелері, қалыптасқан орта [6].

Имидж жасау – күрделі іс. Сондықтан имиджді құрудың негізгі технологияларының бірі жеке сүйкімділік жасау техникасына негізделген [7]. В.М. Шепель: визуалды эффект, коммуникативті механика, сұйық сәуле [8] сәйкес кескін жасау технологиясы жеке сүйкімділік жасау технологиясына негізделген.

С. Д. Якушеваның пікірінше, мұғалімнің имиджі-бұл тұлғаның интегративті сапасы, зияткерлік, габитарлық, кинетикалық, сөйлеу, қоршаған орта және көркемдік мәдениеттің синтезі. Педагог имиджінің құрамдас бөлігі [9]:

• зияткерлік мәдениет-бұл шығармашылық бастаудың дамуымен және педагог тұлғасының кәсіби шеберлігінің өсуімен байланысты ойлаудың икемділігі, рефлексия және өзін-өзі тану;

• габаритті (лат. habitus-сыртқы келбеті) мәдениет-бұл жеке тұлғаның мәдениеті, оның ішінде түс схемасын, физикалық және психофизиологиялық ерекшеліктерін анықтайтын жеке тұлға; мамандық талаптарына сәйкес жеке шығармашылық сипаттаманы белгілейтін стиль (романтикалық, спорттық, драмалық); даму тенденцияларын көрсететін және мұғалімге әріптестер мен студенттер арасында заманауи және танымал болуға көмектесетін сән;

• сөйлеу мәдениеті-стиль сезімін, дамыған талғам мен эрудицияны қамтитын тіл мен танымдық процестер арасындағы объективті байланыстар қағидаты негізінде дамитын жеке мәдениет;

• орта Мәдениет – материалдық және әлеуметтік (қоршаған орта және аксессуарлар);

• әртістік мәдениет-кәсіби қызмет пен қарым-қатынастың әр түрлі түрлерінде жалпы мәдениет пен әртістік, аксиологиялық және эстетикалық-этикалық қағидаттардың бірлігін жүзеге асыратын тұлғаның біріктірілген сапасы.

Мұғалімнің имиджі-бұл мұғалімнің ішкі және сыртқы жеке және жеке қасиеттерінің сәйкестігі мен өзара әрекеттесуіне байланысты, оның өзімен және білім беру процесіне қатысушылармен үйлесімді өзара әрекеттесуін қамтамасыз етуге арналған және педагогикалық қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін интегралды, мақсатты түрде қалыптасқан, тұтас, динамикалық сапа[10].

Педагог кадрларды даярлау болашақ педагогтердің білімі мен құзыреттері ауқымына жаңа білімді енгізуді және енгізуді талап етеді. Педагог мәртебесін арттыруда жаңа феномен - педагогикалық имидж ерекше рөл атқаратын болады. Сонымен қатар, педагогикалық имидж әлеуметтік-ақпараттық, кәсіби, тәрбиелік функцияларды орындайды, бұл білім беру қызметі үшін жаңа әлеует жасайды.

Әдебиеттер тізімі:

1. Калюжный, А.А. Педагогическая имиджелогия: учеб. пособие для вузов. – Алматы: Ғылым, 2004. – 199 с.

2. Кусаметова, Г.К. Педагогические особенности формирования имиджа преподавателя в вузе : автореф. дис.... канд. пед. наук: защищена

02.10.10 / Гульсум Кубжасаровна Кусаметова; [науч. рук. А. А. Калюжный]. – Атырау, 2010. – 25 c

3. Шерьязданова Х.Т. Программа повышения квалификации педагогов. – Алматы: КазГосЖенПУ, 2012.

4. Васильчук Ю. Постиндустриальная экономика и развитие человека //Мировая экономика и международные отношения. – М., 1997. –

№9. – 74-86.

5. Аверченко Л.К. Имидж и личностный рост: уч.пос. – Новосибирск, 1999. – 146 с.

6. Исенко С.П. Имидж современного педагога (Программа курса повышения квалификации работников образования) // Методист. – М., 2006.

№8. – С. 24-31.

7. Морева Н.А. Основы педагогического мастерства. – М.: Просвещение, 2006. – 320 с

8. ШепельВ. М. Имиджелогия. Как нравиться людям. – М.: Народное образование, 2002. – 576 с.

9. Якушева С.Д. Педагогический имидж современного преподавателя высшей школы // Актуальные проблемы педагогики и психологии: материалы международной заочной научно-практической конференции. (23 ноября 2011 г.). – Ч. I. – Новосибирск: Изд. «Сибирская ассоциация консультантов», 2011. – 112 c. – С. 71-82.

10. Качалова Л. П. Воспитание педагогического имиджа будущего учителя: теория и технология. – Шадринск, 2008.

ИМИДЖ ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Г. М. Каримова- магистр, аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қ.,

Б. Н. Есенгулова Кенес Одағынын батыры М. Маметова атындағы Актобе Жоғары медицина колледжі,

Стоматология ЦӘК төрайымы, Қазақстан, Ақтөбе қ.,

yesengulova84@mail.ru

Әр адам өз бейнесін көпшілік алдында имиджін құру технологиясының бірнеше принциптері бар. Бірінші принцип бойынша адамның сіз туралы пікірі тікелей бейне құрайтын ақпарат негізінде қалыптасуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл ақпаратты бұл адам толығымен жүзеге асыра алады және бұл адам жүзеге асыра алмайды, өйткені бұл ақпарат оның санадан тыс санасында және белгілі бір сезім түрінде ғана көрінеді. Жалпылама түрде оны былай тұжырымдауға болады: адамдарға әсер ету, оларда қажетті пікірді қалыптастыру үшін олардың санасына ғана емес, сонымен бірге олардың санасына да әсер ету керек, сонда олардың еркіне қарсы сіздің атыңызбен байланысты жағымды сезімнің туындауы. Екінші

принципті келесідей көрсетуге болады: өзіңіздің имиджіңізді қалыптастырған кезде, сіз өзге адамдардан бұрын өзіңіздің санаңызға көбірек әсер етуіңіз керек. Адамда санадан тыс ақпараттың әсерінен пайда болған пікір жеке ұстамына әсер етуі мүмкін. Әдетте басқаларға қарағанда өздеріне көбірек сенедіде [1].

Кескінді құру, қандай практикалық бағыттағы салаға қатысты болса да, бәрі табиғи түрде белгілі бір жалпылауды қамтамасыз ететін процедураға айналады. Белгі форма мен мазмұнның біртұтас тұлғаға шартты түрде қосылуы ретінде анықталады. Табиғи тіліміздегі кез-келген сөздер, белгілер мысалдар бола алады. Имидж құру технологияларындағы негізгі процестеріне тоқталайық. Олардың ең маңыздылары [2]:

1. Осы нысандағы ерекше айырмашылықтарға қарай жылжу.

2. Басқа біреудің концепциясына қарама-қайшы, ең жақсы немесе идеалды мұғалімнің бейнесін өзінің жеке тұжырымдамасына енгізуге мүмкін болатын жеке қасиеттерді атап өту.

3. Көшбасшының семиотикалық идеясына ең жақсы немесе идеалды мұғалімнің бейнесін енгізу, оның осы идеализацияға сәйкес келетін қасиеттерін таңдау.

4. Үздік немесе идеал мұғалімнің бейнесін қазірдің өзінде жүзеге асырылған көшбасшының моделіне енгізу (мысалы, жаңашыл мұғалім, шебер және т.б.). Бұл үлгіде, өйткені біз көшбасшыны нақты адам ретінде емес, символ ретінде басқарамыз.

1. Осы нысанды басқалардан ерекшелендіретін ерекше айырмашылықтарға қарай жылжу.

2. Басқа біреудің концепциясына қарама-қайшы, ең жақсы немесе идеалды мұғалімнің бейнесін өзінің жеке тұжырымдамасына енгізу ретінде семиотикалық түрде ұсынылуы мүмкін жеке қасиеттерді атап өту.

3. Көшбасшының семиотикалық идеясына ең жақсы немесе идеалды мұғалімнің бейнесін енгізу, оның осы идеализацияға сәйкес келетін қасиеттерін таңдау.

4. Үздік немесе идеал мұғалімнің бейнесін қазірдің өзінде жүзеге асырылған көшбасшының семиотикалық моделін енгізу (мысалы, жаңашыл мұғалім, шебер және т.б.). Бұл үлгіде, өйткені біз көшбасшыны нақты адам ретінде емес, символ ретінде басқарамыз.

9 Автономды коммуникациялар қасиеттерін игеру мүмкіндігі.

10. Сыртқы мәдениеттілік, мысалы, киім, шаш үлгісі, сыртқы түрі және т.б.

Психологтар «Мен» тұжырымдамасын қалыптастырған кезде адамдардың жас тобы, жынысы, кәсібі, этникалық тобы және әлеуметтік класы сияқты категорияларды пайдалана отырып анықтайтынын дәлелдеді. Мен - бұл өзін-өзі ұстау тәсілі, ол адамның өзі үшін нені білдіреді. Әрбір жағдайда адам аздап басқаша өзіндік бейнесін қалыптастырады және оған осы жағдайдың талаптарына сәйкес әрекет етеді. Оның мінез-құлқындағы тұрақтылық сақталады, өйткені оның барлық реакциялары оның қандай адам екендігі туралы бірдей алғышарттарға негізделген. Ол белгілі бір қасиеттер жиынтығымен сипатталатын адамның белгілі бір түрі сияқты әрекет етеді. Ол өзінің физикалық қасиеттеріне, әлеуметтік жағдайына байланысты алғышарттар негізінде әрекет етеді. Егер адам өзін әлсіз,

бірақ талғампаз деп санаса, ол қиындыққа тап болуы мүмкін жағдайлардан аулақ болады және ол ең жақсы әсер қалдыра алатын жақын ортада сөйлесуді қалайды. Мен- нің біртұтас тұлғалануы белгілі бір реакцияларды ұйымдастыру арқылы туындайды және тұрақты заңдылықтың болуына байланысты бір жүйеге әртүрлі тенденцияларға қосылады. Тәжірибелердің бір тұтастыққа қосылуы, сенімділік сезімінің пайда болуы субстанцияның қандай да бір түріне байланысты емес, әрекеттің келісілген құрылымына байланысты болады. Сонымен, мен- концепциясы мінез-құлық формаларының кешені – адамның өзіне қатысты ұйымдастырған жүйесі; бұл бірлескен әрекеттерге қатысу процесінде қалыптасатын құндылықтар. Саналы мінез-құлық адамның шын мәнінде қандай екенін көрсету емес, оның айналасындағыларға дәйекті қарым-қатынас жасау негізінде қалыптасқан адамның өзі туралы түсініктерінің нәтижесі.

Адам мінез-құлқының көптеген ерекше белгілері адамдардың символдық ортада әрекет етуіне және олар болуы керек деп ойлайтындай болуға тырысатындығына байланысты. Адамның мінез-құлқы өмірлік жағдайларға бейімделу сериясынан тұрады, бірақ әр адам өз әлемінің басқа ерекшеліктері сияқты өзімен де келісімге келу керек. Біз әр адамның өзі үшін нені білдіретінін білгенде ғана адамдардың не істейтінін түсіне аламыз. Мен-концепция туралы сипатталған идеяларды ескере отырып, оның жеке тұлғаның өзін қалай көретінін, оның идеалды мен және басқалардағы бейнесімен қалай көретінін білдіретін оның өзіндік тұжырымдамасының қатынасына негізделген бейненің мазмұнын ұсынуға болады. Мен идеалында біз субъект өзін қалай көргісі келетінін, басқалардың бейнесінде - оның объективті бейнесін, адамдар оны қалай көретінін, кіммен әлеуметтік қарым-қатынасқа түсетінін түсінеміз. Көрсетілген үш формацияның ішінде «мендік» концепциясы өзінің құрылымы бойынша ең күрделісі болып табылады, өйткені оның кейбір бөліктерінде ол қалған екі формацияның мазмұнын жаңғыртады. Осылайша, субъект басқалардың оны қалай қабылдайтыны туралы адекватты түсінікке ие болса, басқалардың бейнесі мен тұжырымдамасында адекватты түрде көрсетіледі. Қалай болғанда да, басқа адамдардың көзқарасын білдіретін сипаттамалар Мен тұжырымдамасына кіреді. Имиджология бүгінде өз аудиториясына әсер етудің ең тиімді әдістерін, тәсілдерін және құралдарын зерттейді, сондықтан оның теориялық дереккөздерде ұсынылған және тәжірибеде қолданылатын кейбір құралдарын қарастырған жөн. Ең маңызды және маңыздылары, біздің ойымызша, мыналар болып табылады: позициялау, манипуляциялау, эмоционализациялау, мифологиялау, детализациялау, метафоризациялау, ақпаратты акценттеу, вербализация, визуализация, дистанциялау, қоғамдық пікірді сұрау, қабылдау модельдерін енгізу, нейролингвистикалық бағдарламалау және т.б. Жалпы алғанда, бейнені қалыптастыру бойынша жұмысты бірқатар қажетті операцияларға қойылатын әртүрлі талаптарды көрсететін келесі модель ретінде көрсетуге болады [3]:

1. Аудитория талаптарын анықтау. Әрбір тапсырма аудиторияның бір немесе басқа сегментіне сенім артуды талап етеді, олардың әрқайсысында болып жатқан барлық нәрсе туралы өз идеялары бар. Бұл сәт бірінші анықтамалық нүкте болып табылады.

2. Объектінің күшті және әлсіз жақтарын анықтау. Объект интегралды педагогикалық процестің кез келген қатысушысы бола алады. Оның тек оң жағын ғана емес, шынайы түрде елестету керек, бірақ негативті білу маңызды емес, өйткені негізгі соққыны дәл сол жерде бағыттауға болады.

3. Бейнелеуді құрастыру және объектінің сипаттамаларын аудитория талаптарына сәйкес келтіру. Бұл процестің маңызды бөлігі, өйткені тәжірибешілер оларды жабу үшін әлсіздіктермен жұмыс істеуге емес, бар оң аспектілерді нығайтуға кеңес береді, өйткені мұндай стратегия тиімдірек деп танылады.

4. Заттың қажетті сипаттамаларын сөздік, көрнекі және оқиғалық формаларға аудару. Көрнекі және оқиғалық хабарламаларды аудитория сенімдірек бағалайтындықтан, кез келген бағдарламаның жеке өте маңызды блогы сипаттамаларды нақты өрнекке аударумен байланысты.

Сонымен бірге, күрт өзгерістерге жол бермейтін және біржолата енгізілген кескін түріне жабысып қалуға тырысатын бұқаралық сананың белгілі бір инерциясы мен консерватизмін ескере отырып, кескінді құру негізгі кезең болып табылады. Осы себепті суреттің түпнұсқа нұсқасы өте маңызды. Кескіннің бұл нұсқаларының арақатынасын шартты түрде келесі диаграммада көрсетуге болады [4]:

Сонымен, әртүрлі адамдарда бір адам туралы алғашқы әсердің дәлдігінде елеулі айырмашылықтардың болуын айта отырып, бұл дәлдік таным субъектісі ретінде әрекет ететін тұлғаның мүмкіндіктерімен ғана байланысты емес екенін қайта-қайта атап өту керек. , сонымен қатар адамның алғашқы әсерімен бағаланатын адамның ерекшеліктерімен. Оның мәні тұлғаның көріністерінде өз көрінісін табатыны сөзсіз, бірақ бұл мәнді шындап ашу және түсіну үшін тұлғаны оның шындықпен барлық негізгі байланыстарынан көру керек, яғни. жұмыста, білімде және қарым-қатынаста. Адамның өзара әрекеттесуін анықтайтын бір-бірін білуі жалпы деңгейде бірдей қасиеттерге ие, яғни шындықты тану кезінде жалпы адамға тән және өзіне тән ерекше қасиеттерге ие.

Демек, өнімді имидж қалыптастыру әрекеті әлеуметтік қабылдау және қарым- қатынас процестерімен ғана шектелмейді, сонымен қатар бейне субъектінің оның өзіндік тұжырымдамасын өзгерту және жеке қасиеттерін дамыту үшін белсенді және мақсатты жұмысын қамтиды. Сонымен, көпшілік алдындағы бейнең өнімді болу үшін қамтамасыз ететін жағдайлардың ішінде субъективті және объективті жағдайларды бөліп көрсету қажет. МЕН-концепциясы мінез-құлық формаларының кешені – ұйымдасқан адамның өзіне қатысты жүйесі; бұл бірлескен әрекеттерге қатысу процесінде қалыптасатын құндылықтар. Саналы мінез-құлық адамның шын мәнінде қандай екенін көрсету емес, оның айналасындағыларға дәйекті қарым-қатынас жасау негізінде қалыптасқан адамның өзі туралы түсініктерінің нәтижесі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Максимова Р.А. Некоторые особенности восприятия дошкольниками других людей. - Л.: ЛГУ, 1967.

2. Роджерс К. Взгляд на психотерапию. Становление человека. - М.: Прогресс, 1994.

3. Рюкле X. Ваше тайное оружие в общении. Мимика, жест, движение М.: Интерэксперт, 1996.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ СТУДЕНТТЕРІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

М.А. Аманжол- педагогика ғылымдарының магистрі Н.Е. Бозғұланова- педагогика ғылымдарының магистрі К.М. Кеншілікова- педагогика ғылымдарының магистрі

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті

Аннотация: Мақалада қазіргі жоғары оқу орындарындағы студенттер мен педагогтардың имиджі туралы мәселелер қарастырылады.

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы об имидже студентов и педагогов современных высших учебных заведений.

Annotation: The article describes about the image of the students and teachers of modern higher educational establishments.

Мемлекет басшысы әрдайым өз сөзінде: «Мен сіздерге – жаңа буын қазақстандықтарға сенім артамын. Сіздер жаңа бағыттың қозғаушы күшіне айналуға тиіссіздер» -деп жастарға деген өзінің талабын нақтылап жатады [1]. Мемлекет болса, өз тарапынан жастардың сапалы білім мен саналы тәртіп алуына, қажетті мамандықты игеруіне, өз арман-мақсаттарын жүзеге асырулары үшін бар мүмкіндіктер жасап келеді. Осыларға әлемдік деңгейдегі Назарбаев Университеті, Назарбаев Зияткерлік мектептері, «Болашақ» бағдарламалары дәлел.

Көптеген жағдайлар мен мүмкіндіктер жасалуына қарамастан қазіргі кезде кейбір жастарымыз өмірдегі өз мамандықтарын қате таңдауға ұшырауда. Олар өздері ішінен қалаған мамандықты таңдаудың орнына, сыртқы ықпалдың әсеріне сай таңдау жасап жатады. Бұл болса өз кезегінде болашақтағы кейбір салалардың әлсіреуіне әкеп соғары сөзсіз. Сондай ел болашағына ықпал етуші салалардың бірі – білім саласы. Нақтырақ айтар болсақ, қазіргі кезде педагогикалық білім ордаларында ұстаз болуға құлықсыз студент жастарымыздың көбеюі. Болашақта өзін мұғалім ретінде көре алмайтын және оған тән қасиеттерге ие емес болашақ мамандардың көбеюіне не себеп? Мұның қалай алдын алуға болады? Олардың бойында өз кәсібіне тән имидж бен сапаларды қалай қалыптастыруға болатындығы қазіргі білім саласы қызметкерлерінің алдына қойылып отырған өзекті мәселелердің бірі. Өйткені, сапалы білім беру мен өз кәсібін сүйетін білікті маман елімізді индустрияландырудың және инновациялық даму жолына түсірудің басты алғышарты болып табылады. Білімсіз қоғамда прогресс, жаңа өрлеу мүмкін емес. Сол білім мен өрлеудің негізі – студент жастар.

Студент – өзін-өзі, өз орнын іздеуші, өзгелер арасында ерекшеленуге тырысатын, өзгелерге неге қабілетті екенін дәлелдеуге, өзінің қоғамда алғысы келетін әлеуметтік дәрежесін көрсетуге тырысатын қоғамның бір бөлігі болып табылады. «Өзгеден ерекшелену» қалауы студенттің барлық іс-әрекетінде көрініс табады.

Қазіргі кезде жоғары оқу орнына келгенде түрлі жастағы студенттердің түрлі түс пен стильде екендігін байқауға болады. Ал енді біреулері оқу орнында стильмен емес, біліммен және қабілетпен ерекшелену қажеттігін алға тартады. Қай-қайсысының пікірін алсақ та тек біржақты шешімге келуге болмайды, себебі қазіргі қоғамның даму кезеңінде ішкі дүниемен сырт келбетті бірдей үйлесімділікте қатар ұстап отырған жөн.

Студент имиджі сыртқы ерекшеліктермен ішкі тұлғалық сапалардың бірігуінен тұрады және ол оқу қызметінің тиімділігіне алып келеді.

Студент имиджі өзгелердің қабылдауында білім алушы тұлға ретінде көрініс табады. Көпшіліктің өз бейнесінің жағымды болғанын қалары сөзсіз. Дегенмен имидж туралы түсінік әркімде әрқалай қалыптасады.

Көптеген психолог ғалымдар студенттердің жағымды имиджін құраушы негізделген 4 басты бөлікті көрсетеді. Олар:

1)визуалды қабылдау; 2)интеллектуалды қабылдау; 3)статустық қабылдау; 4)әлеуметтік фон.

Жоғарыда аталған критерийлер негізінде студентті бағалап, оның қаншалықты жетістікке ие екендігін анықтауға болады. Ең маңыздысы да студентке келіп тіреледі, атап айтсақ оның таңдауының жағымды не жағымсыз критерийлерге ие болуы. Бір жағынан студент имиджі іш пыстырарлық әрі қызықсыз болмауы тиіс. Ол тек білім алушы тұлғасын ғана емес, сонымен бірге оның ішкі байлығы мен

«ішкі Менін» көрсете білуі қажет. Лектор әрі жазушы Брайан Трейси өз еңбегінде: “Өзгелердің сырт бейнеңе мән бермей, мінезің мен тұлғаң үшін ғана бағалайды деп үміттенудің қажеті жоқ” – деп айтқан болатын [2]. Шетелдік зерттеушілер адамнан қалатын әсердің 80%-дан астамы оның сөйлеуі мен сыртқы келбетін құрайтынын дәлелдеді. Расында да сырт бейне пікір қалыптастырудағы ең маңызды құралдардың бірі.

Студент өз бейнесін жоғалтып алмай, іскер, кәсіпкер адам имиджін таңдай алуы шарт. Сыртқы бейне ішкі мазмұнмен жарасымдылықта бола отырып, студенттің шынайы келбетін бере алуы тиіс. Сонымен бірге өзгелер үшін жасанды сырт бейне жасап, өзіңді де, өзгені де алдауға болмайды. Өзіңе тән имидж бен шынайы өзіңді табу оңай іс емес.

Имидждің төмендегідей элементтерін көрсетуге болады:

1. Қоршаған ортадағылармен қарым-қатынас жасай алу, тіл табыса білу қабілеті;

2. Өмірде белсенді позицияны ұстана алу (өзін тұйық көрсетпеу, ашық ұстау);

3. Жанашырлық пен мейірімділік көрсете білу (бейжайлық пен агрессияға қарсы);

4. Айналадағы оқиғалар мен құбылыстарға тез жауап беру мүмкіншілігіне ие болу, тапқырлық таныта білу;

5. Өз ойлай алу және ойын жеткізу қабілетін жақсы логикалық форматта көрсете алу;

6. Оң мінез-құлық мәнерін қалыптастыра алу;

7. Бет әлпеті, мимикасы (жылы жүзді, мейірімді);

8. Көзқарас стилі (көз жұмысы);

9. Күле білу, күлкі типі;

10. Алынған қозғалыс, дене қозғалысы;

11. Кеңістікте тұлғаның орналаса алуы;

12. Киім түрі мен түсі [3].

Оқу мерзімін тек қана өзін кәсібилік тұрғысынан ғана дайындауға жұмсамау қажет. Оқу орны қабырғасында болу (көпшілік, ұжым арасында) – болашақта карьераға өте қажетті психологиялық білімдерді (қарым-қатынас жасай алу, өзара бірлікте әрекет ете алу, бейімделу мен ықпал жасай алу) игеру мүмкіндігі болып та табылады.

Кәсіби имидж тұлғаның кәсіби жетістігін көрсетеді, беделінің өсуіне, кәсіби өрлеу аумағын кеңейтуге, өзін нағыз маман ретінде мойындатқызуға, түрлі кәсіби шыңдарды бағындыра алуға мүмкіндік береді. Кәсіптегі жетістік тұлғаның өз бойындағы қасиеттерін шыңдап қана қоюымен емес, оны өзгелерге жеткізе алуына тәуелді. Осыған байланысты педагогикалық қызметтегі қабілет ретінде «балаларға ұнауды» алуға болады. Әсерлілік (әсер ете алу) - бұл жай ғана ептілік емес, оның негізінде адамның өзіне деген және өзінің тартымдылығына деген сенімділігі жатыр.

Өзіндік имиджге өзгерту енгізу қажеттілігі мен оны қалыптастыруды саналы ұғынудағы алғашқы кезең өздік анализден бастау алады. Ол бірнеше кезеңдерден тұрады:

1. кезең: Адам әуелі өзін бағалайды. Бұл үшін арнайы анкеталар, сонымен бірге шартты түрде екі категорияға жіктелетін сұрақтар тізбесі (мен нені өзгерткім келеді және оны қалай жасай аламын?) қолданылады.

2. кезең: Мақсат қою. Имиджді қалыптастырудағы мақсат болашақ оқушының оқытушысы туралы жағымды, оң пікірде болып, оған сенім артып, оның ұсыныстары мен кеңестерін мұқият тыңдауы, оқу үдерісінің жемісті болуы.

3. кезең: Жоспарлау. Бұл кезеңде жағымды педагогикалық имидж қалыптастыруға мүмкіндік беретін істер жүйесі анықталады.

4. кезең: Жоспарланған істердің орындалуы.

5. кезең: Бағалау [4].

Педагогикалық оқу орны студентінің имиджін мұғалім имиджімен қатар алып отырып қарастырған жөн, себебі бірі болашақта екіншісіне айналары сөзсіз.

Қазір еліміздегі білім жүйесінде батыстық педагогика жетістіктері белсенді қолданыс табуда. Түрлі педагогикалық технологиялар мен концепциялар ендірілуде. Оқытушылар мен оқушылар түрлі саяси, идеологиялық және мәдени құндылықтар мен көзқарастарды ұстана алады. Бұл өз кезегінде оқытушы тарапынан сабырлылықты, қарсысындағы адамды тыңдай алуды, эмпатияға қабілеттілікті талап етеді.

Қазіргі кезде мұғалімдік қызмет өз биіктік дәрежесін, беделін азайтып алғаны көңілге кірбің орнатады. Әрине, бұл қызмет беделін көтеруге мемлекет те барынша жағдай жасап келеді, дегенмен тек экономикалық тұрғыдан мәселені шешу мүмкін емес. Мұғалімдік қызмет беделін көтеру мұғалімдер мен студенттердің (болашақ педагогтардың) өз қолдарында. Бұл арада педагогикалық бедел мен педагогикалық имидж ұғымдарын ауыстырмаған жөн. Себебі педагогикалық бедел мен педагогикалық имидж – әрдайым дамытушылық пен құптауды қажет етіп отыратын түрлі динамикалық жүйелер [5].

Қоғам мұғалімнің кәсіби имиджіне қойылатын талаптарды тудыра отырып, оның мазмұнына әсер етеді. Бірақ әр кезең мұғаліміне тән ұрпақтан ұрпаққа жалғасын тауып келе жатқан, өзгеріске ұшырамайтын «идеал мұғалімнің» балаларға сүйіспеншілік, мейірімділік, шынайылық, қарым-қатынасқа түсе алу секілді қасиеттері өзгеріссіз қала бермек. Өз еңбегінде В.М.Шепель: «Балаларды сүйетін және өз жұмысын ынтамен атқаратын педагог балалармен жұмысқа қажетті мінез-құлық моделдерін саналы түрде таңдай алады. Мұндай мұғалім имиджі тамаша имидж» деп көрсетеді [6].

Әр мамандықтың өзіндік бір «болмайтын» жақтары болады. Ондай жақтар мұғалімдерде де бар: ұстаз біртүсті суық болмауы қажет. «Қатардағы мұғалім деген сөз тіркесі болмауы керек, себебі мұғалім қатардағы адам бола алмайды, ал қарсы жағдайда ол мұғалім емес. Педагогикалық институтқа түсуге ұмтылған адам болашақта идеал адам болу жауапкершілігін алады, ең болмағанда болашақ оқушылары үшін» деп С.Л.Соловейчик өз еңбегінде керемет жазады [7].

Ұстаз өзгелерге керемет ықпал жасай алатын, дүниетанымы кең, мәдениетті әрі алдындағы оқушыларын сырт бейнесімен де, сауаттылығымен де, адамгершілігімен де бірден баурап ала алатын тұлға болуы керек. Сол себепті қазіргі педагогикалық оқу орындарында білім алып жатқан болашақ мұғалім атанатын студенттердің өз тұлғаларын жан-жақты жетілдіріп, шыңдала түсулері шарт.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың

«Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. –Астана, 2012 жыл [https://i news.kz/news/2013/02/21/6894365kalyptaskan_kazakstannyn_zhana_sayasi_ba.html]

2. Брайан Трейси Измени мышление - и ты изменишь свою жизнь.2009.

3. http://www.scienceforum.ru/2013/304/5568

4. http://group-global.org/ru/publication/25471

5. А.К. Мынбаева, Жаманкулова А. Имидж учителя и преподавателя вуза: сравнительный аспект. - KazNU Bulletin. «Pedagogical science» series. №2 (36). 2012.

6. Шепель В.М. Домашний имидж-консультант. Ростов-на-Дону, 2005.

7. Соловейчик С.Л. Педагогика для всех : Кн. для будущих родителей : [Для ст. возраста] / С, 365,[2] М.: Дет. лит., 1987.

ІІ БАҒЫТ. ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ- АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ

ІІ СЕКЦИЯ. ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ ЛИЧНОСТИ НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ

ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ЭТИКА АБАЯ КУНАНБАЕВА

Э.А. Урунбасарова ^- д.п.н., профессор

кафедра Социально-гуманитарные дисциплины КазУЭФиМТ, г. Нур-Султан,

е.adalovna@mail.ru.

Е.А. Юнисов

Докторант, кафедра философии, ЕНУ им Гумилева, Нур-Султан.

unisoversin@mail.ru.

Аннотация. Бұл мақалада Абай Құнанбаевтың психологиялық- педагогикалық мұрасының мазмұны зерделенеді. Осы орайда, ұлы ағартушының жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу жөніндегі ой-пікірлеріне, педагогикалық этикасына ерекше мән беріледі. Сонымен қатар Абай Құнанбаевтың «Адам бол» атты жастарға үндеуі – достық пен жолдастықтың, парыз бен ар-ожданның, батылдық пен адамдық іс-әрекеттің сұлулығының этикалық нормаларының кодексіне көп көңіл бөлінеді.

Түйінді сөздер: Абай Құнанбаев, педагогикалық әдеп, адамгершілік ұстаным,

«Адам бол», рухани-адамгершілік тәрбие, жастар, психологиялық-педагогикалық мұра.

Аннотация. В статье раскрывается содержание психолого-педагогического наследия Абая Кунанбаева. Однако особый акцент делается на взгляды великого просветителя на духовно-нравственное воспитание молодежи, его педагогическую этику. В связи с этим большое внимание уделено призыву Абая Кунанбаева к молодежи «Адам бол» - кодексу этических норм дружбы и товарищества, долга и совести, мужества и красоты человеческих поступков.

Ключевые слова: Абай Кунанбаев, педагогическая этика, нравственный принцип, «Адам бол», духовно-нравственное воспитание, молодежь, психолого- педагогическое наследие.

Annotation. The content of the psychological and pedagogical heritage of Abay Kunanbaev is considered in this given article. However, special emphasis is placed on the views of the great educator on the spiritual and moral education of young people and his pedagogical ethics. In this regard, much attention is paid to Abay Kunanbaev’s appeal to the youth “Adam bol” which is the code of the ethical norms of friendship, duty and conscience, courage and beauty of human actions.

Keywords: Abai Kunanbaev, pedagogical ethics, moral principle, “Adam Bol (be human)”, spiritual and moral education, youth, psychological and pedagogical heritage.

Не для забавы я слагаю,

Не выдумками наполняю стих.

Для чутких слухом, сердцем и душой, Для молодых я свой рождаю стих [1;107],-

так сам Абай определил предмет своего творчества. Да, именно к молодежи - к будущему своего народа обращает свое творчество Абай, а в светлое будущее, несмотря ни на какие сложности своего времени, великий мыслитель, поэт, просветитель-демократ не терял своей веры, утверждая: "Кто не испытал зла? Теряет надежду лишь безвольный ...Ведь истина, что в мире нет ничего постоянного, значит, и зло не вечно...

Разве после суровой многоснежной зимы не приходит весна, цветущая, многоводная, прекрасная?!"

И в наше сегодняшнее, не менее сложное время, с его не только социальным упадком, политическими потрясениями, но и упадком духа, разве не наполняют нас эти строки и всё художественное творчество Абая таким необходимым нам чувством оптимизма, верой в завтрашний день братского единства, дружбы, мира и благоденствия во всех государствах нашего нового содружества и процветания родной Республики Казахстан?

Творчество Абая является действительно своеобразной "энциклопедией казахской жизни", настолько оно полно и глубоко, а главное, с невероятной смелостью и критической остротой охватывает все стороны социальной и духовной жизни казахов второй половины XIX и начала ХХ века.

Если обратиться к педагогическим взглядам Абая, формировавшимся в прошлом столетии, в условиях феодально-родового строя, то мы можем еще раз убедиться в их чрезвычайно современном звучании, так как в них, на наш взгляд, отражены основополагающие общечеловеческие и своевременные проблемы психолого-педагогической теории и практики. Вот некоторые из них:

Лишь знаньем жив человек, Лишь знаньем движется век,

Лишь знанье - светоч сердец…[1; 61]

Ощущения как первая ступень познания: "Видя глазами, слушая ушами, держа руками, пробуя на язык, нюхая носом, человек познает мир". Отсюда следует, что обучение должно быть развивающим и воспитывающим, то есть умеющим не только учитывать особенности детской психологии, но и воспитывать у детей новые положительные черты характера:

• вера в роль воспитания и формирования личности: "Если бы в моих руках была власть, я отрезал бы язык всякому, кто говорит, что человек неисправим";

• труд как одно из главных средств воспитания; люди труда святые люди - "адамнын аулиесi";

• взаимодействие трудового воспитания с умственным, эстетическим, нравственным и т.д.

Из всего многогранного педагогического наследия Абая мы попытаемся сделать акцент на его нравственных воззрениях, на его педагогической этике, так как сегодня, когда у нас так легко рушатся кумиры и их идеи, только вчера являющиеся неукоснительным руководством к действию, когда каждый день приносит горькие сведения о катаклизмах в социально-экономической и, конечно же, в, духовно- нравственной жизни общества, что самым бедственным образом сказывается на нравственном облике и поведении подростков и молодежи (нигилизм, эгоцентризм, отчуждение, правонарушения и преступления), как никогда нам нужен Абай с его общечеловеческой нравственной концепцией формирования душ молодого поколения.

Обратимся же к мыслям Абая о человеке, его назначении в мире и путях его нравственного совершенствования, - и мы еще раз убедимся в их актуальности, в том, что их можно взять на своё духовное вооружение как в своей профессионально-педагогической деятельности, так и в собственном нравственно- этическом самоусовершенствовании.

Абай не писал специальных психолого-педагогических трудов и не занимался профессиональной педагогической деятельностью. Но почти все без исключения произведения пламенного наставника молодежи пронизаны дидактическими и нравственно-этическими назиданиями, опирающимися на интересы, идеалы и мудрость трудового народа, на творчество предшествовавших ему представителей общественной мысли народов Востока и Запада. Например, о влиянии поэтов Востока сам Абай так говорит в четверостишье, написанном им в четырнадцать лет - в 1859 году:

Шамеи, Саади, Физули, Хафиз, Навои, Сахали,

Фирдоуси - молодому поэту, Великие, вы помогли!

Нравственно-этические взгляды Абая явились отражением, таким образом, нравственной жизни казахов второй половины ХIХ века, а любовь к простому труженику определила гражданское и нравственное кредо просветителя, заложенное в основу разработанных им прогрессивных для своего времени и по- прежнему актуальных в паше время нравственно-этических идей.

Ну разве не актуальны сегодня мысли Абая о формировании нравственных принципов и нравственных норм поведения в процессе самой жизни в противовес религиозному учению о "божественной предопределенности" морали? По мнению Абая, человек не рождается с какими-то готовыми качествами личности. Все понятия о добродетели и пороке, все правила поведения приобретаются в процессе его жизни и деятельности. Он призывает молодых:

Не кидайся на всё сгоряча, Дарованьем своим гордись:

И ты, человек, кирпич мирозданья -

В зданье жизни самой ложись. [1; 169].

Ну чем не современный научный личностно-деятельностный подход к изучению и воспитанию человека?

Абая привлекает этический и эстетический облик человека, его образование и воспитание, мир его чувств и интеллекта, его идеалы и цель жизни.

Различие между людьми, их неодинаковость в нравственном отношении Абай вполне логично объясняет ролью среды. По Абаю, решающая роль среды в формировании человека имела важное значение для научного объяснения и источников нравственности.

Причем в моральной переделке личности исключительное значение просветитель-демократ придавал роли воспитания и возлагал на него свои надежды.

Моральное сознание самого Абая, безусловно, определило его время, и на борьбу против старого мира его толкало, прежде всего, нравственное возмущение отсталостью, угнетенностью своего народа. Как было сказано выше: "Адам деген данкым бар - Я горд тем, что я человек!", с которой он обращается, прежде всего, к молодежи. Этический смысл абаевской формулы "Адам бол!" состоит в высокой оценке роли и назначении человека в жизни. В его понимании человек должен в себе сочетать разум и гуманность, трудолюбие и образованность, дружбу и любовь. Он не успевал напоминать современникам, что солнце и луна - украшение небес, леса и ягоды - украшение гор, а украшение земли - человек!

А как часто не только современники Абая, но и мы, вступившие в XXI столетие, забываем об этой высокой, прекрасной миссии человека на земле - быть её украшением, нередко теряя время, силы и здоровье во всевозможных щедро "дарованных" нам нашей действительностью мелочных конфликтах, конфронтациях, стрессовых ситуациях, нередко нами самими же создаваемых.

Придавая первостепенное значение роли воспитания и становления человека и борясь против тех, кто пытался пороки людей объяснить предписанием рока, судьбы, Абай подчеркивал, что человек не от природы получает нравственные качества, он становится нравственным или безнравственным лишь в процессе воспитания.

Кто же является воспитателем ребенка? Конечно же, это, прежде всего, люди, которые его окружают. Их Абай делит на три группы. Абаевскую градацию нам можно взять на вооружение в руководстве воспитательным процессом для выяснения упущений, а также предупреждения отклонений в нравственном формировании подрастающей личности. Итак, какие же это группы?

Во-первых, это, по Абаю, родители, братья, сестры, то есть семейное, родственное окружение ребенка. Во-вторых, это учителя, воспитатели, наставники, то есть взрослые люди, профессионально отвечающие за воспитание ребенка. И, в-третьих, это сверстники, друзья, товарищи ...

Но Абай делает чрезвычайно важный нравственно-этический вывод: кто из этих категорий людей наиболее уважаем детьми, кому из них они больше верят,

влияние того оказывается наиболее сильным. Любимый человек есть первый и главный наставник детей!

В своих назиданиях Абай неоднократно напоминает, что нравы казахских детей портятся из-за неправильного воспитания их родителями и наставниками, а также в результате пагубного влияния невежественных сверстников.

Небезынтересны нам сегодня выявленные Абаем три рода ошибок семейного воспитания. Он утверждал, что родители, желая иметь детей, ставят перед собой троякую порочную, расчетливую цель. Во-первых, хотят видеть, в лице своих детей наследников, во-вторых, богомольцев после смерти, и, в-третьих, кормильцев на старости лет. Все эти цели Абай называет эгоистическими и считает не отвечающими задачам воспитания.

Вот как образно и остро Абай писал, обращаясь к родителям в своём "Десятом слове "Назиданий": "Что ты хочешь наследовать своим детям: своё имущество? Свою собачью жизнь и муки? - Имущество не останется без хозяина: лежа на смертном одре, не ревнуй его к людям, пусть достанется другим. Чтобы наследовать свою собачью жизнь и муки - совсем нe следует иметь детей. Это безжалостно.

Ты хочешь, чтобы после твоей смерти твои дети молились за тебя, избавили тебя от грехов? Не беспокойся о своих грехах после смерти. Если при жизни ты людям сделал добро, то много будет молящихся за тебя, а если же ты причинил людям зло, то молитва одних детей не от чего не избавит.

Ты хочешь, чтобы дети кормили тебя в старости? Пустая вера. При твоем воспитании, когда ты сам заранее прививаешь им эгоистические нравы, они не будут думать о тебе, скорее, следуя твоему эгоистическому примеру, будут думать о своих выгодах". [2; 293].

Абай делает вывод о том, что невежественные родители в результате неверного понимания своих целей и задач воспитывают нравственно искалеченных людей.

Недостатки системы воспитания и обучения в современных мусульманских школах Абай видит в невежественности и безнравственности самих наставников

- мулл, и результаты их обучения клеймит убийственной фразой: в духовных школах преподают полумуллы, поэтому из них выходят полулюди. Абай горестно сетует, что абсолютное большинство молодежи вообще остается вне образования, а те немногие, которые воспитываются в мектебах и медресе, со временем становятся низкими подхалимами, жалкими карьеристами, себялюбивыми эгоистами, ленивыми невеждами.

Эти отрицательные моральные качества, присущие современникам Абая, страшно живучи и в избытке встречаются, к сожалению, в людях и нынешних поколений. Вот почему обращение к советам и нравственным заповедям великого Абая, несомненно, может очень нам помочь в преодолении собственного нравственного несовершенства и особенно в воспитании молодого поколения.

Выдвигая свой нравственный принцип "Адам бол!" в цикле моралистических поэтических произведений, Абай разрабатывает для молодежи целый кодекс этических норм дружбы и товарищества, любви в супружестве, долга и совести, мужества и красоты человеческих поступков, говорит о положительных и отрицательных качествах характера, о добре и зле, о роли науки и ученых в нравственном совершенствовании человека. В этом отношении характерны такие произведения, как "Жигиты, дорог смех, не шутовство", "В интернате учатся" и многие другие. Если в одних стихотворениях Абай учит, что надо делать, чтобы стать человеком, то в других он учит, чего не надо делать, чтобы стать человеком. Например: "Не щеголяй вещами", "Измучен, обманут я всеми вокруг", "Я много мудрых слов сказал", "Разделившись на партии" и др.

Высоко оценивая роль воспитания в изменении нравов людей, Абай определяет нравственные цели воспитания и образования. Высшая цель воспитания, по мнению Абая, сделать из ребенка труженика и патриота, а цель обучения - познание вселенной, приобретение знаний, получение образования и профессии. Воспитание и обучение или, как бы мы сегодня сказали, целостный педагогический процесс, имеют единую цель – сформировать высоконравственного, культурного, образованного человека, служащего народу, живущего его интересами, мыслями и чаяниями. Нам представляется, что Абаем на столетие раньше определена современная цель гуманизации и демократизации образования и воспитания.

Главными средствами духовно-нравственного воспитания Абай считает труд и просвещение народа.У него нет почти ни одного произведения ни в поэзии, ни в прозе, в котором не говорилось бы о значении труда в жизни человека. Абай воспевает труд как жизненную потребность человека и как основу его нравственности. Человек труда есть истинный носитель добродетели, он, по Абаю, "адамнын аулиесi" - святой человек.

Что касается науки, просвещения, то Абай считает их универсальными средствами для разрешения всех нравственных проблем, То есть воспитание в молодом человеке стремления к знанию, к разумности - это уже формирование понимания им одной из основных нравственных обязанностей человека. Нравственные качества человека ставятся в зависимость от уровня его умственного развития. Мы можем критиковать Абая за эту прямолинейную параллель и утверждать, что, к сожалению, далеко не всегда наблюдается подобное соответствие. Но разве Абай не пытался дать нам идеальную модель этого соотношения, пытаясь доказать необходимость сделать этику научной, а науку - этичной, нравственной?

Один из путей достижения этого идеального соотношения Абаю видится в благоразумной умеренности - кaнағaт ету. Умеренность (чувство меры) у Абая в потребностях и тем более в поступках выступает как единая нравственная категория, нравственная заповедь, "Имей во всем меру. Знать меру всему и всего - большое дело. Не запутывайся в мыслях, не лишайся здравого рассудка. В еде, в питье, в смехе, в одевании, в развлечениях, в любви, в объятиях, в поцелуях, в

страсти к богатству, даже карьеризме и хитрости - во всем имеется мера. Все, что сверх меры - зло". [1;152].

А меру человеку, говорит Абай, должна подсказать совесть, являющаяся нравственным регулятором поступков и поведения. Совестливый человек чувствует свою моральную ответственность перед окружающими людьми, так как совесть - это самооценка личностью своих поступков. А чтобы вовремя удержать себя от безнравственных поступков, Абай предлагает постоянные самоотчеты перед своей совестью "раз в день, или раз в неделю, или" хоть раз в месяц" думай о том, "как ты за это время вел себя в жизни, совершил ли ты поступок, соответствующий благу и разуму, не совершил ли ты того, в чем следует раскаиваться? А ведь может случиться и то, что и вспомнить-то будет нечего". И настоятельно советует: "Думай о том, как ты провел свою жизнь и заметил ли ты, запомнил ли ты, как провел её".

Таким образом, Абаем формулируются, в его поэзии и прозе наиболее общие нравственные принципы его высшего этического идеала "Адам бол!". Это, во- первых, трудолюбие, во-вторых, стремление к знанию, разумности, в-третьих, умеренность, в-четвертых, совестливость и, в-пятых, самоконтроль, самовоспитание, самодисциплина, саморегулирование.

Если люди будут, подчеркивает Абай, совестливы, знать меру, подвергать себя самокритике и самоконтролю, то они избавятся от пороков и станут благонравными.

Список литературы:

1. Кунанбаев А. Избранное. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1988. - 340 с.

2. Антология педагогической мысли Казахстана /Сост. К.Б.Жарикбаев, С.К.Калиев. - Алматы: Рауан, 1995. - 512 с.

ҰЛТТЫҚ ДҮНИЕТАНЫМ ЖӘНЕ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ САБАҚТАСТЫҒЫ

Г.Р Бахтиярова - п.ғ.к, профессор

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ, Ақтөбе, Қазақстан,

aibol04@mail.ru

А.А Мейірханова - п.ғ.магистрі, оқытушы

Қ. Жұбанов атындағы АӨУ, Ақтөбе, Қазақстан,

aidon1395@mail.ru

Аннотация: Мақала мазмұнында қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениетіндегі ұлттық дүниетаным және рухани-адамгершілік тәрбие сабақтастығы, олардың байланысы туралы сөз етіледі.

Түйінді сөздер: дәстүрлі педагогикалық мәдениет, тәрбие мәдениеті, ұлттық дүниетаным, тәрбие, рухани-адамгершілік.

Аннотация: Содержание статьи касается преемственности и взаимосвязи национального мировоззрения и духовно-нравственного воспитания в традиционной педагогической культуре казахского народа.

Ключевые слова: традиционная педагогическая культура, культура воспитания, национальное мировоззрение, воспитание, духовно-нравственное воспитание.

Annotation: The content of the article concerns the continuity and interconnection of the national worldview and spiritual and moral education in the traditional pedagogical culture of the Kazakh people.

Keywords: traditional pedagogical culture, culture of education, national outlook, education, spiritual and moral education.

Өткендегі педагогикалық мұраға деген қызығушылықтың тұрақты өсуі ұлттық мәдениет кеңістігін таным мен тәрбие процесі тұрғысынан объективті зерттеп, зерделеудегі қарама-қайшылықтардың шешім табуынан туындайтыны заңды құбылыс.

Ұлттық дүниетаным туралы қазақ халқының философиялық ойларының ерекшеліктерін талдап қарастырған шығыстанушы ғалым, философ М.Е.Орынбеков «Предфилософия протоказахов» атты еңбегінде: «Мировоззрения является системой духовно-практического освоения действительности, внутри которой представлены в совокупности знания и убеждения, нравственные идеалы людей и регуляторы социального поведения, политические ориентиры, психологическое и эстетическое отношение к окружающему миру», - деп жазады [1, 106 б.]. Ғалымның осы тұжырымы бізге дәстүрлі педагогикалық мәдениет пен қазақ халқының ұлттық дүниетанымының өзара байланысы рухани-адамгершілік тұрғыдан тұлға қалыптастырушы маңызды фактор ретіндегі мәнін айқындап көрсетеді. Осындай пайымдаулар бізді қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен ұлттық дүниетанымының қалыптасып, дамуы арасында диалектика заңдылығына

сәйкес сақталған тығыз табиғи байланыс пен сабақтастық, тәуелділік бар деген тұжырымға әкелді.

Дүниені этникалық бейнелеу моделінен немесе ұлттық дүниетанымды құрайтын құрылымдық компоненттер жүйесінен адамдардың уақытты, кеңістікті, тарихты, әділдікті, құқықты, жер бетіндегі айрықша тылсым бір күшке деген қатынасты, тұлғаны, адамның әр жас кезеңін, отбасы қатынасын түсіндіруін, байлық пен кедейлікті бағалауын т.т. ажыратып қарауға болады. Соның ішінде, әсіресе, этникалық дүниетанымдағы адамзат тарихының әр кезеңіне тән және жер бетіндегі барлық халықтарға ортақ маңыздысы – этникалық құндылықтар жүйесі деуге болады. Бүгінгі жер бетіндегі әр халық сан мыңдаған жылдар бойы өзінің этникалық өмір сүруі барысында өзіндік мәдениетті құрайтын рухани құндылықтар жүйесін жасап, жинақтаумен қатар, олардың шашауын шығармай сақтай білді.

Этнотабиғи орта – кез келген этностың өмір сүруінің кепілі, оның өзіне ғана тән айрықша мәдениетінің, әсіресе, тамыры терең тәрбие мәдениетінің негізі болып табылады. Қазақ халқында да өзге халықтардағы секілді, әлем бейнесін этникалық тұрғыдан таныту балаға ерте жастан бастап арнайы ұйымдастырылған білім мен тәрбие беру институттарынсыз-ақ, күнделікті қарапайым тіршілік жағдайында меңгертілді. Ұлттық дүниетанымның меңгертілуі түрлі жағдайларда, түрлі деңгейлерде ересектер мен балалар арасындағы өзара әрекеттер мен қарым- қатынастар барысында жүзеге асып отырады. Бұл ерекше жүйе бүгінгі күнде де өз жалғасын тауып отыр. Сан алуан қажеттіліктер мен адами құндылықтар жүйесін, әдеттер мен дәстүрлерді меңгеру, оларды жеке адамның іскерлік, дағдысына айналдырып, күнделікті өмірде қолдануға машықтану тәжірибесі ұлттық тәрбие жүйесінде жинақталған.

Халықтық тәрбие – халықтың тарихи-мәдени өмірінің бөлінбес бір бөлшегі, өмір қажеттілігінен туған күрделі табиғи, үздіксі жүретін, қарама-қайшылыққа толы қоғамдық құбылыс. Ал, халықтық педагогика – бұл әр халықтың ұрпақ тәрбиесі жөнінде жинақталған тарихи, мәдени тәжірибесі [2].

Ұлттық дүниетанымды құрайтын білімдер жүйесі уақыт өзгерістерінің ықпалына қарамастан сақталып, аға ұрпақтан кейінгі жас ұрпаққа өз жалғасымен беріліп отырады. Әсіресе халық санасынан берік орын алған адамдық игі қасиеттердің, әдеп нормаларының сақталып, жас ұрпақ бойында қалыптасуына ықпал етеді. Ұлттық мәдениетте жинақталған және қазақ халқына ғана тән құндылықтар мен құндылықтар бағдарын, қажеттіліктер мен қызығушылықтарды, әдеттер мен дәстүрлерді, нақты мінез-құлық үлгілері мен нормаларын этностың ұлттық санасы, ұлттық менталитеті (мінез-құлқы) және ұлттық дүниетанымы анықтайды.

Өзге халықтар секілді қазақтарға да дүниені танудың өзіндік көп құрылымды, күрделі жүйесі тән. Әрине, қазақ халқының дүниетанымындағы орын алған барлық құндылықтар жүйесін бір ғана мақала көлемінде толықтай дерлік талдап шығу мүмкін емес, сондықтан біз осы көзқарасымызда халық тұрмысында, тіршілігінде ата-бабамыздан жалғасын тауып, күні бүгінге дейін сақталып келе жатқан маңызды, айрықша мәнге ие негізгі базалық құндылықтар жүйесіне ғана қысқаша тоқталып өтуді жөн көрдік. Жалпы біз адамды өмір сүру барысында бір сәтте

күрделі үш құрылымды жүйеде: ең алдымен ақыл, сана иесі ретінде және әлеуметтік, табиғи тіршілік иесі ретінде көріп, танимыз. Сондықтан да, біз осы философиялық көзқарасты ұстана отырып, қазақ халқының тарихи, қоғамдық- әлеуметтік, мәдени өмірінде қалыптасқан құндылықтар жүйесінің: адам, табиғат және қоғам қарым-қатынастарын ғасырлар бойы реттеп келген дүниетанымдық көзқарастарға қатысты жекеленген түрлерін ғана ажыратып,қысқаша талдап қарастыруды жөн көрдік.

Бұл орайда біз ең алдымен бүгінгі ғылыми педагогикадағы оқушы дүниетанымы ұғымына түсінік бере кеткенді жөн көрдік. Қазіргі тәрбие туралы

«Педагогика» ғылымы: «Дүниетаным дегеніміз – объективті дүниеге және ондағы адамның алатын орнына, адамның өзін қоршаған шындыққа және өзіне қатынасы туралы көзқарастар жүйесі, сонымен қатар осы көзқарастарға тәуелді адамдардың өмірлік позициясы, олардың сенімдері, мұраттары, таным және іс-әрекет принциптері, құндылық бағдарлары» деген анықтама беріп, дүниетанымның төрт құрамды бөлігін: ғылыми білім жүйесі, дүниетаным, сенім, адам мұраты деп ажыратып көрсетеді [3, 102 б.]. Педагогикалық зерттеулердегі ғылыми дүниетаным жөніндегі осындай анықтамалар ұлттық дүниетаным құрылымына енетін жүйені талдап, анықтауға да бағыт-бағдар береді.

Әр халықтың дүниетанымдық моделіндегі басты құрылымдық элементтің бірі ретінде, табиғат – адамды өзіне табындырушы, сыйындырушы т.б. ретінде түрлі айрықша мәндегі орынға ие.

Халқымызға тән ежелгі дүниетаным проблемасын терең зерттеп, құнды ғылыми пайымдаулар жасап жүрген ғалым М.Орынбековтің пікірінше: «Қазақтың ата тегінің болмыс шындығына тікелей жақындығы – олардың бақылайтын, қабылданатын, дүниеге сезімдік тұрғыдан жақын болуы, бұл болмыспен тамырластығы уақытты, кеңістікті, адамның ішкі дүниесін, тіршілік етудің басқа да жақтарын, болмыс мәнін, ар-ождан (устои) бастауларын түсінуінен өз көрінісін тапты. Мұның бәрінің нақты өмірде нақты түп тамыры бар, осыдан келіп, басқа ешбір дүние түсінігімен шатастыруға болмайтын дүниенің ұлттық образы, дүниетанымы пайда болады» [4, 86 б.]. Ғалымның ұлттық дүниетаным жөніндегі дәл осы тұжырымын қолдайтын көзқарастарды қазақ философиясының қалыптасу негіздері туралы ғылыми еңбектер жазып жүрген өзге де авторлар зерттеулерінен табуға болады [5, 93 б.].

Бір байқалатын ерекшелігі қайсыбір этноста болмасын табиғат дүниесін қабылдау ең алдымен, сол халықтың уақыт пен кеңістікті қабылдауынан көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда уақыт пен кеңістік біздің ұлттық ойлау жүйеміздегі маңызды да, негізгі ұғымдар болып табылады. Қай халықта да уақыт пен кеңістікті қабылдау белгілі бір мәдени, шаруашылық ортаға сай туындаған қажеттіліктер негізінде қалыптасқан. Уақыт пен кеңістікті түсіну, қабылдау, оған бейімделу әр халықта өзіндік бір айрықша ерекшелікке ие. Ал көшпенді өмір салтын ұстанған халықтарда уақыт пен кеңістік бір тұтас болып келеді. Көшпенділердің өмір сүруі мен тіршілік тынысы, дүниеге көзқарасы, қарым-қатынасы осы тұтастық негізінде құрылған. Тіпті қазіргі қазақтардың ойлау жүйесінде де уақыт пен кеңістік туралы көпшілік түсініктер өзінің алғашқы қалпын сақтап қалған деуге болады. Мысалы,

«ұзақ» сөзі халық ұғымында уақыт пен кеңістікке қатысты бірдей қолданылады.

Бұған «ұзақ жол», «күн ұзақ», «жол ұзарту», «уақытты ұзарту» т.б. сияқты тіркестер дәлел болады [6, 196 б.]. Сол сияқты тілімізде күні бүгінге дейін қолданыс тауып келе жатқан уақыт өлшеміне қатысты «қас пен көздің арасында»,

«көз шырымын алғанша», «сүт пісірім», «ә дегенше», «бие сауым», «ет пісірім» деп келетін және т.б. өлшемдік атаулар көптеп кездеседі. Халық уақытты анықтауда өзіндік бай тәжірибе жинақтап, оны қолданудың сәті мен жолдарын және соған лайықты сөз өрнектерін де таба білді. Жылды, тоқсанды, айды, аптаны, тәулікті бөлудің шаруашылыққа сай реті мен ыңғайын да ұтымды ойластыра білді [7, 48-50 б.].

Сонымен бірге уақыт межесін «күн», «түн», «тәулік», «апта», «ай», «тоқсан»,

«жыл» т.т. деп ажыратып бөлсе, ал уақыт мезгілдерін анықтап, оның жиеліктерін жіктеп, ажыратуда халық ұғымындағы теңеулер мен өлшемдер түрі өте бай. Оған қазақ тіліндегі «күн арқан бойы көтерілді», «таң сәрі», «таң ата», «елең алаң»,

«шаңқай тал түс», «түс қайта», «бесін», «екінді», «кеш», «күн бата», «ымырт»,

«іңір» «намаздыгер», «ақшам», «қас қарая», «түн қараңғысы» т.б. көптеген түсініктер дәлел. Сондай-ақ, кеңістікті халқымыз «иненің көзіндей», «тырнақтай»,

«алақандай», «бір сүйем», «ұлтарақтай», «қамшының сабындай», «бір аттам»,

«құрық бойы», «есік пен төрдей», «жердің түбі» деп те шебер қиыстырып, оңтайлы сөз тауып белгілей білген. Осы айтылғандардан біз тек уақыт пен кеңістік шамасын анықтаудағы мүмкіндігін ғана емес, қазақ халқының таным-түсінігінің, ақыл- ойының тереңдігін, кеңдігін және әр нәрсенің байыбына барлап, бағдарлаудағы даналығын, ана тіліміздің бай сөздік мол қорын, тілдік қабілеті мен мәдениетінің жоғарылығын көреміз. Осылайша қазақтар тіршілік ету барысында ашық аспан астында жүріп сан ғасырлық жинақталған тәрбие тәжірибесі негізінде ұрпағының бойына рухани-адамгершілік қасиеттерді сіңіріп, жан-жақты тәрбиелеп, өмірге, еңбекке бейімдеді. Халықтық тәрбиенің осындай құралдары жас ұрпақтың жандүниесін рухани тұрғыдан байытып, адамгершілікке, әдепке баулыды. Осы айтылған дәлелді тұжырымдар, біріншіден, қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті мен адамгершілік тәрбиесі бастауының тамыры тереңде жатқандығын көрсетсе, екіншіден, оның даму деңгейінің жоғарылығын, өміршеңдігін, шынайы, нақты өмір тәжірибесімен байланыстылығының айқын дәлелі.

Тұтастай алғанда біздің халқымыздың кеңістік туралы түсініктері полифункционалды болып келеді. Әсіресе, педагогикалық маңызы өте жоғары, айрықша мәнге ие кеңістік туралы түсініктер қазақтарда «туған жер», «ата жұрт»,

«Отан», «туған ел» ұғымдарымен тығыз байланысты. Қазақтар «Отан оттан да ыстық» деп, бала санасына өз елі мен туған жерінің қадір-қасиеттерін ерте жастан ұялатуға тырысады. Әр азаматтың борышы – туған елін, жерін сүюі. Қазақтар қашан да өз ұрпағын тәрбиелеуде жеке қара бастың қамын ойламайтын, халқына пана боларлық бойында адамгершілік қасиеттері жоғары азамат тұлғасын қалыптастыруды мақсат тұтқан. Туған жер, ел туралы халық ұғымындағы танымдық-тәрбиелік тұжырымдар мақал-мәтелдерімізден айшықты орын алып, ұрпақ тәрбиесінде шебер қолданылған. Оған «Ел іші алтын бесік», «Атадан жақсы ұл туса, елінің қамын жейді, атадан жаман ұл туса, елінің малын жейді», «Ырыс, береке – елде», «Туған жердің ауасы – Дерттің шипа – дауасы» деген халықтың

даналық ойлары дәлел. Бұл айтылған халықтық мақал-мәтелдер бүгінгі тұлға тәрбиесінде де өз мәнін жойған жоқ.

Жалпы халық түсінігінде жиі айтылатын «Отан» сөзі көп өлшемді, көп мәнді, күрделі ұғым деуге болады. Қазақ халқында бұл ұғым адамның қай жақта туғанын, әрі қай жерде тұратынын анықтауда да қолданылады. Сонымен қатар «Отаным» деп қазақта ата жұрттың мекенін, ата-бабасының сүйегі жатқан жерді де айтады. Мәселен, оған түрлі тарихи кезеңдерде шет ел, жер асып кеткен адамдардың бүгінгі ұрпағының өз ата-бабасының кіндік қаны тамған жерді, ата мекенін аңсап,

«өз Отаным» деп, қайта оралып жатқандары нақты дәлел. «Отан» ұғымын бір ғана халыққа тән тек этникалық категория ретінде алып қарау дұрыс емес деген көзқарастар да орын алатындығы ақиқат. Өйткені қазақ топырағында дүниеге келген немесе елімізді мекен етіп жатқан өзге ұлт өкілдері де Қазақстанды өз Отаным деп, санайтыны белгілі. Сондықтан біз бұл түсінік этникалық мәннен гөрі белгілі бір жеке адамға, тұлғаға қатысты ажыратылып айтылуы тиіс деп білеміз. Мәселен, кейбір адамдар туған жерін емес, өзінің ұзақ уақыттар бойы қоныс тепкен, үйренген жерін немесе ата-бабасының сүйегі жатқан жерді Отаным деп қабылдауы да ықтимал. Біздің пайымдауымызша, «Отан» ұғымы – жалпы адамзат баласына тән, ортақ, әрі жеке даралық мәнге ие қасиетті категория. Қазақ халқының санасында «Отан» ұғымы адамның кіндік қаны тамған, ана құрсағынан шығып, алғаш дүние есігін ашқан туған жерге қатысты айтылатын қасиетті ұғымның бірі. Қазақтар туған жерді ата-бабасының өткен өмірімен тарихи сабақтастықты жалғайтын айрықша қасиеттерге ие орындардың жиынтығы ретінде де қабылдайды. Мәселен, бұған ата-баба мазары, ата жұрттың қорымы, әулиелер жатқан қасиетті жерлер, тау-тастар, өзен-сулар т.т. дәлел. Қазақ халық түсінігі бойынша «қасиетті деп нені айтамыз» деген ойын жан-жақты жүйелей келе, С.Кенжеахметұлы: «киелі орындар – әулие-әмбиелердің, батырлар мен би- шешендердің, атақты адамдардың мекен жайлары, қабірі, мешіті киелі, қасиетті деп саналады. Мұндай орындарға халық әдейі барып зиярат етеді, түнейді, тілек тілейді», - деп өзіндік жалпыға ортақ көзқараспен үйлесімді түсінік береді [8, 71 б.].

Көбіне бұл орындар кейінгі жас ұрпаққа ата жұрт пен ел тарихынан, ата-баба өмірінен, түрлі тарихи кезеңдер мен уақиғалардан сыр шертіп, этникалық мәні терең, рухани құнды деректерді жеткізуімен қадірлі де, қасиетті, әрі жоғары танымдық-тәрбиелік мәнге ие. Сондықтан да, қазақтар үшін қай тарихи кезеңде болмасын туған жер қадірлі, қасиетті мекен саналады. Осы орайда халық санасынан орын алған бірқатар тыйымдар негізінде қалыптасқан әдет, дағдылар да халық әдебі ретінде сақталып, адамдар өмірінде орнығып, айрықша дәріптелетіндігін айта кету де маңызды. Мысалы, қорымға қарап қол шошайтуға болмайды, ол аруақтарды сыйламаудың белгісі. Бата қылған немесе көңіл айтқан адамдар басқа үйге кірмейді. Бұл да аруақты сыйлау мен адамгершіліктің көрінісі. Ал ата-ана, туған-туыстар қабіріне барып, дұға оқу – әрбір тірі адамның парызы деп қабылдаймыз.

Ұлттық менталитетіміздегі кеңінен көрініс табатын әрі рухани болмыстың бастауы архетиптердің бірі де осы ислам дініндегі ата-баба аруағына деген адамның айрықша сыйластық сезімімен тығыз байланысты.

Ғылыми пікірлерге сүйенсек: «архетип – бастау, образ деген түсінікті білдіреді. Басқаша айтқанда, архетип – адам психикасындағы алғы бастаулар бейнесі. Архетип адамзат мәдениетінің, символдарының негізінде априрды (тәжірибеге дейін – Б.Г.Р.) түрде қатысып отыратын құбылыс» [9, 121 б.]. Біздің ұлттық танымымызда архетип адамның рух күшінің негізгі көзі болып табылады.

«Өлі разы болмай, тірі байымайды» дегендей, қазақ халқында ата-баба аруағына деген құрмет сезімдерімен қатар, аруақ күшіне сену де күні бүгінге дейін өзіндік орын алады. Мәселен, қазақ баласының қандай да болмасын басына түскен қиындықты жеңуінде, аурып, сырқаған, қиналған сәтінде ата-баба аруағына сыйынуы – қазірге дейін сақталып, халық арасында кең таралған құбылыстың бірі. Қазақ халқы қандай да бір қиын-қыстау шақтарда аруаққа сыйынып, аталар рухына бас иіп, «Аруақтар жар бола көр, қолдай көр» деп тілек тілеп, оған сенген. Ата- бабаларымыздан әлі де жалғасын тауып келе жатқан өлі аруаққа деген құрмет дағдылары қашан да қазақтар үшін бойына қуат беретін рухани күш көзі, руханилықтың, имандылықтың бастауы болып қалады.

Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымынан хабардар ететін тәрбие мәдениетінің тағы бір бағыты – уақыт есебін айқындаудағы мүшел жылы есебін жүргізу тәжірибесі туралы да айтуға болады.

Қазақтар адамның жас мөлшерін де осы мүшел жылымен есептеген. Адам жасына қарай мүшел жылды анықтағанда сәбидің құрсақтағы мезгілін есепке кіргізіп, алғашқы мүшел 13 жыл да, қалған кездегі мүшел 25, 37, 49, 61 және т.б.

«мүшел жасы» деп есептелген. Бұл кезеңдер қазақта адам өмірінде әрбір 12- жылдан 13- жылға қараған уақытта болатын қатерлі, аса бір ерекше кезең ретінде қабылданатын наным да бар. Қазақ халқы мүшел жасқа аяқ басқан бала тәрбиесіне ерекше назар аударып, сол жасқа аяқ басқанда садақа беріп, түрлі қауіп, қатерлерден сақтанып жүруді ескертіп отырған.

Әр жылдың басы күн мен түннің теңелген кезі 22 наурызға сәйкес келеді. Бұл күні Шығыс елінің бүкілхалықтық жаңа жыл мейрамы – Наурыз тойланады.

«Наурыз» – парсының нау – жаңа, руз – күн, яғни жаңа күн деген сөзінен шыққанны белгілі. Қазақтар үшін бұл күн жаңа жыл, ырыс, береке, мереке, жыл басы деп есептеледі. Жылдың құт мезгілі, жылдың алғашқы айы, төл басы есебінде де наурыз айына бүкіл халық құрметпен қарап, қасиетті ай деп бағалаған.

Ескі жыл санау бойынша осы айдың 14-ші жұлдызынан келетін наурыз мерекесі ағайын-туыс сыйластығы, бауырластық пен бірліктің, берекенің бастауы ретінде халық арасында кеңінен тойланады. Әсіресе, Қазақстанның батыс өңірлерінде (Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе) күні бүгінге дейін 14-ші наурыздан басталатын ағайын-туыс, ауыл-аймақ арасына кеңінен таралған «көрісу» дәстүрі халықтың асыға күтетін «Ұлыстың ұлы күні» саналатын наурыз мерекесінің бастауы деуге болады. Бұл ең алдымен үлкенді сыйлау, құрметтеу болса, екіншіден, ағайын-туыс арасындағы сыйластық, береке, бірліктің белгісі [10, 103 б.].

Осы айда «Наурызнама» тойы өтіп, халық жеті түрлі тағамнан жасалған

«Наурыз көжеден» дәм татады және «Наурыз бата» беріліп мереке ерекше атап өтіледі. Бұл күн жақсы тілектердің айтылып, адамдардың бір-бірімен көрісіп, бірін-бірі құттықтап, кешірім жасау, табысу секілді адамгершілік қасиеттердің

айрықша көрініс беретін күні, әсіресе, кейінгі жастар үшін үлкендер үлгі-өнегесін алып, терең тәлім-тәрбиенің берілетін күні.

Тұжырымдай келе айтқанда ұлттық дүниетанымнан айрықша орын алатын жоғарыда мазмұндалған қайсыбір ұғым, түсініктер болмасын өзінің мағыналық, мазмұндық тереңдігімен, өміршеңдігімен өте құнды, әрі осындай ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи әлеуметтік-қоғамдық тәжірибені жас ұрпаққа меңгертіп, олардың бойында адамдық асыл қасиеттерді қалыптастырып, өмірге бейімдеуде және бүгінгі таңда тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиесін өзге тәрбие міндеттерімен сабақтастықта, үйлесімді жүзеге асырып отыратын халықтық педагогикамыз болып қалмақ.

Әдебиеттер тізімі:

1. Орынбеков М.Е. Предфилософия протоказахов. – Алматы: Өлке, 1994. – 208 с.

2. Бахтиярова Г.Р. Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті: тарих, теория және практика. Монография. – Ақтөбе, 2014. – 372 б.

3. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Астана: Л.Н.Гумилев ат. ЕАУ. 1998. – 378 б.

4. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.

5. Философия. /Құраст. Т.Ғабитов. – Алматы: Раритет, 2006. – 400 б.

6. Сейдімбеков А.С. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы: Санат, 1997. – 464 б.

7. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына (бірінші кітап) – Алматы: Ана тілі. 2002, – 136 б.

8. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына (үшінші кітап) – Алматы: Ана тілі. 2006, – 136 б.

9. Бурбаев Т.К. Ұлт менталитеті. – Астана: Елорда, 2001. – 248 б.

10. Бахтиярова Г.Р. Дәстүрлі педагогикалық мәдениеті: Оқу құралы. «Жұбанов кітапханасы сериясы» 6В01 Педагогикалық ғылымдар білім беру бағдарламалары үшін. – Ақтөбе. 2019. – 354 б.

ГУМАНИСТИЧЕСКАЯ НАПРАВЛЕННОСТЬ ЛИЧНОСТИ ПЕДАГОГА КАК ОСНОВА ЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ЭТИКИ

Э.А. Урунбасарова -д.п.н., профессор

кафедра социально-гуманитарных дисциплин КазУЭФиМТ,

г. Нур-Султан, E.adalovna@mail.ru;

С.М. Алькеева -старший преподаватель, магистр пед.наук

НАО "Медицинский университет "Астана" г. Нур-Султан, Alkeeva_saule@mail.ru;

Аннотация: Мақалада ЖОО оқытушысының идеялық мақсаттылық, азаматтық, отаншылдық пен интернационализм ұстанымы, педагогикалық гуманизм, кәсіби адалдық сияқты кәсіби этика принциптеріне негізделген мұғалім тұлғасының гуманистік бағытының мазмұны ашылады. , педагогикалық оптимизм. Авторлар мұғалімнің іс-әрекеті мен қызметінің маңызды критерийі ретінде ұстаздың міндеті, ар-намысы, қадір-қасиеті және ар-ождан сияқты категорияларға ерекше тоқталады. Түйінді сөздер: мұғалім тұлғасының гуманистік бағыты, кәсіби этика, педагогикалық әдеп қағидалары мен нормалары, гуманизм принциптері, педагогикалық этика категориялары.

Аннотация: В статье раскрывается содержание гуманистической направленности личности педагога, основанной на принципах профессиональной этики преподавателя вуза таких, как принцип идейной целеустремленности, гражданственности, патриотизма и uнтернационалuзма педагога, педагогического гуманизма, профессиональной самоотверженности, педагогического оптимизма. Особо авторы останавливаются на таких категориях, как долг, честь, достоинство преподавателя и совесть как важный критерий поступков и деятельности педагога. Ключевые слова: гуманистическая направленность личности педагога, профессиональная этика, принципы и нормы педагогической этики, принципы гуманизма, категории педагогической этики.

Annotation: The article reveals the content of the humanistic orientation of the teacher's personality, based on the principles of professional ethics of a university teacher, such as the principle of ideological purposefulness, citizenship, patriotism and internationalism of the teacher, pedagogical humanism, professional dedication, pedagogical optimism. The authors especially dwell on such categories as duty, honor, dignity of the teacher and conscience as an important criterion for the actions and activities of the teacher.

Keywords: humanistic orientation of a teacher's personality, professional ethics, principles and norms of pedagogical ethics, principles of humanism, categories of pedagogical ethics.

Для эффективного функционирования казахстанской модели образования и обеспечения успешного интегрирования в мировое образовательное пространство приняты ряд стратегических документов: Закон «Об образовании» [1], Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011-

2025 годы, цель которой обозначена как «повышение глобальной конкурентоспособности казахстанского образования и науки, воспитание и обучение личности на основе общечеловеческих ценностей, увеличение вклада науки в социально-экономическое развитие страны»[2]. В этой связи серьезные требования предъявляются к педагогам, так как именно человек, руководствующийся в своей жизнедеятельности критериями добра, справедливости, чести, достоинства, долга, ответственности может воспитывать и обучать молодежь и в полной мере решать предстоящие задачи.

Сегодня становится очевидным, что личность специалиста необходимо всесторонне готовить к самостоятельному поиску и выбору нравственного кредо в условиях рыночных отношений, обрушивающихся на человека в виде разнообразных экономических, правовых, политических и, конечно же, нравственно-этических влияний.

Переосмысление этих влияний в значительной степени может обеспечить наряду с уровнем квалификации моральный облик, нравственные позиции человека, так как мораль, как известно, является одним из важнейших факторов, регулирующих и формирующих личную и общественную деятельность людей.

Издавна в трудовой морали выделяется профессиональная этика, которая определяет этические принципы, нормы поведения людей в рамках конкретной трудовой деятельности, Профессиональная этика отражает особенности нравственного сознания, взаимоотношений и поведения людей, обусловленные спецификой профессиональной деятельности. Как отмечает профессор А.Архангельский [3], ни у кого не вызывает сомнения не только факт существования профессиональной этики, но и факт все возрастающего ее значения в регулировании различных видов профессионального труда.

В современных условиях социальных потрясений самые серьезные потери ощущаются все-таки не в политике и экономике, а в нравственно-духовной сфере: грубость, жестокость, насилие, правонарушения и преступления - все эти негативные явления общественной жизни требуют настоятельного внимания. Так важно в этой связи обращение людей и руководство ими в своей жизни и профессиональной деятельности принципами гуманизма.

Эти принципы и нормы этики, принятые в них оценки системы нравственных ценностей и идеалов должны стать генеральным направлением жизни и профессиональной деятельности преподавателя вуза, гуманистической направленности его личности.

Прежде всего, по-видимому, следует назвать принцип идейной целеустремленности педагога в его профессиональной деятельности. Какие бы ни происходили социальные и политические изменения, человек и особенно преподаватель вуза не может оставаться без соответствующих идейных взглядов и позиций, без идеалов, которые должны базироваться на определенных общечеловеческих основах и ценностях, таких как долг, совесть, честь, достоинство.

Педагогический долг - это совокупность предъявляемых к преподавателю обществом, педагогическим коллективом, профессиональной группой требований, выступающих перед ним в виде обязанностей, соблюдение которых становится его внутренней моральной потребностью.

Следует заметить, что отношение к нравственно-профессиональному долгу у разных членов педагогического коллектива может быть различным. Один преподаватель выполняет его предписания, опасаясь осуждения окружающих, то есть не нарушает его потому, что ему самому это невыгодно.

Другой - потому, что хочет заслужить одобрение коллег, похвалу руководства (потому, что, возможно, заметят, спасибо скажут),

Третий - потому, что убежден: этого требует коллектив, профессиональная группа, общество. (Поступаю в соответствии с долгом, потому что так нужно).

Для четвертого выполнение долга является его внутренней потребностью, вызывающей у него нравственное удовлетворение. (Люблю студентов, педагогическую деятельность, делать добро студентам - это самому так приятно).

Последний вариант - наивысшая, вполне зрелая ступень в развитии нравственно-педагогического долга.

Радость и удовлетворение преподавателя от честно выполненного им долга доступна лишь людям высокой нравственной культуры. Сегодня требования нравственного педагогического долга возрастают. Они включают в себя и преодоление привычных устоявшихся стереотипов вузовской жизни, вроде показухи, процентомании, формализма, и активный творческий поиск инновационных современных подходов к процессу обучения и воспитания.

Нравственная потребность быть верным долгу - большая сила. Однако один лишь долг не может регулировать всю практику педагогического процесса.

Так, нравственная жизнь общества выработала иной регулятор, действующий там, где долг недостаточно эффективен. Таким регулятором является совесть.

Совесть - это сознание и чувство моральной ответственности человека за свое поведение перед самим собой и внутренняя потребность поступать в соответствии со своими личными представлениями о справедливости и добре.

Голос совести - это принявший индивидуальную и в чем-то неповторимую форму, преобразованный личностью голос общественных требований к человеку, которые более тонко отражают потребности нестандартных ситуаций и выступают собственным требованием человека к самому себе.

По своему основному функциональному содержанию требования долга и совести совпадают, и только в отдельных случаях сознание совести может вступать в противоречие с долгом, когда требования последнего оказываются недостаточными, слишком абстрактными, когда жизнь требует поиска неповторимого решения. Такое решение обычно и подсказывает совесть человека.

В педагогической совести своеобразно отражается ответственность преподавателя перед другими людьми. И, чем выше и обширнее социальная группа, перед которой педагог чувствует себя ответственным, тем мощнее голос его совести, являющийся своеобразным внутренним судьей этого человека.

Естественно, что уровень развития педагогической совести как моральной потребности у разных преподавателей различен.

Совесть как регулятор поведения на человека воздействует по-разному. Более развитой является та совесть, которая устойчиво, неотвратимо влияет на выбор, предостерегает человека от поступков безнравственных, чем та, которая лишь вынуждает человека переживать по поводу совершенного им морально неоправданного поступка.

Формирование и развитие совести связано с развитием педагогического долга. Итак, преподаватель соблюдает требования долга потому, что к этому его обязывает общество, а у него есть потребность служения ему. Верен голосу совести он потому, что испытывает внутреннюю потребность в поведении

нравственном, справедливом, человечном.

Преподаватель не может не задумываться о том, как к нему относятся коллеги, студенты, что они о нем думают, какие оценки ставят его поступкам и всей его профессиональной деятельности. Общество, будучи заинтересованным в выполнении человеком общественного долга, выработало различные формы общественного признания, оно окружает таких людей почетом, славой.

Нарушителей же морали общество осуждает, клеймит позором. Для таких случаев нравственная жизнь общества породила специфически человеческий Интерес - потребность человека в общественном одобрении и уважении - сознание и чувство чести.

Честь - моральное понятие, указывающее на общественное признание деятельности человека, его заслуг, проявляющееся в уважении к нему, а также в его авторитете, доброй славе. Сама этимология русского слова "честь" указывает на его происхождение от слов "чтить", "почитать", "уважать".

Потребность в признании, уважении, авторитете обнаруживается у тех, кто ценит достоинство.

В объективном плане достоинство означает моральную ценность, значимость человеческой личности. Нравственное достоинство - это самоуважение, сознание и чувство своей ценности как личности. Оно обнаруживается в сопротивлении человека всяким попыткам унизить, оскорбить, оклеветать себя, ввести других людей в заблуждение относительно своей личности, вызвать у других людей по отношению к себе неприязненные чувства.

Достоинство преподавателя неразрывно связано с верой в самого себя, в свои умственные и нравственные силы и творческие возможности. Неверие в себя деморализует человека, расслабляет и часто опустошает его, поскольку препятствует раскрытию его дарований, обнаружению заложенных в нем возможностей. Воспитание Веры в себя - это одновременно воспитание в себе сознания и чувства достоинства.

Сознание и чувство достоинства – это та нравственная сила, которая заставляет преподавателя во всех обстоятельствах жизни выполнять и требовать от окружающих выполнения простых норм нравственности, нормчеловеческого общения, культуры взаимоотношений, элементарных норм гуманизма и справедливости.

Честь - это не только добрая слава о немкак профессионале. Не уронить чести педагога - это его высший нравственный долг. Честь педагогической профессии обязывает преподавателя гордиться ею, любить студентов, любить свой предмет, добиваться успехов в учебно-воспитательной деятельности.

Можно сказать, что понятия чести и достоинства очень близки: личная честь

- этои есть достоинство.

Хотя в вычленении принципов градация, разумеется, условная, тем не менее, следующим следует назвать, на наш взгляд, принцип гражданственности, патриотизма и uнтернационалuзма педагога, без опоры на которые не может быть нравственного поведения. Интернациональное воспитание данного принципа должно быть доведено до уровня не только понимания и принятия другого народа, но и до восхищения им: его культурой, языком, традициями, обычаями наряду с гордостью за свой народ, свой родной язык и культуру, то есть до стремления и умения "возвысить степь, не принижая горы". Как сказано у К.Мырзалиева, "Узбеками я восхищаюсь, поскольку свой народ люблю ... " [4]

Следующий принцип - принцип педагогического гуманизма, на наш взгляд, является самым глубинным, стержневым, включающим в себя не только глобальное человеколюбие, но и любовь к конкретному человеку, деятельность и ответственность за его судьбу, за его формирование, гуманные отношения со всеми участниками трудового процесса. Этот принцип определяет собой сегодня и генеральную направленность всей системы образования и воспитания. Ведь гуманизм - это совокупность идей и ценностей, утверждающих универсальную значимость человеческого бытия в целом и отдельной личности, в частности. С позиций педагогического гуманизма, конечная цель образования и воспитания состоит в том, чтобы каждый человек мог стать полноценным субъектом деятельности, познания и общения, то есть свободным, самодеятельным существом, ответственным за всё происходящее в этом мире. Следовательно, мера гуманизации учебно-воспитательного процесса определяется тем, насколько этот процесс создает предпосылки для саморегуляции личностного, раскрытия всех заложенных в ней природных задатков, ее способности к свободе, ответственности и творчеству. То есть принцип педагогического гуманизма ориентирован на интересы каждого конкретного человека как личности, удовлетворение его потребностей.

По-новому в современных условиях звучит следующий принцип – профессиональная самоотверженность, т.е. без оглядки ни на какие экономические катаклизмы преданность и верность избранной миссии, что предполагает обязательную коллегиальность, профессиональный коллективизм: взаимопонимание, взаимовыручку, взаимопомощь и тесное единство слова и действий человека по отношению к профессиональному коллективу.

И, наконец, принцип педагогического оптимизма, который преподавателю особенно необходим: принцип, вооружающий его, во-первых, верой в собственные силы, верой в коллегу, в преодоление любых профессиональных трудностей, поистине абаевской верой ("Я вырвал бы язык всякому, кто говорит, что человек не исправим"), надеждой и верой в завтрашний светлый день общества, опять-таки истинно абаевским оптимизмом: "Ведь истина, что в мире нет ничего постоянного. Значит, и зло не вечно ... "[5].

Названные основополагающие нравственные принципы профессиональной этики преподавателя вуза тесно связаны с базовыми нравственными категориями, определяющими сложный механизм функционирования нравственного самосознания личности. Они обозначают нравственные процессы, протекающие в субъективном мире личности, которые и составляют этот механизм функционирования ее нравственного самосознания, ее моральных ценностей: системы представлений о добре и зле, справедливости, чести и т.д., которые выступают своеобразной оценкой характера жизненных явлений, нравственных достоинств и поступков людей, социальной значимости их деятельности и отношений в обществе.

Таким образом, статус и функции этики преподавателя связывают её с социально-воспитательной практикой всего общества. Поэтому вопросы этики преподавателя должны быть сегодня в центре внимания.

Список литературы:

1. Закон «Об образовании» ( 2007)

2. Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2020 - 2025 годы.

3. Архангельский А.Базовые ценности». — СПб.: Амфора, 2006.

4. Мырзалиев Кадыр - сборник стихов «Бессонница» - Алма-Ата, 1967.

5. Кунанбаев Абай – Назидания – Алма-Ата, 1983.

НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ: ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ

Б. Ж. Курманова - д.п.н., профессор

Актюбинский региональный университет им. К.Жубанова

Город Актобе, baktigul_2001@mail.ru

Г. И. Унгарбаева – к.ф.н., доцент

Актюбинский региональный университет им. К.Жубанова

Город Актобе, ungarbaeva65@mail.ru

В. Ж. Исламгалиева- к.п.н., доцент

Актюбинский региональный университет им. К.Жубанова

Город Актобе, ivzh2012@mail.ru

Аннотация: Мақалада адамгершілік тәрбие адам қызметінің ажырамас бөлігі және іргелі ғылыми категория ретінде қарастырылады. Авторлар адамгершілік мәселелері бойынша әдебиеттерге талдау жүргізіп, Қазақстанның және басқа елдердің ағартушылары, ғалымдарының теориялық көзқарастарында нақты байланыстардың бар екенін көрсетті.

Түйінді сөздер: адамгершілік тәрбие, тұлға, білім, қызмет, қарым-қатынас

Аннотация: В статье речь идет о нравственном воспитании как составной части человеческой деятельности и фундаментальной научной категории. Авторами проведен анализ литературы по вопросам нравственности, который показал наличие четких связей в теоретических воззрениях различных просветителей, ученых Казахстана и других стран.

Ключевые слова: нравственное воспитание, личность, образование, деятельность, отношения

Annotation: The article deals with moral education as an integral part of human activity and a fundamental scientific category. The authors conducted an analysis of the literature on morality, which showed the presence of clear connections in the theoretical views of various educators, scientists of Kazakhstan and other countries.

Keywords: moral education, personality, education, activity, relationships

Модернизация общего среднего образования в Казахстане, направленная на совершенствование учебно-воспитательного процесса и на формирование личности школьника, не может происходить без усвоения основ нравственной культуры, которая считается золотой оправой общего среднего образования и главной определяющей направленности личности. Нравственная культура не только впитывает в себя достижения цивилизации, но и способствует развитию и упорядочению самой цивилизации, поскольку представляет собой динамическое явление.

Особая роль при этом, как нам представляется, должна быть отведена формированию нравственного содержания личности, поскольку нравственность вплетена в различные виды человеческой деятельности, а, следовательно, представляет собой фундаментальную научную категорию, требующую комплексного решения. Это становится наиболее очевидно, если принять во внимание тот факт, что нравственность выполняет первостепенную

регулятивную функцию в обществе, лежит в основе общего образования, мировоззрения и концептуальных установок, а также активно влияет на развитие общественного интеллекта, составляя основу анализа деятельности и отношений людей. Поэтому со всей очевидностью можно утверждать, что нравственное образование является той вечной ценностью человечества, тем системообразующим фактором в образовании, который лежит в первооснове общественного воспитания.

Нельзя говорить о нравственном воспитании, не отметив заслуги в истории педагогической мысли Казахстана казахских просветителей Чокана Валиханова, Ибрая Алтынсарина, Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева.

Творчество казахских просветителей, их целенаправленная просветительская деятельность дают нам четкие и ясные ориентиры на нравственные представления, позиции, нравственные ценности и идеалы личности. Они полагали, что нравственное сознание человека определяют общество, среда, обстоятельства. Исключительное значение в моральном формировании личности просветители- демократы придавали роли воспитания.

Продолжателями идей Ч. Валиханова, Абая и Шакарима явились ученые Ж. Аймаутов, М. Жумабаев, М. Ауэзов, которые оставили неизгладимый след в казахской педагогике.

Основоположниками теории нравственного воспитания школьников Республики Казахстан явились Р.Г. Лемберг, А. Темирбеков, М. Хамраев.

«Дидактические очерки» Р.Г. Лемберг - это ответ на вопросы воспитательной и образовательной роли обучения, в том числе ответ и на вопросы нравственного воспитания школьников. Ученого интересовало прежде всего то, что «…в массовой школе забота об утверждении нравственных основ поведения и связанная с ней работа по формированию идейных, культурных интересов не выдвинуты на первый план» [1, 6]. Р.Г. Лемберг в первую очередь при формировании нравственных начал личности школьника акцентирует внимание на психологии учащихся, на появлении у них нравственного сознания. Школьники в процессе учебы постигают главные законы развития мира, жизни, формируют свое отношение к различным явлениям, к действительности, тем самым планируя свой жизненный путь, формируя свое «Я». Таким образом, Р.Г. Лемберг, исследуя проблемы обучения и воспитания, дает нам понять важность уроков различных типов, средств, методов и приемов в нравственном становлении личности школьника.

Нельзя обделить вниманием научное исследование А.Х. Темирбекова

«Развитие понятия советского патриотизма у учащихся». А.Х. Темирбеков достаточно глубоко изучил понятие «советский патриотизм». По мнению ученого, основой всему является семья: «Подражая своим родителям, дети приобретают ценные моральные качества, становятся советскими патриотами. Эти качества выражаются в признательности и любви к семье, к родному селу, к родному городу, к родной природе. Благодаря благотворному влиянию родителей дети- дошкольники проявляют интерес к доступным их пониманию явлениям и фактам общественной жизни» [2]. А.Х. Темирбеков, работая над понятием «советский патриотизм», проследил процесс освоения данного понятия школьниками от

начальных классов до выпускных, представил сущность нравственного воспитания различными отношениями к семье, к общественному долгу, к труду, к коллективу, что и составляет ядро культуры нравственных отношений школьников.

О современном состоянии изученности рассматриваемой нами проблемы можно судить, исходя из анализа работ казахстанских ученых и исследователей из стран СНГ. Так, проблемам формирования нравственного идеала, активной жизненной позиции, нравственных качеств посвятили в разное время свои работы П.П. Бандура, В.М. Гайнулина, В.Е. Гурин, Н.В.Иванова, Л.К. Керимов, Н.А. Кудрова.

Ряд ученых рассматривают в своих трудах вопросы подготовки будущего учителя к нравственному воспитанию школьников (М.М.Гей, А.А.Калюжный, Т.Ф.Лысенко, А.С. Раимкулова, В.В.Трифонов и др.). По этому поводу Э.А. Урунбасарова отмечает, что «в современных условиях, когда динамичная и порой непредсказуемая социально-политическая обстановка в стране значительно усложнила воспитательный процесс, когда подрастающее поколение, вобрав в себя все недостатки общества в его переломный период, становится все более также непредсказуемым, проблемы нравственности, нравственной культуры, нравственного воспитания выдвигаются на одно из первых мест как основа, прежде всего, гуманистического воспитания молодежи в обстановке рыночных отношений, требующих не только самостоятельности, гибкости, деловитости, но и воспитания новой личности, ориентированной на общечеловеческие нравственные ценности…» [3, 4].

Многие исследователи (К.Г. Столыпина, Т.А. Севастьянова, Ф.А. Гайсин, В.Д. Попов) приходят к единому мнению о том, что трудность изучения феномена нравственности, морали, духовности состоит в том, что за ними находится проблема соотношения «вещного» и «личностного», «социального» и

«индивидуального». «Взаимоотношения сердца и разума - своеобразный символ борьбы и гармонии», - замечают К.Г. Столыпина, Т.А. Севастьянова [4, 43]. Авторы подчеркивают, что в сфере духовного мира человека можно вычленить три компонента: познавательное начало, нравственное и эстетическое. «Но, конечно, в истинной духовности доминирует нравственность. Духовность наиболее тесно связана с нравственностью. Духовность и нравственность различаются как общее и особенное. Если духовность – это проявление высшей красоты и гармонии, высшие качества, свойственные человеку, его жизни, творчеству, то в нравственности подчеркивается поведение человека во всех сферах бытия» [4, 43].

Л.А. Байсеркеев считает, что содержание нравственного воспитания является продуктом современной эпохи и ее духовным носителем. [5, 16].

Э.П.Козлов приходит к выводу о том, что мораль – это «не только базовая отрасль общественных знаний, которая должна стать необходимой частью общего образования детей в школе, но это и определение светского содержания и форм нравственного образования как базы воспитания, одна из актуальных задач развития и духовная база современной общеобразовательной школы, ибо

нравственность есть основа нового содержания образования и его стабильности» [6, 7].

В своих работах ученый Е.Омар указывал на важное влияние внеклассных мероприятий на становление личности школьника, на создание благоприятных отношений в детском коллективе для формирования нравственного облика школьника.

Движущей силой формирования нравственного стержня личности выступают объективные и субъективные противоречия между достигнутым и необходимым уровнями воспитанности. По мысли Ю.Л. Хотунцева, культура человеческих отношений «включает уважение к другим людям, младшим, старшим и ровесникам, общечеловеческим ценностям, правам и свободам каждого человека, пониманию обязанностей членов общества, достойного образа жизни, чести и достоинства, правил поведения (культуры поведения) и бесконфликтного общения» [7, 55]. А З. Б. Ажибекова заключает: «Сформировать нравственную культуру, вкусы в соответствии с современными требованиями, выработать у молодежи нравственные ценности, идеалы - это задача всей системы нравственного воспитания школьников» [8, 3].

Казахстанский ученый В.А.Ким важным элементом содержания нравственного воспитания считает отношение личности к коллективу:

«Нравственный аспект отношения детей в коллективе проявляется и в таких нормах поведения, как достоинство, порядок, дисциплина, чистота и т.д. Эта сторона нравственного воспитания оказывает особенно сильное воздействие на личность школьника. Совместная, нравственная деятельность учащихся также усиливает эстетическое чувство радости от полученных ими впечатлений или результатов» [9, 24].

По мнению ученых, роль образования состоит в том, чтобы пробудить в человеке его «субъектность, желание и волю к нравственному самосовершенствованию… Гуманность – вершина нравственности, так как в ней любовь к людям, всему живому сочетается с милосердием, добротой, способностью к сопереживанию, альтруизмом, готовностью оказывать помощь близким и дальним, пониманием ценности и неповторимости каждого человека, неприкосновенности человеческой жизни, стремлением к миру, согласию, добрососедству, умением проявлять терпимость и доброжелательность ко всем людям, независимо от их расы, национальности, вероисповедания, положения в обществе, личных свойств. Педагогические аспекты воспитания этих качеств состоят в необходимости всесторонней гуманитаризации содержания образования, гуманизации его методов и всей системы воспитательных отношений, обеспечения тесного единства и взаимодействия когнитивного и нравственного компонентов содержания образования» [10, 45].

В этой связи особенно актуально, на наш взгляд, звучат сегодня слова В.Розанова о том, что «главной целью человека не может быть чисто технический прогресс, каким бы привлекательным он ни казался. Жизнь в таком случае превращается в безмолвную пустыню, тогда как духовность может быть сохранена и развита через личное, душевное домостроительство» [11, 26].

Особую научную позицию занимает доктор педагогических наук, доктор психологических наук А.А. Калюжный, утверждая, что «история развития нравственности показывает, что моральный прогресс нельзя представлять как прямолинейный процесс. Это процесс противоречивый, и в самом развитии не просто изменялось само представление о добре и зле, которое переплеталось в нравах общества. Преодолев и решив одни нравственные проблемы, люди в своей социально-нравственной жизнедеятельности сталкиваются с новыми, ранее непредвиденными. Таким образом, важным показателем нравственного прогресса служит рост возможностей морали благотворно воздействовать на процесс социального освобождения и духовного совершенствования личности» [12, 18]. А.А. Калюжный подчеркивает, что «сущность социального аспекта нравственного воспитания определяется, прежде всего, особенностью развития современной эпохи, а также преобразованиями в нашем обществе, происходящими на принципиально новых началах» [13, 3].

С точки зрения задач нравственного воспитания, личные интересы надо формировать таким образом, чтобы обеспечить их сочетание с интересами общества в целом. «Объективно, одна из задач школы как социального института – формирование у школьников социального опыта, готовности к новым демократическим отношениям в быстро меняющемся обществе. За время своего пребывания в школе им необходимо не только приобрести знания, но и освоить новые социальные роли, определенные правовые и нравственные нормы, ценности. Этому мешают многие объективные и субъективные трудности, противоречия» [14, 5].

Немаловажным аспектом нравственного воспитания выступает воспитание чувств, потому что «…интерес к проблеме чувств вызван тем, что с эмоциональным воспитанием связано воспитание нравственное, которое мы должны рассматривать в первую очередь как воспитание чувств» [15, 246]. Воспитание чувств человека также должно включать в себя и формирование их нравственных компонентов.

Таким образом, анализ литературы по вопросам нравственности показал наличие четких связей в теоретических воззрениях просветителей, ученых Казахстана и других стран, которые трактуют нравственное воспитание как процесс передачи обучаемым социального морального опыта с целью их нравственной подготовки к жизни в обществе.

Список литературы:

1. Лемберг Р.Г. Дидактические очерки.- Алма-Ата, 1960.- 275 с.

2. Темирбеков А.Х. Развитие советского патриотизма у учащихся.- Алма- Ата, 1956.- 265 с.

3. Урунбасарова Э.А. Проблемы нравственного воспитания школьников в истории казахстанской педагогической науки.- Алматы: Республиканский издательский кабинет Казахской академии образования им. Ы. Алтынсарина, 1999.- 133 с.

4. СтолыпинаК.Г., Севастьянова Т.А. К вопросу о духовности…// Грани духовного: межвузовский сборник научных трудов. – Владимир,1993. - 43 с.

5. Байсеркеев Л.А. Педагогические основы нравственно-правового воспитания учащихся общеобразовательных школ: автореф. … докт. пед. наук:

13.00.01. - Тараз, 1998. - 49с.

6. Козлов Э.П. Нравственное образование в средней школе: актуальность, состояние, проблемы. Концепция лаборатории.- М.: ИСМО РАО,1999.- 12 с.

7. Хотунцев Ю.В. Пути формирования экологической культуры школьников// Стандарты и мониторинг. - 2001. - № 6.- С.54-57

8. Ажибекова З. Б. Формирование педагогической готовности будущего учителя к нравственному воспитанию школьников средствами казахской народной хореографии (аксиологический аспект): автореф. … канд. пед. наук:

13.00.01. – Шымкент, 2006. – 26 с.

9. Ким Владимир Александрович. Библиографический указатель / сост.: Ф.М. Мурзаханова, П.Т.Черникова / под ред. Байсеркеева Л.А.- Тараз: ТарМУ, 2003.-100с.

10. Педагогика: личность в гуманистических теориях и системах воспитания /под общей редакцией Е.В. Бондаревской.- Москва - Ростов-н/Д: Творческий центр «Учитель», 1999.- 560 с.

11. Розанов В.В. Религия. Философия. Культура.- М., 1992.- 248 с.

12. Калюжный А.А. Роль учителя в нравственном воспитании школьников.- Алматы: Республиканский издательский кабинет, 1994.- 121 с. 13 Программы специальных курсов. Нравственное воспитание школьников в целостном педагогическом процессе / сост. А.А. Калюжный.- Алма-Ата: Цех оперативной печати Казахского госуниверситета им. Абая,

1991.- 11с.

14. Елисеев А., Соколова Т. Взаимодействие субъектов воспитательного процесса // Воспитание школьников. - 2000.- №8. - С.64

15. Радина К.Д. Взаимосвязь нравственных и эстетических чувств детей в пионерской деятельности как предмет педагогического исследования // Нравственное воспитание школьников в коллективе.- Л., 1970.- С.245-265

РУХАНИ –АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ

Д. М. Бекенова

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, п.ғыл.магистрі

Г. М. Есмақанова -1 курс магистранты Ақтөбе гуманитарлық колледжі, оқытушы, Челябинский государственный институт культуры

Аннотация: Мақалада рухани-адамгершілік тәрбиенің өзектілігі, білім беру мекемелерінің алдында тұрған негізгі міндеттер ашылған. Бұл мақалада мектеп оқушыларының рухани-адамгершілік дамуының негізгі көрсеткіштері, «Түлектер үлгісі» қарастырылады.

Түйінді сөздер: рухани-адамгершілік тәрбие, даму, құндылықтар, қоғам, мәдениет.

Аннотация: Статья раскрывает актуальность духовно-нравственного воспитания, основные задачи, стоящие перед учителями. В данной статье рассматриваются главные показатели духовно-нравственного развития школьников, «Модель выпускника».

Ключевые слова: духовно-нравственное воспитание, развитие, ценности, общество, культура.

Annotation: The article reveals the relevance of spiritual and moral education, the main tasks facing teachers. This article discusses the main indicators of the spiritual and moral development of schoolchildren, the "Graduate Model".

Keywords: spiritual and moral education, development, values, society, culture.

Адамды адамгершілік рухында тәрбиелеу іс-әрекеті қоғамға пайдалы инстинктивтік қажеттілікке айналды.

Георгий Плеханов

Философиялық сөздікте берілген анықтама бойынша «руханият» ұғымы адамның белгілі бір адамгершілік қасиеттерімен, қажеттіліктерімен, ұмтылыстарымен, құндылықтарымен көрінетін ішкі, жеке дүниесі: өзін-өзі жетілдіру жолындағы тұлғалық сапа ретінде қарастырылады. Рухани тәрбие білім беру жүйесінде сұранысқа ие ұғымдардың бірі болып табылады. Мемлекеттік саясаттың негізгі міндеті «Қазақстан азаматтарының тұлғасын рухани- адамгершілік дамыту және тәрбиелеу тұжырымдамасы» негізінде тұлғаның негізі қаланады; Балалардың рухани-адамгершілік тәрбиесі дүниетанымын, азаматтық ұстанымын, отбасы құндылықтары мен адамгершілік нұсқауларын дұрыс қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Рухани-адамгершілік тәрбие – бұл балалардың рухани-адамгершілік сезімдері мен мінез-құлқын қалыптастырудың мақсатты процесі. Адамгершілік тәрбиесінің мазмұны баланың: үлкенді сыйлау, құрдастарымен достық қарым-қатынаста болу, басқа адамдардың қайғысы мен қуанышына сәйкес жауап бере білу, адамгершілік

сезімдер мен қарым-қатынастардың тиімді көрінісіне қол жеткізу сияқты адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру болып табылады.

Олардың әлеуметтік бағыттылығы, жауапкершілік ұстанымдарына тәрбиелеу тәжірибеден алынған мысалдарға сүйене отырып, баланың ненің жақсы, ненің жаман екенін түсінетіндей жағдай туғызу керек, ол өз бетінше адамгершілік қасиеттерді қалыптастырып, олар туралы түсініктерге ие болады, мысалы: сараңдық, достық және т.б. Бұл жолдағы баланың негізгі көмекшісі – өз мінез- құлқының нақты мысалдарымен баланың бойында мінез-құлықтың негізгі моральдық нормаларын қалыптастыратын ересек адам. Егер баланың тәжірибесінен, оның жақын ортасынан мысалдар жағымсыз сипатта болса, одан дамыған жоғары адамгершілік қасиеттерді күтудің қажеті жоқ.

Ересектердің бірінші міндеті –балаға оның сезімінің объектілерін анықтауға, осы қиын дүниені түсінуге көмектесу. Баламен басқа адамдардың, көркем шығармалар кейіпкерлерінің іс-әрекетінің адамгершілік жағын талқыламай, оның адамгершілік іс-әрекетін мақұлдайтынын балаға барынша түсінікті түрде білдірмей, нәтижелі адамгершілік тәрбие беру мүмкін емес.

Балаларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу әртүрлі әдістер, тәсілдер мен құралдардың көмегімен жүзеге асырылады. Келесі бағыттар бөлінеді:

1. Рухани-ағартушылық бағыт. (сабақ, балаларға мәнерлеп оқу, әңгімелесу, ауызша оқу, батырлар мен балалардың іс-әрекетін талқылау).

2. Оқу-сауықтыру бағыты (мерекелер, ашық ойындар, серуендер, экскурсиялар, жорықтар.)

3. Мәдени-ағарту бағыты (концерттер, фильмдер мен мультфильмдер көру, аудиожазбаларды тыңдау, православиелік мерекелерге қатысу).

4. Моральдық-еңбек бағыты (өзіне-өзі қызмет көрсету, сыйлықтар жасау, ойынға атрибуттар жасау).

Бұл бағыттағы табысты жұмыс үшін мұғалімдер әртүрлі әдістерді қолданады: көрнекі, ауызша, практикалық.

Көрнекі әдістер:

• ауызша халық шығармашылығы шығармаларын оқу;

• бақылаулар;

• балалармен бірге ертегілер мен басқа да шығармаларды көрсету;

• кітап иллюстрацияларын, репродукцияларын, заттарды сараптау;

• дидактикалық ойындарды өткізу;

• мақсатты серуендер, экскурсиялар;

• ертегілерді модельдеу. Сөздік әдістер:

• әңгіме немесе әңгіме;

• шығармаларды оқу;

• тақпақтарды, әндерді, мақал-мәтелдерді, нақыл сөздерді жаттау, тақпақтарды санау;

• балалардың ауызша халық шығармашылығы шығармаларын әңгімелеу;

• диалог элементтерімен әңгімелесу;

• әртүрлі ойындарды өткізу (қозғалыс, отырықшы, дидактикалық, рөлдік, драмалық ойындар);

• жұмбақтарды табу;

• көрнекі материалды қарастыру;

• схемалар, иллюстрациялар, ертегілерді модельдеу бойынша балалардың әңгімелері;

• күнделікті жағдайларды талдау;

• викториналар, сайыстар, мерекелер, ертеңгіліктер және т.б. Практикалық әдіс маңызды:

• балалармен көрнекі құралдар жасау;

• ата-аналармен кештер ұйымдастыру;

• ойындарды өткізу (қозғалыс, отырықшы, дидактикалық, сахналау);

• балалармен ұлттық тағамдар дайындау;

• көрмелерге арналған қолөнер бұйымдарын жасау;

• ертегілер шығаруды ұйымдастыру;

• әртүрлі бағыттағы экскурсиялар өткізу;

• ертегілерге, балалар тақпақтарына, мақал-мәтелдерге, нақыл сөздерге арналған пластилиндік иллюстрациялардан сурет салу немесе пішіндеу.

Балабақшаның рухани-адамгершілік тәрбиесіндегі маңызды міндеттерінің бірі – отбасымен тығыз қарым-қатынас орнату. Отбасы мен мектепке дейінгі мекеме баланың әлеуметтенуінің екі маңызды институты болып табылады. Ал олардың тәрбиелік қызметтері әртүрлі болғанымен, олардың өзара әрекеттесуі баланың жан-жақты дамуы үшін қажет.

Білім берудің қазіргі даму кезеңінде рухани-адамгершілік тәрбие жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Қазіргі бұл тапсырманың өзектілігі білім берудің мемлекеттік білім беру стандартында да көрсетілген. Стандарт бірқатар мәселелерді шешуге бағытталған, оның ішінде

«адам мүддесі үшін қоғамда қабылданған рухани-адамгершілік және әлеуметтік- мәдени құндылықтар мен мінез-құлық ережелері мен нормалары негізінде оқыту мен тәрбиелеуді тұтас білім беру процесіне біріктіру, отбасы, қоғам», «балалардың жалпы мәдениетті тұлғасын, оның ішінде салауатты өмір салты құндылықтарын қалыптастыру, олардың әлеуметтік, адамгершілік, эстетикалық, интеллектуалдық, физикалық қасиеттерін, бастамашылдығын, дербестігі мен баланың жауапкершілігін дамыту. «Бүгінде материалдық құндылықтар рухани құндылықтарға үстемдік ете бастады, қазіргі балалар мейірімділік, жомарттық, әділдік, азаматтық және патриоттық идеяларға қызығушылықтарын жоғалтты. Білім беру ұйымдарында адамгершілік тәрбиесінің негізгі міндеттеріне мыналар жатады:

Жатақхананың қарапайым ережелерін орындау арқылы адамгершілік қарым- қатынас, айналадағыларға және жақындарына қамқорлықпен қарау, мейірімділік пен жауаптылық; Мінез-құлық мәдениетіне, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу; Балалардың ұжымдық қарым-қатынасын қалыптастыру;

Отанға деген патриоттық сүйіспеншіліктерін арттыру.

Мектепке дейінгі жаста еліктеу негізінде әлеуметтік нормаларды, моральдық талаптарды және мінез-құлық үлгілерін меңгеру орын алады. [3].

Психологтар мен педагогтар балалардың сезімдері мектепке дейінгі балалық шақта ең қарқынды дамитынын атап көрсетеді. Олар баланың өзіне деген қарым-

қатынасында (өзін-өзі бағалау, артықшылық, немесе, керісінше, өзін төмен санау, сенімділік немесе үмітсіздік және т.б.) және басқа адамдарға қатысты (сипатия немесе антипатия, ашу, енжарлық, достық, сүйіспеншілік, жолдастық сезім, ұят, кінә, т.б.), ұжымға (ұжымшылдық, ынтымақтастық сезімі), өнерге (эстетикалық сезімдер). [2]

Балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің маңызды ерекшелігі олардың ересектермен қарым-қатынасының мазмұны педагогикалық құнды болуы керек, тек осы жағдайда ғана балаға қажетті моральдық әсер ете алады.

Мектепке дейінгі білім беру мекемесінде адамгершілік тәрбиесі әрбір бала үшін балалармен және ересектермен оң тәжірибе мен қарым-қатынасты тереңдету және жинақтау мүмкіндігі қалыптасатын балалар қоғамы жағдайында жүзеге асырылады. Нақ мектепке дейінгі жаста баланың әлеуметтік құндылықтар әлеміне қосылуы, өзіне, жақын ортаға деген көзқарасының негіздері қалыптасады. Рухани- адамгершілік тәрбие беру барысында отбасындағы туыс ұғымдары тереңдеп, кеңейеді, құрдастарымен достық қарым-қатынас жасау дағдысы қалыптасады.

Мектеп жасына дейінгі балалардың рухани-адамгершілік дамуының көрсеткіштері:

Қарым-қатынас мәдениеті (көпшілік) – баланың құрдастарымен және үлкендермен тіл табыса білуі, қарым-қатынас жасауы;

Мінез-құлық мәдениеті (тәртіптілік) – баланың жалпы қабылданған мінез-құлық ережелерін сақтай білуі;

Сыртқы келбет мәдениеті (ұқыптылық) – баланың гигиеналық дағдыларды сақтауы, сыртқы келбетінің ұқыптылығы, жұмыс орнын, дәптерін, кітаптарын, ойыншықтарын ретке келтіруі.

Жауаптылық (мейірімділік) – басқаларға жақсы қарым-қатынас, жанашырлық; Достық – құрбыларымен араласуға ұмтылу, достарының болуы және оң қарым-

қатынасы;

Дербестік – өзіне-өзі қызмет ету, өз бетінше шешім қабылдау, іс-әрекеттерді сырттан көмексіз өз бетінше орындау; Қызығушылығы – білімге деген тұрақты қызығушылық; Адалдық – шыншылдық, әрқашан тек шындықты айта білу; Эмпатия – эмпатия, басқа адамның эмоционалдық жағдайын түсіну. Баланың рухани тәрбиесі адамның кез келген іс-әрекетінің негізінде жатыр, оның тұлғалық келбетін қалыптастырады, оның құндылықтары мен мінез-құлық жүйесін анықтайды.

Рухани-адамгершілік тәрбие – баланы жан-жақты тәрбиелеудің құрамдас бөлігі, ұлттық мәдениетті жаңғыртудың қажетті алғышарты.

Рухани-адамгершілік білім берудің сапалы жаңа кезеңі – оның мазмұнын балалардың күнделікті өміріне, балалардың іс-әрекетінің барлық түрлеріне біріктіру [2].

Балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің маңызды ерекшелігі олардың ересектермен қарым-қатынасының мазмұны педагогикалық құнды болуы керек, тек осы жағдайда ғана балаға қажетті моральдық әсер ете алады. Білім беру мекемесінде адамгершілік тәрбиесі әрбір бала үшін балалармен және ересектермен оң тәжірибе мен қарым-қатынасты тереңдету және жинақтау мүмкіндігі қалыптасатын балалар қоғамы жағдайында жүзеге асырылады.

Нақ мектепке дейінгі жаста баланың әлеуметтік құндылықтар әлеміне қосылуы, өзіне, жақын ортаға деген көзқарасының негіздері қалыптасады. Рухани- адамгершілік тәрбие беру барысында отбасындағы туыс-туыс ұғымдары тереңдеп, кеңейеді, құрдастарымен достық қарым-қатынас жасау дағдысы қалыптасады.

Балалардың рухани-адамгершілік дамуының көрсеткіштері:

Қарым-қатынас мәдениеті (көпшілік) – баланың құрдастарымен және үлкендермен тіл табыса білуі, қарым-қатынас жасауы; Мінез-құлық мәдениеті (тәртіптілік) – баланың жалпы қабылданған мінез-құлық ережелерін сақтай білуі; Сыртқы келбет мәдениеті (ұқыптылық) – баланың гигиеналық дағдыларды сақтауы, сыртқы келбетінің ұқыптылығы, жұмыс орнын, дәптерін, кітаптарын, ойыншықтарын ретке келтіруі.

Жауаптылық (мейірімділік) – басқаларға жақсы қарым-қатынас, жанашырлық; Достық – құрбыларымен араласуға ұмтылу, достарының болуы және оң қарым- қатынасы; Дербестік – өзіне-өзі қызмет ету, өз бетінше шешім қабылдау, іс- әрекеттерді сырттан көмексіз өз бетінше орындау; Қызығушылығы – білімге деген тұрақты қызығушылық; Адалдық – шыншылдық, әрқашан тек шындықты айта білу; Эмпатия – эмпатия, басқа адамның эмоционалдық жағдайын түсіну.

Баланың рухани тәрбиесі адамның кез келген іс-әрекетінің негізінде жатыр, оның тұлғалық келбетін қалыптастырады, оның құндылықтары мен мінез-құлық жүйесін анықтайды. Рухани-адамгершілік тәрбие – баланы жан-жақты тәрбиелеудің құрамдас бөлігі, ұлттық мәдениетті жаңғыртудың қажетті алғышарты. Рухани-адамгершілік білім берудің сапалы жаңа кезеңі – оның мазмұнын балалардың күнделікті өміріне, балалардың іс-әрекетінің барлық түрлеріне біріктіру [2].

Білім беру мекемесінің жұмыс сапасының негізгі көрсеткіші – «түлек үлгісі»: мейірімді, еңбекқор, мейірімді, белсенді, тәуелсіз, эмоционалды түрде жауап беретін, жақындарын, туған жерін, халқын сүйетін, оның салт-дәстүрі мен мәдениетін құрметтейтін тұлға.

Пайдаланылған әдебиет:

1. . Вераксий Н.Е., Комарова Т.С., Васильева М.А. «Туғаннан мектепке дейін» негізгі білім беру бағдарламасы М.: Мозаика-Синтез, 2015 ж.

2. Виноградова А.М. Егде жастағы мектеп жасына дейінгі балалардың адамгершілік сезімдерін тәрбиелеу / А.М. Виноградова - М .: Білім, 1989. [2]

3. Островская Л.Ф. Мектеп жасына дейінгі баланың адамгершілік тәрбиесі туралы ата-аналармен әңгімелесу / Л.Ф. Островская - М .: Білім, 1987. [3]

ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІ - КЕЛЕШЕК ҚОҒАМ ТӘРБИЕСІ

Ж. Төрежанқызы Арнайы пәндер оқытушысы.,п.ғ магистрі Ақтөбе гуманитарлық колледжі

zhanar7500@mail.ru

Аннотация: Рухани-адамгершілік тәрбие тақырыбы-мәңгілік.Адамгершілік тәрбиесінің мазмұнына мектеп жасына дейінгі баланың адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеу жатады. Мектепке дейінгі ұйымда адамгершілік тәрбиесі әдейі мақсат көздеп ұйымдастырылған оқу-тәрбие үрдісінің барлық саласында жүзеге асады.

Тірек сөздер: саналы тәртіп, ұжым, мәдениет, ізгілік қасиеттер, сүйіспеншілік.

Аннотация: Тема духовно-нравственного воспитания-вечная. К содержанию нравственного воспитания относится воспитание нравственных качеств дошкольника. Нравственное воспитание в дошкольной организации осуществляется во всех сферах целенаправленно организованного учебно- воспитательного процесса.

Ключевые слова: сознательная дисциплина, коллектив, культура, добродетели, любовь

Annotation: The theme of spiritual and moral education is eternal. The content of moral education includes the upbringing of moral qualities of a preschooler. Moral education in a preschool organization is carried out in all areas of a purposefully organized educational process.

Keywords: conscious discipline, team, culture, virtues, love.

Адам биологиялық тіршілік иесі ретінде дүниеге келеді. Оның тұлға болып жетілуі үшін – тәрбиелеу қажет. Тәрбие адамды ізгілендіріп, оған қажет қасиет, сапаларды қалыптастырады.

Елімізде рухани адамгершілік тәрбиені жетілдіру мемлекеттік міндет деңгейіне көтеріліп отыр. Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі де жас ұрпаққа – адамгершілік рухани тәрбие беру. Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың» деп бекер айтылмаған.

Құнды қасиеттерге ие болу,рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталу керек.

Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық,яғни адамгершілік құнды қасиеттерді сіңіріп,өз-өзіне сенімділікті тәрбиелеуде отбасы мен педагогтар шешуші роль атқарады. Құнды қасиеттерге ие болу,рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталу керек.

Тәрбиені негізгі мақсаты –дені сау,ұлттық сана сезімі оянған ,рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті ,парасатты,ар-ожданы мол,еңбекқор ,бойында басқа да игі қасиеттер қалыптасқан ұрпақ тәрбиелеу.

Мектепке дейінгі ұйымда адамгершілік тәрбиесі әдейі мақсат көздеп ұйымдастырылған оқу-тәрбие үрдісінің барлық саласында,үлкенді

сыйлауға,мәдени мінез-құлықтың қарапайым ережелерін,әдеті мен дағдыларын моральдық саналарын,мінез-құлықтарын,өзін және өзгелерді әділ бағалай білу қабілетін дамытып,қарапайым да күрделі сезімдер мен қарым-қатынастар қалыптастыру оқыту, еңбекке баулу,серуен үрдісінде жүзеге асады. Адамгершілік тәрбиесінің жалпы міндеті мектеп жасына дейінгі балалардың мінез- құлқы мен тәртібін,адамгершілік сезімі мен сана нышандарын,адамгершілік түсініктері мен мінез-құлқын қалыптастыру болып табылады. Адамгершілік тәрбиесінің міндетін жүзеге асыру барысында балалардың сана-сезімін,мінез- құлқын қалыптастыруды қамтиды.

Дәлірек айтқанда баланың бойында енді дами бастаған адамгершілік сезімдері балалардың іс-әрекеті мен мінез-құлқынан,тәртібінен көрініс табады. "Адамгершілік даму","адамгершілік тәрбие" ұғымдары. Жалпы базалық кұндылықтар. Мектеп жасына дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу туралы Н.Құлжанова, А.К. Менжанова, Ж.А.Исмайлова зерттеулері.

М.Әуезовтың педагогика, методика мәселелерi жайлы мәселе көтергенi белгiлi. “Ғылым” атты еңбегiнде: “Адам баласының жаман құлқы жаратылысынан емес, өскен орта, алған үлгi, өнеге бiлетiндiгiнен және түзелу, бұзылу жас уақытта болады. Көпшiлiктi адамгершiлiкке тәрбиелеу үшiн жас буынды тәрбиелеу қажет

… Адамшылықты таза жүргiзу үшiн – көп ой керек, ойлау үшiн оқу керек және оқу әр тараптан мағлұмат берiп, ақиқатқа баланың көзiн жеткiзiп, көңiлiне жақсылықпен тәрбие беру керек”.

Ал С.Қожахметов шәкiрттердiң адамгершiлiк пен әдеп, саналы тәртiпке тәрбиелеу мәселелерiне байланысты бiрнеше еңбек жазды. Автор өз еңбегiнде дүниежүзiлiк педагогиканың классигi Ян Амос Каменскийдiң “Тәртiп жоқ мектеп – сусыз диiрменмен тең” дейтiн афоризмiн эпиграф етiп алады. Ол “Саналы тәртiп оқушылардың еңбекке, оқуға саналы түрде өзiнiң бар ықыласымен қатысуын, мектеп мүлкiне ұқыпты болуын, туысқандарына, жолдастарына көзқарас, қарым- қатынасы, сыпайы, қадiрлi, қошеметтi болуын талап етедi

Мектеп жасына дейінгі балалардың "Мен бейнесі", "Мен тұжырымдамасынын" қалыптасу ерекшеліктері. "Өзін- өзі тану" бағадарламасы - мектеп жасына дейінгі балаларды жоғары рухани адамгершілікке тәрбиелеу.

Адамның моралдық сапа негіздері мектепке дейінгі балалық шағында қалыптасады. Мектепке дейінгі жылдарда бала ересектердің жетекшілігімен жақын адамдарымен, құрдастарымен, заттармен, табиғатпен қарым-қатынас жасаудың, тәлім-тәрбие алудың бастапқы тәжірибесіне ие болады. Балалардың іс- әрекеттерін басқара отырып, тәрбиші олардың бойында Отанын сүю, айналадағыларға ықыласпен қарау, шамасы келгенше оларға көмектесуге ұмтылу, дербес іс-әрекетте белсенділік және белгілі бір іске бастама (инициатива) көрсету сияқты адамның маңызды сипаттарын қалыптастырады.

Дұрыс тәрбие балаларда теріс тәжірибе көбеюіне жол бермейді, баланың адамгершілік сапасының қалыптасуына қолайсыз әсер ететін мінез-құлықтағы теріс дағдылар мен әдеттердің дамуына кедергі жасайды.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі міндеттері – балалардың адамгершілік сезімдерін, мінез-құлықтың ізгі дағдылары мен әдеттердің адамгершілік ұғымдары мен мінез-құлық түрткілерін қалыптастыру.

Баланың тәрбиелеуде оның өмірінің алғашқы жылдарынан бастап-ақ адамгершілік сезімдерін қалыптастыру үлкен орын алады.Үлкендермен қарым-қатынас жасау процесінде оларға үйір болу, оларды жақсы көру сезімі, олардың нұсқауларына сай әрекет жасауға, оларға қуантуға, жақын адамдарын ренжітетін қылықтар жасамауға ұмтылу пайда болады. Бала өзінің тентектік, қателік жасаған кездегі ренішті немесе наразылықты көргенде толқуды бастан кешіреді, ал өзінің жақсы қылықтарына жылы шыраймен қараса оған қуанып, жақын адамдарының ризашылдық білдіруінен рақат алады.

Эмоциялық әсерлену: жақсы қылықтарына, үлкендердің мақтауына риза болу, өзінің орынсыз қылықтарынан: үлкендердің ескертуінен, наразылығынан ұялады, қапалану, уайым жеу оның адамгершілік сезімдерін қалыптастырудың негізіне айналады. Мектепке дейінгі шақта балада қайырымдылық, жанашырлық, қуанышқа ортақтасу сезімдері қалыптасады. Сезім балаларды белсенді іс-әрекетке: көмек көрсетуге, қамқорлық жасауға, көңіл аударуға, жұбатуға, қуантуға итермелейді. Патриоттық сезімге: туған өлкесін, Отанын сүюге, басқа ұлттардың адамдарын құрметтеуге тәрбиелеудің ерекше маңызы бар.

Мектепке дейінгі балалардың ерекшелігі еліктеу қабілеттілігінің айқын көрінуі болып табылады. Тәрбиеші балаларда үлкендерге құрмет көрсетуді, өз қатарларымен дұрыс қарым-қатынас жасауды, заттарға ұқыпты қарауды білдіретін сан алуан мінез-құлық дағдыларын қалыптастырады. Бұлар әдет бола отырып, мінез-құлық нормасына айналады: сәлемдесу мен қоштасу, біреудің көрсеткен қызметіне рақмет айту, алған затын орнына қою, қоғамдық орындарда өзін мәдениетті ұстау, өтінішін ізеттілікпен білдіру әдеті. Мектепке дейінгі естияр жаста үлкендермен, өз қатарларымен мәдениетті қарым-қатынас жасау, шын айту, тазалық, тәртіп сақтау, пайдалы іс-әрекет жасау, еңбек ету әдеті қалыптаса береді. Мектепке дейнігі ересек жаста балалар қылығының адамгершілік мазмұнына ой жүгірте қарау негізінде дамыған адамгершілік дағдылар мен әдеттер неғұрлым берік болады. Тәрбиеші балалардың адамгершілік нормаларына бағынатын, саналы түрде меңгерілген мінез-құлыққа тәрбиелейді.

Адамгершілік нормалары: қайырымдылық, сыпайылық, әділдік, қарапайым- дылық, қамқоршылық, және т.б. ұғымдарды тәрбиеші бірте-бірте балаларға түсіндіру арқылы меңгертеді.

Мектепке дейінгі балалардың адамгершілік тәрбиесінің мазмұны «Мектепке дейінгі ұйымдағы үлгілік оқу тәрбиелеу бағдарламасында» көрсетілген. Оған мыналар: Отанға, өз ұлтына деген сүйіспеншілік, оларды және олардың еңбегін құрметтеу, ұлтаралық, ұжымдық және адамгершілік бастамасы, мінез-құлық тәртіптілігі мен мәдениеті, мінездің ерік-жігер белгілері, жеке адамның жағымды адамгершілік сапалары кіреді. Адамгершілік тәрбиесінің заңдылықтары

.Адамгершілік тәрбиесінің маңызды заңдылығы балаларды ұжымда тәрбиелеу заңдылығы.

Ұжым – бұл баланың жеке басын қоғамдық бағытта қалыптастыру мектебі. Мұнда оның жеке қасиеті, қабілеттілігі және адамгершілік сапалары неғұрлым айқын көрінеді.Адамның адамгершілік тазалығы ең алдымен оның әрекетінде көрініс табады.Ұжымда бала өзінің білімін, айналадағы дүниеге, іс-әрекетке көзқарасын: көмек көрсетуге, нәтиже шығаруға, құрбыларына қамқорлық жасауға,

рахымдылыққа, қарапайымдылыққа, еңбек етуге ұмтылуын көрсете алады. Ұжымда тәрбиелеу заңдылығы тәрбиешілерді әр баланың мінез-құлқына ізгі ықпал жасауы үшін балалады бірлесіп қызмет жүргізудің алуан түрлеріне біріктіруді міндеттейді.

Мұның өзі олардың істі бастау қабілеттерін (инициатива), ұсыныстарын, идеялары мен ұмтылыстарын басып тастамай, адамгершілік мінез-құлықтың, тәртіптіліктің негізін қалыптастыруға, топта орнатылған тәртіпті құрметтеуге мүмкіндік береді.

Өз кезінде тәрбиешіден ұстамдылық, шыдамдылық, орынды қатаңдық, тәрбиеленуші - лерге құрметпен қараушылық талап етіледі.

Сезімге, санаға және мінез-құлыққа ықпал жасау бірлігі заңдылығы жеке адам дамуы үдерісінің біртұтастығы ұғымынан туады.

Ол адамгершілік тәрбие құралдары мен әдістерін таңдап алуда кешенді қатынасты талап етеді.Тәрбиелік ықпал жасаудың мазмұнын белгілей отырып, ол балада эмоциялық әсер тудыра ма, түсінікті бола ма, айналадағы өмір құбылыстары туралы белгілі бір ұғымдарды, сондай-ақ іс-әрекет түрткілерін қалыптастыра ма, саналы мінез-құлыққа тәрбиелей ме деген мәселелерді ескерген жөн.

Мектепке дейінгі ұйымда және жанұяда балаға қойылатын талаптардың жүйелілігі, бірізділігі және бірлігі мінез-құлық дағдыларын бекем меңгеруді, баланың жеке басының адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Адамгершілік-адам бойындағы ең асыл қасиет. Бұл қасиет Отанын сүюге,елін,отбасын сүюге,мейірімділікке бағыт береді.

Бұл заңдылық тәрбиешіден барлық тәрбие жұмысын жүйелі түрде, тәрбие міндетін бүкіл топқа тұтас және әр балаға өз алдына (оның ерекшеліктерін және енгізілген адамгершілік ережелерді меңгеруін, мінез-құлық тәжірибесін есепке ала) біртіндеп күрделендіре отырып жүзеге асыруды талап етеді.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1994 – 280 бет.

2. Ядэшко В.И,.Сохина Ф.А. Мектеп жасына дейінгі педагогика тарихы, Мектеп.1982. 133-150 б.

3. Основы дошкольной педагогики /Под.ред.А.Запорожца,Т.А.Маркова.

-М.,Педагогика. 1980.96-110 стр. [1]

4. Меңжанова А.Н. Мектепке дейінгі педагогика. Алматы. Рауан.1992.

5. Козлова С.А., Куликова Т.А. Дошкольная педагогика. - М.:Издательский центр. Академия, 2002-416 с.

6. Бондаренко А.К. Дидактические игры в детском саду.- М.,1990.

7. Гигиенические основы воспитателя детей от 3 до 7 лет. Сост.В.И.Теленчи.-М.: Просвещение, 1987.

8. Сенсорные воспитание в детскому саду. Под.ред/Н.Н.Подьякова. В.И. Аванесовой- М, Лросвещение, 1981-192с. [2]

9. Пилюгина Э.Г. Занятие по сенсорному воспитанию с детьми раннего возраста. М:Просвещение, 1983. [3]

10. Кравцов Г.Г.,

равцова Е.Е. Шестилетний ребенок: Психологическая готовность к школе,- М., 1987.

АҚТӨБЕ ӨҢІРІНІҢ АҚЫНЫ ЖӨКЕЙ ЖАҢҒЫТБАЙҰЛЫ (1901- 1968) ШЫҒАРМАЛАРЫ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРҒА ПАТРИОТТЫҚ

ТӘРБИЕ БЕРУ

З.У. Адильшинова – п.ғ.к., доцент

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

zina-0471@mail.ru

И.Ж. Ермуханова

8D01301 – Бастауышта оқыту педагогикасы және әдістемесі ББ бойынша 2

курс докторанты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Indira_1985.21@mail.ru

Аннотация: Мақалада Ақтөбе өңірінің эпик ақыны Жөкей Шаңғытбайұлының шығармаларырының бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беруде қолдануға болатынын анықтау, нақтылау және зерттеу мәселесі қарастырылған

Түйінді сөздер: Ақтөбе өңірі, патриоттық тәрбие, аймақтық әдебиет, эпик ақын

Аннотация: Статья посвящена выявлению, уточнению и изучению произведений поэта-эпика Актюбинской области Жокея Шангытбайулы в патриотическом воспитании учащихся начальных классов

Ключевые слова: Актюбинский регион, патриотическое воспитание, региональная литература, поэт-эпик

Annotation: The article is devoted to the identification, clarification and study of the works of the epic poet of the Aktobe region Jockey Shangytbayuly in the patriotic education of primary school students

Keywords: Aktobe region, patriotic education, regional literature, epic poet

«Елу жылда ел жаңа» дегендей, заман өзгерген сайын уақыт легіне ілесіп, халық санасы да жаңғырып отырмақ. Осындай тұстарда тарихымыздағы таңдаулы тұлғалардың жас ұрпақ жадынан ұмытылып кетпеуіне күш салу ғылым мен мәдениеттің парызы.

Қасиетті сөз өнерін қастерлейтін халқымыздың руханият дүниесіне нәр беретін өткен ғасырлардағы ақын–жырауларымыздың шығармаларының баспа, жазу істерінің кенжелеп қалуына қарамастан таралуы мен қабылдануы жағынан адам таңырқарлықтай жетістіктермен ерекшеленуінің сыры ұлтымыздың ұлылығынан, оның бітім–болмысындағы өнерге, қасиетті сөз өнеріне деген ерекше шығармашылық қарым–қатынасынан көрінеді.

Осы орайда ХХ ғасырдағы Ақтөбе өңірінің эпикалық дәстүрін жалғастырушы көрнекті өкілдерінің бірі – Жөкей Шаңғытбайұлының шығармашылығын зерттеу, кейінгіге үлгі ету маңызды мәселе дер едік. Оның шығармалары халықшылдық, демократиялық идеяларымен суарылған мазмұнының тереңдігі, формасының сұлулығы жағынан өз заманындағы шайырлар туындыларының арасында көрнекті орын алады.

Үлкен суреткер өз мұңын, арманын, адам тағдырын қоғам тағдырын жырлайды.

Соны шығарма өрнегімен түсіндіруде өз тәжірибесіне арқа сүйейді. Әрине, өнердегі субьективті фактордың мәні де ерекше. Өйткені әр суреткер – жан-сезім дүниесінің адамы. Ол шығарма жазу үстінде өзі қайғырып, өзі қуанады. Ол бүкіл ой-сезім қуатын, толғанысын сол шығармасына төгеді. Егер суреткер өзі толғанбаса, онда сезім ақиқаты, шынайылығы болмаса, өнердің эмоциялық әсері шамалы. Француз жазушысы Жорж Санд Леруа де Шантепильге жазған хатында

«мен осы романға басқа кітаптарымның қайсысынан гөрі өз жүрек лүпілімді көбірек қостым», - дейді. Жөкей де өз дастандарына ерекше сезіммен қараған.

Қазіргі таңда бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беру ең негізгі және жауапты істердің бірі. Өз елінің өткенін жырлаған, туған жерінің көлі мен суын, тау мен тасының тарихынан сыр шерте алатын жергілікті ақын- жыршылардың шығармаларынан алатын ақпарат өте көп. Сондықтан жаңа жетіліп келе жатқан жас жеткіншекке өз елінің патриоттарының шығармашаларын таныстыру, өмірбаянынан хабардар ету, ақын өмір сүрген тарихи кезеңнен ақпарат алғызу арқылы жүрегіне жақынырақ жаңа әдіспен толықтыруға әбден болады.

Мақала мақсаты да – Ақтөбе өңірінің ақыны Жөкей Шаңғытбаевтың өмір сүрген ортасы, шығармаларына тоқтала отырып, оларға талдау жасау, жарық көрген дастандарын шолу, сирек қолжазбалар қорында бар туындыларын таныту, нағыз эпик және де патриот ақын ақын екенін көрсету.

ХХ ғасырдағы Ақтөбе өңірінің эпикалық дәстүрін жалғастырушы көрнекті өкілдерінің бірі – Жөкей Шаңғытбайұлы. Оның шығармалары халықшылдық, демократиялық идеяларымен суарылған мазмұнының тереңдігі, формасының сұлулығы жағынан өз заманындағы шайырлар туындыларының арасында көрнекті орын алады.

Ойлар ойға, сөйлер сөзге келгенде алдына жан салмайтын табиғи дарын иесі, толағай тектес дастандар тудырып, «Ырғыздың жорға Жөкейі, қисынды сөздің дөкейі» [1] атанған Жөкей Шаңғытбайұлы (1901–1968) есімі өзі өмір сүрген Ақтөбе өңіріне жатталып келуі тегін емес.

Оның «Айша қыз», «Дәме сұлу», «Опасыз жар» деген әйел тағдырына қатысты дастандары мен «Елемес–-Аман», «Орқабай алып» секілді ерлік пен елдікті уағыздайтын дастандары сюжет байлығы, табиғат суреттері, кейіпкерлер әлемі жағынан алғанда ең таңдаулы ақын туындыларының бірі.

Осы санаулы дастандарынан–ақ ақынның жерінің, елінің тарихын, салт– дәстүрін, әдет–ғұрпын терең меңгергенін көреміз. Қай дастаны болмасын халықтық дәстүрлерге, қызғылықты, тартымды тартыстарға толы. Ақын туындылары халық жүрегіне жақындығы осыдан келіп шығады. Болашағымызды жалғастыратын жас ұрпаққа керегі де осы.

Жөкей Шаңғытбаев өмірі, шығармашылығы жөнінде біраз мәліметтер бар және «Батырлар» жырының 3–томында (Алматы, 1964) [2] «Құл мен қыз» дастаны ғана жарияланған. Оған Әуелбек Қоңыратбаев пен Мәлік Ғабдуллин жылы лепес білдірген. Мақтаған. Ақынның әлі де жарыққа шықпаған, шықса да зерттелмеген дастандары қаншама? Сондықтан оның шығармашылығын зерттеу, оны түркі халықтары әдебиеті, ауыз әдебиеті үлгілерімен салыстыра отырып қарастыру,

Ақтөбе өңірінде өткен Мөңке, Сарышолақ Боранбайұлы, Ақпан Әйтпекұлы, Әбубәкір Кердері, Нұрпейіс, Қазақбай, Қалижан Өтешов, Айса Байтабынов сияқты эпик ақындар дәстүрін жалғастырушысы екенін көрсету қызықты да актуалды мәселе деп есептейміз.

Алматының ең беделді баспаларының бірі – «Ел–шежіреден» Жөкей ақынның «Жөкей Шаңғытбаев. Дастандар» деген атпен (1000 баспа табақ, 288–бет)

[3] кітабы жарық көрді. Онда ақынның өмірі мен шығармашылығы сөз етіліп, алты дастанына шама–шарқынша талдаулар жасалынған. Ақынның дастандарында көтерген мәселелері – өз заманындағы ең елеулі, ең тартымды оқиғаларына негізделген. Сонымен қатар ақынның тілдік ерекшеліктеріне де баса назар аударылған. Шығармаларындағы дәстүр жалғастығы арнайы сөз болған.

Тақырыптың өзектілігі. Ақынның кейбір дастандарына ғана бірегей баға беріліп, шығармалары жеке кітап ретінде шыққанымен, оны өз алдына қорғап, шығармашылығын зерделегендер болмады. Жөкей Шаңғытбаев шығармалары ғалымдардың зерттеу нысанына айналған жоқ. Бұдан тақырыптың актуалдығы, оның зерттеуге деген зәрулігі көрінеді. Шығармашылығын жеке қарап, Жөкей дастандарын жырлаушылар, оны жеткізушілер туралы сөз ету, туындыларын салыстыра отырып зерттеу, көркемдік тілін зерделеу жұмыстың маңыздылығын көрсетпек.

Мақалада ақынның өмірбаяны ғылыми деректерге сүйене отырып жасалынды. Оның қаламынан туған мол мұрасы замандас халық ақындары туындыларымен салыстырыла зерттеліп, шығармашылығының қарастырылуы еңбектің өзектілігін айқындайды. Жөкей Шаңғытбаевтың өмірі мен шығармашылығы, әр жылдардағы өлеңдері мен айтыстары, дастандары зерттеу нысанына алынып отыр.

Ақын шығармашылығын зерделей келе мынадай мақсат пен міндеттерді алға қоюға болады. Мақсаты - өмірі мен шығармашылығын зерделей отырып, қалдырған мұраларына тиянақты талдау жасау. Содан шығатын міндеттер:

• шығармаларын өзіне дейінгі ақындық дәстүр мен замандас халық ақындары шығармаларымен салыстыра зерттеу;

• ақын шығармашылығына фольклорлық және өзіне дейінгі ауыз әдебиеті өкілдерінің тигізген ықпалын айқындау;

• ақынның ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінде алатын орнын айқындау;

• шығармаларының көркемдік анықталуында, өзіндік ой тереңдігі мен тіл шеберлігіне тиісті бағасын беру;

Дерек көздері. «Батырлар» жырының 3–томында (Алматы, 1964) «Құл мен қыз» дастаны, Алматы «Ел-Шежіре» баспасынан шыққан ақынның «Жөкей Шаңғытбаев. Дастандар» (Ред. басқарған Ж.Асанов), «Орқабай алып» Ақтөбе, 2008 (Ред. басқарған Ж.Асанов), М.О. Әуезов атындағы қолжазбалар қорынан әкелінген материалдар, «Ырғыз», «Ақтөбе» газеттеріндегі ақын туралы мәліметтер.

Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жөкей Шаңғытбаев өмірі, шығармашылығы жөнінде біраз мәліметтер бар және «Батырлар» жырының 3– томында (Алматы, 1964) «Құл мен қыз» дастаны ғана жарияланған. Оған Әуелбек Қоңыратбаев пен Мәлік Ғабдуллин жылы лепес білдірген. Мақтаған. «Оқушы

жұртшылыққа ұсынылып, осы томға енген жырдың келесі біреуі—«Құл мен қыз» жырының екі варианты бар. Бірі—халық ақыны Жөкей Шаңғытбаевтан, екіншісі— Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданындағы Науқанов Бақтыгерейден жазылып алынған. Бұл кітапқа кіріп отырған Жөкей Шаңғытбаевтың (Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Сұлуқопа советі, Жаңа ауыл колхозының тұрғыны) варианты. [4] Өйткені Бақтыгерей вариантынан гөрі Жөкей варианты—көркемдігі жағынан болсын, оқиға баяндауы жағынан болсын жинақы, сұлу. «Құл мен қыз» жыры бұрын еш жерде басылмаған. Қалың оқушы жұртшылыққа бірінші рет ұсынылып отыр» десе, Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры Ғ. Нұрышев: Қазақстанның Батыс аймағындағы эпик ақындардың соңғы тұяғының бірі есептелетін Жөкей Шаңғытбайұлының туындылары қазақ әдебиеті тарихынан өзіне лайықты орнын алатынына еш күмәніміз жоқ» дейді. Ал Жөкейдің туындыларын ел арасынан, архивтерден тірнектеп жинап, ғылыми тұрғыдан жан- жақты сараптаған, жүйелеп құрастырған жанашыр жоқшысы - Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының доценті Жұбаназар Асанов: «Жөкей – эпик ақын. Батыс Қазақстандағы эпикалық дәстүрді жалғастырушы. Дастандарын жазып шығарған. Қазіргі мәлім болып отырғандарының саны он екі-он үш. ...Жөкей эпикалық шығарманың қыры мен сырын қанына сіңіре игерген, ақындық дарыны өте жоғары адам» деп жоғары баға береді. Ал жергілікті этнограф Бөрібай Кәртен:

«Қазақ әдебиеті тарихынан талассыз орын алатын Жөкей шығармалары жоғарғы оқу орындарында жан-жақты тереңдетіліп оқытылуы – қажеттілік. Себебі болашақ мамандардың ұлт мәдениетін танып-білуінде тигізер өзіндік ықпалы бар. Оған Жөкейдің этнографиялық лексикасы, еңбектерінің фольклормен дәстүрлі сабақтастығы, жаңашылдығы, онда қамтылған этностық құндылықтарымыз толық мүмкіндік береді» дейді.

Зерттеу әдістері. Жұмыста баяндау, жинақтау, салыстырмалы талдау, қорыту әдістері пайдаланылған.

Мақала соңында төмендегідей қортындыға келуге болады:

• Ақын шығармаларымен өзіне дейінгі ақындық дәстүр және халық ақындары шығармаларымен тығыз байланысты;

• Ақын шығармаларына халық ауыз әдебиеті өкілдерінің тигізген ықпалы

зор;

• Жөкей Шаңғытбаев қазақ әдебиеті, оның ішінде Ақтөбе өңірі әдебиетінің

дамуына зор үлес қосқан, ерекше орны бар ақын;

• Ақын шығармалары көрнекілігі, ой тереңдігі мен тіл шеберлігі жағынан қазақ әдебиетіне қосқан маңызы жоғары туындылар;

Қорытындыдан Жөкей шығармаларын алдағы уақытта зерттеу арқылы бастауыш сынып оқушыларына қор болатын, тәрбиелік мәні зор шығармаларымен танысып қана қоймай, ғылыми айналымға түсіріп, әлі де қазбалай беруге болатынын көруге болады.

Мақала жұмысына арқау болып отырған Жөкей дастандарының өмірі мәңгілік. Сол себепті Жөкей шығармалары қазақ әдебиеті тарихы саласындағы зерттеушілерге, студенттерге таптырмас олжа. Ақтөбе өңірін зерттеушілер үшін практикалық мәні зор еңбек болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. М. Мырзалы. Жөкей жырау. // «Ырғыз» газеті, 2001 жыл.

2. М. Ғабдуллин. «Батырлар жыры» ІІІ том, Алматы: Жазушы,1964

3. Жөкей Шаңғытбайұлы. Дастандар. Алматы: Ел–Шежіре, 2007. – 288 бет

4. «Ақтөбе» энциклопедиясы, Ақтөбе, 2001.

5. Н. Байғанин. Таңдамалы. Алматы, 1991.

6. «Әдебиеттану» терминдер сөздігі.

БОЛАШАҚ ҰРПАҚТЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ҚҰНДЫЛЫҚТАР НЕГІЗІНДЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ

Р.Ж. Досмырза- п.ғ. магистрі, аға оқытушы,

А.М. Абдулла- п.ғ. магистр

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе Dosmyrza.roza@mail.ru

Аннотация: Мақалада жас ұрпақты оқу орындарында тәрбиелеу ерекшеліктері және оларды тәрбиелеу барысындағы рухани-адамгершілік құндылықтары негізінде қалыптастырудың құрылымы мен мазмұны барысында ұлттық құндылықтарды ескеру мәселелері жан-жақты ғылыми мәліметтер негізінде қарастырылады.

Түйінді сөздер: ұрпақ тәрбиесі, жастар, рухани тәрбие, рухани-адамгершілік құндылықтар, тәрбиелеу, тәрбие үдерісі, рухани-адамгершілік тәрбие.

Аннотация: В статье на основе всесторонних научных данных рассматриваются особенности воспитания молодого поколения в учебных заведениях и вопросы учета национальных ценностей в процессе их воспитания в контексте структуры и содержания формирования на основе духовно- нравственных ценностей.

Ключевые слова: Воспитание поколений, молодежь, духовное воспитание, духовно-нравственные ценности, воспитание, воспитательный процесс, духовно- нравственное воспитание.

Annotation: Based on comprehensive scientific data, the article examines the peculiarities of the upbringing of the younger generation in educational institutions and the issues of taking into account national values in the process of their upbringing in the context of the structure and content of formation based on spiritual and moral values.

Keywords: education of generations, youth, spiritual education, spiritual and moral values, upbringing, educational process, spiritual and moral education.

Қазіргі білім беру жүйесі алдындағы міндет: ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес жастардың білімі терең, іскер және ойлауға қабілетті, әлемдік стандарттар негізінде жұмыс істей алатын құзырлы тұлғаны қалыптастыру. Жаңа үшінші мыңжылдықта алдынғы қатарлы өркениетті елдермен қатар, Қазақстан

ғылым мен білімді әлемдік ақпараттық, білім және ғылым кеңістігіне халықаралық талаптар мен стандартқа және ұлттық ерекшелікке сай үйлесімді жетілдірудің жолдарын қарастыруда.

Әлем халықтарының ішінде ұрпақ тәрбиесінің өзіндік ерекшелігіне мән беріп, көз тоқтатып қараған халықтардың қатарында қазақ халқы өзіндік ой ұшқырлығы, болмыс даралағымен ерекше көзге түседі. Ежелден ерлік пен батырлықты, еркіндікті, даналықты, ақындықты өздеріне серік еткен дана бабаларымыз – туған елге, жерге деген шын ілтипат сезімді, оны құрметтеуді алдыңғы орынға қойған. Олай болса, отанды сүю, отанына адал болу, ерте заманнан қалыптасып келе жатқан қасиетті ұлы сезім. Еліміздің географиялық орналасы мен ұлттық-этникалық ерекшелігіне орай жас ұрпаққа халықтық дәстүрге негізделген бабалар рухына сай тәрбие жүйесін құру қажеттілігі қазақстандық білім саласының маңызды проблемаларының бірі болып саналады. Қазақ елінің ғасырлар бойы қалыптасқан отансүйгіштік тәлім дәстүрлерін әдістері мен құралдарын жинақтап, оны бүгінгі оқушы тұлғасын қалыптастыруда ұтымды қолдану – уақыт талабы.

Адамзат баласы аяқ басқан XXI ғасыр ғылым мен инновациялық технологиялардың, әлемдік білім беру кеңістігінің бірлесуі, техникалық және ақпараттық ағымдардың молдығы, бүгінгі күні, жаһандану дәуірі қалыптасқанын толық айғақтап отыр.

Жалпы құндылық проблемасының басты өзегі - Адам десек, ол үшін ең басты құндылық - өмір, оның мәнін сезіне білу, өмірдің мәнін өз бойынан іздеп, өмірді рухани толықтыру. Адам өмірінің мәні - маңызды іс-әрекет пен мақсат, мұрат, күш-қайрат және өмір сүру жолдарымен бағаланады. Адам мақсатын адамгершілік қасиеттер арқылы орындап, рухани қасиеттері арқылы жүзеге асырады. Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі жас ұрпаққа - адамгершілік - рухани тәрбие беру. Құнды қасиеттерге ие болу, рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталуы керек [1].

Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда, оны түзете алмайсың», деп бекер айтылмаған. Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, яғни, адамгершілік құнды қасиеттерді сіңіріп, өз-өзіне сенімділікті тәрбиелеуде отбасы мен педагогтар шешуші рөл атқарады. Рухани-адамгершілік тәрбие екі жақты процесс. Бір жағынан ол үлкендердің, ата-аналардың, педагогтардың балаларға белсенді ықпалын, екінші жағынан - тәрбиеленушілердің белсенділігін қамтитын қылықтарынан, сезімдері мен қарым-қатынастарынан көрінеді.

Рухани-адамгершілік мәдениеті жалпы адамгершілік тұрғысынан алғанда, ол адамның жемісі іс-әрекеті болып табылады. Рухани-адамгершілік қасиеттер адамдардың еңбек мәдениетінде, қоғамдық мәдениеттің көркем және эстетикалық, ғылыми және білім беру компоненттерін өзара байланысын, қоғамдық қатынастағы мәдениетің, рухани-адамгершілік көз қарасын қалыптастырады. Осы сөздеріміздің дәлелі ретінде, әлемдік ой-сананың асқар биігіне көтерілген Әл-

Фараби бабамыздың «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өміріне апат әкеледі» деген сөздері, В.Г. Белинскийдің «Тәрбие - ұлы іс, тәрбие арқылы адам тағдыры шешіледі» деген, Д.И.Менделеевтің «Тәрбиесіз білім есуастың қолындағы қылыштай» дегені, Я.А.Коменскийдің «Тәрбиені мойындамау - адамдардың, отбасының, мемлекеттің және бүкіл әлемнің құруы» деп айтуы күні бүгінге дейін маңызын жоғалтпаған.

Рухани-адамгершілік туралы айтқанда біз тәрбие салаларын толық қамтимыз. Себебі олар әрбірімен тығыз байланысты. Тұлғаның өмірге, еңбекке көзқарасын, дүниетанымын қалыптастыруда оқытуды тәрбиелеуді өмірмен байланыстыруда рухани-адамгершілік яғни адалдық, кішіпейілділік, әдептілік, жомарттық, жауапкершілік т.б. қасиеттерді дамытады. Олай болса құндылық-адамдық қасиеттің өлшемі, талпынысы, өзге адамдарға жанашырлығы, қоғамдағы орны, өмір сүру тәсілі, ізденісі және рухани жетілуі - адамгершілік қасиеті.

Жасөспірімдердің айналасындағы адамдармен қарқынды түрде қарым- қатынасқа түсуі олардың адамгершілік мінез-құлықтарын шыңдайды. Адамзат өркениеттің ұлы жемісі – өз ұрпағына бүкіл дүниеден барлық жақсылық атаулыны тілей отырып, көзі ашық, көкірегі ояу, санасы биік толыққанды азамат болып тәрбиеленіп шығуынан көрінеді. Демек, бұл жиынтықтың рухани-адамгершілік маңызы – адамның үйлесімді дамуы, оның ізгілікке бағытталуы, психологиялық жан-күйінің болуымен сипатталады.

Дамудың негізі білім мен ғылымға келіп тіреледі. Сондықтан да, әлемдегі дамыған елдер сияқты тәуелсіз елімізде білім жүйесі сапасын жетілдіру ең негізгі өзекті мәселелердің бірі болып отырғаны белгілі. Жеке адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез-құлқы мен іс-әрекетін анықтайды.

Сананың қалыптасуы – ол баланың балғын кездерінен бастап қоғам туралы алғашқы ұғымдарының қалыптасуына, жақын адамдардың өзара қатынастарынан басталады екен. Осы орайдағы адамгершілік сенім – адамгершілік сананы, адамгершілік талаптарды білу, түсіну және болуды қамтиды. Сенім адамның білімінің негізінде туындайды. Ол өзінің сенімін қандай да бір жағдай болмасын оны қорғауға және өз сенімінен таймауға, қарым-қатынас жасауда көрсетеді. Адамның мінез-құлқының кемелдігі сол халықтың да кемелдігі болып табылады.

Соңғы жылдары қоғамда болып жатқан жағдайлар тәрбиеге өз әсерін тигізуде. Мәселен, әлемдік мәдениеттің кірігуінде жақсы жағынан гөрі, жағымсыз жағының артуы, санаға әр түрлі ақпарат құралдары, теледидар, баспасөздегі жарнамалармен дәріптелуі, қатыгездік, өзімшілдікті өнегелерін көрсету табыс көзіне айналуы, тәрбие жұмысы әдістерінің біржақтылығы, әлеуметтік жағдайлардың нашарлануы және т.б.

Міне, осындай қоғам талабынан туындаған жағымсыз әдеттерді көріп отырған ұрпаққа, дәстүрлі әдеп жүйесіндегі құндылықтарды сақтай отырып, әлемдік ынтымақтастықтың жаңа үлгісіне көшудегі міндеттер біз көтеріп отырған мәселенің қоғам талабына туындаған өзектілігін дәлелдейді.

Осы кезде ұлттық мәдениеттің тарихы кеңейіп, қайта жаңғырып өркендеуі, халықтардың (ұлтттардың) өз рухани мұраларын, дәстүрлерін қастерлеуі әлемдік жаһандану үрдісіне енудегі өзіндік дербестігінің айғағы.

Бұл міндеттерді шешуде адамзаттың рухани байлығы болып саналатын білім мен ілім мәдениетінің жаңа парадигмасына сай білім – ғылым – мәдениет – менталитет – дүниетанымнама – сезім – өзіндік сана – көзқарас – мұрат арасындағы байланыстарды қарастыра отырып, рухани – адамгершілік құндылықтар мен мінез-құлық дағдыға қалыптастыру жолдары көзделеді [1].

Сондай-ақ, Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңында «білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпыадамзаттық қазыналар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыру мен дамыту үшін қажетті жағдайлар жасалуы қажет» деп көрсетті [2].

Тарихи дамуға көз жіберсек, адам тәрбиелеуде адамгершілікке мән беріп мұны ұрпаққа, халық шығармашылығы арқылы жалғастырып отырған. Мәселен, халқымыздың мақал-мәтелдері жай ғана айтылған ұйқас сөздер емес, олардың тәрбиесінің негізгі ұстанымы-адамгершілік мәні болған. Бұған: «Атаның баласы болма, адамның баласы бол», «Заманына қарай адамы», «Әдептілік ар-ұят адамдықтың белгісі» т.б. кісілік қасиеттерді, парасаттылықты арқау еткен мысалдар дәлел бола алады. Отбасынан басталып ата, ру, ұлыс сатыларынан өтіп биік деңгейге жеткенін көрсететін ұғым-ұлттық рух болып табылады. Оның бір ерекшелігі – ұлттық намыс. Ол адамның өзінің ұлт перзінтімін деп ұлттың мен дегізерлік қасиеттерін тануы, ұлттық мүддеге табынуы, ұлт үшін қабырғасы қайысып, ағынан жарылуы, өз ұлтының жеңісіне сүйеніп, сүрінгеніне күйініп, қуануы мен қамығуы. Ол ұлт басына күн туғанда намысын қорғауға дайындығы. Ұлттық намыс қарабастың қамы емес, бір рудың зары емес, ұлтымыздың ұлықтығы үшін, теңдігі мен кеңдігі, елдігі үшін өтейтін әр пенденің қарызы мен парызы екендігін түсінуі керек. Ұлттық намыс тек отанды сүйгендердің бойында ғана табылады. Ұлт намысын жүрегінде маздатпай, саналы АЗАМАТ тәрбиелеу мүмкін емес.

Студент – жастық шақтың албырт кезі. Бұл жастағылар білімге ұмтылушылығымен, әлеуметтік белсенділігімен, интелектуалдық ой-өрісі мен әлеуметтік жетілгендігін ұштастыра білетіндігімен ерекшеленеді. Студент маман болуға ұмтылады, оқуда, қоғамда, тағы басқа салада ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шұғылдануға ынтығады. Алған білімі, дағдысы, икемділігі болашақ мамандығының сапалы болуына қызмет етеді. Жоғары оқу орнында оқу кезеңі студенттің кәмелеттікке жетуіне және жеке тұлғалық салаларының қалыптасу кезеңімен тұтас келеді. Мақсатқа ұмтылу, шешімпаздық, алған бетінен қайтпау дербестілігі, белсенділік, өзін-өзі ұстай білу сияқты адами қасиеттері нығая түседі. Әлеуметтік-адамгершілік мінез-құлық нормаларын сақтау күшейе түседі. Қызығушылық пен этикалық, өмірдің мәнін түсінушілік борыш пен жауапкершілік, махаббат пен адалдық, т.б. қасиеттер қалыптаса бастайды.

Адамгершіліктің қайнар бұлағы - халқында, отбасында, олардың өнерлерінде, әдет-ғұрпында екендігін әркез естен шығармауымыз маңызды. Өйткені әр адам адамгершілікті күнделікті тұрмыс-тіршілігінен, өзін қоршаған табиғаттан бойына сіңіреді. Жас адамның жоғары оқу орнында оқуы, оның өз күшіне сенімін және

қабілетін нығайтады. Толық дәрежедегі маман болуға шығармашылық болуға тұрғыда және қызықты өмір мен іс-әрекетке үмітін арттырады.

Жас және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, адам және қоғам байланысын қалыптастыруда, өз қылығының қоғаммен сәйкес болуы қажеттілігін сезінуде, адамгершілік білімді адамгершілік нанымға ауыстыруда, тұрақты адамгершілік сезімдер мен сапалар орнықтыруда, адамның басқалармен қарым-қатынасындағы жоғары мәдениеттілік пен адамгершілік әдеттерді бекітуде адамгершілік құндылықтардың қажеттілігінің маңызы зор. Мұндай қажеттіліктер көптеген өзгерістерге бетбұрыс жасайды. Осыған байланысты білім алушыларға төмендегі проблемалардың қажеттілігін түсіндіру басты шарт:

• адамға ең қымбат – өмір;

• ұрпақ – өмір жалғасы;

• тәртіптілікпен байланысқан еркіндік;

• отансүйгіштік, ар-ұят, намыс, борыш;

• сүйіспеншілік, мейірбандық, кішіпейілділік және т.б. [3, 22].

Өйткені, интеллектік дамуға ғана емес, адамгершілік пен рухани-дамудың үйлесімділігін қалыптастыру қажеттігі туындайтын мәселе әрбір халықтың ұлттық негіздерін, рухани-адамгершілік құндылықтарымызды дамытудың қажеттігіне келіп тіреледі.

Аталған сапалық қасиеттерді қалыптастыру арнаулы орта білім беретін және жоғары оқу орындарында жастарды рухани адамгершілікке тәрбиелеу негіздері курсын бөлек пән ретінде оқытуды қажет етеді.

Ұлттық қасиеттерімізді ұрпақ бойында қалыптасу қоғам игілігі үшін маңызды. Сондықтан, студенттерге ұлттық патриоттық тәрбие беру жоғарғы оқу орындарында кең көлемде жүргізілуі тиіс. Әрбір халықтың рухани азығының қайнар бұлағы, оның халықтық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлері болып табылады. Ал ұлттық тәрбие ғаламдағы құндылықтарды бойына сіңіріп, өз құндылықтарын арттыра береді. Бірақ ол өндіріс және экономика сияқты

«ғаламдастыруға» келмейді, өркениеттілікпен дамып, қалыптасады. Осы орайда қазақ этнопедагогикасы өркениеттілік қасиеттерді бойына сіңірген ғылым екендігін баса айта кетуге болады.

Сондықтан студенттер ұлттық патриотизммен сусындасын десек, қазақ этнопедагогикасы негізінде патриоттық тәрбие берудің тарихын жүйелі талдап, зерттеп, жоғарғы оқу орындарында патриот студенттер тәрбиелеуде енгізілуі керек.

Ұлттық патриоттық білім беру құралдары болып: ұлттық тіл, ұлттық-әдеп ғұрыптар мен салт-дәстүрлер, ауызекі халық шығармашылығы, ұлттық тарих, ұлттық сәндік-қолданбалы өнер, ұлттық ойындар тағы басқалар, ұлттық патриотизм ерекшеліктерін айқындайтын маңызды мәні болып табылады.

Бірлік пен татулықтың маңызына халқымыз да бейжай қарамаған. «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Төртеу түгел болса, төбедегі келер, алтау ала болса, ауыздағы кетер», «Ынтымақсыз – ел оңбас» деп, жас ұрпақтың санасына сіңіріп отырған [4].

Жас кезеңнен адамның жан дүниесін, сана-сезімін, мінез-құлық пен сенімге тәрбиелейтін осындай құндылықтарға ерекше назар аудару бүгінгі таңның

сұранымы. Берілетін тәрбие жұмысының барлық шеберлігі адамның қандай болуы керектігін біліп, адамды өзінің көздеген мұратына жетуге рухтандыра білуде. Адамгершілік тәрбие әдістері: көзін жеткізу, иландыру; жеке бастың үлгісі; кеңес беру; тілек, бата береді; қолдаушы пікір; ұнамды баға беру; адамның жетістігін қоғамдық мойындау; көркем әдебиет бейнелері туралы әңгіме өткізу, пікір сайысқа қатысу.

Олай болса ЖОО тәрбиенің басты міндеттері тұлғаны жан-жақты үйлесімді тәрбие жүйесін қалыптастыру арқылы болашақ маманға өз кәсібін үнемі дамытып, әлеуметтік өмірге бейімделіп, адами қалыптасу жағдай туғызу арқылы берік негіздегі мәдениеттілікке жеткізу болып табылады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Джанабаева Р.А, Касенова С.Ә. Студенттерді рухани-адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері // Педагогика және психология. – 2013. №3. 108- 111б.

2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2000.

3. Таутенбаева А. Жоғары оқу орындарының оқу-тәрбие үдерісінде студенттердің ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру. – автореферат. дисс. пед.ғ. к. – Алматы. 2009.

4. Өтебаева Ә.Т. Рухани-адамгершілік тәрбие берудің қазіргі кездегі маңызы. // Білім. 2007, 44-47 б.

РОЛЬ СЕМЬИ В ФОРМИРОВАНИИ ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА.

Б.А. Балыков -магистр п.н

ЗКУ им.М.Утемисова, Ст.преподаватель, Уральск,

beket-b@yandex.kz

Аннотация: Отбасылық қарым-қатынас мәдениеті мен дене тәрбиесі құралдары бір тізбектің ажырамас бірлігі мен буындары болып табылады. Бірлескен дене шынықтыру және спорт «ішкі тартымдылық» күштерін нығайтады, отбасының «сенім әлеуетін» арттырады. Дене шынықтыру сабақтары ата-аналар мен балаларды байланысын арттырып, олардың қарым-қатынасының жетіспеушілігін азайтатын, жаман әдеттерге қарсы иммунитетті қалыптастыратын сала.

Түйінді сөздер:Мәдениет, отбасы, дене тәрбиесі, спорт, денсаулық.

Аннотация: Культура семейных отношений и средства физического воспитания – нерасторжимое единство, звенья одной цепи. Совместные занятия физкультурой и спортом укрепляют силы «внутреннего притяжения», увеличивают «потенциал доверия» семьи. Занятия средствами физического воспитания – это та сфера, которая раскрепощает родителей и детей, уменьшает дефицит их общения, прививает иммунитет против вредных привычек.

Ключевые слова:Культура, семья, физическое воспитание, спорт, здоровье.

Annotation: The culture of family relations and the means of physical education are an indissoluble unity, links of one chain. Joint physical education and sports strengthen the forces of "internal attraction", increase the "trust potential" of the family. Classes by means of physical education is the area that liberates parents and children, reduces the lack of their communication, instills immunity against bad habits.

Keywords: Culture, family, physical education, sport, health.

Очень значительную, но, к сожалению, часто недооценивающую роль в стабилизации и гармонизации семьи играют средства физического воспитания.

В совместных семейных занятиях средства физического воспитания кроются огромные возможности и для повышения воспитательного потенциала семьи, улучшения отношений родителей со своими детьми.

Средства физического воспитания раскрепощают родителей и детей, увеличивают «потенциал доверия» семьи. При этом исчезают, становятся как бы незаметными естественные различия во взглядах на жизнь, обусловленных возрастом.

Нередко дети испытывают дефицит общения с родителями. Физкультура и спорт – это та сфера, где во-первых, этот дефицит к обоюдной пользе уменьшается. Во-вторых, именно здесь родители (особенно отец, чей традиционный авторитет в современной семье пошатнулся) всегда будут образцом для ребенка. Втянув

«наследника» или «наследницу» в мир физического воспитания, родители

«прививают» ему иммунитет против никотина, алкоголя и других вредных привычек, возбуждают как бы ценную реакцию, которая приведет в будущем к появлению здоровых внуков.

Бодрящая прогулка или пробежка, загородный поход или «лыжный десант» - наилучшие возможности «все семейного досуга». Часто жена, которая жалуется на недостаток внимания со стороны мужа и нехватку времени на общение с детьми говорит: “…Ну, вы идите на пробежку, а я пока обед вам приготовлю”. Но лучше сделать по другому: всем вместе пробежаться, а потом также всем вместе сделать домашние дела. Эмоциональный заряд, получаемый от совместных занятий средствами физического воспитания, расходуется всегда позитивно. Чувство товарищества и взаимной симпатии хорошо знакомо спортсменам – членам общей команды или секции. Нечто подобное, только на более высоком уровне, возникает и в спортивных семьях. Совместный физкультурный досуг в значительной мере

«снимает» проблему распределения семейных делю семья как бы превращается в бригаду, принцип которой «вместе работать – вместе отдыхать» [1].

В последнее десятилетие здоровье детей в РК явно ухудшилось. Причины перечисляются разные, и чем хуже условия для физического развития растущего детского организма, тем шире и многограннее должны быть меры, помогающие уберечь ребенка от болезней

Система оздоровления и физического развития долгие годы замыкалась на школе, пионерском лагере, спортивной школе. Родители, как правило, радовались достижениям своего чада, на многочисленных соревнованиях, да с гордостью поглядывали на значок ГТО. Теперь роль родителей стала другой: школа уже нуждается не в единомыслии и понимании, а в приходе здоровых учеников,

которые обязаны усваивать всё, что положено по утвержденным стандартам. Дома положено обеспечивать ребенку здоровый образ жизни – приучать к закаливающим процедурам, разумному распорядку дня, по возможности обеспечивать здоровое разнообразное питание, а нередко и дополнительные занятия. Вся подготовка к школьной жизни стала много сложнее, чем была 10 – 15 лет назад, и ребенок, и безусловно, родители должны знать и уметь гораздо больше, чем требовалось раньше. Только при полном единении родителей, школьных учителей, медицинских работников ещё можно надеяться, что процент детей с отклонениями в здоровье не будут стремительно расти из года в год, от класса к классу.

В связи с трудностями родители всё меньше времени уделяют детям, а у тех кто это время находит, зачастую не хватает знаний и опыта для правильного воспитания ребенка. Большую ошибку совершают родители, если они стараются уберечь своё дитя от физических нагрузок, спрятать от влияния окружающей среды, тем самым замедляя адаптацию ребенка к жизненным условиям, что замедляет и физическое и умственное развитие. При любом, самом малом проявлении заболевания часто бегут к врачу, пытаются лекарством «победить» болезнь, забывая, что самое лучшее средство против болезни – движение и закаливание, здоровый образ жизни. Конечно, в случае заболевания врачебный контроль и уход необходимы, но, как правило, врачи борются с проявлениями болезни, а не с причиной её возникновения. Ограничение ребёнка в движении, желание избавить от физических нагрузок – прямой путь к ухудшению его здоровья, так как тормозится развитие организма. Понятие гиподинамия (дефицит усилий) в наше время связывается уже не столько с представителями старшего поколения, сколько с детьми, даже самого раннего возраста. Родители, бабушки и дедушки в постоянном общении с детьми могут значительно увеличить двигательную активность ребенка без особых затрат времени и сил. Надо только не забывать об этой важной задаче и проявить выдумку и терпение. Не следует упускать время, отведенное самой природой на формирование определенных физических качеств. Надо своевременно помочь ребенку [2].

Практика показывает, что родители должны владеть педагогико – техническим контролем за физическим состоянием ребенка на последующих после рождения этапах жизни. Они должны быть доступны для понимания родителей, достоверно отражать соответствующие уровни развития ребенка, выполнимые в домашних условиях. Родители должны располагать необходимым объемом знаний для укрепления здоровья своего ребенка через наиболее эффективные средства окружающей среды, сил природы, гигиенических факторов и физических упражнений. Это тем более важно, что существенным фактором, обеспечивающим глубокие преобразования организма ребенка с самых разных периодов его возрастного развития, является мышечная деятельность[3].

Родители должны иметь представление о методах страховки. Хотя дети получают такие знания на уроках физической культуры, желательно, чтобы и дома им напоминали о её необходимости [4]

Развитие науки и техники привело к снижению двигательной активности людей, что стало отрицательно сказываться на их здоровье. В наши дни эта

проблема особенно остра: по последним данным только 3-х учащихся, окончивших школу, здоровы. Экологическая обстановка на грани катастрофы, и в этом одна из причин врожденных и приобретенных болезней у детей.

Физиологи считают движение врожденной, жизненно необходимой потребностью человека. Полное удовлетворение ее особенно важно в младшем школьном возрасте, когда начали и формируются все основные системы и функции организма.

Гигиенисты и врачи утверждают: без движений ребенок не может вырасти здоровым. Движение – это предупреждение разного рода заболеваний. Следовательно, движение – это эффективнейшее лечебное средство.

По мнению психологов, маленький ребенок-деятель. И деятельность его выражается прежде всего в движениях.

В школе на уроках физической культуры координация движений развивается множеством упражнений, начиная с простейших: ходьба по гимнастическому бревну или скамейке (высота 30-40 см), стойка на носках (20-40 сек), руки вверх, глаза закрыты и т. д. Почти все они могут выполняться ребенком и дома, во время прогулок и игр.

В младшем школьном возрасте упражнения на гибкость дают замечательные результаты, а гибкость (конечно, при постоянных занятиях) остается на всю жизнь. Особое место нужно отводить гибкости позвоночника – «ствола жизни».

Сейчас не многие молодые люди могут похвалиться безупречной работой своих суставов. Упражнения на гибкость в сочетании с силовыми упражнениями ускоряют обменные процессы, что особенно важно для растущего организма ребенка.

В школе на уроках гибкость развивается с помощью как динамических, так и статических упражнений (их сейчас принято называть стретчинг). По такой схеме: принимается то или иное положение, при котором чувствуется достаточное растягивание мышц и связочного аппарата, и это положение удерживается от 20 до 60 сек., после чего следует отдых 10 сек. Смысл стретчинга в том, что упражнения выполняют не один раз, а сериями по 5-6 повторений. Этим методом достигаются сразу две цели: увеличивается и гибкость, и силовые показатели групп мышц.

Сочетать на уроке упражнения на развитие гибкости и силы удобнее всего при – круговом методе занятий. Конечно, круговой метод требует четкой организации урока и сложен для учителя, но моторная плотность урока приближается к 100%.Все ученики работают одновременно. II-III класса за 25 мин. Успевают пройти 4-5 кругов из 10-12 упражнений (время на упражнение 30-40 сек., на отдых 10-15 сек.).

Выносливость – способность длительное время выполнять то или иное двигательное действие, не свойственна детям младшего школьного возраста. Основное упражнение, позволяющее добиваться хороших результатов в выносливости – длительный легкий бег. Упражнение простое, но нужно четко определить время выполнения. Мы используем на уроках в 1 классе 4-5 мин. В начале урока, 1-2 мин. В конце урока; во 2 классе – соответственно 5-7 и 1-2 мин.; в 3 классе 7-8 и 1-2 мин.

Скоростные качества в начальной школе проявляются довольно слабо, но в возрасте с 6 до 9 лет быстро формируются способности выполнять движения с максимальной частотой. Конечно, скоростные качества в большей мере заложены от рождения, но если не упустить возраст их формирования, то и скоростные качества возможно развить до высокого уровня.

С 1 класса на уроках физической культуры необходимо научить детей технически правильному выполнению упражнений, чтобы ошибки не переросли в навык. При двух уроках в неделю дети в большинстве своем успевают забыть многое из того, что было на предыдущем уроке. Это положение требует своего решения. Первое, самое очевидное – каждодневные занятия в школе. Увы, пока это невозможно по ряду причин (в нашей школе проблема начинает решаться: у нас три урока физической культуры).

Второе – это выполнение упражнений стандартно-повторным методом, т. е. Использование на протяжении нескольких уроков одних и тех же упражнений до полного усвоения движений.

Очень важно, особенно с 1 класс, когда ребенок эмоционально открыт для познания и стремится всему научиться, добиться, чтобы домашнее задание по физической культуре и для детей, и для родителей стало таким же обычным делом, как и по другим предметам. Выполнение дома упражнений и заметно влияет на самосознание ребенка.

Растущий организм ребенка требует огромного количества движений для своего развития. 50-60% времени в режиме дня должно отводиться двигательной активности. Восстановительные процессы в организме ребенка проходят очень быстро. Поэтому дети могут выполнить работу большего объема, чем взрослые. Значит, упражнения должны быть интенсивными, но кратковременными (20- 40сек), с небольшим отдыхом, а все основные упражнения должны занимать не более 20-30 мин. занятий. В конце урока целесообразно оставлять время на самостоятельную работу, что еще больше расширяет познавательный интерес к физической культуре.

Значение начальной школы в познании культуры физической переоценить невозможно. Оно определяет отношение к своему здоровью на всю последующую жизнь. И здоровье, и культура начинается с детства[2.с 35].

Для того, чтобы школьник физически развивался необходимо родителям знать как организовать занятия физическими упражнениями.

С возрастом, следует увеличить время занятий средствами физического воспитания, так в младших классах на задания по физкультуре отводится 30-35 мин., но с последующим классом время повышается на 5 мин[5].

В семье важное событие: ребенок пошел в школу. Исследования показывают, что успехи школьника в физическом развитии во многом определяет четкое соблюдение режима.

Чтобы правильно выбрать для школьника необходимый двигательный режим, организовать занятия физической культурой и спортом, родители должны хорошо знать особенности развития и возможности детей.

И, конечно, первая задача – приучить детей к новому режиму дня. До школы жизнь ребенка шла по определенному расписанию – естественно сложившемуся или установленному родителями.

В старших классах школьникам ежедневно необходимо уделять внимание целенаправленной двигательной деятельности не менее 1 часа. Связь учителя физической культуры с родителями осуществляется через «дневник здоровья», т. к. на родительском собрании учитель физкультуры может сделать всего лишь краткий анализ деятельности учеников, поэтому надо регулярно проводить индивидуальные консультации с родителями школьников разных возрастных групп [6].

Многие, особенно взрослые, люди не приобщаются к спорту потому что, считают: им – негде заниматься. Стадиона или спортивной площадки во дворе нет, и разминаться перед подъездом, на глазах у соседей неловко. Но давайте спросим себя: а кто же нам мешает исправить положение – собраться, позвать детей и дружно, сообща, своими собственными руками соорудить во дворе спортивную площадку, где и старшим места хватило бы для занятий, и ребятишки младшего школьного возраста могли бы летом играть в футбол, баскетбол, пионербол, а зимой кататься с горок, бегать на коньках? Этим примером можно было бы подтолкнуть школьников к занятиям физической культурой. Но даже если их пока нет, это не преграда для приобщения детей к спорту. Многие упражнения легко выполняются в квартире, даже бегать можно дома, естественно при открытом окне. Время для занятий надо обозначить в распорядке для школьника.

Конечно, приучить себя к ежедневной двигательной нагрузке нелегко даже взрослому. Школьнику тем более.

Родителям надо помогать детям подобрать для начала те упражнения или спортивный снаряд, которые им больше всего по душе. А когда человеку нравится что-либо делать, тогда его не остановят никакие преграды, он легко будет преодолевать все новые и новые рубежи.

Существуют методы семейного воспитания как способы, с помощью которых, родители воздействуют на формирование физических качеств школьника.

Более полное физическое развитие детей возможно при использовании оборудования спортивной площадки во дворе, если есть возможность установить

«стадион» дома. У ребенка появляется интерес к занятиям физическим упражнениям и этот интерес часто сохраняется на всю жизнь. Родителям первоклассников рекомендуется вести дневник, который необходимо проверять учителю физкультуры.

И все же, чтобы выйти с ребятами на спортивную площадку, надо сделать немалое усилие, прежде всего над собой.

Ведь на нас будут смотреть не только детские глаза, которые все подмечают. Здесь важно все: и внешний подтянутый вид и обращение с ребятами. И конечно физическая подготовка и знание игр. Даже не обязательно знать все тонкости этих игр, просто надо попробовать встать на одну ступеньку с детьми.

Таким образом можно вывести, что важным фактором приобщения ученика к систематическим занятиям средствами физического воспитания является создание «домашнего стадиона» [7].

Любое движение активизирует дыхание ребенка, увеличивает потребление кислорода. В связи с этим следует отдавать предпочтение занятиям на свежем воздухе, в том числе и зимой, когда при выполнении упражнений усиливается снабжение крови кислородом и можно вдохнуть свежий воздух. Родителям следует знать, что только дождь и ветер могут быть помехой для занятий на улице. К сожалению в современных квартирах нет условий для полноценного двигательного развития ребенка, поэтому родителям следует создать все необходимые условия, покупать разнообразные игрушки, которые бы непосредственно побуждали детей двигаться. Часто в семье склонны покупать дорогие, но совершенно бесполезные для здорового роста ребенка игрушки. В связи с этим родители должны помнить: чем лучше они научат ребенка радоваться движению и пребыванию на природе, и чем меньше избалуют его комфортом, который порождает лишь бездеятельность и лень, тем лучше подготовят его к

самостоятельной жизни.

Список литературы.

1. Хайрова Ю. А. Урбанова Н. Б. Организация активного отдыха школьников в семье. Средства физического воспитания в школе, 1982 – XI – 53 c.

2. Чередов Начальная школа – основа основ. Средства физического воспитания в школе 1997 – VII

3. Усачев В. И. Социально – педагогическая эффективность оздоровительной физхической культуры в школе и семье. Средства физического воспитания, 199 – I.

4. Никольский Б. Продительское собрание – первое знакомство. Средства физического воспитания в школе 1998 – I –28 c.

5. Акчурина И. Н. Воспитание. Играйте вместе с детьми. Средства физического воспитания в школе 1985 – X – 56 с.

6. Ярулин А.С. Всей семье за здоровьем. //Теория и практика физической культуры, 1989. №1, с. 58.

7. Яковлев В. Г. Физическое воспитание детей в семье. М. Ф и С. 1971

ҚAЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒAНЫҢ РУХAНИ –AДAМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ

З. Қазиева

Педагогика және психология факультетінің магистранты Ғұмар Қараш атындағы мектеп-гимназия, мұғалім, Орал қаласы,

kaziyeva.z@mail.ru

Аннотация: Бұл мaқaлa бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі, жaстaрдың рухaни-aдaмгершілік тәрбиесі жaйлы. Oсы тұрғыдa педaгoгикa сaлaсы мaмaндaрының oй-пікірлерінен қaзіргі кезеңдегі тұлғaны дұрыс қaлыптaстыру жaйын ұғынуғa бoлaды.

Түйінді сөздер: Педaгoгикa. Жaстaр. Рухaни. Aдaмгершілік. Тәрбие.

Психoлoгия.

Aннoтaция: Дaннaя стaтья пoсвященa oднoй из aктуaльных прoблем сегoдняшнегo дня, духoвнo-нрaвственнoму вoспитaнию мoлoдежи. В этoм кoнтексте из рaзмышлений специaлистoв в oблaсти педaгoгики мoжнo пoнять прaвильнoе фoрмирoвaние личнoсти нa сoвременнoм этaпе.

Ключевые слoвa: Педaгoгикa. Мoлoдежь. Духoвный. Челoвечнoсть.

Вoспитaние. Психoлoгия.

Annotation: This article is devoted to one of the urgent problems of today, the spiritual and moral education of young people. In this context, from the reflections of specialists in the field of pedagogy, it is possible to understand the correct formation of personality at the present stage.

Keywords: Pedagogy. Youth. Spiritual. Humanity. Upbringing. Psychology.

Иә, тaқырып педaгoгикa-психoлoгия мaмaндaрының жиі беттесіп, бүгінгі қoғaмның өзекті, aйшықты тaлқылaйтынын мaзмұндa екенін көрсетіп тұр. Біз, яғни Қaзaқстaн Республикaсы өркениетті, дaмығaн, әлемнің бәсекеге қaбілетті елу елінің қaтaрынa қoсылaмыз деп нық стрaтегия құрып oтырғaн хaлықпыз. Тұңғыш Президентіміз Н.Ә. Нaзaрбaев еліміздің бәсекеге қaбілетті елу елдің қaтaрынa ену стрaтегиясындa: «Білім беру рефoрмaсы-Қaзaқстaнның бәсекеге нaқтылы қaбілеттілігінің қaмтaмaсыз етуге мүмкіндік беретін aсa мaңызды құрaлдaрдың бірі. Бізге экoнoмикaлық және қoғaмдық жaңaру қaжеттіліктеріне сaй келетін oсы зaмaнғa білім беру жүйесі қaжет» деген үндеу жaриaлaғaн бoлaтын. Сoл себепті ХХІ ғaсыр, әлемнің минут сaйын жaңa жaңaлықтaр мен өзгерістерге тoлы, техникa мен иннoвaцияның өрбіген зaмaнындa, бәсекеге қaбілетті, жaңaшыл, рухaни- aдaмгершілігі қaлыптaсқaн біртуaр aзaмaттaр мен aзaмaтшaлaрды қaлыптaстыруымыз қaжет деп oйлaймын. Еліміздің келешегі біліммен қaтaр өскелең ұрпaқ тәрбиесінде. Бүгінгі күні жaстaрғa әлемдік ғылым мен өсу деңгейіне сәйкес білім мен тәрбиені қoс егіздеп беру, жaстaрымыздың рухaни бaйлығы мен мәдениетін, oйлaу қaбілеті мен біліктілігі мен кәсіби сaуaттылығын aрттыру міндеті aртылып oтыр. Білім беру мекемелерінің бүгінгі нaқты мaқсaты: жaңa ғaсырдың жaңa тaлaптaрынa сәйкес oрын aлғaн өзекті мәселелердің oңтaйлы

шешімін тaбу бoлып сaнaлaды. Жaһaндaну дәуірінде жaстaрымыздың aрaсындa: сaяси және қoғaмдық өмірден aлшaқтaу, әлеуміттік тoқырaу, өзімшілдік, aдaмгершілік құндылықтaр дaғдaрысы, aдaмдық, aдaлдық, шындықтaн бaс тaрту, зoрлық-зoмбылық сияқты құбылыстaр, бaсқa дін өкілдернің жaстaр сaнaсынa ықпaл жaсaуы, нaшaқoрлық, мaскүнемдік, нaшaқoрлық секілді зaттaрғa құмaрлығы, aуыр қылмaстaрды сaнaлы және бейсaнaлы түрде жaсaу, жaлпы aйтқaндa aдaмгершілік құндылықтaрын жoятын қылықтaр кеңінен етек жaюдa. Міне, сoндықтaн дa жaс ұрпaқтың тәрбиесі, рухaни күйреуі бүгінгі күннің өзекті мәселесі бoлғaндықтaн, aтaлмыш тaқырыпты тaңдaп oтырмын. Яғни, қaзіргі кезеңнің тұлғaлaрынa рухaни-aдaмгершілік тәрбиені үйрету, сіңдіру әр ұстaз үшін пaрыз. Тәрбие сөзін естегенде ең бірінші oйғa: aдaмгершілік,мейірімділік, aдaлдық, тaзaлық, жеке тұлғaның қoршaғaн oртaмен бaйлaнысы, мәдениеттілік пен жaуaпкершілік ұғымы oрaлaды. Әр aдaм өз мінез-құлық сипaттaрын, дүниетaнымын, aдaмгершілік қaсиеттерін, қoршaғaн oртaмен қaрым-қaтынaсын, өзіндік пікірін, іскерлік дaғдылaрын, қaбілет-мүмкіндіктерін тaнып, сoл деңгейлерді бaғaлaп, сaлыстырып, дaмытып, түзетіп oтыру керек. Сoндықтaн дa қaзіргі күнде жaс ұрпaққa, өзін енді тұлғa ретінде қaлыптaстырып келе жaтқaн жaс ұрпaққa білім беруде-aдaмгершілік рухaни тәрбие беру өзекті мәселелердің бірі бoлып oтыр. Құнды қaсиеттерге ие бoлуды, рухaни бaй бoлуды, бaлa дүниеге келгеннен бaстaп бoйынa қaлыптaстырып үйрету керек. Бaлa бoйынa: мейірімділік, ізгілік, қaйырымдылық, сынды қaсиеттерді үйретіп, сенімді тұлғa қaлыптaстыру үшін oтбaсы мен педaгoгтaр шешуші рoль aтқaрaды. Рухaни aдaмгершілік тәрбие екі жaқты прoцесс. Oл aтa-aнaмен педaгoгтaрдың тaрaпынaн берілетін тәрбиеге тікелей бaйлaнысты. Рухaни aдaмгершілік тәрбиесі өзіндік сaнaны дaмытуғa жaғдaй жaсaуды, жеке тұлғaның әдеп ұстaнымымен, oның қoғaм өмірінің нoрмaлaры мен дәстүрлерімен келістірілген мoрaльдық қaсиеттерін және бaғдaрлaрын қaлыптaстыруды бoлжaйды. Рухaни aдaмгершілік құндылықтaрымен бірге білім жүйесін дaмытып, қaлыптaстыру дa қoғaмның өсіп-өнуіне oңтaйлы бaғыт. Рухaни дүниесі бaй, oй-тaлғaмы oзық, қaжеттіліктері мен қызушылықтaры турaлы aйқын мaқсaты бaр aдaмды, мінезі келіскен тұрaқты aдaм дейміз. Мінездің тұрaқтылығы aдaмның рухaни-aдaмгершілік түсініктерінен туындaйды. Ендеше, қoғaмымыздың бaсты мaқсaты: жaс ұрпaқты тoлыққaнды , жетілген aзaмaт етіп тәрбиелеу. Aдaмгершілік тәрбиесі- қoғaмды үздіксіз үнемі oйлaндырып келе жaтқaн мәселелердің бірі. Жaңa әлеуметтік мәдени жaғдaйдa жеке тұлғaның aдaмгершілік тұрғыдaн қaлыптaсуынa бaйлaнысты, біріншіден бүкіл aдaмзaт қoғaмының дaму тaрихындa aдaмгершілік тәрбиесінің мaңызды бoлғaнын, aл, екіншіден тaрихи, әлеуметтік, филoсoфиялық, психoлoгиялық, педaгoгикaлық әдебиеттер мен зерттеулерге aнaлиз жaсaй келе, aдaмгершілік aдaмның тұлғaлық құрылымындa ең aлдымен өзін тaнып білуі, oлaрмен қaрым-қaтынaсы aдaмгершілік тәрбиенің бір қыры, үшіншіден, қaзіргі әлеуметтік жaғдaйдa aдaмның aдaмгершілік тұлғaдa қaлыптaсуы, өзі өмір сүріп oтырғaн әлеуметтік oртaның, қoғaмның, мектептің aлaтын ықпaлы зoр. Aдaмгершілік тәрбие негізінде шыдaмдылық, әдептілік, жoмaрттық, ізгіліктілік: aдaмдaр aрaсындaғы өзaрa сыйлaстық, жәрдем, дoстық, үлкенге сый, кішіге құрмет, ер мен әйел aрaсындaғы құрмет, өзіндік қaдaғaлaу, өзіндік тәртіп, өзіндік бaсқaру, өзін өзі тaнып білу, өзін

өзі реттеп oтыру қaбілеттері қaлыптaсaды. Әрбір aдaм өзі тaңдaғaн әдет қылықтaрды үйрену aрқылы өзінің дaмуынa жoл aшaды. Қaзaқ ұлтының күнделікті өмірін сүру үрдісінде үлкен мен кішіні сыйлaу ұлттық дәстүрге aйнaлғaн десек қaтелепейміз.

Aтaлaрымыз бaлaны кішкентaй кезінен жaқсы әдет-ғұрыптaрғa бaулығaн.

«Сәлем бер», «Үлкен кішіні сыйлa», деген сөздерінің тәрбиелік әсері өте зoр.

Ұлтымыздың oсындaй сөздерін естіп, бoйынa сіңіріп өскен ұрпaғымыз өте тәрбиелі, сaнaлы бoлып өседі. Қaзaқтың тәрбиесі тұнып тұрғaн құндылық десем қaтелеспегенім. Жaстaйымыздaн aтa-aнaлaрымыздың қaриялaрмен бірінші хaл сұрaсып, oрын беріп, жoлын кеспей тұрaтын қaсиетін көріп өстік. Үлкеннен бaтa aл, көгересің дегені сoл бoлaр. Aдaмгершіліктің түп тaмыры-oтбaсы oшaқ қaсы мен ұлтының, жaлпы қoршaғaн oртaсындa. Әрбір жaн, oның ішінде жaс буындaр aдaми құндылықтaрды күнделікті тұрмыс-тіршілігінен, қoршaғaн oртaсы мен тaбиғaт aнaдaн сіңіреді. Өскелең ұрпaққa жaн-жaқты, сaпaлы білім беріп, aдaмгершілік тұрғысындa тәрбие бере aлсaқ, жaс буындaрымыздың өзін сaнaлы тұлғa ретінде дұрыс ұстaп, қaрым-қaтынaс жaсaуынa ықпaл жaсaйтынымыз сөзсіз. Қaй кезде бoлсa дa aдaмзaт aлдындa тұрaтын ұлы мaқсaт-міндеттерінің ең бaстысы өз өмірі мен ісіне сaуaтты, сaнaлы ұрпaқ тәрбиелеу. Бүгінгі ұрпaқты тәрбиелеу-келешек қoғaмды тәрбиелеу деген сөз. Келекшек қoғaм қaлыптaстырушылaрын жaн-жaқты oй-өрісі дaмығaн, aқыл-пaрaсaты мoл, мәдени өрісі oзық тәрбие беруіміз де біздің үлкен бoрышымыз. Aтa-aнa мен ұстaздaрдың бoлaшaқ тәрбиесі үшін жaкaпкершілігі ұрпaқтaн ұрпaққa aмaнaттaлудa. «Бaлaпaн ұядa не көрсе, ұшқaндa сoны іледі» дегендей, ұлы тұлғaлaрдың беріп жaтқaн тәрбиесі үлкен сaбaқ. Жaс өспірім тәлім –тәрбиені, aдaмгерщілік қaсиеттерді үлкен aдaмдaр мен ұстaздaрдaн үгіттеу дoлымен емес, шынaйылықты сезіну, көру, сезім қaтынaсынaн aлaды. Жеке тұлғa бoйындa жaлпы aдaмзaттық құндылықтaр oсылaй қaлыптaсып, жүзеге aсaды. Сoлaй oның өзін-өзі тaнып, бaғдaрын aныұтaйтын мүмкіндік туғызaтын тәрбие берілуі тиіс.

Aдaмгершілік қaсиеттердің жaқсысы oтбaсындa қaлыптaсaтынын білеміз.Aдaмгершілік қaсиеттер ізглік нұрымен кезіктіреді. Aтaп aйтқaндa еңбекке деген тұрaқты ниеті бaр және еңбектене білуде өзін көрсете aлaтын бaлaлaрды еңбексүйгіштікке тәрбиелеу бaсты міндет. Өз ұлтының мәдениетін, тaрихын, өнерін жaқсы көру aрқылы бaсқa ұлттaрдың дa тілі мен мәдениетіне, сaлт- дәстүріне құрметпен қaрaйтын нaғыз рухaни aзaмaт қaлыптaсaды. Рухaни- aдaмгершілік тәрбиесінде aлдымен бaлaны тек жaқсылыққa-қaйырымдылық, мейірімділік, ізгілікке тәрбиелеп, сoны місе тұтсa, ұстaздың, aтa-aнaның дa бoлaшaғы зoр бoлады.. «Тәрбиесіз aдaм aдaмгершілік жaғынaн нaдaн, дүмше, деп жaзған В.A. Сухoмлинский, бұл дa бір, aқaулы двигaтельмен ұшырылғaн сaмoлет те бір, өзі өледі, өзгені де aлa кетеді»,-деген. Aдaмгершілікке тәрбиелеу бaлaның жеке бaсын қaлыптaстыру мен жетілдірудің aсa мaңызды бір сaлaсы, ұжымғa, қoғaмғa, Oтaнғa, еңбекке, өз міндеттеріне және өз бaсынa қaтынaсын қaлыптaстыруды мақсат етеді. Aдaм баласының бoйынaн aдaмгершілік қaсиеттер тaбылсa, әрине сымбaтты, пaрaсaтты көрінеді, адамгершілік– aдaмның aсыл қaсиеттерінің бірі. Ғұлама Жүсіп Бaлaсaғұн aдaмгершілік пен инaбaттылықтың төрт қaсиетін 6600 тaрмaқтaн, 72 тaрaудaн тұрaтын «Құтты білік» дaстaнындa атап

көрсетіп берді. Ал, Шығыстың ұлы философы Әл-Фaрaби: «Жaс жеткіншектеріңізді көрсетіңіз, мен сіздердің бoлaшaқтaрыңызды aйтып берейін» деген екен. Қaзіргі таңда еліміздің білім беру ісінде түбірлі өзгерістер бoлып жaтқaны білеміз. Бүгінгі тaңдa мектептің, мұғaлімнің ең қaсиетті міндеті рухaни бaй, жaн жaқты дaмығaн жеке, дaрынды тұлғaны қaлыптaстыру болып табылады. Рухaни бaйлық ең aлдымен әр хaлықтың ұлттық әдет-сaлты, мәдениеті, өнері және шыққaн түп тaмырындa жaтaтыны білеміз. Ұлттық құндылықтaрды бүкіл aдaмзaттың өз ұрпaғын тәрбиелеудегі білім берудегі берік ұстaнымдaрмен бaйлaныстырып, әр бaлaның қaбілетін, тaлaнтын aшып, өзіне-өзінің сенімін нығaйтып, өзіне жoл aшуынa түрткі жaсaуымыз керек. Қaзaқтың біртуар aғaртушысы М. Жұмaбaев атамыз: «Әрбір ұлттың бaлaсы өз ұлтының aрaсындa өз ұлты үшін қызмет қылaтын бoлғaндықтaн,тәрбиеші бaлaны сoл ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуғa міндетті» деген. Өскелең жaс ұрпaққa сaнaлы тәрбие және сaпaлы білім беру деңгейі ең aлдымен мұғaлімнің сауаттылығына, oның іс-тәжірибесінің қaлыптaсып шыңдaлуынa тікелей бaйлaнысты. Ұстаз-бaлaның жеке тұлғaсын қaлыптaстырушы,мaңызды тәлім-тәрбие өнегесінің себепшісі, бірегей үлгісі, бaлa қиялын сaмғaтып, aрмaнын көкке ұсындырушы бaсты тұлғa. Бүгінгі жaс ұрпақтың ертеңгі әлеуметтік – сaяси қoғaм мүшесі ретінде қaлыптaсуындa тәлім-тәрбиенің мaңызы зoр екендігі айқын. Ендеше қoғaмдaғы қoл жеткен тәрбиелік жaқсы дәстүр aтaулыны пaйдaлaнып, биік aдaмгершілік қaсиеттерге бaулу, тәрбиелеу – оқытушының бaсты міндетерінің бірі. Ұстаз жaн-жaқты жетілген білімді, әдістемелік шығaрмaшылық шебер иесі, хaлықтық дәстүр, әдет-ғұрып пен сaлт- сaнa ерекшеліктерін әлеуметтік қaрым-қaтынaстaр түрлерін кәсіби түрде меңгерген тұлға. Әсіресе oсы кәсіби білік дaғдылaрын шыңдaуы oның мұғалімдік тәжірибе жинaқтaуының ең бaсты aлғы шaрты бoлып есептеледі. Болашақта біздің еліміз бaсқa тәуелсіз елдермен терезесі тең бoлып өмір сүруі үшін қaзaқ бaлaлaрын ешкімнен кем қылмaй, мектеп қaбырғaсынaн-aқ жaн-жaқты білімді, тәрбиелі етіп шығaру үшін сынып жетекші ұлттық құндылықтaрды бaсшылыққa aлa oтырып тәрбие жұмысын жүргізгені дұрыс. Бүгінгі тaңдa ұстаз бoлу, тәрбиеші бoлу oңaй жұмыс емес екенін білеміз. Өзге ешбір мaмaндық aдaмғa дәл ұстазға қoйылғaндaй тaлaптaр қoймaйды. Педaгoгтық жұмыстың жетістігін бaғaлaу дa өте қиын. Оған себеп: сaпaсы сызғышпен өлшеп, әрбір мысaлынa дейін тaрaзығa тaртaтын дүние емес. Я.A. Кoменский бaлaлaрғa тәлім-тәрбие беріп өнеге көрсететін мұғaлімді өте жoғaры бaғaлaды: «Мұғaлім мәңгі нұрдың қызметшісі. Oл бaрлық oй мен қимыл әрекетіне aқылдың дәнін сеуіп,нұр құятын тынымсыз лaулaғaн жaлын иесі. Oлaрғa тaмaшa қызмет тaпсырылғaн, күн aстындa oдaн жoғaры ешнәрсе бoлмaқ емес»- деді. Бaлaлaрдың сaнaсы мен мінез құлқының қaлыптaсуынa тәрбиешінің жеке бaсының, oның мoрaльдық бейнесінің aтқaрaтын рoлі өте үлкен. Мұны өзінің күші жaғынaн еш нәрсемен сaлыстыруғa келмейді. Бұл ерекше алып күш. Oрыстың ұлы педaгoг-ойшылы Д.К. Ушинский «Тәрбие де бaрлығы дa тәрбиешінің жеке бaсынa негізделуге тиіс. Ешқaндaй жaрғы және бaғдaрлaмa, ешқaндaй oқу oрнының жaсaнды oртaлығы қaншaлықты жетілдірілгенімен тәрбие ісінде жеке aдaмды aлмaстырa aлмaқ емес. Тәрбиешінің тәрбиеленушіге тікелей әсерінсіз мінез- құлыққa сіңерліктей шын тәрбие беру мүмкін емес» деп жaзған болатын. Сoл себепті тәрбиешінің жеке бaсынa ерекше тaлaптaр міндеттеледі. Ерік жігері күшті,

мінезге бaй жaсөспірімдерді қaлыптaстыру үшін оқытушының жеке бaсы сoл тaлaптaрғa сaй бoлу қажет. Ұстаздың жеке бaсындa сөз бен істің aрaсындa aлшaқтық жоқ болу керек. Жас жеткіншек тәрбиесі ең aлдымен, aғa ұрпaқтың жaс жеткіншекке деген сүйіспеншілігі мен қaмқoрлығынaн, ұрпaқтaн ұрпaққa жaлғaсқaн aдaмгершілік ізгі қaсиеттердің жиынтығынaн туады. Әкеден бaлaғa ұлaсaтын ұлттық құндылықтaр үлкендердің әңгімесінен, іс-қимылынaн тaнылып, сезім aрқылы жүректен жүрекке беріліп oтырады. Сол себепті, егеменді ел жaстaрының сaнaсынa oсы ұлттық ұлaғaтты қaсиеттерді сіңіре білудің мәні зoр деп білемін. Aдaм баласының aдaм бoлып қaлыптaсуындa aтa-aнaлaрмен қaтaр, тәрбиеші мен мұғaлімнің рoлі орасан. Себебі мұғaлім мaмaндығының иелеріне бoлaшaқ ұрпaқты тәрбиелеуде үлкен жaуaпкершілік жүктелген. Ф.М. Дoстoевскийдің «Өзіңнен өзіңді ізде, өзіңе өзің бaғын, өзіңді өзің тaни біл» дегеніндей, әр мұғaлім өзінің бaлa бoлғaнын, өзінің aтa-aнa екенін, өзінің oқытушы бoлып қaлыптaсып келе жaтқaнын oй елегінен жиі жиі өткізіп oтырсa, өзге aлдындaғы жaуaпкершіліктің сыры бірден aйқындaлa бaстaйды сөзсіз. Н.A. Дoбрoлюбoвтің «Мұғaлім өзіне шәкірттердің қaншaлықты жoғaры бaғaлaп қaрaйтынын есінде сaқтaсa, oның бaлaлaрғa тигізетін ықпaлы сoншaлықты күшті бoлaды, сoншaлықты oның әрбір мaқтaуы бaлaлaрды шaттaндырaды, oның әрбір ескертуі бaлaның жүрегіне терең oрнығaды. Демек бaрлық тәрбие жұмысы игілікті бoлaды» дегеніндей, бaлaмен кездескен сәттен бaстaп, oның үйіне қaйтaтын уaқытынa дейінгі кезеңде бaлaмен тікелей қaрым-қaтынaстa екенін, oнымен ішкі сезімі бaйлaныстa бoлaтынын бір сәт естен шығaрмaғaны aбзaл деп білемін. Солкезде ғaнa ел білікті, пaрaсaтты, жaн-жaқты жетілген жеке тұлғaны тәрбиелеу ісінде едәуір тaбыстaрғa қoл жеткізеді. Ұрпaқтың тәрбиесі келешек қoғaмның тәрбиесі. Келешек қoғaм иелерін жaн-жaқты жетілген, aқыл-пaрaсaты мoл, мәдени ғылыми өрісі oзық етіп тәрбиелеу біздің де қoғaм aлдындaғы бoрышымыз екенін ұмытпайық. Өз басым aдaм бoйындaғы рухaни құндылықты, aдaмгершілік, aдaлдық, кішіпейілділік, мәдениеттілік, еңбексүйгіштік секілді қaсиеттерді жoғaры бaғaлап, құрметтеймін, және де бoйынaн oсындaй қaсиет тaбылғaн aдaмды рухaни жaғынaн бaй aдaм деп есептеймін. Қaзіргі кезеңдегі тұлғaның рухaни – aдaмгершілік тәрбиесі бүкіл қоғамның бірлесе атқаратын тәрбиесіне тіелей байланысты. Бірлесе жасаған жүк жеңіл,-демекші қазақ қоғамында біздер ұялатын жастардың жоқ болып, рухани-адамгершілігі мол өскелең ұрпақтың өмір сүруіне аға буындар ат салысуымыз қажет. Мен де өз мамандығымның жарық жұлдызы болып, болашақта өскелең ұрпаққа өз тарапымнан рухани-адамгершілік тұрғысынан өнеге көрсете алатын, тұлға болып қалыптасатынымды нық сеніммен айта аламын.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қaзaқстaн Республикaсы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдaмaсы.

2. Құрмaнбaевa М. Тұлғaны рухaниaдaмгершілікке тәрбиелеу. – Бaстaуыш мектеп, [№1. 2005.]

3. Әмірәлиев Ш. Рухaни бaйлық-өмірден. – Қaзaқстaн мектебі, [№ 11-12, 1992.]

4. Утебaевa A. Рухaни-aдaмгершілікке тәрбиелеу – бaсты мaқсaт. – Ж.Б. Қoянбaев, Р.М. Қoянбaев. Педaгoгикa. – Aлмaты, 2004

5. Құрaмнaлинa Ш., Мұқaнoвa Б., Ғaлымoвa Ә., Илясoвa Р. Педaгoгикa. – Aстaнa, 2007.

6. Бaстaуыш мектеп,[ №9, 2005.]

7. Бaлa тәрбиесі, [№ 2, 2006, № 4, 2008.]

8. «Өзіндік тaным» [№ 2 2007, № 5-6 2006.]

9. Бaстaуыш мектепте oқыту.[ № 4, 2007.]

10. Aймaуытoв Ж. Тәрбиеге жетекші. - Oрынбoр, 1924.

11. Сaтыбaев С Хaлық әдебиетінің тaрихы негіздері — Aлмaты, 1992.

12. Бaймұрaтoвa. Б. Oтбaсындaғы бaлaны мектепке дaйындaу. Aлмaты: Шaртaрaп, 2000.

13. Қaлиев С., Жaрықбaев Қ. Қaзaқ тәлім тәрбиесі. – Aлмaты, 2004.

ҰЛТТЫҚ ОЮ-ӨРНЕК ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ НЕГІЗГІ БЕЙНЕСІ

А.Е Байбатшаева - п.ғ.к., доцент м.а

Шымкент қ., Қазақстан. ОҚМПУ «Өнер және білім» факультетінің деканы

1aidai@mail.ru

З.А. Иманкулова

ОҚМПУ «Дизайн» б.б.б магистранты, Ә.Қастеев атындағы өнер және дизайн

колледжі, арнайы пәндер оқытушысы

imankulova-79@bk.ru

Аннотация: мақалада қазіргі таңда өнер адамдар үшін сапалы жаңа бай мазмұн мен жаңашылдық сипатқа ие болып отырған ою-өрнектердің семантикалық мәні, мәселелері қарастырылған.

Түйінді сөздер: ою-өрнек өнері, Қазақстан, қазақ халқы,символдар.

Аннотация: в статье рассматриваются вопросы смыслового значения орнаментов в настоящее время для людей искусства, обретая качественно новое богатое содержание и новаторские черты.

Ключевые слова: орнаментальное искусство, Казахстан, казахский народ, символы

Annotation: the article examines the role of knowledge and skills in special disciplines in the field of art, formed through innovative technologies.

Keywords: ornamental Art, Kazakhstan, kazakh people, symbols

Қазақ халқы қашанда өзінің қонақжайлылығымен әйгілі болған, бұл дала сипатының маңызды белгісі.Қазақтардың киізүйлерінде жүннен тоқылған ең жақсы кілемдер әрқашан құрметті орынға (төрге) төселді. Негізгі үй мен шаруашылық бөлігінің арасын киіз үй иелерінің төсектері - киіз үйдің оң жағында шаңырақтық үлкендері алып жатты, ал сол жақта - отбасының кіші мүшелері. Түнде төсек жайылып, күндіз дөңгеленіп, қабырғаға төселетін. Төсек матадан

жасалған шатырмен ілінді. Керегедегі кереуеттің артында қабырға кілемі (түскиіз) ілінетін. Тору мен кереует арасында ілгіш (адалбақан) болды. Бай киіз үйге кірген адам ерекше ою-өрнек әлеміне енетін болған. Еденге кілемдер, текемет, көрпеш – отыруға арналған кілем төселген, оның үстіне жержастық – қатты жастықтар қойылған, ең құрметті қонақтар келгенде – сондай-ақ құсжастық, көпшік – қауырсын толтырылған жұмсақ жастықтар. Сырмақ еденге жайылып, қабырғалар мен төсек-орындарды безендірді. Түскиіз - кереге шеңберін әр түрлі материалдардан жасалған панно немесе қабырға кілемі. Алаша – өрнекті жолақтардан тігілген кілем түрі, олар еденді жауып немесе киіз үйдің қабырғасына іліп қойылатын. Қазіргі уақытта қазақстанның барлық басқа қалаларының көптеген тұрғындары да өз қонақ бөлмелерін ұлттық қазақы ою-өрнекпен, тарихы сонау ертеден бастау алатын қазақы ою-өрнекпен жоғары сапалы жүннен тоқылған кілемдермен безендіруді жөн көреді. Тарихқа үңілсеңіз, жалпы ою-өрнек белгі, таңба ретінде адамзатта алғаш рет жоғарғы палеолит дәуірінде (б.з.б. 15-10 мың жыл) пайда болған. Ол өз заңдылықтары, өзіндік композициялық принциптері бар көркем шығармашылықтың дербес түрі болып қала береді.

Қазақтың алғашқы үлгілері немесе дәлірек айтсақ, прототүрік ою-өрнектері (қаз. – «ойу-өрнек», «ою» - өрнек және «өрнек» сөздерінен өрнек, бірақ өнер иесі шеберлер мен қолөнершілер. Ежелгі адам әлемнің құрылымы туралы түсінігін жеткізе отырып, белгілі бір символдық мағынаға ие өрнектерді берді.

Сонымен, үшбұрыш тауларды, шеңбер – күнді, шаршы – жерді, спираль – дамуды, қозғалысты, т.б. Кең жолақтар айқас, шахмат өрнегі, тарақ өрнегі, балта, тышқан ізі, жұлдыз, сынық мүйіз, жұп сақина, түйе көз, омыртқа т.б.көбінесе зергерлік әшекей-тұмарлардың түбі, артқы жағы, адамның көзінен жасырылған заттардың бөліктері ою-өрнекпен жабылған. Мүмкін, бастапқыда өрнектер әлі сәндік қасиеттерге ие болмаған да шығар. Қазақ халқы көшпенді өмір салтының арқасында бейнелеу өнерінің жетекші түріне айналған ою-өрнек өнері нақты заттарды, нақты жаңғырту жолымен емес, қайта құру жолымен дамып келе жатқан көп тайпалы бабаларының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрін бойына сіңірді, оның мазмұнын шартты түрде абстракцияланған түрде беру. Әдетте, бейнелер біртұтас емес, кейбір бөлшектердің көмегімен тұтасты, оның ең маңызды бөлігімен ауыстыру принципі бойынша бейнеленген. Ою-өрнектің пайда болуының алғы шарттарының бірі – ру, тайпа заттарын ерекше белгілермен белгілеу қажет болды. Бұл белгі-символдар бірте-бірте өрнектің сәндік мәнерлілігіне ие болды, ол эстетикалық, этно-белгілік, магиялық, культтік тұрғыдан қарастырыла бастады.ою-өрнек композициясында негізгі элементтер көлемімен, ашық түсімен және орталық орналасуы. Табиғатты тамашалай отырып, адам ондағы қызықты, оғаш пішіндер мен түс реңктерінің шексіз санын бұрыннан байқаған. Табиғат ол үшін ерекше сәндік композициялардың қайнар көзі болды. Қазақтар нақты заттық форманы жеңілдетілген, шартты түрге қайта өңдей отырып, табиғи формаларды шебер стильдеуге қол жеткізді. Ою-өрнектің әр мотивін таңдау, оның ішінде түс гаммасын таңдау – халық шеберлерінің шығармашылық еңбегі. Ою-өрнектің түсі шебердің қиялымен, көркемдік талғамымен байланысты. Қазақтар фон таңдауға үлкен мән берген, сәтті таңдау арқылы бүкіл өрнектің дыбысын айтарлықтай арттырған.

Геометриялық мотивтер тобының ішінде үшбұрыш басым. Ол ежелден бері қуатты амулет, әмбебап сипаттағы жаһандық символ ретінде танымал, бүгінгі күні де танымал. Тұмар үшбұрышты пішінді болды - зұлым көзден амулет. Тұмар жануарлардың мойынына тағылатын, бойтұмар түрінде балаларға тағуға берілген. Тұмар-амулеттердің арасында мыналар бар:бес таңба – крест, төрт негізгі нүктенің шартты бейнесі. Ол түксіз кілемдерді – алашты, тоқылған таспаларды – басқұрларды безендіруде қолданылады, сонымен қатар ағаштан жасалған бұйымдарды: сандықты, төсек-орынды безендіреді. Түс схемасы қызыл және қара. Жылыншек – сүйек, түксіз кілем – алаш, киіз қап – мың қалпақ, өрнекті таспаларды әшекейлеуге арналған. Ол қызыл, қара, бургундия, қоңыр, жасыл реңктермен боялған, фонға қарама-қарсы тұруға да рұқсат етіледі - ақ фонда қара үлгі.балта - мотив пішіні бойынша балтаға ұқсайды, шаруашылықтың, ошақтың амандығымен байланыстырады. Түс схемасы: қызыл, қоңыр, көк және қара тондар. Өрнекті тоқылған таспа – басқұр, түксіз алаш кілемдерінде кездеседі. Сары, қоңыр, қызыл, көк, қара тондар басым түсті. Дөңгелек – шеңбер, күннің сәндік бейнесі, өйткені қазақ қиялында өмір беретін күн бейнесі елестетілген сәулелерде қорғаныш, тазарту, ынталандыру күштерін таратады. Өрнек текеметтерді, сырмақтарды, ұлттық киімдерді безендіреді. Ақ, сары, қызыл, қара түстер басым болған.қазақ ою-өрнекте жануарды көбінесе бүтіннің орнын бөлшекпен алмастыру принципімен жеткізетін зооморфтық өрнектер маңызды орын алады. Кейде әртүрлі жануарлардың бөліктері бір пластикалық бейнеге біріктіріліп, жетекші көркемдік мотив – мүйіз, қошқар мүйізінің суреті. Байлық, мал басын көбейту, қорғау функциялары туралы идеялар онымен байланысты болды. [1]. Мүйіз текеметтерді, сырмақтарды, алашаларды, сондай-ақ архитектуралық құрылыстарды безендіреді. Халық шеберлері осы ою-өрнекпен кілем, төсеніш, басқұр, алаша, сөмкелерді әшекейлеген. Оның негізгі түстері: қызыл, жасыл, қоңыр, қара. Тышқан із – кілемдерді, қоржындарды, аяқ-қаптарды безендіру үшін қолданылады. Бұл мотивке композицияда жиек, жиек рөлі берілген, оның қызыл, даршын, бургундия, қара реңктері басым.

Мұндай элемент композицияның орталық бөлігінде де, бұйымның шеттерін шектейтін шекараның қалыптасуында да кездеседі.

Күзет қызметіне байланысты киіз үйдің есігін, кереуеттің алдыңғы бөліктерін, кейде киіз бұйымдарын оюмен безендірді.Түйе табан – түйенің ізі, дәулеттің тұлғасы, малды көбейту, өнімді күш-қуат пен алуан түрлі игіліктерді ынталандырушы. Ол әр түрлі халық қолөнерін әшекейлеген, ағаш ою, ою-өрнек, ою-өрнек, киіз бұйымдарын жасауда қолданылған. [1].

Қайнар – бұлақ, суармалы жердің белгісі, тіршілік көзі, жасыл жайлаудың, мал шаруашылығының символы. Түс диапазоны: көк, күлгін.

Қазақтың қолданбалы өнерінде гүлдердің, жапырақтардың, ағаштардың, жемістердің, тұқымдардың бейнесі де кең таралған. Бұл мотивтердің көпшілігі ежелгі дәуірден басталады. Өсу, құнарлылық, өміршеңдік идеялары ағаш бейнесімен байланыстырылды. Дәстүрлі санадағы дүниежүзілік ағаш бейнесінен өмір ағашы, содан кейін жалпы ағаш және, ең соңында, жаһандық белгілердің жеке тұлғаларға ауысу процесін көрсететін генеалогиялық қалыптасады. Бұтаның,

бұйра жапырақты өсімдік өркенінің, трефалдың, көп жапырақты гүлдің бейнесі де жиі кездеседі.

Қазақ ою-өрнектерінің ең бай жүгінде космогониялық мотивтер де кездеседі. Ай - жұлдызбен жұптастырылған суреттегі ай. Қазақтардағы астральды заттар тазартқыш күшке, жарық энергияға ие, олар тұмар, әртүрлі пайдалы өткізгіштер деп саналған. Жұлдыз - дәстүрлі санада қазақтардағы бұл мотив адамның жан дүниесіне сәйкестендіріледі. Аспан денелеріне әрқашан тазарту күші берілген.

Қазақ ою-өрнегінде қызыл мен көк түстердің үйлесуі шуақты өлкенің табиғи байлығын еске түсіру, халықтың бақыт арманының көрінісі (ою-өрнекте бақыт пен береке құдайының бейнелері болуы тегін емес. [3].бозғылт түстер - қайғылы уақыттың, меланхолияның, алаңдаушылықтың белгісі. Жасыл – жердің жаңаруын, көктемнің, жастықтың, көк – аспанның, тәңірі тәңірдің, сары – ақылдың белгісі.

М.Семенованың мына сөздері назар аудартады: «ою-өрнек өз конфигурациясында қошқар мүйіздерінің күрделі тармақталуына жақындай отырып, үлкен кеңістікті қамтитындықтан, композиция да монументалдылық ерекшеліктеріне ие болады, эпикалық элемент жеке тұлғамен көбірек араласады. Элемент ретінде қозғалыс шексіз, мәңгілік, үздіксіз, сонымен қатар өзінің шексіздігінде қозғалмайтын ретінде қабылданады. Мұнда монументалдылыққа ие болатын кеңістік, уақыт, мәңгілік максимум жалпы категориялардағы дүниенің қуатты концепциясы берілген» [4]

Әдебиеттер тізімі

1. Басенов Т.Қ. «Қазақстанның сәулет өнеріндегі ою-өрнегі».

2. Марғұлан Ә.Х. 1986 жылы «Қазақтың халық қолданбалы өнері» үш томдық басылымы Алматы, «Өнер», 1986 ж.

3. Қасиманов С.Қ. Қазақ халқының қолданбалы өнері (қазақ тілінде). -Алма-Ата: Қазақстан, 1995 ж.

4. «Казахстанская правда» No 5 (27626), 10 қаңтар 2014 ж.

5. Вагнер Г.К. Халық өнері мен көркемөнерпаздық қарым-қатынасы туралы // Мәселелері халық өнері. Еңбектердің жинағы. М., 1982, б. 46-55.

КОНТЕКСТУАЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ФИЛОСОФСКОЙ ЛЕКСИКИ В «СЛОВАХ НАЗИДАНИЯХ»

И.К. Ербулатова - к.ф.н., PhD К.Б. Медеубаева - магистрант 2 курса филологического факультета Западно- Казахстанского Государственного университета им. М. Утемисова

Аннотация. В статье рассматривается совпадение номинаций и интерпретаций у различных авторов. Особое внимание уделяется контекстуально- семантической характеристики философской лексики в «Слова назиданий».

Аннотация: Мақалада әртүрлі авторлардың номинациялары мен интерпретацияларының сәйкестігі талқыланады. «Қара сөздегі» философиялық лексиканың контекстік-семантикалық сипаттамаларына ерекше көңіл бөлінеді.

Аnnotation: The article discusses the coincidence of nominations and interpretations by various authors. Particular attention is paid to the contextual-semantic characteristics of the philosophical vocabulary in the Words of Edification.

Одним из наиболее сложных и дискуссионных вопросов был и остается вопрос определения границ так называемого философского языка.Вопрос о философской лексике как особом пласте и лексикосемантической основе языка философской науки не получил освещения в отечественной лингвистике, хотя исследованию языка философиипосвящено достаточное количество работ.

Следует рассмотреть разнообразие существующих в лингвистике номинаций относительно понятия «философская лексика»:

1. Язык русской философской литературы (Л.М. Грановская).

2. Отвлеченная лексика (В.В. Веселитский, Е.Э. Биржакова).

З. Разряд книжной лексики, выражающий различные отвлеченные понятия общественного, психического, философского порядка

(С.Ю. Сорокин).

4. Научно-философская, отвлечённо-книжная терминология (ГО.Винокур).

5. Литературно-философский язык, отвлеченно-философская лексика (ВВ.Виноградов).

б. Отвлеченно-книжная, отвлеченно-специальная лексика (Ю.А. Бельчиков).

7. Абстрактная лексика (ЛА.Булаховский, Л.М. Полога).

8. Утонченно-абстрактная терминология (Н.А. Мещерский).

9. Лексика с философско-категориальным значением (Т.А. Харитонова).

10. Философская терминология (ЕМ. Верещагин, НА. Клиншова, ЕИ. Лебедева, НВ. Леонова, Е.К. Симонова).

При всех возможных (видимых и невидимых) совпадениях в номинациях, их интерпретация у различных авторов настолько разная, что коммуникация практически отсутствует. Частотность употреблений номинаций при характеристике общефилософской лексики, как правило, сводится к двум:

отвлеченная (абстрактная) лексика и философская терминология, При употреблении номинаций «отвлеченная (абстрактная) лексика», которые в лингвистической литературе выступают в качестве синонимов, мы сталкиваемся с проблемой многоликости и неоднородности понятия «отвлеченная (абстрактная) лексика.Так, Ю.С. Сорокин распределил весь объем отвлеченной лексики 30-60 гг. МХ века по следующим областям: понятия общественной жизни, культуры, идеологии, явления психического мира, слова, обозначающие общие категории гносеологического порядка (ЮС.Сорокин, 1965, с. 39). ЮЛ. Бельчиков в отвлеченно-книжной лексике выделил два потока: Г) отвлечённо-специальная (т.е. лексика философская, общественнополитическая, эстетическая), публицистическая и 2) слова, обозначающие понятия и явления из области умственной, психической, физиологической деятельности человека (ЮЛ. Бельчиков, 1974, с. 40). ВВ. Веселитский включает в отвлеченную лексику, помимо философской, еще и естественнонаучную, общественно-политическуло, социально-экономическую, литературоведческую лексику (ВВ. Веселитский, 1972, с. 130).

Как видим, что состав отвлеченной (абстрактной) лексики, составляющей ядро общефилософской лексики, носит обширный характер. Он включает, помимо собственно философской лексики, лексику других областей званий.

Существует мнение о том, что в случае, когда понятие растворяется в образе и символе, оно может покинуть область науки, подобно тому, как образ перестает быть только произведением искусства, если его проанализировать с логических позиций. Несмотря на то, что терминологизация большого круга слов являлось ведущим семантическим процессом во второй половине МХ века, метафизическая лексика как основа философского языка еще не являлась узкоспециальной философской терминологией в строгом смысле этого слова. В этот период не было жесткого распределения языкового материала между отдельными областями научного знания, и все еще существовало его свободное совместное функционирование в рамках общефилософской лексики.

При определении и ограничении общефилософской лексики от всех вышеуказанных номинаций мы используем лингвофилософские аргументы. Чтобы уяснить объем и содержание понятия язык метафизики, обратимся к самому понятию метафизики в истории языка. Слово «метафизика» было составлено из двух самостоятельных греческих слов: предлога «мета» в значении «к, для, после» и «физика» - «естестенные и физические тела». Термин связан своим происхождением с трудами Аристотеля, где метафизика, как учение о первоначалах содержательно следует за учением о вещах. Термин tametataphysika был введен комментатором и редактором произведений Аристотеля Андроником Родосским для наименования тринадцати книг греческого философа.

«Философский лексикон» С. Г. Гогоцкого от 1861 года дает следующую справку:

«...здесь слово «мета» в значении «после, далее», объединившись в одно слово с

«физикой», преобразовалось в другое значение, а именно — «над, выше, сверх». Таким образом, случайно получившимся сочетанием двух слов стали обозначать существенную часть философии, занимавшуюся предметами сверхчувственными» (Гогоц., 2, 449). На протяжении многих веков соотношение терминов

«метафизика» — «философия» менялось: от полного тождества, синонимичности, до подчинения метафизики как более бедного по объему понятия философии у Гегеля, Маркса.

В XVIII веке метафизику понимали как науку повсеместных понятий

«учение такое, в котором повсеместные и общие понятия подробно изъясняются» (Баумейстер, 1780, с. 14). Словарь 1867 года регистрирует у слова «метафизика» следующее значение: «наука, содержащая в себе общие и главные понятия о существах, о бытии и свойствах Бога, о мире и душе» (СЦСРЯ, 2, 300). Словари иностранных слов И.О. Бурдона и АД. Михельсона объясняют метафизику как

«науку о сверхъестественном, об отвлеченных понятиях, учение о ближайших причинах явлений, о сущности» (Бурд, Мих., 429). Словари Даля, Д'бровского, Мартыновского и Ковалевского дают похожие определения лексеме

«метафизика». Энциклопедический словарь Брокгауза — Ефрона под метафизикой понимал «первую философию (philosophiaprima), умозрительное учение о первоначальных основах всяко го бытия или о сущности мира, понятое в переносном смысле» фр. — Ефрон., 37, 164). Техническое название «метафизика» стало содержательным обозначением первой философии. В метафизику входили: онтология (учение о бытии), космология (учение о мире), пневматология (психология души и духа), богословие (учение о Боге).

Таким образом, мы видим, что соотношение философии и метафизики во второй половине 19 века было несколько своеобразным: метафизика являлась базисным основанием, ядром философии. Как отметил СГ. Гогоцкий, «в МХ веке вместо прежней метафизики явилась вся философия с метафизическим значением» (Гогоц., 2, 454), то есть метафизика обозначала поле философствования. И если философия выполняла функцию метода или методологии познания, то особенности метафизики были связан с предметом, на который она была направлена. Ценность метафизики усматривалась в способности исследовать любые объекты, даже те, существование которых не доказано и доказано быть не может. Являясь наиболее абстрактной частью философии, метафизика понималась как первооснова философии, которая формировала свои проблемы в предельно обобщенно-отвлеченном виде. Именно в рамках метафизики сформировался категориальный аппарат философии. Поэтому в неявном виде метафизический компонент присутствует в каждой философской системе или теории.

Материалом данной работы являются «Слова назидания» Абая Кунанбаева, которые имеют в своем составе лексику, ориентированную на философию. Следует отметить, что язык философии того времени, который можно назвать метафизическим, воспринимался как синкретичный и универсальный, в подобном

«умословии» соединялись подходы психологии, физиологии, богословия и др.

1. Ещё со времен Аристотеля пошла традиция понимать метафизику как первооснову и центральную часть «теоретической» умозрительной философии, то есть метафизический язык изначально оперировал предельно отвлеченными понятиями.

2. Со второй половины XVIII Века за словом «метафизический» закрепилось определение «отвлеченный — абстрактный», в специальных контекстах — («умозрительный, оторванный, от реальности»).

Язык метафизики является метанаучным языком не в плане того, что он способен объяснять и описать любую предметную научную область, а лишь в том смысле, что он является метаязыковым уровнем, объясняющим и обосновывающим исходные, базовые принципы и методы объяснения и описания предметных научных областей и тем самым получает свою собственную форму выражения.

В исследовании мы используем определение языка философии, как метафизического языка, исходя из понимания самой сути философских предметов. В философии все рассуждения являются рассудочными, из априорных понятий не может возникнуть наглядная достоверность, то есть очевидность. Отсюда следует, что ненаглядность философского знания проявляется в том, что по синтаксическим конструкциям и правилам их образования и преобразования мы не можем полностью судить ни о характере содержания общефилософских понятий и их семантике, ни о характере их связей и отношений. Метафизический характер языка философии - следствие и выражение глубинной характеристики философии: он (язык) является средством репрезентации предмета философских исследований. Сутью философии является работа с особыми «метафизическими объектами», некими абстракциями, с которыми нельзя сопоставить какие-то определенные предметы «мирской действительности». Объектами философии являются многие феномены бытия, например, такие как: мир, дух, совесть, идея, разум... Все эти объекты таковы, что невозможна четкая фиксация объективных критериев их существования, метафизические объекты не могут быть даны в рамках физического опыта. Уточняя статус этих объектов, можно сказать, что предметом философии выступают метафизико-трансцендентальные объекты, имеющие пограничный статус своего существования: они не субъективны и не объективны, не сознательны и не материальны.

С целью представления контекстуально-семантической характеристики философской лексики в «Словах назиданиях»предлагаем обратиться к истолкованию структурно-смысловых особенностей текста «Слова семнадцатого» Абая. Исходная информационно-смысловая структура произведения, выполняющая в композиционно-содержательном отношении функцию зачина, репрезентирована в начальном высказывании: «В о л я, Р а з у м и С е р д ц е обратились однажды к Н а у к е, чтоб разрешить спор: кто из них важнее» [3, 172

]. Абай использует в данном произведении традиционную для философских трудов притчевую форму повествования. Ядерными единицами эстетического пространства текста анализируемой абаевской притчи являются четыре гештальта

«воля», «разум», «сердце», «наука», которые порождаются автором на текстовом уровне особыми синтагматическими отношениями: в контексте данной притчи в позиции субъекта действия понятия «воля», «разум», «наука» и «сердце» за счёт текстового предикативного метафорического распространения выступают в маске активных деятелей жизни. Считаем уместным в связи с актуализацией тезиса об активной функциональной значимости гештальтов в философском дискурсе Абая сослаться на дефиницию этого термина, предложенную Л.О. Чернейко: гештальт – это маска, которую язык надевает на абстрактное понятие; при этом маска может меняться. Добавим, что речевую маску может приобретать и конкретное понятие.

Персонажи притчи В о л я, Р а з у м, С е р д ц е, Н а у к а, репрезентируемые в контексте произведения соответствующими гештальтами, вступают в активный полемический диалог.

В о л я, обращаясь к Н а у к е, утверждает, что служить Всевышнему, поклоняясь ему, не ведая покоя, можно только с её помощью, и нельзя без неё добиться в жизни богатства, мастерства, уважения, карьеры.

Р а з у м, адресуя свои слова Н а у к е, говорит: только мне дано постигнуть твой язык; без меня не избегнуть зла, не найти выгоды, не постичь знаний.

С е р д ц е, включаясь в полемику, решительно заявляет: я – владыка человеческого тела, без меня жизнь немыслима; я восстаю против зла и насилия; самолюбие, совесть, милосердие, доброта – все исходит от меня. Н а у к а в маске беспристрастного судьи, выслушав внимательно каждого из участников дискуссии, отвечает:

1. Воля, ты все верно сказала. Ты тверда в служении добру, но не меньшую твердость проявляешь и в служении злу. Вот, что плохо в тебе.

2. Разум! И ты прав. И добрый, и злой опираются на тебя, ты верно служишь и тому, и другому. Вот, в чём твой изъян.

3. Вам следует объединиться и во всем повиноваться Сердцу. Если вы все трое мирно уживетесь в одном человеке, то прахом с его ног можно будет исцелять незрячих. Не найдете согласия, я отдам предпочтение Сердцу. Береги в себе человечность. Всевышний судит о нас по этому признаку. Так сказано и в писаниях… Основная (ключевая концептуально-авторская) информационно- смысловая структура произведения, отражающая идеализированное представление Абая о человеческих достоинствах и деяниях, находит выражение в словах Науки, обращенных ко всем участникам полемического полилога: «Вам следует объединиться и во всём повиноваться Сердцу». Сердце в контексте анализируемого «Слова» актуализируется авторомтворцом в качестве доминантного мелиоративного концепта. Сердце как ведущий признак человечности символизирует высокую одухотворённость, сердце – божественная субстанция, одно из величайших проявлений Всевышнего и, соответственно, человечность, включающая в себя положительную Волю, положительный, устремленный к Богу Разум – величайший атрибут или, точнее, лик Аллаха.

Философско-нравственнаяконцептосфера казахских мыслителей органично вписывается в общечеловеческий нравственный кодекс. Сила философии морали степных мыслителей в её включённости в мировую ноосферу и семиосферу. Восприняв всё лучшее из родной культуры, Абай расширяет значительно положительное поле нравственных идеалов казахской духовности, творчески актуализируя мелиоративные идеи из различных культур. На наш взгляд, самого серьёзного внимания заслуживают тезисы АуэзханаКодара, писателя, культуролога, философа, в которых с позиций современного философского дискурса характеризуются ядерные признаки мировидения и мироистолкования Абая:

1. Абай идет в русле общемусульманского понимания сердца, по-арабски

«калб», как вместилища веры, или истины. Сердце является одним из ключевых

понятий и у теоретиков суфизма. По их представлению, «калб» считался единственной на свете сущностью, способной вместить Бога.

2. Сердце в понимании Абая – медиум. Точно так же и себя он мыслит медиумом между небом и землей, Востоком и Западом, прошлым и будущим, между культурой и неведением.

3. Абай – это, прежде всего, порождение национальной культуры, дожившей до потери среды обитания, но не потерявшей своей меры, каковой всегда были Честь, Разум и Гармония.

4. Абай пытался реанимировать в Степи мусульманскую духовность в высшем понимании этого слова.

5. Это последний степной столп веры, сочетавший любовь к Богу с любовью к Справедливости и Знанию, который нес в своих генах трехтысячелетний опыт Степной традиции, всегда пробивавший свой неповторимый путь между Востоком и Западом. Об Абае можно сказать словами Рене Генона, что он пытался адаптировать традицию к новому и облагородить это новое, как бы сорвавшееся со всех петель, надежными нормами традиции.

6. Из прозаических текстов Абая явствует, что он в написании своих так называемых «Слов» руководствовался именно западными образцами, а не восточными с их бесконечной регламентацией очевидных вещей. 1. Абаю, охваченному прогрессисткими веяниями Х1Х века, было тесно в рамках мусульманской ортодоксии, и потому в поисках формы он обращается к эссеистической манере письма, свободной и раскованной, где можно мыслить о чём угодно и в каком угодно направлении. Однако это не означало отказа от своей духовной основы, каковым всегда было у Абая исламское вольномыслие [7, 369- 388].

Использованная литература:

1. Общие принципы словаря. Хронологические границы описания. ЮС.Сорокин, 1965, с. 39

2. Лексическая стилистика: проблемы изучения и обучения. ЮЛ. Бельчиков, 1974, с. 40

3. Отвлеченная лексика в русском литературном языке. ВВ. Веселитский, 1972, с. 130

ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Д.Қ. Пошаев-п,ғ.к профессор

e-mail:dimash_p@mail.ru

А.Қ. Рысқұлов- магистр оқытушы

Aldiar_8686@ mail.ru

М.А. Касимова -1-курс докторант

Мектепке дейінгі және Арнайы педагогика кафедрасы

makhabbat.kasimova.90@mail.ru Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

(Қазақстан, Шымкент қ.)

Аннотация: Мақалада, тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиесін оқу –тәрбие үдерісінде ұйымдастыруды мәдениет контекстінде қарастыру әдіснамасы ұсынылады.

Түйінді сөздер: ұлттық құндылық, мәдениет, ұлттық идеология, мінез-құлық сипаты, тәрбие әдістері.

Аннотация: В статье предлагается методология рассмотрения организации духовно-нравственного воспитания личности в учебно –воспитательном процессе в контексте культуры.

Ключевые слова: национальная ценность, культура, национальная идеология, характер поведения, методы воспитания.

Annotation:The article proposes a methodology for considering the organization of spiritual and moral education of a person in the educational process in the context of culture.

Key words: national value, culture, national ideology, character of behavior, methods of education.

Білім марапатқа жету үшін емес, парасатқа жету үшін қажет!. Яғни, “Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өміріне апат әкеледі” – деген ұлы жерлесіміз Әбу Насыр әл-Фарабидің өсиетінің бүгінгі күні күн тәртібіне сұраныс жасап тұрғанын естен шығармаған жөн. Бұл, көз жазып қалған ұлттық құндылықтарымызды тауып, жас ұрпаққа тілін, әдет-ғұрыпын, салт-дәстүрлерін, қарым-қатынас, әдебін үйрететін ұстаздар даярлауға басымдық беру қажет –деген сөз. Өйткені, тарихын, мәдениетін білмейтін ұрпақ ата-анасын білмейтін жетім бала сияқты, әркімнің жетегінде кететіні бәрімізге мәлім. Осы тұрғыдан қарағанда, әлеуметтік- гуманитарлық білім, тіпті жаратылыстану білімдері де, ел мәдениетіне, өркениетіне негізделмесе қатерлі сипат алады. Яғни, қазіргі оқулықтар, бағдарламалар мазмұнын ашуда оны қазақстандық идея тұрғысынан, өз құндылықтарымыз тұрғысынан талдау, саралау және оған болашақ ұстаздарды үйрету қажет.

Қазіргі педагогика оқытудың дидактикалық ұстанымдарын алға тартары хақ, өйткені, дидактикалық ұстанымдар, негізінен оқыту үдерісін жоспарлауға, құруға және талдауға бағыт, бағдар беретін оқыту үдерісінің заңдылықтары болып

саналады. Дегенмен, қай уақытта болғанда да, дидактикалық ұстанымдарда білім берудің таптық сипаттары да көрініс табатынына назар аударуға тұрарлық, дидактикалық ұстанымдар қатып қалған жүйе емес, олар ұдайы қозғалыста, дамуда және ғылымның даму деңгейімен, қоғамның талабына сәйкес болуы шарт.

Мұнда, педагогиканың пәніне негіз іздегенде, ағылшын жазушы Р.Киплингтің “Дүние орынын ауыстырса ауыстырар, бірақ Батыс пен Шығыстың пайымдау ерекшелігі орынын ауыстырмайды”[1] - деген сөзіне сүйене отырып, қазіргі өркениеттік пайымдау (европалық), заттың сыртқы сипатына, формасына, қасиетіне қарап, дүниенің заттық өлшемін микрометрлік құрал арқылы өлшейтін болса, шығыстықтар (азиялықтар) заттың ішкі сипатына, ішкі мәніне көңіл бөлетінін естен шығармау керек.

Бұл жәй пікір емес, мұның артында қоғамдық даму әлеуеті жатыр. Осы жерде, әрбір мемлекеттің ұлттық идеологиясының психология және философияны тірек ететінін ұмытпаған ләзім. Сондықтанда философия, психологияның белгілі бір деңгейде ұлттық арнадан өсіп жетілуі - қазіргі заман талабы .

Адамды қалыптастыру, қоғамдық қатынастар жүйесінде мақсаттық тәрбие жолымен жүргізіледі. Мұны дәлелдейтін қағида оқыту және тәрбие берудің ғылыми теориясының бірден-бір негізі болып табылады. Сондай-ақ бұл мәселе, қазіргі кездегі кәсіби бағадар беруде түйінді мәселе ретінде орын алып отыр.

Барлық түйін адамның көрегендік негіздерінде - деп есептейтін биологизаторлық қөзқарасқа қарама-қарсы педагогика ғылымы, тұқым куалаушылық факторлардың белгісі бар, рөлі барлығын жоққа шығармайды, жеке бастың қабілеттері мен қасиеттері адамның өмірі мен қызметі үдерісінде қалыптасып, дамитыны осыны дәлелдейді.

Табиғат адамға ішкі мүмкіншіліктер негізін салып береді, белгілі бір әлеуметтік жағдайларда болмаса, бұл көзге көрінбей қалуы да мүмкін.

Сондықтанда, ғалым ,педагогикалық генетикаға назар аударылғаны жөн екенін алға тартады, өйткені оның зерттейтін мәселесі балалардың интеллектуальдық қабілеті мен психологиясына генетикалық талдау жасау болып табылады.

Педагогикалық генетика тұлға қабілеті мен мінез-құлқының тұқым қуалау және олардың жас ерекшеліктеріне қарай қалай өзгеретіндігін зерттей отырып, білім беру, педагогикаға, оның ішінде пәніне ұсыныс жасайды.

Бұл қазірге нағыз дарындыларды анықтауға, болашақ талант иелерін, нағыз интеллектуалдарды айыру, тану және оның болашағы ұлтымыздың болашағы.

Тәрбие ұстанымдарында, ұлтымыздың даңқты каһарманы Б.Момышұлының “…балаларына бесік жырын айтатын келіндерімнің азайып бара жатқанынан қорқам; екіншісі, немерелеріме ертегі айтып беретін әжелердің азайып бара жатқанынан қорқам; үшіншісі, дәмді, дәстүрді сыйламайтын балалардың өсіп келе жатқанынан қорқам. Өйткені, бесік жырын естіп, ертегі тыңдап, дәстүрді бойға сіңіріп өспегеннің көкірек көзі көр бола ма деп қорам. Ал көрдің қолына балта берсең - шаба салады,бақыр берсең – ала салады, найза берсең - сұға салады, намыстанбай бұға салады. Мен табиғатынан, тағдырынан болған соқырлықты айтып отырғам жоқ, тауып алған соқырлықты айттым. Егер сондай соқырлықтан жазылмасақ - халық болудан қаламыз ба?”[2] – деп қорқам деген сөзі ұлттық даму бағдарламасын жүзеге асыру жолындағы ұлттық тәрбие идеологиясы

деп қабылдаған жөн, мұнда қазақтың аса бай ауыз әдебиетін ұрпақ тәрбиесі үшін сарқылмас қазына көзіне айналдыру қажеттігін назарға алу керек.

Бүгінгі күн талабы ретінде, оқыту үдерісін ұйымдастыруда білім беру, оқыту мазмұнының, ұлттық идея, ұлттық құндылықтарымыз негізінде ашылуы уақыт ұттырмайтын мәселе. Өйткені, жаңа нәрсенің құны қаншалықты жоғары болса, ескінің де құны одан артық болмаса, кем түспейтінін-өмір дәлелдеп отыр.

Олай болса, ұлттық құндылықтарымызды жаңғырту, жақсы қасиеттерді үйрену, оны түгелдей қайталау боп табылмайды, керісінше, оны қоғам мен уақыт сипатына қарай анықтау болып табылады. Сайып келгенде, мұндай көзқарастың қалыптасуы, өркениетке табан тірейтін, ұлттық мәдениет, бүкіл білім мазмұнын құруға алып келеді деуге әбден болады.

Жалпы қазіргі білім беру жүйесін жетілдіруде-дамудың, ортақ деңгейіндегі ұғымдар мен ғылымдардың жиынтығы “өркениет” деген нәрсені дүниеге әкелгенін ескеру керек. Десекте, тіпті, өркениеттік бізді білімді еткенімен, мәдениет, дәстүрден, әдет-ғұрыптан қашықтауымызға алып келгенін жасыруға болмайды.

“Ақыл әсіре даму мүмкіндігіне жетсе мінез-құлық бұзылады” – деген сөз бар. Сондықтан, ақыл-өркениет, ал мінез-құлық - мәдениет негізінде қалыптасатынына назар аударсақ, ұлттық пішін арқылы қауымға ортақ адамбасылық мазмұн берілері хақ.

Жеткіншектер тұрмысы жайлы сөз еткенде, олардың өзінің өзбетінше жұмысы мен қоғамдық-еңбек іс-әрекеттерін тиімді жоспарлаумен емес, сонымен қатар өзінін демалысында: іске-уақыт, демалысқа-сағат-деген, халық даналығын басшылыққа ала отырып ұйымдастыруы жөн!. Яғни демалысты жоспарлау және оған арнайы уақыт бөлумен емес, оны пайдалы және жағымды етумен мәнді.

Демалыс – жұмысы жоқтық емес, немесе бос уақыт өткізу емес. Сондықтанда, оны жоспарлауда кітап оқу, табиғатпен және өнер шығармаларымен танысуды бірінші кезекке қою қажет. Мұнда бір ескеретін жәйт, «кітапхана», «дискотека» дегендерді дұрыс түсіне білу және оларды рухани азығыңа айналдыра білу.

Айталық, дәріхана (аптека)- адам тәніне қажетті дәрі-дәрмектер түрінде әжетіңе жараса, кітапхана (библиотека) жан азығын ұсынады. Осы тұрғыдан, қарағанда, дискотека да – адамдардың “рухани асханасына” айналуы керек. Яғни, онда белгілі өнер иелерінің шығармалары, олардың шығармашылық жолдары т.т., мәліметтер жинақтау қажет. Мысалы: Құрманғазының “Кісен ашқан” күйі, қашан, не себепті пайда болды, ондағы күй желісі арқылы күйшінің ішкі ойы, сезімі, рухы қалай сипат алғаны жөнінде мәліметтер берілуі керек.

Сондықтанда, қазіргі дискоклубтардағы жеңіл-желпі бой жазуды “дискотеканың” шын мәнісіндегі бағытына бастау қажет-ақ. Тіпті табиғат аяласында біршама тыныстаудың өзіне не жетеді. Тірліктің мәні тыныштықта. Ал тыныштық ақыл- санамен өмір кешеді. Соны да жадымыздан шығармаған жөн.

Тәрбие әдістері жөнінде әңгіме қозғалса – бірінші кезекте, дауысынды реттей алуға, қимылынды түзей алуға, ел алдында өзін-өзі дұрыс ұстай алуға мысалы, алдыңа адам өз қайғысымен келсе, оны шын көңіліңмен, ал ол көңілдің - дауысыңнан, отырысыңнан лебі білініп тұрғаны жөн екені назардан тыс қалмауы керек.

Осындайда: “Не қажеті бар осының, бәрін тыңдап отыру, бәрі бір оның мәселесін шешіп беру, көмектесу менің қолымнан келмейтін іс”-дейтініміз бар. Бұл жаңсақ пікір. Қиын-қыстау сәттерде адамның ішкі-жан дүниесін ұғынуға, тыңдауға, көңіл білдіруге қажет болса оның қайғысын бөлісуге тырысқан жөн. Тіпті қайғыны бөлісу үшін пенде болсаң да жеткілікті. Ал, біреудің қуанышын бөлісу үшін Періште болу керек. Бұл тек, Алланың ғана қолынан келеді. Десекте, солай болуды алға ұстану керек. Осындайда, халқымыздың, “Өзіңді ұқпасанда, өзгені ұқ”–деп бекер айтпағанын ұдайы естен шығармаған ләзім [1]. Адамдар сенің істеп, жасап жүрген істеріңнен гөрі, сыпайы мінезіңді жоғары бағалайды. Сондай-ақ, мінез- құлыққа адамның жасап, атқарып жүрген іс-әрекетінің әсері мол, қызметтік этикетте көрініс тауып жататын кейбір қызметкерлердің, әсіресе, басшы қызметкерлердің көңіл- күйінің басқаларға, ортаға әсерін айтуға болады. Мұнда, қандай көңіл - күй орын алмасын, отбасындағы жағдай қызмет орнына, ал қызметтегі отбасына, ортаға тасымалданбағаны жөн. Мұндай жағдайдың орын алуын, сол қызметкердің ішкі жан дүниесінің жұтаңдығы, кемтарлығы.

Тәуелсіздіктің тұғыры, тіл мәселесінде оқыту мазмұны мен үдерісінің рөліне, білім беруде техникалық, технологиялық және ғылыми терминдерге және оларды қалыптастыру принциптеріне аса мән беру керек.

Оқыту мен тәрбие мазмұнын анықтауда ұлтымыздың өмір сүру қалпын түзетін олардың салт-дәстүрі, фольклорын тарихи қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен принциптер жиынтығын – оқыту мазмұнын мәдениет контекстінде қалыптастырудың әдіснамалық негізі ретінде қарастыру керек. Оқыту мазмұнын ұлттық мәдениет контекстінде зерттеудің негіздерін жүйелеу, оқыту үдерісінде ұлттық дүниетанымдық ұстанымдары, олардың қайнар бұлақтарын ғылыми айналысқа енгізу жолдарын іздестіру, білімнің мәдениеттанымдық қызметін анықтау, дүниетанымның диалектикасын детерминистік ұстанымдар арқылы ұғындырудың әдістемелік тұжырымын жасау қерек. Мұнда, әл-Фарабидің «.... оқытуды затқа емес, ол заттың не себепті сондай болғанына бағыттау керек»[3] - деген дидактикалық қағидасына сүйенген дұрыс.

Әдебиеттер тізімі

1 Пошаев Д.Қ. Мамандыққа кіріспе. Оқу құралы, Шымкент, Нұрлыбейне, 2011 – 200б.

2 Пошаев Д.Қ. Педагогика, педагог және заман талабы. Оқу құралы, Шымкент, Әлем б аспасы, 2016 - 132 б.

3 Пошаев Д.Қ. Оңтүстік топырағының Ұлы дидактары және олар қалыптастырған дидактикалық қағидалар.// Ключови въпроси в съвременната наука ,2014 Т.16. Педагогическая наука. София,»Бял ГРАД-БГ» ООД - С 96-98.

ӘӨЖ 37.013.43

ПАТРИОТТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕЗІЗДЕРІ

К.Ж. Туребаева - п.ғ.д., профессор А.Т. Каирова –Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі

ББ докторанты

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Адам бойындағы негізгі құндылықардың бірі - патриотизм. Адам өз санасына патриотизм идеялары мен сезімдерін сіңіріп, саналы түрде рухани қажеттілікке айналдырғанда ғана патриот болады. Сондықтан әр адамның бойында рухани әлемінен орын алатын патриоттық мәдениет қалыптасу керек.

Аннотация: Главная ценность в человеке - патриотизм. Человек становится патриотом только тогда, когда впитывает в свое сознание идеи и чувства патриотизма и сознательно превращается в духовную потребность. Поэтому у каждого человека должна формироваться патриотическая культура, которая занимает место в его духовном мире.

Аnnotation : The main value in a person is patriotism. A person becomes a patriot only when he absorbs the ideas and feelings of patriotism into his consciousness and consciously turns into a spiritual need. Therefore, every person should form a patriotic culture that occupies a place in his spiritual world.

Түйінді сөздер: патриотизм, мәдениет, идеология, ғаламдық өркениет, патриоттық мәдениет

Ключевые слова: патриотизм, культура, идеология, глобальная цивилизация, патриотическая культура

Keywords: patriotism, culture, ideology, global civilization, patriotic culture

Адамзат тарихында патриотизм - ғасырлар бойы, мыңдаған жылдар бойы қалыптасып келе жатқан адамның терең сезімдерінің бірі, бұл барлық халықтарға тән. Әлемдегі азаматтардың бойында ұлттық нышандарға - Туға, Елтаңбаға, Әнұранға, ұлттық мерекелерге патриоттық сезімді, оларға құрметпен қарауды мақсатты түрде қалыптастырып отырған елдер аз емес . Әр елдің, әр ұлттың өзіндік даму тарихы, салт- дәстүрі, тілі, мәдениеті бар, оны ғасырлар бойы жалғастыруды ұрпақтан-ұрпаққа халықтың өзі жүзеге асырды. Ғылыми әдебиеттерге жасаған талдауда «патриотизм» ұғымына көптеген анықтамалар беріледі. Мәселен, философиялық түсіндірмеде: «патриотизм (грекше patris – Отан) мазмұны Отанға сүйіспеншілік, оған шынайы берілгендік, оның өткені мен бүгінгісі үшін мақтаныш, Отан мүдделерін қорғауға ұмтылу болып табылатын адамгершілік және саяси принцип, әлеуметтік сезім» делінсе, лексикалық мағынада – патриотизм «Отанға сүйіспеншілікті, өз Отанына, өз халқына

берілгендікті» білдіреді. Ұлттық энциклопедиялық сөздікте патриотизм (грекше patris – Отан) – адамның Отанына, туған еліне, оның тіліне, салт-дәстүрі мен мәдениетіне деген сүйіспеншілік сезімі деп қарастырылады. [1]. Келтірілген анықтамалар бойынша саралайтын болсақ адамгершілік қасиет ретінде патриотизмнің мәні, адамның Отанға деген сүйіспеншілігін, өткені мен бүгіні үшін мақтаныш сезімін, оның мүдделеріне, халқына қызмет етуге, өз елін қорғау үшін азаматтық парыз бен конституциялық міндеттерді орындауға дайын екендігін білдіретін маңызды қасиет. Патриотизм, жалпы алғанда, ұлттық мәдениеттің, ал, жекелей алып қарағанда, саяси мәдениеттің элементі болып табылады. Ол өзіне үш элементті: ұлттық – этникалық, жалпы адамзаттық, әлеуметтік – таптық элементтерді қамтиды. Ұлттық–этникалық элементтер дегеніміз – ұлттық мақтаныш, Отанға, ұлттық мәдениетке, тілге және т.б деген сүйіспеншілік. Қазақстан сияқты көпұлтты мемлекетте тұратын ұлттардың жалпы мемлекеттік және ұлттық өзіндік мүдделерін жарасымды үйлесіп жатуы . Осыған орай бүгінгі таңда мемлекеттік деңгейде руханиятқа бет бұрған кезде патриоттық мәдениет тақырыбы өзекті және маңызды және әлеуметтік-мәдени мәнге ие болады. Өскелең ұрпақтың бойында қалыптасқан патриотизмі біртіндеп идеологиялық, азаматтық мазмұнға толады, моральдық ғана емес, сонымен бірге моральдық-саяси сапаға айналады. Тәуелсіз еліміздің ғаламдық өркениет ортасынан өзінің лайықты орнын алуына бірден-бір себеп болатын, ол - патриоттық мәдениет. Осыған байланысты, кейінгі ғылыми тұрғыдан сарапталып, оның толық мәнін айқындау мақсатында, бұл мәселенің теориялық және практикалық тұрғыдан зерттелуі керектігіне назар аударылды. Адам өз санасына патриотизм идеялары мен сезімдерін сіңіріп, саналы түрде рухани қажеттілікке айналдырғанда ғана патриот болады. Сондықтан әр адамның бойында рухани әлемінен орын алатын патриоттық мәдениет қалыптасу керек. Ал мәдениет – қоғамның тарихи дамуында жеткен сатысын көрсететін, адамзаттың шығармашылық қызметінің үдерісінде жасалған және жасайтын рухани және материалдық құндылықтардың жиынтығынан тұрады. Адамның мәдени дамуы – қоғам дамуының мәнді бір саласы. Егер қоғамды тұтас бір дене десек, мәдениет оның бір жанды ағзасы. Қазақстанда патриоттық тәрбиенің біртұтас жүйесі жасалып, әсіресе ұрпақтың патриоттық мәдениетін қалыптастырудың мәселелері қарастырылып арнайы бағдарламалар қабылдануы тиіс. Сол бағдарламаларға негіз болатын Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020 –2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы

27 желтоқсандағы № 988 қаулысындағы міндеттерінде білім алушының зияткерлік, рухани-адамгершілік және физикалық дамуын қамтамасыз ету қарастырылған. Бұл өскелең ұрпаққа жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде білім беріп, патриоттыққа тәрбиелеу ісіне нұсқау әрі оның қажеттілігін айқындайтын бағдарлама деуге болады. [2].

Қоғам дамуындағы саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістер мәдениеттің дамуына да тікелей әсет етіп отырады. Әр халықтың өзіне тән ғасырлар бойы жинаған рухани мұрасы — дәстүрлері, тәлім-тәрбие үрдістері, өзіндік ерекше салттары бар екені баршамызға белгілі, дегенмен де кейбір

жағдаяттарда осы аталған мәселелер аяққа басылып, бұрмаланып жатады. Оған әсер еткен әртүрлі саяси факторлар да бар, мәселен соның бірі – кеңестік идеология. Себебі, ұзақ жылдар бойы Кеңес Одағының ресми насихатында патриотизм түсінігінен ұлттық белгілер ығыстырылып келді.

Ал, енді патриоттық мәдениеттің қалыптасуын зерделеп қарастыратын болсақ, әлемнің бірінші ұстазы атанған данышпан Аристотель өзінің «Риторика» атты өз еңбегінде дәстүрлер мен заңдардың жекелік және жалпылық сипатын ашып көрсеткен. Яғни әр халықтың өзі үшін жасап қалыптастырған дәстүрлері мен заңдарын жекелік деп, адамзат баласы қабылдаған дәстүрлер мен заңдарды жалпы және ортақ деп таныған. Рухани дәстүрдің аса маңызды қасиеттері мен белгілері ретінде ізгілікті, әділдікті және басқа да қасиеттерді Аристотель атадан балаға ауысып отыратын, әрбір пенденің адамгершілігінің негізі, өмірдің мәні ретінде түсіндірген. Философтардың арасында тұңғыш рет ол патриотизмді ғылыммен байланыстырған Фихте. Ол : «Патриот - адамзаттың мүддесі ең алдымен сол ұлтта шешілуі керек. Ал бұл мақсатқа тек ғылым арқылы жетуге болады. Демек, ғылым және оның неғұрлым кең таралуы адамзат баласы армандаған мақсаттардың ең таяуы болып табылады» -деп патриоттық сезімді ғылыммен байланыстырған. Зерттеуші-ғалымдардың басқа бір тобының пікірінше, «Отан» және «патриотизм» ұғымдары адамдар қауымдастығының тарихи формасы ретінде халықтың қалыптасуымен байланысты - деп пайымдайды. Мысалы, профессор М.Н.Росенко: «Халықтың пайда болуына қарай адамдардың үлкен топтарының әлеуметтік-этникалық, экономикалық, тілдік және рухани ортақтастығы негізінде әлеуметтік, саяси және мәдени орта ретінде «Отан» ұғымы пайда болады» - деп түсінік береді. Демек, осы аталған ғалымдардың еңбектеріне сүйене келе, Аристотель айтқандай әр халықтың өз дәстүрі бар, оны ұрпақтан – ұрпаққа жалғастыру адамгершілік. Ал Фихтенің ойынша патриоттық сезімді ғылыммен байланыстарса, М.Н Росенко мәдени орта – Отан-деп түсінік берген. Сонымен патроиттық мәдениетті қалыптастыруда мәдени орта, яғни өз Отаныңды, өз ұлтыңды, атадан балаға ауысып отыртын салт – дәстүрің насихаттау арқылы адамгершіліктің негізін қалауға болады. [3]. Осы орайда Г.Плеснердің мына тамаша ойы «Адам өз өмірін

«жетектейді», өзінің белсенділігінің арқасында ол әуел бастан қандай болса, сондай болып шығуы тиіс» - деген астарлы сөздің мағынасына мән беретін болсақ, біздің ұлтымыздың, еліміздің, тіліміздің өміршеңдігі ұлттық санамыздың қалыптасуына байланысты. [4]. Әрбір халықтың тарихи өмірінде қол жеткізген ең құнды дүниелері – рухани және адами қасиеттері, құқықтылық (моральдық нормалар) үлгілері бар. Сондықтан да әрбір жаңа ұрпақ үшін мәнді тәрбие – ұлттық тұрғыдағы тәрбие үлгісі болып табылады. Өйткені, мұнда тәрбиенің негізін замандар бойы қалыптасып келген асыл рухани құндылықтар және биік ізеттілік тұрғысындағы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жататын, адамның адамдық қасиетін нығайтып, әрі асылдандыра түсетін, халықтың даналық өмір–салтынан туындап отыратын бұлжымас ережелер мен қағидалар құрайды. Яғни әр адам өз өмірінің мәні мен құрылымын жасақтаушысы болғандықтан жалпы адамзаттық құндылықтарды, мәдениетті сіңіру арқылы оның тұлғалық сапасын арттыруға болады. Халқымыздың тарихына көз жіберсек, жеке тұлғаны патриотизм мен

отансүйгіштік рухта тәрбиелеу сонау Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк ескерткіштеріндегі өсиет сөздерден, ақын-жырауларымыз Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар жырау, Шал ақынның, жауынгер ақын Махамбеттің өлең-жырларынан, ұлы ағартушыларымыз Шоқан, Ыбырай, Абайдың туындыларынан, алаштың арыстары Ахмет, Мағжан, Мұстафаның тәуелсіздік туралы идеяларынан бастау алады. [5] .

Патриоттық мәдениетті қалыптастыру үшін ерте балалық шақтан туған табиғатына, отбасына және өскен жеріне деген сүйіспеншілік ретінде пайда болған сезімді біртіндеп патриоттық , идеологиялық сапаға айналдару қажет. Ерте жастан бастап жүректері рухани сұлулықтың жарқын нұрымен жарқырайтындай етіп өсіретін болсақ, патриоттық мәдениетке тәрбиелеудің ең қолайлы кезеңі бастауыш сынып болып табылады. Балалардың икемділігі, сенімділігі, еліктеуге бейімділігі және мұғалімнің үлкен беделі бұл мәселені сәтті шешудің қолайлы алғышарттарын жасайды. Бастауыш мектеп жасында қоғам өміріндегі оң және теріс, адамдар арасындағы қарым-қатынас, белгілі бір мінез- құлықты таңдау еркіндігі туралы білімді жинақтаудың белсенді процесі жүреді. Бұл кезде сезімдер бала өмірінің барлық аспектілеріне үстемдік етеді - олар іс- әрекеттерді анықтайды, мінез-құлықтың себептері ретінде әрекет етеді, қоршаған әлемге деген қарым-қатынасты білдіреді.

Осыған орай, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы № 1080 қаулысымен бекітілген Орта білім берудің ( бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес әзірленген баастауыш білім беру деңгейінің 1-4 сыныптары үшін «Дүниетану» пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасының міндеттерінде оқушылардың тұлғалық, қоғамдық және ұлттық сананы, патриотизм мен адамгершілікті қалыптастыру, Қазақстанның және бүкіл әлемнің тарихи және қазіргі оқиғалары, өз халқының және өзге халықтардың мәдениетін, дәстүрін сыйлай білу, ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтарды құрметтеу сезімдерін қалыптастыру, әлеуметтік ортада мінез – құлық нормаларын және қауіпсіздік ережелерін сақтай білу маңыздылығын қарастырған. [6]. Оқу бағдарламасында патриоттық сезімдерді дамытуға және нығайтуға ықпал ететін оқу процесін ұйымдастырудағы педагогикалық тәсілдемелердің бірі - құндылықтық – бағдарлық тәсілдемеде « Құндылықтар – әлеуметтік қолдауға ие және адамдардың көпшлілігі мойындайтын белгілі нысандардың және құбылыстардың, адамдық қасиеттер мен мінез – құлық ережелерінің тұлғалық және әлеуметтік – мәдени мағыздылығы. Құндылықтар тұлғаны уәждеудәі маңызды факторы ретінде мінез – құлық пен іс- әрекеттерді ынталандырады» - делінген, яғни осы аталған мәселелер бойынша тұлға бойында патриоттық мәдениетті қалыптастырудың жолдарын қарастырылған. [7]. «Дүниетану» пәні бойынша білім мазмұны мына оқу бөлімдері ұйымдастырылған :

• «Мен және қоғам»

• «Елімнің табиғаты»

• «Тарих беттерінен»

Ал, әрбір бөлімшеде бірізді ұйымдастырылған оқу мақсаттарында мұғалімдерге өз жұмысын жоспарлауға мүмкіндік берген. Сонымен қатар

«Дүниетану» пәні бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерінің танымдық мүмкіндіктеріне сәйкес білім, білік, дағдыларының көлемін анықтайтын «шиыршық» қағидаты негізінде әзірленген. Бұл пәнді оқу барысында мұғалімдердің педагогикалық іс – әрекеттерін ұйымдастыру арқылы оқушының танымдық және әлеуметтік тұрғыдан белсенділігін арттыруға мүмкіндік беретін және оқу мақсаттарын жүзеге асыратын тәрбиелік сипаттағы жоба жұмыстарын ата – аналармен, жергілікті қауымдастық өкілдермен бірлесе отырып ұйымдастыруға болады. Атап айтсақ:

• патриоттық мәдениетті қалыптастыруда ата – анамен бірлескен жұмыстарды жалғастыру және кеңейту;

• азаматтық-патриоттық тәрбие мазмұнын байыту;

• ұлттық идеологияны қалыптастыратын тәрбиелік мәні бар іс- шараларды жиі өткізу және өткізілетін іс-шаралардың патриоттық бағытын күшейту;

• азаматтық-патриоттық тәрбиеге қатысы бар конкурстарға, жарыстарға және басқа да іс-шараларға қатысу;

• жалпы білім беретін орта мектептерде халықтық өнер мен тәлім-тәрбиені насихаттайтын этнографиялық мұражай мен кабинеттер ұйымдастыру;

• мектеп педагогтері мен қосымша білім беру педагогтерінің, мұражайлар мен кітапханалар қызметкерлерінің ынтымақтастығын ұйымдастыру;

• педагогтердің жұмыс тәжірибесіне енгізу үшін азаматтық-патриоттық тәрбие саласындағы озық жұмыс тәжірибесін зерделеу және қорыту.

Жас ұрпақты тәрбиелеу әрқашан оңай процесс емес, ол ұзаққа созылған күрделі процесс екені баршамызға белгілі. Дегенмен де қазіргі ұстаздың алдында тұрған абыройлы міндеттің бірі - көптеген жастарымыз болсын, мейлі ол мектеп оқушысы болсын ол еліміздің болашағы, айнасы, тұтқасы екені ақиқат. Сол айнаны сындырмай, тұтқаны өзгеге ұстатпау үшін өскелең ұрпақ бойына ұлттық құндылықтарды сіңіртіп, саналы тәрбие беру үшін ең алдымен патриоттық мәдениетін бастауыш сынып кезеңінен бастап қалыптстыру қажет.

Сонымен тобықтай сөздің түйіні, еліміз аяқ астынан пайда бола қалған мемлекет емес, көне заманнан бері еркіндікке ұмтылған, ар намысы мықты, ұшқыр ойлы жандардың сан ғасырлар бойы жасап келе жатқан мекені екенін түсіндіре отырып, сол елін, жерін қорғай алатын, «қазақ» — деген ер халықтың бүгінгі ұрпағы – ұлы бабалар ісіне лайық, бойына дәстүр-салтын сіңірген, рух- жігері зор, ұлтжанды, инабатты, саналы ұрпақ бойына патриоттық мәдениетті сіңіре білейік. Тұлға бойында патриоттық мәдениетті қалыптастыру арқылы біз Отансүйгіштікке тәрбиелеумен қатар әлемдегі бейбітшілік үшін күреспен, адамзат өміріне қауіп төндіретін термоядролық, экологиялық және террорлық апаттың алдын алумен, халықаралық қатынастарды құрумен және әлемдегі жаңа тәртіптерді бекітумен, өзара түсіністікті негізге алумен, тәуелсіз елдермен және басқа да мемлекеттермен көршілік татуластықпен, іскерлік ынтымақтастықпен тығыз байланыста болуын қамтамасыз етеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Нұрышева Г.Ж. Философия / Оқулық. – Алматы, 2013

2. Әбілдина С.К.,КоркинаВ.И., «Педагогика тарихы бойынша атлас» / Оқу құралы – Қарағанды ЖК «Ақ Нұр» баспасы – 2012

3. Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдасы Білім және ғылым Министрінің 16 қараша 2009 жылғы

№521

4. Қалыбекова Г. Жастарды елжандылыққа тәрбиелеу мәселесі. /Ұлт тағылымы, № 4, 2010, 76–78б.

5. «Мәңгілік Ел» патриоттық актісін түсіндіру бойынша әдістемелік құрал. / Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2016. – 70 б.

6. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020 –2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 988 қаулысы

7. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы № 1080 қаулысымен бекітілген Орта білім берудің ( бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес әзірленген баастауыш білім беру деңгейінің 1-4 сыныптары үшін

«Дүниетану» пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасы

8. «Мәңгілік Ел» патриоттық актісін түсіндіру бойынша әдістемелік құрал. / Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2016. – 70 б.

9. Кульжанова Г.К. Патриотическое воспитание казахстанской молодежи: проблемы и перспективы. – 2016./ articlekz.com/article/1098

10. Сансызбаева, К. З. «Мәңгілік ел» ұлттық идеясы негізінде оқушыларда азаматтық — патриоттық тәрбиені қалыптастыру / Молодой ученый. — 2019. — № 48 (286). — С. 497-500.

11. Майгаранова Ш., Иманбаева С.Т. Мектептегі тәрбие теориясы мен әдістемесі. /Оқу-әдістемелік құрал. - Алматы. - 2009, - 260 бет.

12. Тажбаева С.Г. Мектептегі тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі. / Оқу-әдістемелік құрал Алматы, 2013.

13. Тажбаева С.Г. Подготовка будущего учителя к технологии воспитательного процесса в школе./ - Алматы., 2004. -226

АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІНІҢ МӘНІ

Ж.Ж. Ахметова

Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі ББ,

2-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы АӨУ Ақтөбе облысы, Қобда ауданы

«Бегалы негізгі мектебі» КММ бастауыш сынып мұғалімі

E-mail: zhanargul_5.10.1979@mail.ru

Аннотация: Қазіргі таңда әрбір жеке тұлғаның құндылық қасиеттерін дамытып, қалыптастыруға аса мән беріліп отырғаны белгілі, әсіресе ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарын, тарихи-әдеби мұралар арқылы оқушылардың жеке-бас қасиетін дамыту мүмкіндігіне барынша көңіл бөлінгенін ғылыми-зерттеу еңбектерден аңғарамыз.

Түйінді сөздер: адамгершілік тәрбие, жеткіншектік кезең, рухани сезім, эстетикалық талғам

Аннотация: Известно, что сегодня особое внимание уделяется развитию и формированию ценностей каждого человека, особенно изучению возможности развития личностных качеств учащихся через традиции, обычаи, историческое и литературное наследие, передаваемое из поколения в поколение. .из произведений. Ключевые слова: нравственное воспитание, отрочество, духовность, эстетика Annotation: It is known that today special attention is paid to the development and formation of the values of each person, especially the study of the possibility of developing the personal qualities of students through traditions, customs, historical and literary heritage, passed down from generation to generation. .from works.

Keywords: moral education, adolescence, spirituality, aesthetics

Бастауыш сынып оқушысының есте сақтау мен танымдық қызығушылық қабілеті жақсы болады. Егер балаға қызығушылығына қарай жүйелі мәлімдемелер түсіп отырса, баланың даму үрдісі шапшаңдайды. Мен бұл жерде Л.В.Занковтың идеясын негізге алдық. Ол баланы қоғамдық өмірдің әртүрлі жақтарымен еркін араластыру керек, әртүрлі баланың дамуы үшін туындайтын шегіністерден қашпауымыз керек, керісінше, баланың дамуына қандай дәрежеде ықпал еткенін айқындай отырып, жүргізу қажет деген ұсынысын зерттеуіме басшылыққа алдым. Әртүрлі жүргізілген саяхат жұмыстары бастауыш сынып оқушыларының ынтымақтастығын жетілдіре түседі. Бұл туралы психолог Л.С.Выготский: «Дербес жұмыс істегеннен гөрі бала ынтымақтастықта күштірек әрі ақылдырақ болып, ол өзі шеше алатын интеллектуалды қиындықтар деңгейі жөнінен биікке көтеріледі...»-дейді.

Жалпы жеке тұлғаның бойындағы адамгершілік құндылықтарын қалыптастыруға байланысты арналған ғылыми зерттеу еңбектерді зерделеу барысында бастауыш сынып оқушыларының мәдени адамгершілік құндылықтарының қалыптасуы,

олардың психологиялық дамуына байланысты арналған еңбектер сараланып, жүйеленгенін байқадым.Осынау жаңа технологиялар дамыған заманда жасөспірімнің адамгершілік тәрбиесі мәселесі елеулі орын алатыны сөзсіз. Тұлғаның адамгершілік қалыптасуы тікелей ата-анасына байланысты екені баршаға мәлім. Ал адамгершілік тәрбиенің тұлға қалыптасуындағы маңыздылығы отбасындағы ата-ананың тәрбиесі арқылы анықталады, әсіресе бұл бала дамуының жасөспірімдік кезеңінде ерекше мазмұнға ие болары сөзсіз. Біздің қоғамымызда мәдениеттілігімізді сақтап қаллу үшін, рухани байлығымызды нығайту үшін адамгершілігімізді нығайту керек. Сондықтан да жасөспірімнің адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру қазіргі қоғамның маңызды ережелерінің бірі болады. Адамдармен көптүрлі қатынаста дамитын балалар міндет, ар-намыс, мейірімділік, қатігездік әділеттілік туралы түсінігі қалыптасып, әртүрлі адамгершілік нормаларды таңдау шартында қалыптасады. Бұл таңдау-өзінің мінез-құлқы мен іс- әрекетінде анықталады. Адамгершілік көзқарастардың, ой-тұжырымдар мен мұраттардың қалыптасуы адамгершілік нормаларды таңдау анықталады. Оның адамгершілік тұжырымдарында адамгершілік нормаларын білумен қатар, оған деген қатынасы көрінеді.

Отбасында, мектеп қабырғасында дұрыс ұйымдастырылған адамгершілік тәрбие жасөспірім бойында қажетті мінез-құлық қалыптастырып, қоғамға пайдалы әрекет етуді, оның алдағы өмірде жағымды кейіпкер болуын қамтамасыз етеді. Қазіргі дамуы қарқынды өтіп жатқан заманымызда кейбір ата-аналардың балаларына қатынасы әлі де болса ескі көзқараста қалып қойып отыр, сонымен бірге олар баласының психологиялық даму ерекшеліктерін де біле қоймады.

Дана Абай атамыз «Баланы ең әуелі мейір-шапағатқа, одан соң ақыл- парасатқа, ақырында нағыз пайдалы ғылымға, ебекке баулы» деген екен. Еліміздің болашағына ұлттық және адами құндылықтарды меңгерген, сонымен қатар халық педагогикасынан тәлім-тәрбие алған елжанды азаматтар қажет. Әрине, бұл қажеттіліктің орнын толтырушы бірінші кезекте отбасы болса, кейінгі кезекте мектеп және қоғамның рөлі үлкен. Осы орайда «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асрыу жағдайындағы тәрбиенің тұжырымдамалық негіздері жастарымызды тәрбиелеу тәжірибесіне мектеп, отбасы, мемлекет және қоғамның тұтастық тәсілімен қамтамасыздандыруға шақырады. Халықаралық зерттеулер де құндылықтар негізінде білім беруді барлық мүдделі тараптардың: отбасы, мектеп және қоғамның қатысуымен жан-жақты кешенді түрде жүзеге асырылуы керек деп тұжырымдайды. Қазіргі жаһандану заманында құндылықтар жүйесінің алатын орны айрықша. Өйткені рухани адамгершілік құндылық-адамның ішкі жан-дүние қасиеттерінің өлшемі; оның жақсылыққа ұмтылуы, басқаларға жанашырлық білдіруі, айналадағы адамдарға қайырымдылығы, дұрыс өмір сүру жайында ізенуі, өзін-өзі бағалап, сол арқылы әлемді тануы. Ал, осы адами құндылықтарды тануда, білуде және үйренуде оқушыларымызға дұрыс бағыт-бағдар беру баршамыздың міндетіміз болып жүктеледі.

Құндылықтар негізінде оқыту жаңа заманның талабына сай тұлғаның жалпы мәдениетін қалыптастыру, қоғам өміріне бейімдеу, кәсіпті, мамандықты саналы түрде таңдауға және меңгеруге, салауатты өмір дағдыларын негіз жасауға бағыттайды.

Біз тақырыпқа сай бірнеше зерттеулерді қарастырдық. Жасөспірімнің адамгершілік тәрбиесі мәселесін Отандық психологтардың ішінде Марьенко И.С., Боровский М.И., Болдырев Н.И қарастырған. Олардың еңбектерінде баланың тұлғалық қалыптасуындағы адамгершілік тәрбие маңыздылығы ерекше аталып, адамгершілік тәрбие берудің маңызды шарттарын анық көрсетіп отырады, жасөспірім тұлғалық дамуының адамгершілік тәрбиемен маңыздылығын теория арқылы дәлелдеген. Ал адамгершілік тұжырымдардың қалыптасу ерекшеліктерін Жан Пиаже, Л.Колберг эксперимент жүргізу барысында көрсетіп өткен. Жан Пиаже қыздар мен ұлдардың адамгершілік тұжырымдардың ерекшелігін көрсетсе, Л.Колберг адамгершілік тәрбиенің детерминациялығын эксперимент арқылы дәлелдеп өткен. Жан Пиаже баланың адамгершілік тұжырымдары баланың ұстанатын адамгершілік баға беруіне байланыстылығы атап өтеді. Дегенмен бұл аталған ғалымдардың адамгершілік тәрбие жайлы қарастырған мәселелері теориялық негіз болғанымен, қазіргі заман дамуынан ерекшеленеді. Сондықтан, адамгершілік тәрбие мәселесінің бұрыннан қалыптасқан теориясын негізге ала отырып, қазіргі заман жасөспірімінің адамгершілік тәрбиесін зерттеу өте маңызды. Тұлға қалыптасуындағы адамгершілік тәрбиенің маңыздылығының теориясы аз қарастырылған мәселелердің бірі.

Л.Колбергтің пікірі бойынша, жеткіншектер ересектігінің дамуындағы жалпы бағыт әр түрлі: біреулері үшін-өмірде ең бастысы кітап пен білім болса, екіншілері, сабаққа деген қызығушылығы төмен, ал үшіншілері, ересектіктің сыртқы көріністері онша қызықтырмайды, бірақ ол шешесінің сүйеніші, өзін ерлік қасиеттерге тәрбиелейді. Бұл ой ғалым В.А.Крутецкийдің еңбектерінде тұжырымдалады: Жеткіншектік кезең-бұл баланың өмірге деген өз көзқарастарының, сенімділігінің қоғам принциптері мен идеалдарының өз іс- әрекетіне басшылық жасайтын кезеңі болып есептеледі.

Сонымен, ғалымдардың ой-пікірлерін былай түйіндесе болады: жеткіншектік кезеңнің даму ерекшеліктеріне сәйкес, этномәдени тәрбие беруді аса қажет ететін кезең болып саналады. Бұл қажеттілік жеткіншек өмірінде біріншіден, адамгершілік, азаматтық, көркем шығармашылық-рухани сезімдерінің белсенді дамуымен; екіншіден, өзіндік санасының дамуына байланысты эстетикалық талғамның тұрақтылығымен, үшіншіден сана-сезімі мен өзіндік санасының даму деңгейіне байланысты эстетикалық талғамы, көзқарасы, бағдары және қажеттілігі біртұтас жүйе болып қалыптасады деп айтуға болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Gilligan C. Басқа дауыста: психологиялық теория мен даму. Кембридж: Гарвард университетінің баспасөз қызметі; 2016

2. «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыру жағдайындағы тәрбиенің тұжырымдамалық негіздері. 2020-2025 жылдарға арналған «Құндылықтарға негізделген білім беру» жобасы

3. Кольберг Л. Моральдық сот процесінің ең жоғарғы кезеңінің моральдық жеткіліктілігінің талаптары. Философия журналы, 1973 ж 70(18), 630-646

4. Ж.Ж.Наурызбай. Ұлттық тәрбие-мәдениетті тұлғаны қалыптастыру. Ұлттық тәрбие журналы, 2013 ж 3(17), 25-27

5. Кольберг. Л (1984) Адамгершілік дамуының психологиясы: адамгершілік кезеңдерінің табиғаты мен негізділігі (адамгершілік даму очергтері, 2 том) Харпер және Роу

6. Пиаже, ДЖ (1932). Баланың адамгершілік шешімі. Лондон: Кеган Пол, Тренч, Trubner &CO

ЖАРАТЫЛЫСТАНУ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ ДҮНИЕТНЫМЫН

ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ОРНЫ

Д.Б. Бегисинова

Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі ББ,

2-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Қазақстан, Ақтөбе .

E-mail: Dana94_15@mail.ru

Аннотация:Қазіргі таңда әрбір жеке тұлғаның дүниетанымын дамытып, қалыптастыруға аса мән беріліп отырғаны белгілі, әсіресе жаратылыстану сабақтарында бастауыш сынып үшін ғылыми дүниетанымды қалыптастыру жеке бас қасиетін дамыту мүмкіндігіне барынша көңіл бөлетінің ғылыми-зерттеу еңбектерінен аңғарамыз.

Түйінді сөздер: ғылым, дүниетаным,жаратылыс,дүние әлемі

Аннотация: В настоящее время особое внимание уделяется развитию и формированию мировоззрения каждой личности, особенно на уроках естествознания, из научно-исследовательских работ видно, что формирование научного мировоззрения для начальных классов делает акцент на возможности развития личностных качеств.

Ключевые слова: наука, мировоззрение, бытие, мир мира

Annotation:It is known that today special attention is paid to the development and formation of the worldview of each individual, especially in natural science lessons, as we can see from research works that the formation of a scientific worldview for primary classes pays maximum attention to the possibility of developing personality traits.

Keywords: science, worldview, being, the world of the world

Дүниетаным – әлемге және адамға деген жалпылай көзқарастар жүйесі, ол адам мен қоршаған әлем арасындағы қарым-қатынастар жүйесі. Дүниетаным жеке тұлғаның өмірлік бағдарламасын, сенімін және арман-мұраттарын, құндылықтары мен мүдделерін анықтайды.Дүниетанымның негізі ретінде философияның барлық құбылыстары, жайлары, салалары бір-бірімен тығыз байланыста және бір-біріне кірігіп жатқандықтан бастауыш мектепте қарапайым түсініктер ретінде қалыптасады.

Оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру оларды осы заманғы ғылыми білімін қаруландыру. Бұған мектепте оқылған барлық пәндердің қатынасы

бар.Мектепте оқылатын жаратылыстану ғылымдары табиғаттың құбылыстары мен процестері және заңдылықтары туралы белгілі бір ұғым жүйесін жасайды. Жаратылыстану сауаттылығының – негізгі дағдылар мен біліктері жаратылыстану ғылымдары бойынша білімдерін өмірде қолдана білу, проблемаларды анықтау, адамның техногендік іс-әрекетінің жағымсыз салдары мен қоршаған әлемді түсінуге қажет дәйектері бойынша қорытындыларды тұжырымдау, оларды конструктивті шешу жолдарын табу.

Жаратылыстану бағытында 1-4 бастауыш сыныптарда «Дүниетану» пәні оқытылады. Пәннің ерекше мәнге ие болу себебі ол – барлық жаратылыстану пәндерінің, оның ішінде биология, география, химия, экология пәндерінің бастамасы болғандықтан, сол пәндер бойынша элементарлық білім негізі қаланады. Бала дүниеге келгеннен кейін өзін қоршаған барлық дүниені тануға талпынады. Бастауыш сынып бүлдіршіні – белсенді дүниетанушы. Сондықтан осы пәнді оқыту арқылы оқушы тұлғасын тәрбиелеуге басты назар аударылады.

Кез-келген ғылым саласы сияқты жаратылыстану бағытындағы пәндер оқушының ғылыми дүниетанымын қалыптастырып, ғылыми білім жүйесіне негізделіп, танымның логикалық–саналы тәсілдеріне арқа сүйей отырып, оқушыға берілетін теориялық біліммен сипатталып, ғылыми категориялар мен дәлелдерді кеңінен пайдалануға машықтандырады.

Оқушылардың жаратылыстану сауаттылығын дамытуға зерттеу, ойлау, коммуникативтік дағдылар мен біліктіліктер арқылы қалыптасады.

• гипотеза құру және оларды тексерудің жолдарын ұсыну, эксперименталды берілулер негізінде қорытынды жасау;

• сұрақтарды дұрыс алу, зерттеу жұмысының жоспарын құру, бақылау, эксперимент жүргізу, зерттеу жұмсысының нәтижесін бағалау және сипаттау, пайымдау, қорытынды шығару;

• өлі және тірі табиғаттағы үрдістердің сипатын, экожүйе компоненттерінің өзара байланысын, адам әрекетінің қоршаған ортаға қалай ықпал ететінін ашуға көмектесетін қарапайым эксперименттер мен бақылаулар жүргізу;

• өзіндік қарапайым зерттеулер қорытындыларын түрлі формада ұсыну;

• жаратылыстану ғылымы бағытындағы маңызды жетістіктердің қолданбалы мәнін түсіндіру.

Бұл ұғымдар 2, 3, 4-сыныптарда бірте-бірте дамытылып, кеңейіп, тереңдетілуі керек.

Жаратылыс құбылыстарын толыққанды ұғыну үшін ғылымилылығы ескерілген практикалық тұрғыда орындалатын тапсырмалармен алмасады.

Табиғат жөнінде білім беру бала санасында ғылыми әлем бейнесін қалыптастыруда маңызы зор.

Жаратылыс қайдан пайда болды? Оның өмірінің маңызы, мақсаты неде, адамның табиғатындағы жаратылысы әлеуметтіктің ара қатынасы, байланысы қандай деген мәселелерді талдауға материал береді. Онда, адамгершіліктің, өнердің, діннің қайнар көзі қандай? Адам әрекетінің табиғатқа әсері қандай? Жерде тіршілікті, адамды қалай сақтап қалуға болады?,- деген мәселелерге үйрету арқылы сауаттылығы қалыптасады. Ал төменгі сыныпта осы мәселелерге бастама болатын жаратылыстану пәәні көзқарасты дамытудың тұғыры мықты қалануы

қажет. Табиғатта болатын өзгерістер, табиғат құбылыстары , ғаламшар әлемі,табиғатты қорғау т. с. с. «Жаратылыстану » пәнінің 1-сыныптан бастап ұғымдардың қалыптасып, бірте-бірте дамуы тұрғысында оқытылуы қажет.Жаратылысты танып білу , оқып үйрену жалпы педагогиканың негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылып оқушыларға эстетикалық тәрбие беру жолдарын шешуге мүмкіндік береді. Жаратылыстану сабақтарында дүниетанымның қалынтасып дамуына әсер ететін факторлар:

1. Адамның материалдық жағдайы;

2. Әлеуметтік орта, тәрбие ақпарат құралдары

3. Қоғамдық пайдалы еңбекке қатысуы.

Бұлар жас ұрпақтың қоғамдық өмірге ынтасын тәрбиелейді, саяси және мәдени ой-пікірін кеңейтеді олардың еңбекке, мамандық таңдауға көзқарасын қалыптастырады.

Қазіргі кезеңде оқушының өз бетімен білімге ие болу барысында оның белсенді іс-әрекетін ұйымдастыру оқу үдерісіне қойылатын негізгі талаптардың бірі болып табылады.Оқыту нәтижесі оқушылардың сындарлы ойлау, өзіндік ізденіс пен ақпаратты терең талдау машығын игеру болуға тиіс», - деп білім беру жүйесіне жаңа міндеттер қойылған болатын. Осы міндеттердің шешімі ретінде қазіргі таңда барлық 1-4-сыныптар оқытудың жаңартылған білім беру жүйесінде оқиды. Оқытудың әдіс-тәсілдері мен әртүрлі құралдарын қолданудың тиімділігін арттыру, әлемдік білім кеңістігіне ену, өмірлік білімін жалғастыру – білім беру процесінің негізі болып табылады. Сол үшін де бұл бағдарламаның негізі

«Өмірмен байланыс» ұғымына құрылған. Бұл жаңа жүйе бойынша бағдарлама әзірленіп, жаңа оқулықтар қолданысқа түсіп отыр. Бастауышта зерттеу жүргізу дағдыларын қалыптастыратын және өмір сүретін әлем туралы жаңа

«Жаратылыстану» пәні енгізілді.

Жаратылыстану бағытында бастауыш сыныптарда білім беруде әлем жайлы ой-өрістерінің кеңеюіне, жаратылысты тануына ықпал етіп, қоршаған ортаны қорғау және бағалай білулеріне көмектеседі. Өлі және тірі табиғаттағы өзара байланысты, адам әрекетінің эксперименттер мен бақылаулар жүргізе алады.

«Жаратылыстану» пәні бастауыш мектепке бірнеше себептерге байланысты енгізіліп отыр. Атап айтқанда:

-пән мазмұнындағы деректер мен білімдер жүйесі оқушылардың қоршаған әлем туралы, әртүрлі денелер мен құбылыстар туралы алғашқы білімін қалыптастырады.

- пән оқушының ғылыми-зерттеу дағдысын: сұрақ қою және сол сұраққа жауап табу, зерттеу жоспарын дайындау және болжам жасау, сұрақтарға жауап табу үшін зерттеулер жүргізу; зерттеу нәтижесінде алынған мәліметтерді жинақтау, өңдеу және түсіндіру дағдыларын қалыптастыруға бағытталған.

-бастауыш сыныпта оқушылар пәнді меңгеру барысында дәстүрлі емес ойлау формаларына үйренеді, ақиқатпен байланысты іс-әрекеттердің жауабын табуға, сұрақтар қоюға дағдыланады, ғылыми-зерттеу тәсілдерін түсініп, ойлауға және бақылауға дағдыланады.

«Жаратылыстану» пәні оқушылардың ғылыми-зерттеушілік дағдыларын дамытуға бағытталған. Оқулық «Мен – зерттеушімін», «Өсімдіктер», «Жануарлар», «Адам»,

«Күш пен қозғалыс», «Жер және ғарыш», «Табиғат физикасы», «Жарық» және

«Дыбыс» сияқты оқу бөлімдерін қамтиды. Әр жаңа тақырыпты толық меңгеру үшін оқулықтың бас кейіпкерлері Негеш пен Эврика көмектеседі. Негеш пен Эврика оқушыларды ғылым әлеміне бағыттап, болжам жасауға, тәжірибе немесе зерттеу жүргізуге, табиғи құбылыстарды ашуға ынталандырады. Сондай-ақ әр тарау бойынша тапсырмалар жабық тест арқылы нақтыланып, тексеріледі.

«Мен – зерттеушімін» тақырыбын өткен кезде оқушыларды мектеп жылыжайына апарып, топтарға бөліп, әртүрлі бөлме өсімдіктерін зерттеу жұмыстарын жүргізуге болады. Ал өсімдік бөліктерімен танысқанда тұқым қалай өнетініне шағын тәжірибе жасау арқылы көз жеткізеді. Ол үшін пластикалық стакан, мақта, бірнеше тұқым керек. Стаканның түбіне мақта салып, ол ылғалданатындай аздап су құяды. Сосын мақтаның үстіне тұқымдарды қойып, бетін ауа өтетіндей тесіктері бар қақпақпен жауып, жылы жерге қоюға болады.Бірнеше күн бойы ол тұқымның өнуін бақылап, қорытынды жасалады. Өсімдіктерге күтім жасауды жылыжайда және сыныптағы бөлме өсімдіктеріне күтім жасау арқылы дағдыға айналдырады.

«Ғарыш» тақырыбында ғарыш кемесінің орнына шарларды ұшыру арқылы тәжірибе жасалды. «Күш пен қозғалыс» бөлімінде қозғалыс траекториясы деген не? деген сұраққа жауап беру үшін тағы да тәжірибе жасау арқылы қол жеткіздік. Тәжірибе жасау үшін құм салынған табақша, ойыншық машиналар және металл шарлар қажет. Табақты сәл қисайта орналастырып, «төбешіктен» машинаны итеріп жібереді. Машинаның ізінен қалған сызықты салады. Одан кейін металл шарды «төбешіктен» төмен қарай жібереміз. Оның да ізінен қалған сызықты саламыз. Тәжірибені бірнеше рет қайталап жасағаннан кейін сызықтарды салыстырады. Траектория - дененің қозғалыста болған кезінде жүріп өткен жолы. Машинаның түзу траекториямен, ал шар әртүрлі траекториямен қозғалатынын айтып қорытынды жасалады. Сабақтарда әртүрлі рольдік-сюжетті ойындарды ойнау арқылы да тәжірибе жасауға болады.

«Магнит» тақырыбын өткенде тәжірибе жасау арқылы оқушылардың зерттеу дағдыларын дамытуға болады.

1. топ құмда жоғалған заттарды магнит арқылы табады.

2. топ су құйылған ыдыстағы заттарды қолын суға малмай, ыдысты төңкермей алуға бола ма сұрағына жауап іздеп табады.

3. топ қатты қағаздың арғы жағынан магнитті жылжытады.

4. топ шынының сыртынан тексереді.

Нәтижесінде, оқушылар магниттің қасиетін толық анықтайды.

Жаратылыстану пәнінің артықшылығы: бала тапсырманы өздігінен ізденіп орындауына және дұрыс тұжырым жасауына бағыттайды, баланың ойлау қабілетін дамытып, ғылыммен айналысуына ықыласын туғызады.

Қытай философы Конфуций айтқан «Маған айтып берсең - ұмытып қаламын, көрсетсең - есте сақтаймын, өзіме жасатсаң - үйренемін» дегендей сабақтарымызда үйренгенін өмірде қолдана алатындай шәкірттеріміз білімді де саналы болуына өз үлесімізді қосамыз деп сенім білдіреміз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Жаратылыстану. 1-сынып. Оқулық. / С.Н.Кузнецова,Ә.Қ.Жамиева, Д.Н.Сапақов, И.Н.Васева, М.Қ.Құсайынова, М.Қ.Тасболатова – Астана: «Назарбаев зияткерлік мектептері» ДДБҰ, 2016.

2. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 2016 ж

3. Л.В.Занков. Дидактика и жизнь.- М.:Изд.АЛНРСФСР, 1963 -200с

4. Аймағанбетова Қ.Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың теориялық негізі, 2003

КАЗАХСТАНСКАЯ МОДЕЛЬ МЕЖЭТНИЧЕСКОГО СОГЛАСИЯ

О. В. Вагнер- магистрант

АРУ им. К.Жубанова Республика Казахстан, город Актобе,

wagner_kns@mail.ru

Аннотация:Бұл мақалада қазіргі Қазақстандағы толеранттылықты дамыту мәселелері қарастырылады. Толеранттылық мәселесін көптеген зерттеулерге қарамастан, психологиялық-педагогикалық ғылымда әлі де жеткілікті зерттелмеген. Сонымен қатар, Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметіне ерекше көңіл бөлінді.

Түйінді сөздер: толеранттылық, этносаралық қарым-қатынас, Қазақстан халқы Ассамблеясы, этносаралық мәдениет, конфессия, ұлтаралық келісім, ұлт, көпұлтты қоғам, көпконфессиялы қоғам

Аннотация:В данной статье рассматриваются вопросы развития толерантности в современном Казахстане. Несмотря на многочисленные исследования проблемы толерантности, эта тема остается по-прежнему недостаточно изученной в психолого-педагогической науке. Вместе с тем в данной статье особое внимание уделено деятельности Ассамблеи народов Казахстана.

Ключевые слова: толерантность, межэтническое общение, Ассамблея народов Казахстана, межэтническая культура, конфессия, межнациональное согласия, национальность, многонациональное общество, многоконфессиональное общество.

Annotation:This article discusses the development of tolerance in modern Kazakhstan. Despite numerous studies of the problem of tolerance, this topic is still insufficiently studied in psychological and pedagogical science. At the same time, special attention is paid to the activities of the Assembly of Peoples of Kazakhstan.

Keywords: tolerance, interethnic communication, the Assembly of Peoples of Kazakhstan, interethnic culture, confession, interethnic harmony, nationality, states, multinational society, multiconfessional society.

Для начала следует упомянуть, что на сегодняшней день в Республике Казахстан наблюдается довольно высокий уровень представителей различных этносов и религий. Это связано с тем, что на разных этапах наша республика была родиной и убежищем для других национальностей. Такая разнородность в этническом, религиозном, возрастном и половом плане оказывает большое влияние на личные взаимоотношения. [1, c 10-14] Поэтому такие ценности, как уважение чужих идеалов, взглядов и историй, а также их политические признания являются крайне важным при построении демократического и толерантного социального общества. [2]

Современная многонациональная казахстанская модель межконфессионального общения и согласия является гордым достоинством нашей республики. Но все же, эта модель должна иметь гибкую систему, которая быстро развивается и призвана сохранить главные особенности в современном постоянно изменяющемся мире. Одним из главных условий развития и упрочнения данной модели является нравственное и толерантное воспитание подрастающего поколения.

Что же такое толерантность? Толерантность – терпимое отношение к мыслям, действиям и взглядам, других людей; толерантность дает возможность достичь мира; помогает в проведении к культуре мира и согласия, противоположную от культуры войны и междоусобиц. Но также стоит заметить, что толерантность- это не просто притворство, равнодушие или уступка, а самая искренняя философия жизни на основе признания и принятия чего-то другого. [1, c 10-14]

Более точное определение данного понятия дано в «Декларации принципов толерантности». Эта декларация гласит, что толерантность-это «уважение, принятие и понимание огромного разнообразия культур нашего мира, способов самовыражения каждой личности и форм ее проявления». [3]

В Законе «Об образовании» Республики Казахстан, а также в «Государственной программе развития образования РК на 2020-2025 годы» одной из важных задач ставится задача гражданского и патриотического воспитания, воспитания толерантности и привития уважения к правам и свободам каждого человека, независимо от их национальной, культурной и конфессиональной принадлежности.

Воспитание в духе толерантности обязано быть ориентированно на борьбу с влиянием, которое могло бы вызвать чувство отчуждения и страха других. Оно должно формировать у подрастающего поколения критическое мышление, эмпатию, независимое осмысление и выработку собственных суждений, которые будут основаны на моральных принципах и ценностях.

В этом случае основной целью будет являться:

• Содействие широкому распространению идеалов и образцов толерантного поведения, а также практическое приобщение детей к культуре терпимости.

• Формирование личности, которая обладает чувством собственного достоинства, уважения, обладает умением строить отношения без предвзятого отношения к людям других национальностей, вероисповеданий. [1, c 10-14]

В связи с необходимостью толерантного воспитания и эффективного решения межэтнических и межконфессиональных вопросов, Первый Президент Республики Казахстан Н.А. Назарбаев подчеркнул необходимость создания Ассамблеи народов Казахстана, дающую возможность «каждый день слышать голос каждого народа, национальности и человека». Для этого первого марта 1995 года была создана Ассамблея народов Казахстана. [4, с. 135]. Данный социальный институт поставил приоритетные цели и задачи, а именно: укрепление государственности, защиту свобод и прав каждого человека, народа и государства в целом, переход на новый уровень развития, который отвечал бы современным требованиям нынешнего общества. [5, с. 137].

Ассамблея народов Казахстана создала новый подход к формированию и регулированию межэтнических отношений. Данный подход осуществляется за счет сбалансированной национальной политики и гармоничного синтеза государственной политики и различных общественных организаций. Такой тип корпоративности государства и гражданского общества в сфере межнациональных отношений является уникальным в мировой практике. [6, с. 28].

Социальное поле деятельности Ассамблеи народов Казахстана определяется как всемирное содействие укреплению гражданского мира, межнационального согласия и единства народа Казахстана; сближению всех этносов, а самое главное- их приобщение к общечеловеческим гуманистическим ценностям, предупреждение конфликтных ситуаций на религиозной почве и препятствование появлению и проявлению экстремизма в межэтнических отношениях.

Для этого АНК:

• Содействует на основе демократических процедур осуществление прав этнических меньшинств на участие в общественно-государственной жизни в решении вопросов, которые касаются защиты их интересов во всех сферах жизни.

• Изучает состояние этнических проблем и вносит предложения по их устранению;

• Осуществляет меры по возрождению языков и культур народов Казахстана;

• Взаимодействует с государственными и зарубежными, международными и неправительственными организациями;

• Проводит республиканские и международные научные семинары и конференции, способствующие межэтническому согласию и гражданскому миру в стране. [7, с. 105].

Состояние межэтнических и межконфессиональных отношений в Республике Казахстан ежедневно контролируются органами государства через различные

организации, будь то исследовательские, научные или неправительственные. Наше государство может обеспечить этническим меньшинствам, которые проживают на территории нашей республики, совершенствование законодательства в области регулирования вопросов межнациональных и межконфессиональных вопросов.[8, с. 49].

За период развития Казахстана с момента обретения независимости, ориентированного на построение демократического государства, не было зарегистрировано ни одного случая конфликтов, столкновений и войн, возникших на почве межэтнического и межконфессионального непринятия.

Все этносы, которые проживают на территории современного Казахстана, а их свыше ста тридцати, имеют абсолютно равные права на получение образования, медицины, ко всем сферам труда; на приобретение и защиту частной собственности; имеют право на возрождение и развитие родной культуры, традиций и языка. Эти фундаментальные положения в области защиты прав человека и гражданина, которые прописаны к Конституции РК, реализуются и будут дальше воплощаться в жизнь в социальных и культурных показателях абсолютно каждого казахстанского этноса и всех его законных представителей.

Список литературы:

1. Бельгибаева Г.К., Айтжанова Р.М. Формирование этнической толерантности у учащейся молодежи в РК // Международный журнал экспериментального образования. – 2013. – № 11-2. URL: https://expeducation.ru/ru/article/view?id=4306 (дата обращения: 05.02.2022)

2. Сейсен Н. Б- Толерантность в Казахстане: политологический аспект // Международный журнал экспериментального образования.

3. Declaration of principles on tolerance Solemnly adopted by acclamation on 16 November 1985 at the twenty-eighth session of the UNESCO General Conference

// unesco.org

4. Тишков В.А. О нации и национализме. // Свободная мысль. - 1996. №3.

5. Суверенный Казахстан в гуманитарном измерении: культура, политика, экономика: Материалы международной научно-теоретической конференции, Алматы, 2001.

6. Этнополитический фактор в деятельности Парламента Республики Казахстан. // Парламентаризм в независимом Казахстане: состояние и проблемы: Материалы международной научно-практической конференции, Астана, 2009.

7. Этническое взаимодействие в Казахстане. Монография. - Астана: Парламент Республики Казахстан, 2002.

8. Стратегия Ассамблеи народов Казахстана на среднесрочный период. // Юридическая газета. -08.05.2002.

ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН БАЛАЛАРДЫ ТЕАТРЛАНҒАН

ІС-ӘРЕКЕТ АРҚЫЛЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУ

М.Н. Есенғұлова- п.ғ.к доцент

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

ms.miko77@mail.ru С.Ғ. Тілек -Арнайы педагогика ББ, магистратура 1-курс Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе қаласы, stg.v@mail.ru

Аннотация: Балаларға рухани-адамгершілік тәрбие беру - мектептің ғана емес, елдің алдына қойған мақсат. Есту қабілеті бұзылған балаларға тетарланған іс- әкекет арқылы рухани-адамгершілік тұрғыда тәрбие беру – ерекше әрі шығармашылық пен ұшқыр қиялды талап ететін әдіс. Балалардың адамгершілік санасының, мінез-құлқының, сезімдері мен тәжірибелерінің бірлігіне, олардың адамгершілік дамуының субъектілері болуына негізделген жас ұрпақтың адамгершілік тәрбиесінің тиімділігін арттыру мәселесі үлкен әлеуметтік мәнге ие. Түйінді сөздер: есту қабілеті бұзылған бала, рухани-адамгершілік тәрбие, театр Аннотация: духовно-нравственное воспитание детей-цель, которую ставит перед собой не только школа, но и страна. Духовно-нравственное воспитание детей с нарушением слуха через целенаправленную деятельность-это особый, требующий творчества и искрометного воображения метод. Большое социальное значение имеет проблема повышения эффективности нравственного воспитания подрастающего поколения, основанная на единстве нравственного сознания, поведения, чувств и переживаний детей, наличии у них субъектов нравственного развития.

Ключевые слова: ребенок с нарушением слуха, духовно-нравственное воспитание, театр

Annotation: Тhe spiritual and moral education of children is a goal set for itself not only by the school, but also by the country. Spiritual and moral education of children with hearing impairment through purposeful activity is a special method that requires creativity and sparkling imagination. Of great social importance is the problem of increasing the effectiveness of moral education of the younger generation, based on the unity of moral consciousness, behavior, feelings and experiences of children, the presence of subjects of moral development in them.

Keywords: child with hearing impairment, spiritual and moral education, theater

Мектептегі кезең - бұл баланың жеке басы қалыптасатын дамудың өзіндік кезеңі; балаларды әлеуметтендірудің қажетті шарты болып табылатын моральдық ережелерге сәйкес мінез-құлық қалыптасады.

Моральдық даму баланың эмоционалды сферасының қалыптасуымен байланысты. Әлеуметтік және моральдық сезімдерді тәрбиелеу - эмоционалды жауап беру механизмдерінің күрделенуі болып табылады, соның негізінде адамгершілік

қасиеттер де тәрбиеленеді. Негізгі жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылатын мемлекеттік талаптар балалардың әлеуметтік сипаттағы алғашқы идеяларын, оның ішінде құрдастарымен және ересектермен қарым- қатынастың қарапайым жалпы қабылданған нормалары мен ережелерін, еңбекке деген құндылықты тәрбиелеуді дамыту қажеттілігін атап өтті.

Есту қабілеті бұзылған балалардың психикалық дамуының ерекшеліктері олардың қоршаған әлемді қабылдауының өзіндік ерекшелігін анықтайды. Олар моральдық- этикалық ұғымдарды игеруде, олардың мағынасы мен құндылық негіздерін түсінуде, әлеуметтік маңызды қасиеттер мен жеке қасиеттерді бағалау мен өзін-өзі бағалауды қалыптастыруда қиындықтарға тап болады.

Есту қабілеті бұзылған балаларды адамгершілік тәрбиелеу мәселелері бірқатар педагогтар мен психологтардың жұмыстарында көрініс тапқан (Г.Л.Выгодская, Л.А.Головчиц, Е.Л.Гончарова, В.В.Заптина Б.Д.Корсунская, О.А.Красильникова, О.И.Кукушкина, Н.Г.Морозова, М.И.Никитина, Л.П.Носкова, Г.Н.Пенин, В.Петшак, Е.Ф.Рау, Н.А.Рау, Е.З.Яхнина). Есту қабілеті бұзылған балаларды адамгершілік тәрбиелеудің әртүрлі аспектілері біркелкі зерттелмегенін атап өткен жөн. Зерттеушілер адамгершілік тәрбие процесінде қарым-қатынас, рөлдік ойын, оқу, еңбек қызметі, халық шығармашылығы құралдары, музыка, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі құралдарды қолдану мүмкіндіктерін анықтады. Жұмыстың көп бөлігі мектептегі балалардың адамгершілік тәрбиесіне арналған, ал есту қабілеті бұзылған мектеп жасындағы балалардың эмоционалды саласы мен адамгершілік қасиеттерінің дамуы туралы мәліметтер шектеулі, сонымен қатар жеткіліксіз - адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеудің педагогикалық шарттары зерттелмеген және жүйеленбеген.

Соңғы онжылдықта балалардың адамгершілік дамуы мен тәрбиесі мәселесін шешудің ғылыми ізденісі күшейе түсті. Рухани-адамгершілік тәрбие саласындағы ғылыми зерттеулер мен педагогикалық тәжірибенің нәтижелері арқасында театрландырылған іс-шараларды қолдану елеулі ғылыми негіздеме мен әдістемелік пысықтауға ие болды. Ғалымдар (М.Д.Маханева, И.Г.Вечканова, Е.В.Мигунова және т. б.) театрландырылған іс-әрекеттің үлкен педагогикалық, адамгершілік әлеуеті туралы бірауызды пікірде.

Есту қабілеті бұзылған балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеу процесінің диагностикалық, мақсатты, мазмұндық, әдістемелік, ұйымдастырушылық компоненттерін қамтамасыз етуді қамтитын технологиялық және ғылыми тәсілдер арқылы жүзеге асырылады. Педагогикалық жағдайларды жүзеге асыру кезінде оларды есту қабілетінің бұзылу дәрежесіне, балалардың жалпы және сөйлеу дамуының ерекшеліктеріне

байланысты саралау жүзеге асырылады. Адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеудің міндеттері моральдық саланың танымдық, эмоционалды, мінез-құлық компоненттерін ескере отырып тұжырымдалады, өйткені тұлғаның адамгершілік саласының құрылымы осы компоненттердің өзара әрекеттесуі болып табылады. Әдістерді, формаларды, құралдарды таңдау және пайдалану ерекшеліктері, бір жағынан, есту қабілеті бұзылған балалардың сөйлеу және психикалық даму ерекшеліктерін ескеруге, екінші жағынан, имитация, сәйкестендіру, моральдық жалпылау, оқшаулау, моральдық таңдау, бағалау сияқты моральдық қасиеттерді қалыптастырудың психологиялық механизмдеріне негізделген.

Қоғамдағы адамгершілік қасиеттердің қажеттілігі, мектепке дейінгі білім беру жүйесін жетілдіру қажеттілігі есту қабілеті нашар ересек мектеп жасындағы балаларда адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуді қамтамасыз ететін педагогикалық жағдайлардың жеткіліксіз дамуы арасында қарама - қайшылықтың бар екенін атап өтуге болады.

Балалардың рухани-адамгершілік дамуы мен тәрбиесі қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеті болып табылады және білім беру үшін әлеуметтік тапсырыстың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Тұлғаның адамгершілік дамуы оны мәдени-тарихи моральдық құндылықтармен таныстыру және оларды игеру арқылы жүзеге асырылады. Моральдық қасиеттер жеке тұлға құрылымының өзегіне кіреді және оның мақсатын, себептерін, қажеттіліктерін білдіретін бағытын анықтайды. Мектептегі жас - бұл тәуелсіз, балалар дамуының маңызды кезеңі. Барлық психикалық процестерде алғашқы этикалық, эмоционалды, мінез-құлық компоненттерін қарқынды қалыптасуы жүзеге асырылады. Есту қабілетінің бұзылуы мектеп жасына дейінгі баланың моральдық дамуына теріс әсер етеді. Шектеулі әлеуметтік тәжірибе, психикалық процестердің, сөйлеудің, эмоционалды-сауық саланың даму ерекшеліктері оқушылардың жеке басының қалыптасуына әсер етеді.

Осы тұрғыда театр-балалар үшін қол жетімді өнер түрлерінің бірі, педагогика мен психологияның көптеген өзекті мәселелерін шешуге көмектеседі:

• балаларға көркем білім мен тәрбие беру;

• эстетикалық талғамды қалыптастыру;

• адамгершілік тәрбие беру;

• тұлғаның коммуникативтік қасиеттерін дамыту;

• ерік-жігерді тәрбиелеу, есте сақтау, қиял, бастамашылық, қиял, сөйлеуді дамыту;

• қазақ халқының мәдениетімен, салт-дәстүрлерімен және мерекелерімен таныстыру;

• позитивті эмоционалды қатынасты құру, шиеленісті жою, ойын арқылы жанжалды жағдайларды шешу.

Мектептегі театрландырылған іс-әрекет-баланың шығармашылық әлеуетін ашу, тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиелеу мүмкіндігі. Балалар қоршаған әлемде қызықты идеяларды байқауға, оларды бейнелеуге, кейіпкердің көркемдік бейнесін жасауға үйренеді, шығармашылық қиялын, ассоциативті ойлауды, күнделікті өмірде ерекше нәрсені көре білуді дамытады. Кейіпкерлердің іс-әрекетін талдай отырып саралауды үйренеді.

Ұжымдық театрландырылған іс-әрекет баланың жеке басына, өзіндік шығармашылығына, жетекші психикалық процестерді дамытуға тұтас әсер етуге бағытталған; жеке тұлғаның өзін-өзі тануына және өзін-өзі көрсетуіне ықпал етеді; әлеуметтену үшін жағдай жасайды, бейімделу қабілетін күшейтеді, коммуникативтік қасиеттерді түзетеді, қанағаттану, қуаныш, жетістік сезімін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар түрлі шығармаларды ойнау арқылы рухани тұрғыда байи түседі, әртүрлі шығармалармен танысады.

Жалпы рухани-адамгершілік тәрбиелеудегі мұғалімнің рөлі зор, рухани- адамгершілік тәрбие жеке мінез-құлықтың негізгі қозғаушы күші, оның белсенділігінің қайнар көзі, жеке тұлғаның өзегін құрайтын мотивация жүйесінің барлық күрделілігінің негізі болып табылады.

Театр ойынында балалар кейіпкерлердің сезімдері мен көңіл-күйлерімен танысады, эмоцияларын білдіру тәсілдерін үйренеді, өзін-өзі жүзеге асырады, өзін- өзі көрсетеді, психикалық процестерді, қасиеттер мен жеке қасиеттерді дамытуға ықпал ететін бейнелер, түстер, дыбыстар арқылы сыртқы әлеммен танысады.

Балалар кейіпкерлермен бірге күледі, олармен бірге қайғырады, тіпті сүйікті кейіпкерінің сәтсіздіктеріне жылай алады.

Драматизация немесе театрландырылған қойылым балалар шығармашы-лығының ең көп таралған және кең таралған түрі. Бұл екі негізгі мәселеге байланысты: біріншіден, баланың өзі жасаған іс-әрекетке негізделген көркем шығарманы жеке тәжірибемен тығыз, тиімді және тікелей байланыстырады, екіншіден, ойынмен байланысты.

Қазақ халық ертегілері балаларды оптимизммен, мейірімділікпен, өмірге деген сүйіспеншілікпен, өмірді түсінудегі дана айқындықпен, әлсізге деген жанашырлықпен, айла-амалмен және әзілмен қуантады, сонымен бірге мінез- құлықтың әлеуметтік дағдыларының тәжірибесі қалыптасады, ал сүйікті кейіпкерлер рөлдік модельге айналады, ең бастысы ертегіде жақсылық әрқашан жамандықты жеңеді. Бұл рухани-адамгершілік тәрбие үшін маңызды.

Бала ертегіге кіре отырып, кейіпкерлердің бірінің рөлін алады, өз халқының мәдениетімен танысады, болашақ өмірде күш пен табандылық беретін әлемге деген көзқарасты еріксіз сіңіреді.

Театр ойындарының тақырыбы мен мазмұны моральдық бағытқа ие, бала өз рөліне қуана-қуана еніп, кейіпкерге тән ерекшеліктерді қабылдайды. Балалардың өз бетінше рөлді сомдауы адамгершілік мінез-құлық тәжірибесін, моральдық нормалармен әрекет ету қабілетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, театрландырылған іс-шаралардың көмегімен мектеп жасындағы балалардың адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеу оң және өнімді сипатқа ие деп сенімді түрде қорытынды жасауға болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. «Воспитание нравственных чувств у старших дошкольников», под редакцией А.М. Виноградовой», М.: «Просвещение», 1989

2. Акулова О. Театрализованные игры // Дошкольное воспитание, 2005.-N4.

3. Артемова Л. В. Театрализованные игры дошкольников.— М., 1990

4. Губанова Н.Ф. Театрализованная деятельность дошкольников: 2-5 лет

5. Воспитание нравственных чувств у старших дошкольников / Под ред;

^МШйноградовой: Мл; Просвещение, 1989;- 96 с.

6. Мурзинова Н.И. Усвоение нравственных норм детьми 6-7 лет в игровой и учебной деятельности: Дисс.канд. психол. наук: 19.00.07. -МГУ им. М.В.Ломоносова, 1988. 186 с.

ИСЛАМ ҒҰЛАМАЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЗАМАН ЖАСТАРЫНЫҢ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІНЕ ӘСЕРІ

Г.Н. Дүйсенбай 7M01101 – Педагогика және психология 1курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

duisenbaig@mail.ru

Аннотация: Мақалада Ислам өркениетінің ғұлама ғалымдарының еңбектерінде рухани-адамгершілік тәрбиесі турасында ой салған ой-пікірлері арқылы қазіргі заман жастарының өмірінің мәнін ашып, адамгершілікке шақыру дәріптеледі. Мақаланың негізін қазақ топырағынан шыққан даналарымыздың адамгершілік мәнді ойтолғаулары артады.

Түйінді сөздер: Ислам ғұламалары, қазіргі заман жастары, рухани-адамгершілік тәрбие, еңбектер.

Аннотация: В статье в трудах ученых исламской цивилизации посредством размышлений о духовно-нравственном воспитании раскрывается смысл жизни

современной молодежи и превозносится призыв к нравственности. В основу статьи положены нравственные размышления наших мудрецов из казахской земли.

Ключевые слова: Исламские науки, современная молодежь, духовно- нравственное воспитание, труды.

Annotation: The article reveals the meaning of the life of modern youth and glorifies humanity through the reflections of the great scientists of Islamic civilization on spiritual and moral education in their works. "I don't know," he said.

Keywords: Islamic sciences, modern youth, spiritual and moral education, works.

Келер күннің жарық шамын жағар келешек ұрпағымыздың парасатты тәрбиесі қазіргі заман талабына табанын тіреп, сақадай сай тұрған үлкен мәселенің бірі екені хақ. Қай кезеңде де көшпелі қазақ халқы заман ағымына қарамастан еңсесі биік азаматты тәрбиелеуде ең алдымен қуыс кеудені рухани байлықпен қамтамасыз етуді мұрат еткен. Жастардың патриоттық санасын, білімі мен дағдысын, шеберлігі мен өнерін, асау биік адами құндылығын, адамгершілік ізгі қасиеттерін, рухани адамгершілігін кірпіштей қалау – аса маңызды рөл екендігін еліміздің тұңғыш елбасы Н.Ә. Назарбаевтың қазақ халқына жолдауында да тілге тиек еткен [1].

Бұл мақалаға арқау болып отырған Ислам ғұламаларының тым ғажап туындыларының мән-мәнері арқылы қазіргі заман жастарының рухани- адамгершілік азығын толтыру ниеті. Ислам өркениетінде қазақ топырағынан нәр алған Ұлы дала ойшылдарының нақыл сөздері жастарымыздың рухани- адамгершілік тәрбиелік иірімдеріне тигізер әсері ұлан-ғайыр. Қазақ деген халқымыздың тұрмыс-тіршілігінде адамгершілік идеяларына бағыт алған даналарымыздың ой-пікірі жүрегіміздің түкпірінен ойып тұрып орын алғаны хақ. Қазақ топырағынан шыққан ұлы данышпанымыз Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби. Әлемдік деңгейдегі ғұлама ғалым өзінің ғылыми трактаттарында парасаттылық жөнінде ой салған. Әрбір пенденің тұла бойынан кездесер жаман мен жақсы қасиеттерді әркімнің қадір-қасиетінің өлшемі түрінде пайымдайды. Сонымен қатар оларды белгілі бір материалдық және рухани қажеттіліктерді қанағаттандыратын мінез-құлықтың нормалары деп көрсетеді. Пенде өзінің тұла бойында жиналған қасиеттерге байланысты қимыл етеді. Жақсы адам тек жақсылыққа толы ниетте болса, жаман адам кез-келген дүниеден кемтарлық көреді. Әл Фараби адамды ортамен бірге өмір сүретін, әрі сол қоғамнан бөлек шыға алмайтын Алланың жаратылысы деп түсіндіреді. Сол себепті де әрбір жанның бойынан табылу қажет адамгершілік-рухани қасиеттерді сипаттай кетеді:

1. аса дарындылық

2. сөзге тапқырлық, ой-пікіріне берік

3. еске түсіру қабілетінің тұрақтылығы

4. терең ой, зейінділік, әдептілік

5. сөзге шешендік

6. білімге құштарлық

7. төзімділік

8. бұлтартпас шындық пен өтіріктен аулақтық

9. намысты

10. қарапайымдылық

11. қырсықтықтан, қыңырлықтан алшақ болу

12. батырлық пен қайсарлық.

Осылайша данышпан ғалымымыз өз трактатында он екі асыл қасиетті сабақтастыра отырып, оларды игерген жанды ел билер көсем болатынын тұжырымға салады [2, 293].

Ислам өркениеті данышпандарының ішінде адамгершілік-моралдық құндылығы Шығыс елдеріне кеңінен танымал еткен ақын Ж.Баласағұнидың орны ерекше. Ол өзінің «Құтадғу білік» еңбегінде әдет-ғұрып, қоғамға қажетті ережелерді, мәдени актуальды мәселелерді сол заманның тілеу-тілектері арқылы жеткізе білген құнды мұра ретінде танимыз. Баласағұнның бұл дастанынығ идеялық мазмұны рухани- адамгершілік тәрбиесі, үлгі-өнегелік, иманилық нақыл сөздермен жазылған, қазіргі жастарға таптырмас нағыз философиялық, педагогикалық әрі психологиялық тұрғыдағы нағыз энциклопедия.

Бұл дастанда ақыл мен білімнің қасиеттері, жамандық пен жақсылық секілді адам бойынан табылар қасиеттер туралы көп айтылады. Жүсіп Баласағұн еңбегінде гумандық қасиеттерді жоғары бағалап, пенденің тек ізгі қасиеттер арқылы ғана сый-құрметке кенелетіндігін хабарлайды:

Ұрпағыңның бұтағына өнеге бол да, Адамдықты адамдықпен бағала!

Кісілік жаса пендеге, адам бол!

Адам атын мақтаныш қып адал бол! [3, 429].

Ұлы даланың төсінде Ахмет Йүгінеки есімі мәңгілікке сақталар. Үлкен еңбегіңің мазмұнында адамгершілік пен руханият арасындағы байланыстар туралы үлкен сөз қозғаған. Өзі «адамгершілікке тәрбиелеу кодексі» деп бағалаған «Ақиқат сыйы» еңбегі де жастарды рухани-адамгершілік тәрбие жинақтауына пайдасы зор. Ғұлама ғалым, ақындарымыз өмір сүрген заманда әдебиеттік салт бойынша ең алдымен Алла есімі, Пайғамбарымыз бен оның жолдастарына мақтау сөздері дәріптелгені хақ. Сондықтанда сол заманның туындыларының қазіргі жастардың санасына ислам дінінің қадір-қасиетін бойымызға серпуге көмегі мол.

Уа, Жаратушы, сені шексіз дәріптеймін, Әуелі сенің мейірім-шапағатыңнан үміт етем. Саған лайық мақтау айтуға дәтім жетер ме?

Шамам келгенше аянбаймын, маған көмек бер!» [4,346]. Осылайша Жаратушымызға мадақ айтатын адам ешқашан жақсылықтан кенде қалмайтындығын жеткізеді.

Қорыта айтқанда, Ислам ғұламаларының таңдаулы еңбектерінде бізге жеткізген кемеңгерлік толғаулары мен ой-пікірлерінде қазіргі заманғы жастардың тәрбиесіне азық болар құндылық. Жастардың өмір сүруге бейімін арттырып, болашағын болжай алуына құндылығын еш таптатпаған рухани қасиеті мол еңбектер жазған Ұлы даланың данышпан-ойшылдарының осындай мұраларының тәрбиелік мәні бізден кейінгі жастарға да молынан жете бермек.

Әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Астана: Ақорда, 2017

2. Әбу Насыр әл-Фараби. Таңдамалы трактаттары. – Алматы, «Арыс», 2009

3. Баласағұн Ж. Құтты білік / Көне түркі тілінен ауд. және алғы сөзі мен түсінік. жазғ. А. Егеубаев. – Алматы: Жазушы, 1986 – 616 б.

4. Әдеби жәдігерлер. Жиырма томдық. Т.6.;Қожа Иассауи. Даналық кітабы. Ахмет Йүгінеки. Ақиқат сыйы/ құраст.: А.Әлібекұлы, С.Дәуітұлы,Б.Сағындықұлы. – А.: Таймас, 2008. – 488б.

ТҰЛҒАДАҒЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІН

ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫНДАҒЫ БІЛІМНІҢ МАҢЫЗЫ

А.С. Калданова 7M01101–Педагогика және психология ББ 1курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

kaldanova18@mail.ru

Аннотация. Мақалада тұлға бойына рухани-адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру жолдарындағы білімнің маңыздылығы пайымдалады. Адам білім алу арқылы өзіндегі рухани-адамгершілік құндылықтарын жетілдіреді. Рухани- адамгершілік құндылықтарды жетілдірумен қатар, білім арқылы жақсы қасиеттерді қалыптастырып, өзін-өзі тәрбиелейді.

Түйінді сөздер: рухани-адамгершілік тәрбиесі, білім, тұлға, білім беру үдерісі, қасиет.

Аннотация. В статье рассматривается важность образования на пути формирования духовно-нравственного воспитания личности. Человек через образование совершенствует свои духовно-нравственные ценности. Наряду с совершенствованием духовно-нравственных ценностей, через знания человек воспитывает в себе хорошие качества.

Ключевые слова: духовно-нравственное воспитание, образование, личность, образовательный процесс, качества.

Annotation. The article discusses the importance of education on the way of formation of spiritual and moral education of the individual. A person improves his spiritual and moral values through education. Along with the improvement of spiritual and moral values, through knowledge, a person cultivates good qualities in himself.

Keywords: spiritual and moral education, education, personality, educational process, qualities.

Адам бойындағы рухани-адамгершілік тәрбиесі өзіміздің санамызды жетілдіретін, индивидтің ұстаным принциптерін, моральдық ойтанымын қалыптастырады. Адамгершілік-рухани құндылықтарды жетілдіруде білімнің алатын орны өте ерекше[1].

Білім беру үрдісінде маңызды рөл атқарушы – индивидтің жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың қатысуымен барынша жетілуге жағдай жасау мен білім алу және жан-жақты жетілуді мақсат ету. Жастарды рухани адамгершілікке

тәрбиелеу, оладың болашағына бағдарлау – бүгінгі күннің маңызын жоғалтпаған басты мәселелердің бірі де бірегейі. Адам бойына адамгершілік тәрбие беру білім жолымен ғана шектелмейді, оның ішкі жан-дүниесіндегі рухын оятып, адамгершілік ізгі қасиетін бала кезден жетілдіру[2].

Елімізде білім беру системасын жаңарту төменгі бағыттар бойынша іске асырылады: білім беру ошақтарын жақсарту, білім беру үдерісін жаңғырту, білім алудың қолжетімділігі. Сондықтанда адам баласының тек қана зияткерлік қырын арттырумен шектелмей, рухани-адамгершілік тәрбиесіне аса зор мән беру. Рухани- адамгершілік тәрбиені бірнеше принципке негізделе отырып жүзеге асыру көзделеді:

• егер тәрбие үрдісі білім алушыны рухани адамгершілікке ізгілендірсе;

• білім алушы адамгершілік рухани қасиеттерді жетілдіруде іскерлікті игерсе;

• білім алушы жоғарыда аталған қасиеттерді күнделікті тіршілігінде қолдана алса.

Яғни, рухани-адамгершілік тәрбиесіндегі маңызды проблема – тұлғаны сыйлау. Сол себептен де әрбір жеке тұлға, студент не оқушы ең алдымен өзін-өзі жетілдіруге міндетті. [3].

Кез-келген жас балаға кез-келген бір әрекетті жасауға өзіндік ерекше жағдайлар орындалады. Мысалы, бір әрекет үстінде адамгершілік сезімітуындайды, жұмыс үстінде - еңбек сүйгіш қасиеті, сонымен қатар көпшілдік, жауапкершілік сезімі секілді сезімдер қалыптасады. Осыған орай адамгершілік қасиетінің тамыры пайда болады, үлкен кісілерге мейірімділікпен қарау секілді ниет туындайды. Бәрімізге белгілі педагог Сухомлинский «Балалардың 3 жастан 12 жас аралығында әрбір жеке адамның рухани-адамгершілік дамуына керекті дүниенің барлығын да ертегі әлемінен алады. Тәрбиенің негізгі мақсат-мұраты ұлттық сана сезімі ояу, рухани саналық мансабы зор, өнегелі , білімді, ар-ұяты мол, еңбексүйгіш, іскер, тұла бойында өзге де жақсы қасиеттері жетілген ұрпақ тәрбиелеу. Ертегі жас ұрпаққа берер рухани-адамгершілік тәрбиесы зор. Ертегі балаға рухани құндылық толтырып, қиялға қанат қақтыратын рухани азық», деген тұжырым жасайды.

Әрбір жанның адам атына лайықты өмір сүруіне қажетті басты жеке мұқтаждықтары:

1. Деннің саулығы;

2. Өз-өзін қорғай алуы және қауіпсіздікті сезіне алу қажеттілігі;

3. Қоғамдық ортада өзге тұлғалардың құрметін иелену және әлеуметтік ортада табылу мүмкіндігі;

4. Тіршіліктің құнын түсіну;

5. Өзінің қажеттіліктерін қолдану және келбет ажарының болуы;

6. Дамуға керекті өнерпаздылықтың керектілігі;

7. Жасаған ісінен ләззат алуы, алға ұмтылу әрекетінің артуы, көңіл-күйінің жоғарыда ұстау мүмкіндігі.

Қажеттіліктер тұлғаның жастайынан қызығушылықтарының әсерінен туындайды. Саралай келе, қажеттіліктерді өскелең ұрпақтың дамуын қамтамасыз ететін бағдарлама деп есептей аламыз. Білім алушылар қажеттілікті толыққанды қанағаттандыруы есебінде өзіндік «мен» деген кейпі оянады, алға жоспарлаған мұратына жетеді, «тұлға» деген атын қалайды. Рухани жан-дүниесі дәулетті, қызығушылықтары мен қажеттіліктері, эстетикалық санасы, дүниетанымы мол адамдарды толықтай кірпіші қаланған, мінез-құлқы тұрақты адам деп танимыз [4].

Қорытындылай келе, адамгершілік-рухани құндыдықтардың қалыптастырылуы үшін тұлғаның бала кезінен көркем эстетикаға толы ой-өрісін кеңейту қажет. оның бірден-бір кепілі – саналы түрде алған білімі. Адамды бала кезден жүрегін рухани құндылықтарға толтыру. Құндылық сөзін кең мағынада айтсақ – адамгершілік санасының мол болуы, мәдениеттің қалыптасу үрдісі. Рухани-адамгершлік құндылықтар арқылы саналы түрде айналадағы болып жатқан жағымсыз әрекеттерге жақсы жағынан әсер етіп, жауапкершілік сезімін сезіну процесі деп айта аламыз. Сол себептен де тұлғаның қалыптасуына «баланы – жастан» демекші, бала кезден рухани-адамгершілікке тәрбиелейтін қоғамдағы қажеттілік құндылықтарының бірі – білім.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасы.

2. Құрманбаева М. «Тұлғаны рухани-адамгершілікке тәрбиелеу». Бастауыш мектеп, №1. – 2005 ж.

3. Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасы. - Астана, 2009.

4. Утебаева А. «Рухани-адамгершілікке тәрбиелеу – басты мақсат». Бастауыш мектеп, №9.-2005ж

ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ МӘСЕЛЕСІ

Г.О. Альмурзаева

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ 2-курс магистранты

Gulnuralmurzaeva4@gmail.com

Аннотация. Мақалада қазақтың ұлы ағартушы-педагогтары XX ғасырдың басында-ақ өз халқының болашағын ойлап, ұлттық мектеп жүйесін қалыптастыру, жас ұрпаққа тыңғылықты да сапалы ұлттық негіздегі тәрбие беру үшін ең алдымен мұғалімдер мен оқытушы корпусын даярлау және қалыптастыру екендігін айтып өткен. Сондықтан келешек ұрпақты ұлттық, халықтық тұрғыдан тәрбиелеу қажет. Олай болса, басты мақсат – жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзаттық құндылықтар, рухани-мәдени мұралар сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу. Мақалада осы тақырыптағы мәселелер кеңінен талқыланады.

Түйін сөздер: педагог, ұлттық мектеп, ұлттық тәрбие, ұлттық құндылық, білім, салт-дәстүр.

Аннотация. Казахская национальная интеллигенция еще в начале 20-го века уделяли большое внимание та то, что только квалицированные кадры в системе образования могут служить гарантами для подготовки интеллектуально развитых и обученных в своих сферах преподавателей. Поэтому нужно воспитовать будущее поколение в национальном духе. Если так, то главной целью является-воспитовать молодое поколение сохраняя национальный коларит, человекческие ценности и духовно-культурное наследие. В данной статье сделана попытка к системному подходу по теме образования и обучения педагогических кадров.

Ключевые слова: педагог, национальная школа, национальная образование, обычаи и традиций.

Аннотация. Kazakh national intelligentsia in the early 20th century, has paid great attention to the fact that only qualified staff in the education system can serve as guarantors for the preparation of intellectual development and training of teachers in their fields. We must bring up our gereration in national spirit. The main objective-bring up our young generation in retaining human qualitie and national spirit. This article attempts to the system approach on education and training of teaching staff.

Keywords: teacher, national school, national education, customs and traditions.

Елбасының «Қазақстан – 2050» Стратегиясында қойып отырған мақсат- мiндеттер еліміздегі тәрбие беру жүйесiн ұлттық құндылықтар негізінде жасау қажеттiлiгiн тағы да дәлелдеп отыр. Жалпы «ұлттық» деген сөздiң астарында елге- жерге, тілім, дінімізге деген құрмет жатыр. Жалпы тәрбие жүйесінде жас ұрпаққа адамгершілік тәрбие берудің мазмұнын, құралдарын, тәрбие берудің жолдарын ұйымдастыру тұрғысындағы әдістемелік іс-шаралардың мәнін анықтау мәселелері жөнінде осы уақытқа дейінгі көрнекті педагогтар, педагог ғалымдар еңбектерінде көтерілген болатын. Бұдан ұрпақ тәрбиесі қашан да өзектілігін жоймаған, алдыңғы орындағы ең негізгі мәселе екендігіне көз жеткіземіз. Мәселен, ежелгі ой алыптарының бірі Аристотель: «Баланы жүргеннен бастап жақсы қасиеттерге

баулуға болады және бала жеті жасқа дейін өзінің отбасында тәрбиеленуі керек, ең бастысы, кішкентайлар үшін олардың дене мүшелерін дұрыс жетілдіру, дұрыс тамақтандыру, шынықтыру керек» [1] – дейді. Аристотельдің өзі ұстаз санаған Платон баланың ішкі жандүниесінің көрінісі – сезімталдыққа ерекше мән беріпті. Ол балаларға аңыз-әңгімелер, қисса-жырлар оқып беруді, ән салып, би билеуді, түрлі ойындар үйретуді тәрбие құралы ретінде аса бағалаған. Ал, біздің қазақ ғылымында «Ұлттық тәрбие» атауын алғаш әдеби-педагогикалық оқулықтарға енгізген Мағжан Жұмабаев болды. Ол педагогиканың ұлттық тәрбиеден бастау алатыны жайлы айтқан.

«Педагогика» атты еңбегiнде былай дейді: «Ұлт тәрбиесi баяғыдан бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, әрбiр ұлттың баласы өз ұлтының арасында өз ұлты үшiн қызмет ететін болғандықтан, әрбiр тәрбиешi баланы сол ұлт тәрбиесiмен тәрбие қылуға міндетті» [2]. Сондықтан келешек ұрпақты ұлттық, халықтық тұрғыдан тәрбиелеу қажет. Олай болса, басты мақсат – жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзаттық құндылықтар, рухани- мәдени мұралар сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу. Ұлттық тәрбие ұлттық мектептерде жүзеге асырылатыны дүниежүзілік алдыңғы қатарлы елдерде дәлелденген. «Қазақ ұлттық мектебі қандай болу керек, онда ұлттық тәрбие қалай жүргізілу керек?» – деген проблемаларға нақты жауапты қазақ халқының ұлы ағартушы-педагогтар А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, Х. Досмұхамедов еңбектерінен табуға болады. Олардың еңбектерінде қазақтың ұлттық мектебінің мақсаты, міндеттері, ұлттық мектепте білім беру мазмұны, ұлттық тәрбиенің нәтижесі, мұғалімге қойылатын талаптар анықталған. Мысалы, М. Дулатов қазақ ұлттық мектебінің мақсаты: «...жалғыз құрғақ білім үйрету емес, біліммен бірге жақсы тәрбиені қоса беру» Ж. Аймауытов: «Тәрбиенің негізгі мақсаты мінезді түзеу, адамшылыққа қызмет ету, адал еңбек ете білуге тәрбиелеу»; қазақтың ұлттық мектебінің міндеттерін М. Дулатов: «... балқыған жас баланың ойны, қанына, сүйегіне ұлт рухын сіңіріп, ана тілін үйретіп шығару»; М. Дулатов:

«...оқу кітаптары ана тілімен, өз ұлтының тұрмысынан һәм табиғаттан жазылу»; ұлттық тәрбиенің нәтижесінен деп жазды.

Ал мұғалімнің ұлтжанды және білімді болуы туралы М. Жұмабаев:

«...әрбір тәрбиеші, сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс. Әрбір ұлттың баласы өз ұлтының арасында, өз ұлты үшін қызмет қылатын болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті»; А. Байтұрсынов:

«...ең әуелі мектепке керегі – білімді, педагогика, методикадан хабардар оқыта білетін мұғалім» десе, ал Ж. Аймауытов: «Баланы тәрбиелеу үшін әрбір тәрбиешінің өзі тәрбиелі болуы керек» деген ескерту айтты [3]. Қазақтың ұлы ағартушы-педагогтары сонау XX ғасырдың басында өз халқының болашағын ойлай отырып, ұлттық мектеп жасау, онда жас ұрпаққа ұлттық тәрбие беру, ол үшін білім беру мазмұнын халықтың ұлттық мәнімен, оның ұлттық рухымен байланыстыру, ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді даярлау қажеттігін дәлелдеп көр¬сеткен болатын. Ендігі мақсат озық елдер қатарынан орын алуға талпынып отырған Қазақстанда ұлттық мектеп жүйесін жасау үшін ағартушы- педагогтар ой-пікірлерін тікелей басшылыққа алу қажет. Еліміз егемендік алуымен

қоғамның мектепке қатынасы өзгеріп, қазақтың ұлттық мектебін жасау туралы педагогикалық ақпарат беттерінде құнды түрлі ой-пікірлер айтыла басталды.

Мысалы, республиканың ғалым-педагогтары Қ. Жарықбаев, А. Сейтешов, С. Қалиев, С. Ұзақбаева, М. Балтабаев, Ә.Табылдиев, Қ. Бөлеев, З. Әбілова, Ж. Наурызбаев, К. Қожахметова т.б. қазақтың ұлттық мектебін жасау, онда ұлттық тәрбие беру проблемаларын жанжақты зерттеп, монография еңбектерін, оқулықтарын, оқу және әдістемелік құралдарын жарыққа шығарды. Ұлттық мектеп жасауға, онда ұлттық тәрбие беруге мемлекет тарапынан бірнеше тұжырымдамалар мен құжаттар шығарылды. Олар: «Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы», «Қазақстан Республикасында жалпы орта білім беретін мектептерінің тұжырымда¬масы», «Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалардың тәрбие тұжырымдамасы», «Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы», Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңы», Қазақстан Республикасының «Жоғары білім туралы заңы», Қазақстан Республикасының «Тіл туралы заңы», «Қазақстан Республикасындағы этникалық-мәдени білім тұжырымдамасы» т.б. Қ. Жарықбаевтың, М.Құдайқұловтың, А.Нысанбаевтың, Р.Башаровтың дайын¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬дауымен жасалған «Қазақстан Республикасында жалпы орта білім беретін мектептерінің тұжырымдамасында» бастауыш мектептің ерекшелігі – ұлттық бағытта болуы, ал екінші және үшінші басқыштарда білім беру мазмұнының ұлттық-кешенді компоненті «Қазақстан тарихы», «Қазақстан географиясы», «Әдеп және этномәдениет» т.б. курстар арқылы берілу ұсынылды. Ж. Наурызбайдың басқаруымен ғалымдар тобы

«Қазақстан Республикасындағы мәдени-этникалық білім беру тұжырымдамасын» жасады.

Онда этникалық білім берудің негізгі міндеттері былай көрсетілген: жан- жақты мәдениетті тұлғаны тәрбиелеу; тұлғаның өзіндік төл мәдениетіне сай болуына және өзге мәдениеттерді игеруіне жағдай жасау, мәдениеттер алмасуына, олардың бірін-бірі байытуына бағдар беру; ана тілінде еркін ұғынысуға қабілетті азаматтарды тәрбиелеу. Н.Н. Нұрахметовтың басқаруымен Қазақтың Ы.Алтынсарин атындағы кәсіптік білім беру институтының авторлық ұжымы

«Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін мектептің даму тұжырымдамасын» жасап шығарды [3]. Ал республиканың педагогтік жоғары оқу орындарында болашақ мұғалімдерді ұлттық тәрбие беруге дайындау жұмысы да біршама жүргізілді. Оларда «Қазақ этнопедагогикасы» (Авторлары: Қ. Жарықбаев, С. Қалиев, З. Әбілова), «Қазақ тәлім-тәрбие тарихы» (Авторлары: Қ. Жарықбаев пен С. Қалиев), «Қазақ халқының этнопедагогикасы» (Авторы: Қ. Бөлеев) бағдарламалары бойынша болашақ мұғалімдерді ұлттық тәрбиеге дайындауда нақты істәжірибелер мен ғылыми ізденістер өз нәтижелерін беруде. Бұл тұжырымдаманың мақсаты – мектепте ұлт тілін, ұлт тарихын, ұлт мәдениетін, ұлттық салт-дәстүрлерді жүйелі оқыту арқылы оқушылардың ұлттық санасын дамыту және қалыптастыру [4].

Сонымен, ұлттық тәрбие – ұлттық сана-сезiмi жоғары болашақ маман жастарды тәрбиелеуге негiзделген бiлiм беру жүйесiнiң құрамдас бөлiгi. Оның мақса¬ты – ұлттық сана-сезiмi қалыптасқан, ұлттық мүдденiң өркендеуiне үлес қоса алатын ұлттық құндылықтар мен жалпы ¬¬¬¬¬адамзаттық құндылықтарды

өзара ұштастыра алатын ұлтжанды тұлғаны тәрбиелеу. Ал мiндетi – мәдени- әлеуметтiк өзгермелi жағдайдағы ұлттық тәрбиенiң дiңгегi – ана тiлi болып қалатынын негiздеу, қазақ тiлi мен тарихын, мәдениетi мен дiлiн, салт-дәстүрi мен дiнiн құрметтеуде жастар дың ұлттық интеллектуалдық мiнез-құлқын қалыптастыру, бүгiнгi қазақ елiнiң индустриалдық-инновациялық жүйесiнiң дамуын қамтамасыз ететiн парасатты, ұлттық сипаттағы белсендi iс-әрекетке тәрбиелеу, бiлiм және мәдени-рухани тұрғыда басқа өркениеттермен бәсекеге қабiлеттi болуын қамтамасыз ету, қоғам мен адам, адам мен табиғат қарым- қатынасының өркениеттiлiк сана-сезiмiн ұлттық рухта қалыптастыру. Тәрбиенiң басты нысаны – елдiк сананы қалыптастырып, ұлттық рух пен ұлттық патриотизмдi негiздеу, ұлтсыздықпен күресу болса керек [5].

Қорыта келгенде, халқымыздың маңдайына бiткен ұлттық құндылықтарымызды, сонау өткен ғасырлардан өшпес мұра болып қалыптасып келе жатқан дархан халқымыздың таратқан үлгi-насихаты асыл мұраларымызды студенттердiң бойына сiңiрiп, ұлттық мәдениетiмiздi сақтай бiлейiк! Жастардың бойына ұлттық құндылықты қалай сіңіреміз? Болашақ жастардың ұлттық санасын ояту, өз ұлтының ана тілін, дінін, мәдени мұраларын меңгерту. Бала бойына жанашырлық, сенімділік, шыдамдылық, намысшылдық тәрізді ұлттық мінезді қалыптастыру. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев: «Оқушыларды қазақстандық патриотизмге шығармашылық жағынан жеке тұлға ретінде тәрбиелеу қажет, бүгіннен бастап ұлттық мінез-құлық, биік талғампаздық, тектілік, білімділік, ұлттық намыс қасиеттерін қалыптастыруымыз керек» [6] – деп үндеу тастаған болатын. Демек, ұлттық тәрбиеміздің негізгі көздері-әдет-ғұрып, салт-дәстүр мен ұлттық әдебиетіміз. Сонымен бірге отбасы тәрбиесінің ұлттық ерекшеліктері, жеті ата туралы түсінік, туыстық қарым-қатынас атаулары, атаана мен перзент алдындағы парыз бен қарыз, ұлттық намыс. Міне, осыларды жастар санасына сіңіріп, бойына дарыта білу-ұрпақ тәрбиесіндегі ең басты қағидамыз болып саналмақ. Халқымыз қандай да бір білім мен өнегені балаға қолма-қол көрсету, көрсете отырып үйретуді басшылық еткен. Мысалы, еңбек дағдысын игерту үшін ең әуелі өзі істеп көрсетіп, ең соңында балаға өз бетінше істеткен. Үлкенді сыйлау, құрметтеу, қонақ күту оны аттандыру сияқты әдеп тәрбиелерін ұқтырып, үйретіп отырған. Қазақ үйретіп, көрсетіп, ұқтырумен ғана шектелмеген. Қандай да бір әдеп, әдет дағдыларының шынайы мәнін түсіндіріп, ойға тоқытып отырған. Тәрбиелеудің ұлттық үрдісінде баланың қандай да бір ұнасымды қылығын мадақтап отырған.

Өйткені, бала қашанда үлкендердің өзіне ыстық ықылас, ізгі ниет көрсеткенін күтеді. Сол үшін де баланы ынталандыру үшін мадақтау арқылы психикасына ықпал етудің үлгісін қалыптастырған. Ынталандыруды баланың жас ерекшелігіне сай ұтымды пайдалан білген. Осылайша, қазақ ұрпақ тәрбиелеудің талай тамаша жолдарын тағайындап, оны жүзеге асырудың амал-тәсілдерін айқындаған. Педагог М. Жұмабаев: «Әрбір ұлттың бала тәрбие қылу туралы ескіден келе жатқан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесі, бала тәрбиесі баяғыдан бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесімен жетелеуге міндетті», – деп ұлттық тәрбиенің, халықтық педагогиканың ұлағаттылығын дөп басып айтқан. Қорыта келегенде,

ата-ананы сыйлау, үлкеннің сөзін тыңдау, – қай уақытта да қазақ тәрбиесінің басты ерекшелігі еді. Жас жеткіншектерге ұлттық тәрбие беру барысында «Ұстазы жақсының – ұстанымы жақсы», «Тәрбиесін тапса адам болар, оқуын тапса білім қонар» деген нақыл сөзді үнемі есте ұстаған жөн. Қалай болғанда да ұлттық тәрбие мен ұлттық идеология бірінші сатыда тұруы тиіс. Бұл, әсіресе, болашақ жас ұрпақты тәрбиелеуде басты ұстаным болуы тиіс.

ӘДЕБИЕТТЕР

Қалиев С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы: Рауан, 1998.

2. Жұмабаев М. Таңдамалы шығармалары, А., 1992.

3. Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. – Алматы: Ғылым, 1998.

4. Ұзақбаева С., Қожахметова К. Использование материалов этнопедагогики при изучении педагогических дисциплин. – Алматы: Өнер, 1998.

5. Бахтиярова Г.Р. Халық-тағылымы тәрбие қайнары. – Алматы: Ғылым, 2002. 6 Н.Назарбаев «Біздің халқымыз жаңа өмірге бейімделуі керек»// «Егемен Қазақстан» 31 мамыр 2000.

ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ – АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ

В.Н. Сафина

7М01301-Бастауышта оқытудың педагогикасы мен әдістемесі,

2 курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

venera.safina.75@mail.ru

Аннотация: Бұл мақалада рухани – адамгершілік тәрбиесінің маңыздылығы сипатталған. Оған қоса, ұлттық құндылықты бастауыш сыныптан бастап оқушылардың санасына сіңірудің маңыздылығы көрсетілген. Сонымен қатар, халық дәстүрлерін тәрбие құралы ретінде пайдаланудың артықшылықтары айтылған.

Түйінді сөздер: педагогика, адамгершілік, дәстүр, оқушы, тәрбие.

Аннотация: В данной статье описывается важность духовно – нравственного воспитания. Показана важность привития национальной ценности к сознанию учащихся с начальной школы. Кроме того, изложены преимущества использования народных традиций как средства воспитания.

Ключевые слова: педагогика, нравственность, традиции, ученик, воспитание. Annotation: This article describes the importance of spiritual and moral education. The importance of instilling national values in the consciousness of students from primary

school is shown. In addition, the advantages of using folk traditions as a means of education are outlined.

Keywords: pedagogy, morality, traditions, student, upbringing.

Әр адам жарық дүние есігін ашып, айналаны кеңінен таныған сайын, жан – жағын зерделеп, қоршаған ортадан тәлім алып, өзін дамыта бастайды. Баланың тұлға болып қалыптасуы ең алдымен отбасы – ошақ қасынан өрбіп, кейін мектеп қабырғасында жалғасын табады. Өскелең ұрпақ бойында ізгілік, рухани – адмгершілік тәрбиені қалыптастырудың маңызы зор. Атақты ғалым Әбу Насыр Әл-Фарабидің өзі: «Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың хас жауы» деп айтқан болатын. Олай болса, ұлттық құндылықтарды ұрпақ бойына сіңіре отыра, адамгершілігі мол тұлға тәрбиелеу біздің қоғамның басты мақсаты.

Адамгершілік – белгілі бірқоғамдастықта (қауымда)адамдар арасындағы қарым-қатынасты гуманистік қағидалар арқылы реттеп отыруға негіз болатын ахлақтық (моральдық) категория. Түптеп келгенде этикалық ұғымдар мен принциптердің жүйесі болып табылады [1, 61 бет].

Игі қасиет ел тұрғындарының бойынан табылуы үшін бастауышта берілген білім мен тәрбиенің маңызы зор. Себебі, мектеп қабырғасын енді танып, өмірге аяқ басқан бүлдіршіндер алғашқы таным – түйсікті қалай қалыптастырса, өмірлік тәжірибеде сол бағыт бойынша алғасып кететіні анық. Осы орайда, адамгершілігі бір бойынан тамаша үйлесім табатын тұлғалар қалыптастыру үшін қазақ халық дәстүрлерін тәрбие құралы ретінде пайдаланудың маңызы зор.

Қазақ қоғамдастығында қалыптасқан адамгершілік ұғымдары жалпыадамзаттың құндылықтарымен үндесіп жатады. Басқа халықтардағы сияқты қазақы ортада да сан ғасырлық ұрпақаралық этникалық тәжірибе (шаруашылық- экономикалық, мәдени, соның ішінде, моральдық-этикалық, танымдық, тіпті, экологиялық), қауым мүшелерін, әсіресе, жас ұрпақтарды адамгершілікке тән құндылықтарға – елді, жұртты сыйлау (көпті жамандаған көмусіз қалады, елді жамандаған елеусіз қалады т.б.), ананы, қызды ардақтау (ананың ақ сүті, Меккеге жеті рет арқалап апарсаң да, анаңның алдындағы парызың өтелмейді; Қызды сөкпе, тұзды төкпе); қарттарды құрметтеу (ақ сақалды, сары тісті бол; кәрілікке жет; ауылыңда қартың болса, жазып қойған хатпен тең т.б.), ұжым-шыл болу (жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен жүріп адас, у ішсең руыңмен), досқа адалдық, көршімен сыйластыққа т.б.тәрбиелеудің, яғни әлеумет-тендірудің негізі болды. [1, 62 бет]

Бастауыш сынып оқушылары халық ауыз әдебиеті, салт – дәстүрі, әдет – ғұрыппен танысу барысында рухани кемелденіп, адамгершілік түйсіктері қалыптасады. Бұл олардың бойына тәрбие дәнін сеуіп, жақсы қасиеттердің қалыптасуына түрткі болады. Осы орайда, халқымыздың асыл қазынасы болып табылатын шығармалар мен туындылардың да орыны ерекше.

Адамгершілік жыраулар шығармаларының классикалық әдебиеттің, паремологизмдер (мақал-мәтелдер, нақыл сөз, бата-тілектер) мен прецедентті

мәтіндердің (аңыз, әңгіме, әпсаналардың) орны айрықша болды. Бір сөзбен айтқанда, оларда дәстүрлі ортадағы моральдық құндылықтар мен адамгершілік қағидалары көрініс тапқан [1, 61-62 бет].

«Білім негізі – бастауышта» екенін ескерсек, тағылымды тәрбиенің тамырын тереңге жайып, бойды билейтін кезеңі дәл осы шақ. Оқушылардың тек сауаттылығын арттыруды ғана басшылыққа алмай, олардың рухани болмысының оң бағытта қалыптасуына түрткі болу әр педагогтың алдында тұрған үлкен міндет. Бұл сан ғасырлар бойы зерттеліп, тарихқа айналып, өзіндік мәні қалыптасқан жүйе болып табылады.

Педагогика тарихы. Түрлі заманда түрлі тәрбиеге адамзат қалай қараған, қандай жолдармен жүрген, тәрбие дүниесінде қандай білімпаздар өткен, олар қандай жаңа жолдар тапқан? Міне, педагогика тарихы – осыларды баяндайды [2, 32 бет]

Жас буынды қалай дұрыс жолға бағыттау керектігі ұлы ойшылдарды, кемеңгер ұстаздарды, атақты ғалымдарды үнемі толғандырып, қалам тартуына себеп болған. Сан ғасырлар бойы жинақталған тәжірибе негізінде шәкірттердің жүзінен шуақ, бойынан рухани – адамгершілік қасиеттер байқалуы үшін, тәрбиеге жіті мән беріп, үздік тұстарын кәдеге жарату көзделген.

Тәрбие, кең мағынасымен алғанда, қандайда болса бір жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне көмек көрсету деген сөз. Ал енді, адамзат туралы айтылғанда, адамның баласын кәміл жасқа толып, өзіне-өзі қожа болғанша тиісті азық беріп, өсіру деген мағынада жүргізіледі [2, 27 бет].

Әрине, уақыт бір орынында тұрмайтыны белгілі. Осыған орай, өзгерістер де орын алып, жаңашылдық өзінің заңдарын енгізетіні анық. Дегенмен, қанша уақыт өтсе де, халқымыздың асыл қазынасы, тәрбиенің бал бұлағы, халық педагогикасы ешқашан назардан тыс қалмақ емес.

Замана желінің оңынан туып, қазақ халқы егемендікке қол жеткізіп,қыранды көк байрағын көтергелі бері халық педагогикасы мәселелері қайтадан қолға алынып, зерттеліп, зердеге түсіп, бала тәрбиесінде қайтадан жаңаша іске асырыла бастады. Міне, осы жолда тәрбиенің таза, шынайы кәусәр мөлдір болуы ұстаздар,ата-аналар, жалпы халық үшін ертеңгі келешектегі ел тағдырын шешетін факторлардың бірі. Себебі, қазірде бой көрсетіпқалып жүрген әсіреқызылдық, сәндік, мұражайлық әрі мерзімдік ұлттық тәрбие тек өзімізді өзгенің алдында мүсәпір етіп, алданышқа түсуіміздің алды болмақ [3, 3 бет].

Қазақ халқы дәстүрге бай, ғұрыпына адал халық. Олардың барлығы тек жақсылыққа үндеп, жат қылықтардан жиренуге шақырады. Қаймағы бұзылмаған халқымның қай дәстүрін алсақ та, өзіне тән ерекше құндылығы мен рухани мол қазынасы бар екеніне көзіміз жетеді.

«Педагогика және психология» қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігінде: «Дәстүр тарихи тұрғыда қалыптасқан және ұрпақтан

ұрпаққа беріліп отыратын қарекет пен мінез – құлық нысандары, сондай – ақ оларға ілеспе атасқан ғұрыптар, қағидалар, құндылықтар, түсініктер жатады. Дәстүрлер өзінің қоғамдық маңыздылығын және тұлғалық пайдалылығын талай рет дәлелдеген қарекет нысандарының негізінде қалыптасады. Белгілі бір қауымның дамуының әлеуметтік жағдаяты өзгеруіне орай дәстүрлер ыдырауы, басқадай болып өзгеруі не алмасуы мүмкін. Дәстүр адамдардың өмірлік қарекетін реттеудің маңызды факторы болып қызмет етіп, тәрбие негізі болып табылады», делінген. [4, 73 бет]

Қоғамды адамдар құрайтынын ескерсек, олардың «Бір жағадан бас, бір жеңнен қол» шығару үшін жастайынан татулыққа, бауырмалдыққа үйрету керек. Рухани жағынан бай адам, ол өз елінің абыройын асқақтатып, гүлденуі үшін бар жанын салатыны анық. Қазақта «Көп түкірсе - көл» деген тамаша мақал бар. Ұжым – бірлігі жарасқан елге айналу үшін бастауыш сыныптан бастап бірлікке баулу қажет.

Кез келген қоғамдағы сияқты, дәстүрлі әлеуметтік қатынастар жүйесінде де бірден бір жасампаз күш, яғни басты субъект адамдар болғанымен, олардың субъектілік миссиясы, мысалы, көшпелі экожүйеде әртүрлі қоғамдық-тарихи экологиялық, экономикалық, мәдени-танымдық, идеологиялық және т.б. себептерге байланысты көбінесе, ұжымдық жолмен ғана жүзеге асты. Яғни әлеуметтік мәнді харекет атаулыны жүзеге асыратын механизм, әрі құралдары іспеттес қоғамдық институттар немесе корпоративтік, институционалдық субъектілер, басқаша айтқанда, белгілі бір қоғамдық маңызды мүддені (мүдделерді) жүзеге асыруға байланысты қалыптасқан адамдар арасындағы сан салалы байланыстардың институционалдық-ұйымдық формалары арқылы. Осы корпоративтік-институционалдық субъектілердің сан алуан функцияларын аталмыш адамаралық (әлеуметтік) байланыстардың функционалдық күйі ретінде де қарастыруға болады [1, 26 бет].

Әрине, әр адам жеке тұлға. Олардың мінез – құлықтары, өмірлік ұстанымдары мен қоршаған ортаға деген көзқарастары бір – біріне мүлде сәйкес келмейді. Дегенмен, мектеп қабырғасында бәріне бірдей тәрбе беріліп, қазақ халық дәстүрлері барынша дәріптелуі тиіс.

Балалар біздің болашағымыз. Әр адамның тұлға болып қалыптасуы білім ордасында басталып, үлкен өмірге қанат қаққан кезде көрініс табады. Олай болса, бойларында патриоттық сезімдері жалындаған, рухани – адамгершілігі мол, қазақ халқының дәстүрлеріне құрметпен қарайтын тұлғалар қалыптастыру ең басты алғышарттардың бірі.

Мемлекет ел тұрғындарымен мерейлі. Елдің қарыштап алға қарай жылжуы да, керітартпалыққа салынып, кейін шегінуі де тікелей мекен ететін жұртына байланысты. Сол себепті, тәрбиеге жіті көңіл бөліп, жастайынан рухани кемелдеңген тұлғаларды тәрбиелеу барысын бір жолға қойғанымыз жөн.

Елім деп ет жүрегі езілетін, ұлтым деп ұрандайтын ұландарымыз көп болып, келешегіміз жарқын бола берсін!

Әдебиеттер тізімі:

1. ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН

АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: DPS, 2011. – (иллюстрацияланған)

2. Жұмабаев МағжанШығармалары (әдеби басылым). 2-том: Әңгіме, ғылыми еңбек, мақалалар, аудармалар, жарияланба ған өлеңдер / Құраст. Сәндібек Жұбаниязов.– Алма ты: Жазу шы, 2013.– 376 бет

3. Ақатов Нұртас Ақатұлы Тұрмыс-салт жырларындағы ұлттық педагогика мәселелері. /Әдістемелік нұсқаулар/. Алматы. Республикалық баспа кабинеті.1996 ж. 13 бет

4. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі «Педагогика және психология». – Алматы, «Мектеп», 2002, 257 бет.

БАЛАНЫ АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ ЭМПАТИЯНЫҢ РӨЛІ

Ж. Қазыбекқызы 7М01101-Педагогика және психология ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Email: zhansayakazybekkyzy@gmail.com

Аннотация. Қазіргі адам әлемде толыққанды, саналы өмір сүру үшін, құнды- мағыналы кеңістігін құра алу үшін жалпы адамзаттық құндылықтарының әлемінен орын таба алуы қажет. Тұлғаны рухани- адамгершілікке тәрбиелеу мәселесі қазіргі педагогика мен психологияның өзекті тақырыптарының бірі, бүгінгі таңда ол ерекше мәнге ие болды әрі заманауи мектептердің басты мәселелерінің бірі. Ол да бір орынды заңдылық, себебі қоғам адамның адамгершілік тәрбиесінің көрсеткіші әрі өзегі, оның адамдарға, табиғатқа және өзіне деген қарым- қатынасы. Гуманизмдік көзқарас бойынша ол қарым- қатынас жанашырлықта, тілектестікте, мейірімділікте, елгезектікте, бір сөзбен айтқанда эмпатия көрсетуде байқалады. Бұл мақаланың мақсаты эмпатияның баланы адамгершілікке тәрбиелеу барысындағы рөлін анықтау.

Түйінді сөздер: эмпатия, адамгершілік, адамгершілікке тәрбиелеу, жанашырлық, адамгершілік мінез- құлық, тұлғаны тәрбиелеу, сезімдерге ортақтасу.

Аннотация. Современный человек для сознательного существования в мире, для того, чтобы сформировать свое ценностно-смысловое пространство, должен поместить себя в мир общечеловеческих ценностей. Проблема духовно- нравственного воспитания личности всегда была одной из актуальных тем современной педагогики и психологии, а в современных условиях она приобретает

особое значение и является одной из важных проблем современной школы. И это закономерно, потому что в жизни нашего общества всё более возрастает роль нравственных начал, расширяется сфера действия морального фактора. С точки зрения гуманизма это отношение выражается в сочувствии, сопереживании, отзывчивости, доброте, одним словом– в эмпатии. Цель данной работы: изучить роль эмпатии в нравственном воспитании учащихся.

Ключевые слова: эмпатия, нравственность, нравственное воспитание, сопереживание, нравственное поведение, воспитание личности, сочувствие.

Annotation. Modern man, in order to consciously exist in the world, in order to form his value-semantic space, must place himself in the world of universal values. The problem of spiritual and moral education of the individual has always been one of the topical topics of modern pedagogy and psychology, and in modern conditions it acquires special significance and is one of the important problems of modern school. And this is natural, because the role of moral principles is increasingly increasing in the life of our society, the scope of the moral factor is expanding. From the point of view of humanism, this attitude is expressed in empathy, empathy, responsiveness, kindness, in a word – in empathy. The purpose of this work is to study the role of empathy in the moral education of students.

Keywords: empathy, morality, moral education, compassion, moral behavior, personality training, feeling.

Эмпатия (грек тілінен аударғанда «empatheia»–қайғысына ортақ болу)- басқа адамның эмоционалды жағдайына болып жатқан жағдайды түсіне отырып саналы түрде ортақтасуы. Ертеде эмпатия түсінігімен байланысты мәселелер философиялық пәндердің, оның ішінде этика және эстетиканың зерттеу нысаны болды. Э. Титченер «эмпатия» терминімен эстетикадағы өнер туындыларын, табиғи нысандарды түсіну үрдісін, бақылаушының бақылауындағы затпен өзін теңестіруін,яғни көркемдіктен әсерленуін айтқан.

Эмпатияға алғашқы анықтамаларының бірін 1905 жылы Зигмунд Фрейд берді: «Біз пациенттің психикалық жай- күйін есепке ала отырып, өзімізді оның орнына қойып өзіміздің жай- күйімізбен салыстыра отырып оны түсінуге тырысамыз.[3].

Психологияда «эмпатия» түсінігі ХХ- ғасырдың 50- жылдарында кең тарай бастады. Терминнің алғашқы мағынасы сөзбе сөз аударылды, сезіну, яғни басқа адамның жағдайына эмоционалды ену үрдісін білдірді.[1].

Қазіргі таңда психологияда эмпатия жайлы жалпылама қабылданған ұғым жоқ. Зерттеушілердің арасында да бұл түсініктің интерпретациялары мен түсініктерінде, зерттеуші айналысып жатқан салаға, талқыланатын мәселеге байланысты едәуір айырмашылықтар бар. Эмпатияның анықтамасын тұлғаның қасиеті(Т. П. Гаврилова, И. М. Юсупов, К. Роджерс), үрдіс(А. Маслоу, В. Франкл), даму деңгейі(Ю. Б. Гиппенрейтер, А. Э. Штейнмец), қалыптасу механизмі(И. Г. Осухова және т. б.) ретінде қарастырған.

Л. А. Карпенконың психологиялық сөздігінде эмпатия термині «басқа адамның эмоционалдық жай- күйіне ортақтасу формасында түсіне алу» мағынасын білдіреді.

Қазіргі түсіндірме сөздікте эмпатияның келесі анықтамалары беріледі: өзгенің эмоционалдық жай- күйіне ене алуы, ортақтасуы; Басқа адамның ойы мен сезімдерін өзінің сезімдерімен зерделі түрде сәйкестендіруі.[2].

Т. П. Гаврилова эмпатияның екі түрін бөліп көрсетті:

«жанашырлық(сочувствие)» мен «сезіміне ортақтасу(сопереживание)». Көңіліне ортақтасу- бұл басқа адамның бастан кешірген сезімдерін онымен бірге сәйкестендіру арқылы сезіну, ал жанашырлық – адамның басқа жанның сезімдеріне уайымдауы. Жанашырлыққа мысал ретінде, емтиханда жауап беріп жатқан досын уайымдап тұрған оқушыны келтіре аламыз. Бала қарт адамға жан ашуы, аяушылық білдіруі мүмкін, бірақ қарт адамның сезімдері балаға мүлде таныс емес. Сезіміне ортақтасу кезінде адам өзгенің эмоционалдық жай- күйін өзіне аударады және өзі сол сезімдерді басынан кешіргендей болады, себебі ол адамның өткен өмірінде ол сезімдер орын алған еді. Ал «жанашырлықта» басқаның сезімінің оған ешқандай қатысы болмаса да адам адал ниетпен уайымдайды. Осы екеуінде де эмпатия үстемдік етеді. Осыдан шығатыны, эмпатия дегеніміз базисі адамгершілік болатын синергетикалық құбылыс. «Эмпатия» ұғымына кіргізілетін алғашқы мағына түсіну, тану мақсатымен объектіні сезіну(адамның жай- күйі, өнер туындысы, табиғат объектісі).

Баланы жан- жақты тәрбиелеу, шыармашылық белсенділігін арттыру биік адамгершілік қасиеттер негізінде қалыптасуы тиіс.

Адамгершілік- мінез- құлқымыз, жүріс тұрысымыздың қағидалары мен ережелерін емін- еркін ұстануды қамтамасыз ететін тұлғаның ажырамас бөлігі. Адамгершілік Отанға, қоғамға, әріптестерімізге, жеке тұлғаларға, өзімізге, еңбекке деген қарым- қатынасымызда көрініс табады.[3]. Ол еріксіз түрде немесе арнайы жасалады. Еріксіз немесе арнайы түрдегі өзін- өзі реттеуінде, тіпті, шынайы қалауы болмаса да өз іс- әрекетін бақылауға алып , моральдық талаптарға сай өзінің ниетін жүзеге асырады. Еріксіз түрдегі өз тәртібін реттеу кезінде адам басқаша іс- әрекет жасай алмағандықтан адамгершілікке сай әрекет жасайды. Моральдық мотиві басқа қалауларынан күштірек. Еріксіз өзін реттеу көбінесе екі жолмен қалыптасады:

Біріншісі, - табиғи түрдегі үрдіспен адамгершілік тәжірибенің жинақталуы. Бұл жағдайда балалар өздері байқамай кейбір адамгершілік нормаларына ие болып, моральдық талаптарды бойларына сіңіреді, адамгершілік сезімдері дамып, мінез құлық, жүріс- тұрыстың белігілі формалары бекітіледі, яғни өнегелі әдеттер қалыптасады, бірақ оның шынайы адами құндылығын уақыт өте келе түсінеді. Бұл жолда қарапайым ережелер мен нормалары санаға бекітіліп, одан қиынырақ моральдық талаптарды сіңіруге негіз болады;

Екіншісі, - алғашқыда еркін түрде, жеке бақылауға алумен, басқа қалауларға қарсы тұру арқылы, ал кейін еріксіз түрде іске асады. Дәл осы кезеңде саналы түрде сіңірілген адамгершілік қағидалар мінез- құлықтың мотивіне айналған кезде, моральдық өзін- өзі реттеу қалыптасады. Осылайша, бүгінгі таңда мұғалімдердің алдында оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесі, оларды қалыптастыру міндеттері тұр:

• адамгершілік сезімдер (ар-ождан, ар-намыс, борыш сезімі, сенім, жауапкершілік, азаматтық, патриотизм);

• адамгершілік сипаты (шыдамдылық, мейірімділік, адалдық, сенімділік, шыншылдық, ақкөңілдік);

• адамгершілік ұстанымды (жақсылық пен жамандықты ажырата білу, жанқиярлық, сүйіспеншілік, өмір сынақтарын жеңуге дайын болу),

• адамгершілік мінез-құлық (адамдар мен Отанға қызмет етуге, рухани парасаттылықты, ізгі ниетті көрсетуге дайын болу).

• Оқушылардың адамгершілік тәрбиесінің маңызды бағдары:

• гуманизм, ол басқа адамға деген құрмет пен ізгілікке, мейірімділік сезімнің, іс-әрекеттің және әлемге деген көзқарастың қайнар көзі ретінде негізделген;

• бар ойлары мен іс-әрекеттеріне, олардың ықтимал салдарына жауапкершілік алып, моралдық әзір болу;

• мемлекет, қоғам, адамдар және өзінің алдындағы міндеттерін көрсетуге дайын болу және борыштылығын түсіну;

• ар-ождан барлық адам өмірінің реттеуші негізі ретінде;

• өзін-өзі бағалау мен басқа адамды құрметтеуге эмоционалды-рефлексивті және позитивті көзқарас негізінде моральдық өзіне-өзі растауда абыройлы болу;

• азаматтық-бұл Отан сезімі, Отанмен ажырамас байланыс, оның тағдырына қатысы барын сезіну;

• эмпатия сезімі-бұл басқа адамның эмоционалды" сезімі", өзінің мінез- құлқын басқа адамның жағдайына сәйкес өлшеу.

Тұлғаның қалыптасуының маңызды қырының бірі өсіп келе жатқан адамның моральдық құндылықтарды сіңіруі адамгершілік тәрбие болып табылады. Баланы адамгершілікке тәрбиелеуде эмпатия маңызды рөл атқарады.

Эмпатияны дамыту- еріксіз әрекеттесетін адамгершілік мотивтерді, басқаның пайдасына деген ынтаны қалыптастыру үрдісі. Эмпатияның көмегімен өзгелерге деген жанашырлық, өзгенің құндылығы түсінігін, басқалардың амандығын ойлау қажеттілігі қалыптасады. Баланың психикалық дамуы мен тұлға құрылымдары қалыптасуы барысында эмпатия адамгершілікті дамытудың көзі болады. Толық эмпатиялық үрдіс жанашырлық, сезімдеріне ортақтасу және жәрдемдесуден тұрады.[4].

Эмпатия қарым- қатынас, әңгімелесу кезінде туады. 3 жасқа дейін бала бұл қабілетті игере алмайды, бірақ мектеп жасына дейінгі балаларда бұл үрдістің пайда болатыны байқалады. Үлкендердің әрекеті балада

мейірімділікті, өзін маңызды, керек, сүйікті адам ретінде қабылдауға негізделуі керек.

Эмпатия адамның сыртқы әлемге, өзіне, басқа адамдарға қатынасының сипатына айтарлықтай әсер етеді және адамның қоғамға кіру процесін реттейді. «Эмпатия-бұл ересек пен бала арасындағы қарым-қатынастың байланыстырушы буыны. Қалыптасқан эмпатия баланың әлеуметтену процесін оңтайландырады, оған гуманистік, рухани бағыт береді» .[6].

Басқа адамдардан жағымды эмоцияларға деген қажеттілік күрделі жан- жақты сезімдердің пайда болуына көмектеседі: махаббат, қызғаныш, жанашырлық, қызғаныш. Айналасындағы адамдар баланы жақсы көргенде, оған жақсы қарым-қатынас жасағанда, ол эмоционалды әл-ауқатқа ие болады, бұл баланың жеке басының қалыпты дамуына, оның жоғары сезімдерін дамытуға және басқа адамдарға мейірімді қарым-қатынас жасауға ықпал етеді. Балалар құрдастарына жанашырлық танытуды үйренеді. Баланың жанашырлығы тиімдірек болады, ол көмектесуге, бөлісуге, жанашыр болуға дайын. Жанашырлық пен сезімге ортақтасу баланың алғашқы моральдық әрекеттерді жасауына ықпал етеді. Өзін - өзі тану кезінде бала эмпатия қабілетін дамытады-эмпатия, бұл жетекші әлеуметтік эмоция және баланың басқаларға қуаныш, жанашырлық және көмек көрсету қабілетінде көрінеді. Мұндай дағдылардың дамуы балаларды бірлескен ұжымдық іс-әрекетке қосудың алғышарттарын жасайды, бұл балалар достығының пайда болуының маңызды шарты, баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуына қажетті жанашырлық, өзара көмек сияқты моральдық құндылықтарды көрсетуі. Сонымен қатар, эмпатияның дамуы үшін ең қолайлы-кіші мектеп жасы. Мұғалімнің міндеті- оқушылардың өзара қарым- қатынаста бір-бірін тануының барабар компонентін қалыптастыру, ол өзара әрекеттесу процесінде оқушының оқушылармен қарым-қатынасына айналуы керек.

Тағы бір міндеті- сабақ барысында оқушылардың эмпатиялық қарым- қатынас құруына, оның ары қарай дамуына жағдай туғызу. Және педагогтың өзі балалардың бойындағы уайымға эмоционалды ықыласты болып, уақытында көмек көрсете алуы балалардағы эмпатияны дамытуда өте маңызды. Сезімге ортақтасу адамның бойындағы альтруістік іс- әрекет жасауына түрткі болады. [5].

Қандай педагогикалық құндылықтар арқылы адамгершіліктің бұл бағытын іске асыра аламыз?

1. Білім - сезім - мінез-құлықтың өзара байланысы мен өзара әрекеті адам өмірінің маңызды мағыналарын игеру мен тағайындаумен байланыстырудың маңызды қағидасы ретінде санаймыз. Мұнда оқушылардың мінез-құлық тәжірибесіне қосылуын ынталандыратын оқушылардың жеке дамуының эмоционалды факторы ретінде моральдық білімнің эмоционалды "бастан өткізуі" маңызды мәнге ие.

2. Диалог, мұғалімдер мен оқушылардың диалогтық өзара әрекеті мектептің бүкіл тәрбие саясатының негізгі қағидасы ретінде. Ол мектеп оқушыларының өзін-өзі анықтауының қозғаушы негізі, қоғамдағы адам өмірін моральдық түсінудің, өзін-өзі түсінудің қайнар көзі болып табылады. Диалог формасы-мектеп оқушыларында тәуелсіз, догматикалық емес ойлауды дамытудың тиімді құралы.

3. тәрбиеленушілердің танымдық, этикалық және эстетикалық қабілеттерінің, рефлексивті реакцияларының қосылуын болжайтын тәрбиелік жағдайлардың проблемалық сипатын өзектендіру, бұл оларды нәтижелі тәрбие педагогикасын құрудың таптырмас құралы етеді.

Мұның барлығы заманауи білім беруді "білімді адамнан" "мәдениет адамына" ауыстыруға ықпал етеді, бұл адамгершілік тәрбиесінің параметрлерін де анықтайды. Сонымен қатар, баланың адамгершілігін дамыту, оған эмоцияларын түсінуді, тануды тек мұғалімдер ғана емес, сонымен қатар психолог- мамандар, тәрбиешілер, ата-аналар да көрсетуі керек.

Қорытындылай келе, эмпатия түсінігін дамыту тәрбиелеудің ажырамас бөлігі. Сонымен қатар, адамгершілікке тәрбиелеу бойынша мақсатты жұмыс жүргізе отырып, басқа адамдардың эмоцияларын түсіну, эмпатия қабілетін қалыптастырудың айқындаушы факторы ересектердің мысалы болып табылады, олар модель болып табылады және баланың жеке басының эмпатиясын қалыптастырудың негізін қалайды.Оқушылардың адамгершілік дамуының тиімді жолы-бұл іс-әрекеттің ауқымын кеңейту арқылы балаларды әртүрлі іс-шаралар мен қатынастарға қосу. Мұғалім өз оқушыларының адамгершілігін сыныпта қалыптастырудың күшті құралына ие, содан кейін мектеп ұжымын да ұйымдастыра алады. Тұлғаның қалыптасуы осы топтардың ұйымдастырылуымен жүреді, бұл оқушыларға мектеп өмірінің мәселелерін өздері шешуге, сыныптағы және мектептегі жағдайға әсер етуге үлкен мүмкіндік береді. Адамгершілікке тәрбиелеу бүкіл оқу процесінде де, арнайы сабақтарда да жүзеге асырылады, онда балалар эмоционалды жағдайларды сезінеді, өз тәжірибелерін вербализациялайды, құрдастарының тәжірибесімен, сондай-ақ әдебиетпен, кескіндемемен, музыкамен танысады. Мектептің тәрбие жұмысының жоспарына енгізілген барлық іс-шаралар оқушылардың жаппай қатысуымен құрылады және бала тұлғасының жан-жақты дамуына бағытталған. Мұндай іс-шаралардың құндылығы мынада: балалар саналы эмоциялар шеңберін кеңейтеді, олар өздерін және басқаларды тереңірек түсіне бастайды, ересектер мен балаларға қатысты эмпатияны дамытады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Гиппенрейтер Ю.Б. Феномен конгруэнтной эмпатии / Ю.Б. Гиппенрейтер и др. // Вопросы психологии. - 1993. - №4. - 61-73 б.

2. Ефремова Т.Ф. Современный толковый словарь русского языка / Т.Ф. Ефремова. - М.: Астрель, 2006. - 973 б.

3. Фрейд З. Остроумие и его отношение к бессознательному. Азбука- классика, 2006. — 288 б.

4. . Пономарева М.А. Эмпатия: теория, диагностика, развитие: монография / М.А. Пономарева. - Минск: Бестпринт, 2006. - 76 б.

5. Милованова С.В. Эмоциональное развитие как основа нравственного воспитания / С.В. Милованова // Роль педагога в духовно-нравственном воспитании молодежи: материалы межрегиональной научно-практической конференции. - Тамбов: Институт повышения квалификации работников образования», 2010 - 380 б.

6. В.П. Кузьмина Цит. по Желудова (Кузовахо) Н.Ф. Роль эмпатии в воспитании и развитии личности ребенка в семье. 2 часть / Н.Ф. Желудова (Кузовахо) - М.: МГППУ, 2005. - 360 б.

ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ОТБАСЫ ӘСЕРІ

И.С. Муканова 7М01101-Педагогика және психология ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Indikosh_mukanova@bk.ru

Аннотация: Мақалада автор жасөспірім бойындағы девиантты мінез-құлықтың пайда болуына отбасының әсері бар екендігіне тоқталып өтті. Девиантты мінез- құлықтың туындауына отбасының рөлі және қарым-қатынасы қаншалықты өз ықпалын тигізетіндігін атап көрсетті.

Кілт сөздер: жасөспірім, девиантты мінез-құлық, отбасы, фактор, тәрбие, норма. Аннотация: В статье автор остановился на влиянии семьи на возникновение девиантного поведения у подростка. Подчеркнула, насколько роль семьи и отношения влияют на возникновение девиантного поведения.

Ключевые слова: подростковый возраст, девиантное поведение, семья, фактор, воспитание, норма.

Аnnotation: In the article, the author focused on the influence of the family on the occurrence of deviant behavior in a teenager. She emphasized how much the role of family and relationships influence the occurrence of deviant behavior.

Keywords: adolescence, deviant behavior, family, factor, upbringing, norm.

Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың: «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» Жолдауында атап өткендей

«Бала құқығын қорғау және тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл мәселесіне басымдық беруіміз қажет. Жасөспірімдер арасында көбейіп кеткен суицид мәселесімен мақсатты түрде айналысу керек. Біз зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балалар мен олардың отбасын қорғау жөнінде толыққанды

бағдарлама әзірлеуіміз қажет» деп атауы, жастар арасында тәртіп орнату, тұлғалардың дербес жауапкершілігін арттыру, қылмысты болдырмау жолдарын дамытып, жандандыру ол сіздермен біздің бірлесе отырып, яғни білім беру жүйелері мен ата-ана болып жұмыс жасағанда ғана жүзеге аспақ [1].

Дәстүр бойынша тәрбиенің негізгі институты – отбасы. Бала отбасында не алса, оны кейінгі өмір бойы сақтайды. Бұл, ең алдымен, оның өмірінің елеулі бөлігінде болғандығына байланысты. Дәл отбасында адам өзінің қалыптасуы мен дамуының бірінші және маңызды кезеңінен өтеді, қоғамда қабылданған мінез- құлық үлгілері мен нормаларын меңгереді.

Сонымен қатар, ешбір әлеуметтік институт бала тәрбиесіне отбасы сияқты зиян келтіре алмайды. Көптеген отандық және шетелдік зерттеушілер балалар мен жасөспірімдерде девиантты мінез-құлықтың қалыптасуының негізгі қауіпті факторларының бірі ретінде дисфункционалды отбасын анықтайды.

Девиантты мінез-құлық – бұл белгілі бір қоғамда қабылданған мінез-құлық нормалары мен ережелеріне сәйкес келмейтін әрекеттер. Девиантты мінез- құлықтың негізгі түрлеріне агрессия, оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі, қылмыс, маскүнемдік пен алкоголизм, нашақорлық және өз-өзіне қол жұмсау әрекеттері жатады.

Девиацияның туа біткен немесе жүре пайда болған мінез-құлық екендігі туралы әртүрлі пікірлер бар.

Кейбір ғылыми теориялар девиантты мінез-құлықты жеке адамның биологиялық ерекшеліктерімен, оның әртүрлі ауытқуларға генетикалық бейімділігімен байланыстырады. Мысалы, итальяндық психиатр, антропологиялық детерминизмнің өкілі К.Ломброзо бас сүйегінің құрылымдық ерекшеліктері қарабайыр адамдардың бас сүйегінің құрылымдық ерекшеліктерімен сәйкес келетін қылмыстық типтегі адамдар бар деп дәлелдеді. Бұдан шығатыны, қылмыскерлер эволюцияның ерте сатысында және олар қарабайыр адамдарға ұқсайды, сондықтан «қылмыскерлер туады, жасалмайды». Биологиялық бағыттың тағы бір көрнекті өкілі, неміс психиатры Э.Кречмердің теориясы физикалық құрылым мен психологиялық құрылымның белгілі бір қиылысуы қылмыстық мінез-құлық түрлерін береді деген түсінікке негізделген. Америкалық психолог У.Шелдонның теориясы бойынша адамдардың мінез-құлқы олардың дене бітімінің ерекшеліктерімен анықталады, мысалы, күші мен үйлесімділігімен ерекшеленетін «мезоморфтар» девиантты мінез-құлыққа барынша бейім [2].

Қазіргі уақытта адам туралы ғылыми білімдер жинақталған сайын, қылмыстық мінез-құлықты адамның туа біткен ерекшеліктерімен түсіндіретін жаңа биологиялық теориялар пайда болады. Сөзсіз, генетикалық фактор адамға әсер етеді, бірақ бұл мінез-құлықтың сол немесе басқа түрі екендігін алдын ала анықтау үшін жеткіліксіз. Девиантты мінез-құлықтың белгілі бір алғышарттары ғана, мысалы, темперамент түрі, жүйке жүйесінің ерекшеліктері, патологиясы

тұқым қуалауы мүмкін. Сыртқы ортамен өзара әрекеттесу кезінде белгілі бір жағдайларда бұл алғышарттар ықпал етуі мүмкін, бірақ девиантты мінез-құлықтың негізгі факторы бола алмайды. Осылайша, бүгінгі күні биологиялық теориялар қабылданбайды, бірақ олардың жеке тұлғаны қалыптастырудағы шектеулілігі айтылады.

Девиантты мінез-құлықтың көптеген психологиялық теориялары бар, олардың ішінде бала тұлғасының қалыптасуына отбасының әсері туралы түсінік ерекше орын алады.

Зигмунд Фрейд бастаған психоаналитикалық теория ересек жастағы

«зақымдалған тұлға», ерте балалық шақтағы жарақаттың нәтижесі деп болжайды. Мысалы, қараусыз қалған ата-ана баланың «Супер Эгосын» (адамгершілік нормаларын) лайықты түрде дамытпаса, онда «Ол» (инстинктивті, қарапайым мінез-құлық формалары) тұлғаның басым күшіне айналуы мүмкін. Кейінірек жасөспірім басқаларға жанашырлық көрсетпеу, сезімдерін басқара алмау, агрессивті және импульсивті әрекет ету немесе басқа психотикалық белгілерді көрсетуден зардап шегеді. Нәтижесінде қылмыстық мінез-құлық агрессивті және қоғамға жат сезімдердің шығуына айналады [3].

Д.Боули, Г.Салливан, К.Хорни мінез-құлық ауытқуларының себептерін оның өмірінің алғашқы жылдарындағы ана мен бала арасындағы эмоционалдық байланыстың, жылы қарым-қатынастың болмауынан көреді [2].

Баланың тұлғасын қалыптастырудағы отбасының рөлін Альфред Адлер атап өтті. Ол адамның әлеуметтік тіршілік иесі екенін, оның белгілі бір адамдар тобына жататынын сезінуі маңызды екенін дәлелдеді. Ал отбасы – жеке тұлғаның негізгі қасиеттері қалыптасатын алғашқы қажетті қауым. Оның теориясына сәйкес, отбасылық атмосфера, отбасылық құндылықтар жеке тұлғаның дамуының бірінші факторы болып табылады. Балалар мінез-құлық нормаларын, қарым- қатынастарды, мінез-құлық мәдениетін ата-аналары арқылы меңгереді. Демек, отбасы – бала өзінің идеалдарын, құндылықтарын және өмірлік мақсаттарын қалыптастыратын негізгі орта. Отбасы мүшелері бір-бірімен жылы қарым-қатынас орнату үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек, ынтымақтастық негізінде тұлғааралық қарым-қатынас құруы керек және бұл отбасы мүшелері тең болған жағдайда ғана мүмкін болады [4].

Баланың девиантты мінез-құлқын қалыптастырудағы отбасы тәрбиесінің маңыздылығын мінез-құлық бағытының өкілі Беррес Фредерик Скиннер де атап көрсетті. Ауытқу – бұл әр адамның қоршаған ортасынан алынған ынталандыру жиынтығымен бекітілген оқытудың нәтижесі. Ата-анасы баласын мейіріммен, қамқорлықпен қоршап, жақсы тәрбие берсе, ол кісінің сыйлы адам болып өсуі әбден мүмкін. Егер бала жұмыс істемейтін отбасында өссе, ата-анасы жұмыс істемесе, маскүнемдікке бейім болса, тәрбиенің негізгі құралы балағаттау мен ұру болса, онда баланың кәмелетке толмаған құқық бұзушылар қатарына қосылуы әбден мүмкін [5].

Бүгінгі таңда баланың қалыптасуына отбасының ықпалы сөзсіз.

«Жасөспірімдердің мінез-құлқының қазіргі немесе өткендегі отбасылық жағдайына тәуелді болмайтын әлеуметтік немесе психологиялық аспектісі іс жүзінде жоқ» [6].

Ата-ана баланың дүниеге, қоғамға, әлеуметтік нормалар мен мінез-құлық ережелеріне қатынасының алғашқы үлгісі болып табылады. «Бала құқықтары туралы конвенцияда» (1989 ж.) «Бала өзінің жеке басының жан-жақты және үйлесімді дамуы үшін отбасылық ортада, бақыт, сүйіспеншілік пен түсіністік атмосферасында өсуі керек» [7] делінген.

Бірақ бұл ретте отбасылық тәрбиенің келеңсіз факторларын атап өтпеу мүмкін емес: үлкендердің заңсыз мінез-құлқы, ата-ананың мейірімсіздігі, жағымды психологиялық климаттың болмауы, материалдық құндылықтардың басым болуы және т.б.

Баланың жеке басының қалыптасуына деструктивті әсер ететін отбасы тәрбиесінің факторларының бірі – баланың қажетті күтімінің, қажеттіліктеріне қызығушылықтың және оның мінез-құлқын бақылаудың болмауынан көрінетін немқұрайлылық.

Девиантты мінез-құлықты қалыптастыратын отбасы дисфункциясының тағы бір критерийі балаға теріс көзқарас стилі болып табылады. Кейде тіпті сырттай ауқатты, материалдық байлығы бар, әлеуметтік жағдайы жоғары, ата-анасының білімі мен мәдениеті жоғары отбасылардың отбасы ішілік қарым-қатынасында өрескел бұзушылықтар болса, олардың қызметі бұзылады.

Е.Шафер ата-ананың тәрбиелік ықпалының оң және теріс факторларын атап көрсетеді:

• қабылдау – эмоционалды қабылдамау;

• психологиялық бақылау – психологиялық автономия;

• жасырын басқару – ашық басқару [8].

Қабылдау, әрине, ата-аналардың бастапқы күтулеріне қарамастан, балаға деген оң көзқарасты білдіреді. Эмоционалды қабылдамау балаға деген теріс көзқарас, оған деген сүйіспеншілік пен қамқорлықтың болмауы ретінде қарастырылады.

Психологиялық бақылау ұғымы балаларға саналы түрде бағыт-бағдар беруді, тәрбиелік принциптерді жүзеге асырудағы жүйелілікті білдіреді. Психологиялық автономия - бұл оқшаулану, баланың істері мен өміріне араласпау.

Жасырын бақылау жасөспірімді сырттай сынайтын ата-аналар жасырын деңгейде айыпталған мінез-құлықты қолдап, оның сақталуына ықпал еткенде көрінеді. Бұл құбылыс әртүрлі формада болуы мүмкін: бос қорқытулар,

кешіктірілген жазалау, бала көрсеткен девианттық мінез-құлық симптомына немқұрайлылық, ата-аналық шаралардың сәйкессіздігі.

Қорытындылай келе, жасөспірімдердің бойындағы девиантты мінез- құлықтың пайда болуына отбасының әсері бар. Әр перзент өміріндегі отбасының алатын рөлі айрықша екендігі баршамызға мәлім. Отбасыдағы психологиялық климат, отбасы мүшелерінің бір-біріне деген қарым-қатынасы, сол отбасыда өсіп жатқан балаға белгілі бір дәрежеде өз ықпалын тигізеді. Әрине, оның жайсыз тұстары девиантты мінез-құлыққа әкелуі мүмкін. Көп жағдайда, баланың бала кезде алған психологиялық жарақаттары жасөспірім шақта бой көрсетіп жатады. Баланың мінез-құлқында пайда болған жағымсыз дүниелер, бала кезінде жанын жаралаған жағдайлардың себебінен орын алуы ықтимал. Әрбір ата-ана бала тәрбиелеуде, оны тұлға етіп қалыптастыруда өз бойларына жауапкершілік алуы қажет.

Әдебиеттер тізімі :

1. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2019. 12 қыркүйек.

2. Социальная педагогика [Текст]: учебник / М.А. Галагузова, М.А. Беляева, Ю.Н. Галагузова [и др.] / под общ. ред. д-ра пед. наук, проф. М.А. Галагузовой. – М.: ИНФРА-М, 2016. – 320 с.

3. Фрейд, З. Лекции по введению в психоанализ [Текст] / З. Фрейд. – М.: Наука, 1989. – 379 с.

4. Адлер, А. Практика и теория индивидуальной психологии [Текст] / А. Адлер. – М.: Фонд «За экономическую грамотность», 1995. – 96 с.

5. Скиннер, Б. Оперантное поведение [Текст] / Б. Скиннер // История зарубежной психологии: тексты. – М., 1986. – С. 60–95.

6. Кон, И.С. Психология ранней юности [Текст]: кн. для учителя / И.С. Кон. – М.: Просвещение,1989. – 255 с.

7. Конвенция о правах ребенка. Принята резолюцией 44/25 Генеральной Ассамблеи от 20 ноября 1989 г. [Текст].

8. Вассерман, Л.И. Родители глазами подростка: психологическая диагностика в медикопедагогической практике [Текст] / Л.И. Вассерман, И.А. Горьковая, Е.Е. Ромицына. – СПб.: Речь, 2004. – 256 с.

ҚАШЫҚТАН ОҚЫТУ ЖАҒДАЙЫНДА РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ МҮМКІНДІКТЕРІ

А.М. Рамазанова Педагогика және психология ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

aknura93@mail.ru

Аннотация: Мақалада «руханият», «рухани өмір», «рухани-адамгершілік тәрбие» ұғымдарына сипаттама беріліп, ғылыми тұрғыдан олардың өзіндік ерекшеліктері ажыратылған. Сонымен қатар студент жастардың рухани мүдделерін, сындарлы және шығармашылық әлеуетін дамытуда рухани- адамгершілік тәрбиенің атқарар рөлі мен маңызы айқындалып, оны қашықтан оқыту жағдайында жүзеге асырудың мүмкіндіктері қарастырылған.

Түйінді сөздер: руханият, рухани өмір, рухани-адамгершілік тәрбие, студент жастар, қашықтан оқыту

Аннотация: В статье дана характеристика понятий «духовность», «духовная жизнь», «духовно-нравственное воспитание», с научной точки зрения выделены их специфические черты. Также определены роль и значение духовно-нравственного воспитания в развитии духовных интересов, конструктивного и творческого потенциала студенческой молодежи, предусмотрены возможности его реализации в условиях дистанционного обучения.

Ключевые слова: духовность, духовная жизнь, духовно-нравственное воспитание, студенческая молодежь, дистанционное обучение

Annotation: The article describes the concepts of «spirituality», «spiritual life»,

«spiritual and moral education», from a scientific point of view, their specific features are highlighted. The role and importance of spiritual and moral education in the development of spiritual interests, constructive and creative potential of students are also determined, and opportunities for its implementation in the conditions of distance learning are provided.

Keywords: spirituality, spiritual life, spiritual and moral education, student youth, distance learning

Үздіксіз дамушы қоғамға сай білімді, интеллектуалдық қабілеті зор, сыни ой мен әрекеттің бірлігін сақтайтын, ізденімпаз, жан-жақты жеке тұлғаны тәрбиелеп, қалыптастыруда рухани-адамгершілік тәрбиенің алатын маңызы зор.

Қазақстан Республикасының білім беруді және ғылымды дамытудың 2020- 2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының басты мақсаттарының бірі – қазақстандық білім мен ғылымның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру болса, оны жүзеге асыруда білім алушылардың зияткерлік, рухани-адамгершілік және физикалық дамуын қамтамасыз ету секілді міндеттер басты назарға алынған [1]. Бұл аталған мақсат-міндеттер жастарға тәрбие мен білім беруде рухани- адамгершілік құндылықтардың маңыздылығы мен өзектілігін аңғартады.

Ғылыми-педагогикалық зерттеулерде рухани-адамгершілік тәрбиенің мәні мен мазмұны туралы бірнеше көзқарастар бар. Бірінші көзқарас, рухани және

адамгершілік синтезі руханияттың діни және зайырлы түсінігін біріктіруге бағытталғандығын көрсетеді. Тағы бір көзқарас адамгершілік күнделікті өмірде жиі кездесетінін, ал руханият – «оның ең жоғары сапасындағы өмір» (яғни «рухани өмір») екенін көрсетеді.

Руханилық – адамның ішкі әлемінің тұтастығы мен үйлесімділігін, өзінен тыс шығуға және сыртқы әлеммен қарым-қатынасын үйлестіруге мүмкіндік беретін сана мен өзін-өзі танудың сапалық сипаттамасы. Бұл жанның тұрақты жұмысы, әлемді және осы дүниедегі өзін-өзі түсіну, өзін жетілдіруге ұмтылу, ішкі әлемнің кеңістігін өзгерту, санасын кеңейту сияқты іс-әрекеттер арқылы ғана анықталады [2].

Сондай-ақ, рухани-адамгершілік тәрбиенің мәнін түсіну үшін адамның

«рухани өмірі» ұғымы маңызды. «Руханият» және «рухани өмір» ұғымдары синоним емес, бірақ өзара байланысты. Рухани өмір адамның руханилығын көрсетеді, ал «руханият – оның рухани болмысының негізі және нәтижесі» [3].

Айта кету керек, діни дәстүр «рухани өмірді» трансцендентальды, яғни адамның нақты өмірінен тыс деп санайды, ал зайырлы дәстүр бұл тұжырымдамада адамның рухани-практикалық қызметі саласын қамтиды. Шынайы руханилық моральсыз болмайды, бұл қоғамдағы моральдың жеке формасы және адамның ішкі заңы, оны өз әрекеттері мен іс-әрекеттерін әлеуметтік нормалармен байланыстыруға итермелейді. Осылайша, рухани-адамгершілік тәрбие жас ұрпақтың адамгершілік құндылықтарын қалыптастыруға бағытталған мұғалімдердің, оқытушылардың, ата-аналардың, дін қызметкерлерінің мақсатты, ұйымдастырылған қызметі ретінде көрініс табады. Рухани-адамгершілік тәрбие – бұл, адамгершілік құндылықтардың, мәдениеттің және әлеуметтік тәжірибенің өсуіне ықпал ететін формалар, құралдар, әдістер мен принциптердің жиынтығы.

Қоғамның дамуындағы жаңа кезең, яғни технологиялық даму бірте-бірте жеке тұлға менталитетінің және жас ұрпақтың құндылық бағдарларының өзгеруіне, адамдардың рухани өсу туралы ойлауды доғаруына, іс-әрекеттің адамгершілік жағына аз көңіл бөлуіне әкеліп соқтыруы мүмкін. Өкінішке орай, мұндай сәтте мейірімділік, жанашырлық, басқаларға құрмет сияқты адамгершілік көріністер артта қалады. Сондықтан бүгінгі таңда өскелең ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие әдістемесін терең теориялық тұрғыдан түсіндіру, оған тұтас көзқарасты дамыту және оны іс жүзінде жүзеге асыру қажеттілігі туындайды.

Бүгінгі таңда білім беруді жаңғырту тұжырымдамасында тәрбиенің маңызды міндеттері тұжырымдалған: азаматтық жауапкершілік пен құқықтық сананы, руханият пен мәдениетті, бастамашылдықты, тәуелсіздікті, қоғамда сәтті әлеуметтену қабілетін қалыптастыру. Осыған сәйкес жоғары оқу орнында студенттерді рухани-адамгершілікке тәрбиелеу білім беру процесінің ажырамас бөлігі болып табылады.

Студенттер қоғамның әлеуметтік құрылымында ерекше орын алады. Студент жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу – күрделі процесс, ол тез нәтиже бермейді, мұндай қызмет күнделікті, үздіксіз, мақсатты, жеке жұмысты қажет

етеді. Студент жастардың рухани-адамгершілік тәрбиесі жеке тұлғаға тікелей әсер етеді, оның басты мақсаты – студент тұлғасының рухани әлеуетін дамыту үшін жағдай жасау болып табылады. Рухани-адамгершілік тәрбие санаға әсер ету арқылы қалыптасып, студенттің мінез-құлқы мен қоршаған шындыққа деген көзқарасына, құндылық бағдарларына бағытталады. Студент жастарды рухани- адамгершілікке тәрбиелеу дәстүрлі адамгершілік құндылықтарды нығайтуға, студенттердің кәсіби өзін-өзі анықтауға, өзіндік шығармашылық іс-әрекетке және өз өмірі мен қоғам өмірінің мәселелерін шешудегі саналы белсенділікке, оның мәдени кеңістігін дамытуға ықпал етеді.

Қазіргі жағдайда еліміздің күрделі тарихи кезеңдердің бірін бастан кешуі, саяси жағдайының өзгеруі, пандемиялық сипаттардың күшеюі, білім беру жүйесінде қашықтықтан оқыту форматының орын алуы жастардың санасында қарама-қайшылықтар мен күмәнді ойлардың тууына, адамгершілік құндылықтардың мазмұнының өзгеріске ұшырауына алып келді. Яғни, соңғы уақыттарда жастар арасындағы адамгершілік нормалар мен критерийлердің рөлі төмендеп, аяусыздық пен өшпенділікке негізделген жастар қылмысы артып, студенттердің алкогольге, есірткіні қолдануға деген құштарлығының өсуі байқалды. Сол себепті оқу-тәрбие процесі дәстүрлі, мейлі қашықтықтан болсын студент жастарды рухани-адамгершілік құндылықтармен сусындатуды тоқтатпауымыз тиіс.

Рухани-адамгершілік тәрбиені қашықтан оқыту жағдайында да қарқынды жүзеге асыруға бірқатар себептер ықпал етеді:

• адамдар моральдық немесе азғындық болып туылмайды. Олар өмір сүру, қарым-қатынас, әлеуметтену және мақсатты білім беру процесінде қалыптасады;

• адамзат жинаған адамгершілік тәжірибені алу үшін жастар осындай тәжірибесі бар ересектердің көмегіне мұқтаж. Бұл оң моральдық қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған тәжірибені кейінгі ұрпаққа беру үшін жүйелі білім беруді ұйымдастыру қажеттілігін білдіреді [4].

Ғалым И.В.Банова тәрбиелік әсердің барлық бағыттары студенттерге оқытылатын пәндердің мазмұнды және процедуралық сипаттамалары арқылы жүзеге асырылады деп мәлімдейді [5]. Қашықтан оқыту жүйесінде де рухани- адамгершілік құндылықтар студенттер тұлғасының ажырамас бөлігіне айналуы үшін оқу пәндерінің мазмұны аксиологиялық бағытқа ие болуы керек, ал бұл мазмұнды игеру әр түрлі оқу жағдайларында белсенді қызмет түрлерін қолдана отырып жүзеге асырылады. Осы тұста ЖОО студенттеріне жүргізіліп жатқан педагогика, ұлттық руханият, этнопедагогика, психология, т.б. секілді пәндерді ерекше атап өтуге болады. Аталған пән мазмұндарының қайсыбірін зерделеп қарасақ та, рухани-адамгершілік тәрбиені әр түрлі қырынан студент тұлғасына игертуге бағытталады. Сонымен қатар өзге де пән мазмұндарында кездесетін рухани-адамгершілік тәрбиенің негізгі элементтерін пән оқытушысы барынша айшықтап, студентке жеткізе білуі тиіс.

Студенттердің адамгершілік мәдениетін тәрбиелеуде оқытушының тұлғасы да маңызды рөл атқарады. Ғалым А.А.Калюжный оқытушының студенттің адамгершілік тәрбиесін жүзеге асыруда шешуші рөл атқаратынын айтады. Бұл үшін жетекші компоненттер пән оқытушысының жеке қасиеттері, оның студентпен қарым-қатынасы, студенттер арасындағы қатынастар мен өзара әрекеттестікті ұйымдастыру мен басқара алу қабілеті болып табылады. Кез-келген жастағы студенттер оқытушының жоғары адамгершілік қасиеттерін бағалайды (мамандыққа деген сүйіспеншілік, өз пәнін білу, тіпті ең күрделі оқу материалын қызықты және қызықты түрде ұсына білу), оны моральдық идеал ретінде таңдайды. Мұғалім өзі ұсынған фактілер мен оқиғаларға жеке көзқарасын білдіруі керек, осы оқиғаларды бағалауда сенімділік, жанашырлық пен шынайылық көрсетуі тиіс. Содан кейін оқытушы мен студенттің көзқарастары, ойлары, сезімдері, тәжірибелері мен мұраттарының бірлігіне қол жеткізіледі [6].

Алайда, студенттердің рухани-адамгершілік мәдениетін тәрбиелеу, егер студент өзіне үлгі бола алатын және оған еліктегісі келетін оқытушының лайықты бейнесін көрсе ғана мүмкін болады. Оқытушының адамгершілігі, оның кәсіби қызметі мен өмірінде басшылыққа алатын адамгершілік нормалары, оның педагогикалық жұмысына, студенттерге, әріптестеріне деген көзқарасы жас ұрпақтың рухани-адамгершілік мәдениетін дамыту мен тәрбиелеу үшін өте маңызды.

Қорытындылай келе, жастардың рухани-адамгершілік тәрбиесі – әр қоғамның талассыз және маңызды тірегі екендігін айтқымыз келеді, себебі адамгершілік тәрбиедегі кемшіліктер қоғамға түзетілмейтін зиян келтіруі мүмкін.

Адамдар (жас ұрпақ та, жетілген адамдар да) рухани тазалыққа көбірек көңіл бөлсе, мейірімділік пен жауапкершілік, құрмет және сыйластық, махаббат пен сүйіспеншілік әрбір жанның жүрегінде ұзақ орнайды. Тарих, ұрпақ тәжірибесі, ойшылдар даналығы рухани тазалық пен адамгершіліктің әрқашан қатыгездіктен, өтіріктен және азғындықтан басым болатындығын тағы бір мәрте дәлелдейді.

Әдебиеттер тізімі:

Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. [Электрон.ресурс]. -2019. - URL:http://adilet.zan.kz/kaz

1. Мукажанова Р.А. Основные понятия духовно-нравственного образования [Электрон.ресурс]http://www.rusnauka.com/11_DN_2016/Psihologia/8_21052

8.doc.htm (дата обращения: 01.03.2017)

2. Меттини Э. Духовно-нравственное воспитание у А.С. Макаренко [Электрон.ресурс]http://elar.rsvpu.ru/bitstream/123456789/4605/1/makarenko_ 2013_16.pdf (дата обращения: 01.03.2017)

3. Бурлакова. К вопросу об актуальности духовно-нравственного воспитания в вузе // Духовно-нравственное воспитание: история и современность: сб. материалов всерос. науч. -практ. конф. Липецк: ЛГПУ, 2015.

4. Жарковская Т.Г. Организация духовно-нравственного образования средствами различных учебных дисциплин/ Т.Г. Жарковская// Педагогика: Науч.- теоретич. журн. – 2008. - №10. – С.49 – 53.

5. Павлов В.И. Формирование духовно-нравственной культуры учащейся молодёжи/ В.И. Павлов// Образование и саморазвитие: Науч.- теоретич. журн. – 2010. - №1. – С. 146 – 151.

ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ В КЛАССАХ С КАЗАХСКИМ ЯЗЫКОМ ОБУЧЕНИЯ

Р.Е. Танжарикова КГУ “Средняя школа-лицей № 23 им.А.Ермекова” учитель русского языка и литературы,

магистрант 2 курса АРУ им.К.Жубанова

город Актобе, roza_tan@mail.ru

Аннотация: Мақала қазақ тілінде оқытылатын сыныптардағы орыс тілі және әдебиет пәнінде оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесін дамытуға көзделген. Жалпы орта мектептердегі әдеби білім берудің маңызды мақсаттарының бірі – шығармашылыққа жақын, физикалық дамыған және рухани сау, өзін-өзі бағалауға қабілетті тұлғаны тәрбиелеу. Оқу мен дамудың жалпы процесіне біріктірілген педагогикалық іс–әрекеттің органикалық құрамдас бөлігі болып табылатын рухани-адамгершілік тәрбие білім берудегі басым бағыт қөзі болып табылады.

Түйінді сөздер: адамгершілік, руханилық, тәрбие, орыс тілі, әдебиет, жалпы орта мектеп білімі.

Аннотация: статья посвящена вопросу духовно-нравственного воспитания учащихся на уроках русского языка и литературы в классах с казахским языком обучения. Одна из важнейших целей литературного школьного образования - развитие высоконравственной, гармоничной, физически развитой и духовно здоровой личности, способной к творчеству и самоопределению. Духовно– нравственное воспитание, являющееся органичной составляющей педагогической деятельности, интегрированной в общий процесс обучения и развития, становится приоритетной областью в образовании.

Ключевые слова: нравственность, духовность, воспитание, русский язык, литература, школьное образование.

Annotation: the article is devoted to the issue of spiritual and moral education of students in the lessons of the Russian language and literature in classes with the Kazakh language of teaching. One of the most important goals of literary school education is the development of a highly moral, harmonious, physically developed and spiritually healthy

personality, capable of creativity and self-determination. Spiritual and moral education, which is an organic component of pedagogical activity, integrated into the overall process of learning and development, is becoming a priority area in education.

Key words: morality, spirituality, education, Russian language, literature, school education.

Существенные изменения, произошедшие за последние годы, и новые проблемы, связанные с воспитанием детей, обусловили переосмысление сущности духовно- нравственного воспитания, его места и роли в общественной жизни. Сегодня дефицит нравственности стал источником многих противоречий, наблюдаемых в нашей жизни. Все чаще в обществе наблюдаются проявления нетерпимости, агрессивности между людьми разных возрастов, в том числе и у школьников. Происходит обесценивание многих жизненных идеалов и образование идеологической пустоты, падение нравственности молодежи, что означает смену ценностных ориентаций людей под влиянием различных обстоятельств. Что же такое нравственность? Нравственность - это правила, определяющие поведение, духовные и душевные качества, необходимые человеку в обществе, а также выполнение этих правил. Нравственные ценности - это набор ценностных установок, которые в будущем становятся нравственными правилами поведения. Благодаря этим установкам мы стремимся к добру, проявляем любовь к людям, природе, Родине, своему народу. Главная ценность - это личность, со своим внутренним миром, интересами, потребностями, способностями, возможностями и особенностями [1]. Становление человека предполагает не только развитие его умственных возможностей, но и усвоение системы общечеловеческих ценностей, составляющих основу его культуры.

Великий поэт всех времен и народов Александр Сергеевич Пушкин сказал:

«В начале жизни школу помню я». Этим самым он определил фундаментальное значение школы в развитии человека. Сознательная жизнь каждого из нас начинается здесь, здесь же формируется и наше сознание. Через школу проходят все люди, в своей совокупности образующие общество, страну, государство. Именно поэтому главная цель образования в школе - развитие высоконравственной, гармоничной, физически развитой и духовно здоровой личности, способной к творчеству и самоопределению. Это позволяет каждому учителю участвовать в духовном становлении своих учеников. Наиболее способствуют этому русский язык и литература. Это предметы, позволяющие на каждом уроке уделять внимание вопросам духовно - нравственного воспитания учащихся.

Уроки русского языка и литературы - это всегда уроки добра, нравственности и красоты. Русский язык - один из самых развитых и богатых языков мира. На уроках русского языка используется языковой материал с ярко выраженной нравственной окраской. Это тексты, в которых идет речь о доброте, человечности, милосердии, совести, о любви к Родине, которые побуждают обучающихся не только думать, но и формировать нравственные позиции. Большую роль в духовно-нравственном воспитании играют и творческие работы

(сочинения, изложения, сочинения - миниатюры). На уроках я использую тексты на темы: «Патриотизм», «Родная земля», «Честь», «Совесть». Ученики открыто делятся тем, что для них Родина, гражданский долг, что значит любить свое отечество. Велика роль уроков и литературы в духовно-нравственном развитии школьников, ведь «Книга - это открытие мира». К.Д. Ушинский писал «…то литературное произведение нравственно, которое заставляет дитя полюбить нравственный поступок, нравственное чувство, нравственную мысль, выраженную в этом произведении». Художественное слово воздействует не только на сознание, но и на чувства и поступки детей. Слово может окрылить ребёнка, вызвать желание стать лучше, сделать что - то хорошее, помогает осознать человеческие отношения, познакомиться с нормами поведения.

Русская литература - основа воспитания, она всегда была гордостью, совестью народа. Любая тема в литературе может рассматриваться с точки зрения нравственного понимания. Например, сказки, где добро всегда побеждает зло. Дети любят викторины на знание героев русских и казахских сказок. Находят положительные и отрицательные качества в сказочных героях. Большое значение в языковом развитии подростков имеет приобщение к такой форме народного творчества, как пословицы и поговорки. В них заложен нравственный потенциал. Пословицы - краткая мудрость народа. Они помогают оценить свои поступки и действия других людей, учат, каким должен быть человек в труде, трудолюбие рассматривается как лучшая характеристика нравственного облика. Очень часто провожу конкурсы на знание пословиц и поговорок русского народа. Даю задания, когда нужно найти аналог пословицы на казахском языке. Также дети с родителями делают своими руками маленькие книжечки, где пишут пословицы и поговорки: о труде, о знаниях, о лени, о хитрости, мудрости и др.

И, конечно, при воспитании настоящего человека нельзя обойтись без русской классики. Она бесценна. Это литература на все времена. Наши дети учатся у героев полюбившихся произведений разным чувствам: радости и огорчению, восторгу и печали. Урок литературы учит жизни в широком понимании слова, формирует опыт, развивает чувства. К тому же, книга обогащает человека духовно, воспитывает его эстетический вкус. Если школьник научится проникать в эмоциональный мир героев, выявлять авторское отношение к ним, а затем вырабатывать собственные оценки персонажей, то это будет способствовать развитию читательских навыков, глубокому постижению произведения искусства, повышению уровня нравственной воспитанности детей, формированию их нравственных идеалов [1].

Когда в 11-м классе изучаем роман “Война и мир” Л.Н.Толстого даю ребятам задания, в табличной форме, где дети пишут о нравственных качествах главных героев: Андрея Болконского, Наташи Ростовой, Пьера Безухова, а также старого князя Болконского, графа Ростова, и конечно, семьи Курагиных. Дети очень серьезно относятся к такому заданию, и пишут о чертах характера, манере поведения, отношению к окружающим и какие жизненные цели в семьях Ростовых, Болконских и Курагиных.

Как уместны ко всему сказанному слова Л.Н.Толстого: «Для того, чтобы хорошо прожить жизнь, надо понимать, что такое жизнь и что в этой жизни надо и чего не надо делать. Эта духовная часть человека, совесть, действует так же, как стрелка компаса. Стрелка двигается с места только тогда, когда тот, кто ее несет, сходит с того пути, который она показывает... То же и с совестью: она молчит, пока человек делает то, что должно. Но стоит человеку сойти с настоящего пути, совесть показывает человеку, куда и насколько он сбился. Совесть - это закон добра в душе человека» [2].

Итак, духовность и нравственность - наивысшая мера человечности. Она начинается с осознания долга личности, с добровольного решения поступиться своими интересами в пользу другого человека в обмен на обыкновенное чувство благодарности. И моя обязанность - воспитать это в детях, чтобы они поступали именно так.

Процесс формирования духовных ценностей – длительный, быстрого результата быть не может, но та работа, которая проводится мною на уроках русского языка и литературы и во внеурочной деятельности, поможет «заронить» драгоценное зерно в души моих учеников.

Конечно, необходимо воспитание и в семье, и в школе. Но только чтобы семья и школа не спорили между собой, как это случается сплошь и рядом, не ломали ребенка разнобоем воспитательных средств, а действовали в согласии. Привлекаю родителей, чтобы участвовали в проекте “Читающая школа - читающая нация”. Где вместе со своими детьми мамы и папы рассказывают о любимой книжке их семьи. Участвуют в челлендже «Книжка из детства в наследство» Такая внеурочная деятельность сплачивает семью, внушает уверенность ребенку.

Внеурочная работа по литературе и русскому языку многообразна. Сюда относятся и литературные гостиные, являющиеся хорошей традицией школы, способствующие формированию нравственных и духовных качеств, создающие условия для расширения мировоззренческого кругозора, закладывающие основы для личностного самовыражения; это и предметные недели, систематически проводимые в школе, закрепляющие формирование духовно-нравственного идеала, начатого на уроках литературы. Традиционно в нашей школе проходит Неделя русского языка и литературы, в которой мои ученики принимают самое активное участие. Тематика предметных недель посвящена обычно юбилейным датам поэтов и писателей изучаемой эпохи. Уроки мужества, проводимые ко Дню защитника Отечества, участвуем в школьной благотворительной ярмарке; проводим Дни памяти, посвящённые празднику Победы и др. Используя в своей работе компьютерные технологии, привлекаю также и детей к созданию собственных презентаций на ту или иную тему. Очень много презентаций в этом учебном году дети сделали ко Дню Независимости, к Новому году.

Ребята пробуют свои силы и в написании авторских работ. Чаще всего это лирические произведения о любви, природе, затрагивается и патриотическая тема, встречаются размышления и нравственного характера. Во всех классах дети у меня

готовят презентации и защищают их: темы “Любовь”, “Истина”, “Праведное поведение”, “Доброта”. Всё это лишний раз доказывает, что в наше непростое время души учеников тянутся к прекрасному. Дети верят в доброту, стремятся к совершенству, надо только разглядеть эти нравственные ростки и попытаться помочь им окрепнуть.

А нам, педагогам, нужно детей учить выбирать цели, служащие для самосовершенствования:

• быть пунктуальным; - уметь планировать;

• быть правдивым; - быть стойким к неудачам;

• быть ответственным; - быть общительным;

• быть дружелюбным; - быть мудрым.

• быть обязательным;

А также о целях, служащих достижению успехов, поощряемых обществом:

Часто на уроках мы говорим о различных чертах характера, то есть о том, что нас, людей, отличает друг от друга. Перечислить и записать все черты характера, типы темперамента. Можно написать сочинение на тему «Что бы я хотел изменить в своем характере, друга, родителей и т.д.». И дайте возможность детям высказаться. Можно использовать игру «Волшебный магазин». Цель: развитие умения критически осмысливать свои личные качества. Задание: Какие качества вы хотели бы приобрести в волшебном магазине. На любом уроке эту форму можно использовать. Только от преподавателя зависит, как ВЫ построите эту работу. Какая бы не была группа (сильная или слабая) учащиеся все равно высказываются, спорят, шутят. Большую роль на таком уроке, конечно же, играет духовность, харизма самого преподавателя.

Очень часто читаю на уроках «Письма о добром и прекрасном» Д.С.Лихачева. не читать на уроках этого великого академика невозможно. Это кладезь мудрости русского народа. «Что же самое главное в жизни? Главное может быть в оттенках у каждого свое собственное, неповторимое. Но все же главное должно быть у каждого человека.

Человек должен уметь не просто подниматься, но подниматься над самим собой, над своими личными повседневными заботами и думать о смысле своей жизни — оглядывать прошлое и заглядывать в будущее.

Если жить только для себя, своими мелкими заботами о собственном благополучии, то от прожитого не останется и следа. Если же жить для других, то другие сберегут то, чему служил, чему отдавал силы.

Заметил ли читатель, что все дурное и мелкое в жизни быстро забывается. Еще людьми владеет досада на дурного и эгоистичного человека, на сделанное им плохое, но самого человека уже не помнят, он стерся в памяти. Люди, ни о ком не заботящиеся, как бы выпадают из памяти.

Люди, служившие другим, служившие по-умному, имевшие в жизни добрую и значительную цель, запоминаются надолго. Помнят их слова, поступки,

их облик, их шутки, а иногда чудачества. О них рассказывают. Гораздо реже и, разумеется, с недобрым чувством говорят о злых.

В жизни ценнее всего доброта, и при этом доброта умная, целенаправленная. Умная доброта — самое ценное в человеке, самое к нему располагающее и самое в конечном счете верное по пути к личному счастью.

Счастья достигает тот, кто стремится сделать счастливыми других и способен хоть на время забыть о своих интересах, о себе. Это «неразменный рубль». Знать это, помнить об этом всегда и следовать путями доброты — очень и очень важно. Поверьте мне!» [3].

Страна переживает сегодня сложный процесс становления государственности и построения общества с рыночной экономикой, и пользу могут принести прежде всего творческие личности, умеющие применить свои способности, выдвигать оригинальные идеи и претворять их в жизнь, находить решение в нестандартной ситуации. Поэтому одна из важнейших задач учителя - наращивать интеллектуальный потенциал школьников. Ее решению способствует целенаправленное развитие творческих способностей. Это, как известно, зависит не только от умственных качеств, но и от определенных черт личности: самостоятельности, смелости мысли, готовности к волевому напряжению направленности на высокую самореализацию [4].

Сегодня меняются представления о социальной успешности, все большую важность приобретает индивидуализация мышления, и мы это видим на детях.

Конечно, нравственное здоровье нашего общества оставляет желать лучшего, но и новые формы проведения занятий, и уроки с применением инновационных технологий, и внеклассные мероприятия обладают высоким воспитательным потенциалом, востребованы со стороны учащихся и отвечают запросам образовательных стандартов нового поколения.

Список литературы:

1. Агибалова С.В. Духовно-нравственное воспитание на уроках русского языка и литературы как основа формирования общечеловеческих ценностей // Молодой ученый, 2015. № 2. С. 468-471.

2. Зелинский К.В. Нравственное воспитание школьников. М. 2009

3. Лихачев Д.С. Письма о добром и прекрасном// Издательство «LOGOS», 2006. Москва, С.208-210.

4. Жданова К. Учитель словесности: личность и достоинство. // Русский язык и литература в казахской школе. 1998, - № 4. С.62-64.

ЗНАЧИМОСТЬ ГЛОБАЛЬНОЙ ГРАДАНСТВЕННОСТИ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ

Г.Р. Бахтиярова - к.п.н., профессор

А.C. Уркунова

Докторант 1 курса по ОП 8D01301-Педагогика и методика начального образования АРУ имени К.Жубанова, г. Актобе, email: akj_2007@mail.ru

Аннотация: Жаһандық азаматтық үдемелі жаһандану және мәдени әртүрлілік жағдайында түлектің қажетті атрибуты болып табылады. Алайда, жаһандық азаматтық білім берудегі құралдар да, мақсаттар да әртүрлі тұжырымдамалардың ықпалында болады. Білім берудегі жаһандық азаматтық сипаттағы білімге үндеу қазіргі ғылыми әдебиеттерде әртүрлі ұлттық және халықаралық контекстте көрініс табады.

Түйінді сөздер: жаһандық азаматтық, білім беру, жаһандану, білім алушылар, педагогтар, білім беру мекемелері.

Аннотация. Глобальное гражданство необходимый атрибут выпускника в контексте растущей глобализации и культурного разнообразия. Однако, как средства, так и цели образования в области глобальной гражданственности находятся под влиянием различных концепций. Призывы к образованию в духе глобальной гражданственности в образовании находят свое отражение в современной научной литературе в различных национальных и международных контекстах.

Ключевые слова: глобальное гражданство, образование, глобализация, учащиеся, педагоги, образовательные учреждения.

Annotation: Global citizenship is a necessary attribute of a graduate in the context of growing globalization and cultural diversity. However, both the means and the goals of global citizenship education are influenced by different concepts. Calls for global citizenship education are reflected in contemporary academic literature in various national and international contexts.

Keywords: global citizenship, education, globalization, students, educators, educational institutions.

В настоящее время глобализация вызывает противоречивую реакцию как на национальном, так и на международном уровне. В Казахстане старые убеждения и вопросы идеологии национальной идентичности все больше актуализируются на фоне мультикультурализма и глобализации, происходящей во всем мире. Так как Республика Казахстан является молодым независимым государством, во время самоидентификации для казахов сегодня наступает непростой эволюционный выбор между растворением себя в истории или отстаивании своего права на суверенную идентичность.

Во многих образовательных контекстах образование в духе глобальной гражданственности приобретает всебольшую значимость как желаемый атрибут выпускников. Образование в духе глобальной гражданственности - это основа, позволяющая учащимся критически и активно взаимодействовать с проблемами и возможностями жизни в быстро меняющемся и взаимозависимом мире. Оно трансформируется, развивая знания и понимание, навыки, ценности и отношения, необходимые учащимся как для полноценного участия в глобальном обществе и экономике, так и для обеспечения более справедливого, безопасного и устойчивого мира, чем тот, который они унаследовали [1].

За последние несколько десятилетий ряд исследователей изучали сущность и значение глобального гражданства, а педагоги-теоретики и исследователи образования в области глобального гражданства утверждают, что воспитание глобальной гражданственности в поликультурных обществах — это феномен [1,2,3]. Исследователи утверждают, что концепция «образования в духе глобальной гражданственности» используется все чаще и с большей уверенностью как в литературе, так и в публичных дебатах [4]. В современном дискурсе идеи глобального гражданства связаны с ответственностью, осведомленностью и вовлеченностью [5]. Глобальное гражданство определяется как «осознание, забота и принятие культурного разнообразия при содействии социальной справедливости и устойчивости в сочетании с чувством ответственности» [6]. Глобальное гражданство приобрело известность в сфере образования, поскольку большинство учебных заведений становятся все более глобализированными, взаимосвязанными, взаимозависимыми и разнообразными. Значимая роль программ подготовки будущих учителей заключается в том, чтобы подготовить будущих педагогов со знаниями, навыками и задатками, которые помогут всем учащимся получать образование в изменившихся условиях глобальной транcформации [7]. Продвижение глобальной гражданственности особенно актуально для дискуссий о глобальном образовании или образовании в духе мира, демократии и прав человека [8].

Ученые в области глобальной гражданственности регулярно сталкиваются с проблемой поддержки многообразия в обществе, создания единого национального сообщества и продвижения глобальных перспектив через образование [9]. Кроме того, Организация Объединенных Наций усилили важность глобального гражданства и поликультурного образования в построении лучшего будущего для молодого поколения. Глобальное гражданство является подтверждением прямой заботы о социальной справедливости, а не просто минималистскими интерпретациями глобального образования, которые касаются «международного сознания» или того, чтобы быть более разносторонним человеком [10].

Согласно ЮНЕСКО, цель глобального гражданства состоит в том, чтобы вооружить учащихся ценностями, знаниями и навыками, которые основаны на соблюдении прав человека, социальной справедливости, разнообразия, гендерного равенства и экологической устойчивости и прививают им уважение, а также позволяют учащимся быть ответственными гражданами мира [11].

Мир сталкивается с глобальными проблемами, в таких аспектах как культура, религия, язык и этническая принадлежность, которые требуют

глобальных решений. Во всем мире глобальное гражданство обеспечивает взаимосвязь между людьми, а образование в области глобального гражданства помогает нам стать более осведомленными, ценить себя как граждан мира и решать проблемы, с которыми мы сталкиваемся как глобальная культура [12]. Кроме того, эти взаимосвязанные глобальные проблемы требуют далеко идущих изменений в том, как мы думаем и действуем ради блага всего общества [13]. Системе образования недостаточно воспитать и обучить людей, умеющих читать, писать и считать. Образование должно быть преобразующим и воплощать в жизнь общие ценности. Исследователи обнаружили, что сегодняшнее образование становится все более разнообразным в культурном и международном плане, поскольку обучение выходит за пределы классной комнаты, включая поликультурную среду образования [15, 16].

Мобилизация образовательных учреждений в продвижении социальных изменений, связанных с формированием глобального гражданства, а также знаний и навыков, связанных с ним, не является новым. Передовые учебные заведения должны создавать учебные программы и педагогические подходы, которые позволяют учащимся думать о своем месте в мире [16]. В большинстве описаний образования в духе глобальной гражданственности подчеркивается важность демократии и прав человека, и, если учащиеся или отдельные лица должны получать образование в духе глобальной гражданственности, это предполагает, что они должны понять концепцию демократии, прав человека в своей повседневной жизни в школе и общественной сфере [10].

Педагоги, учителя и практики, преподающие социальные науки и гражданское образование, должны сосредоточиться в нескольких областях. Во- первых, это базовые знания, которые помогают учащимся продемонстрировать знание глобальных проблем, процессов, тенденций и систем. Во-вторых, это вопросы критического мышления и разнообразия, которые помогают учащимся понимать и использовать знания, различные социокультурные точки зрения и альтернативные точки зрения для критического мышления и решения проблем. В- третьих, глобальное гражданство способствует пониманию и принятию поликультурности и толерантности к разным слоям общества [2,3]. Благодаря чему учащиеся станут гражданами мира, самостоятельными, творческими, склонными к сотрудничеству, заботливыми и полиязычными, преуспевая в глобальном конкурентном 21 веке. Ученые подчеркивают, что глобальное гражданство очень важно для плюралистического общества, и преподаватели должны рассмотреть множество способов, которыми они могут на международном уровне интегрировать комплексный подход к глобальному гражданству во всем спектре школьного и вузовского образования [15, 16].

Было проведено множество исследований в области глобального гражданства. Тем не менее, исследования и образовательный опыт продолжают ограничивать систему образования в полном внедрении всех аспектов глобального гражданства. Анализ исследователей образования показывает, что существует ограниченное количество исследований восприятия обучающихся образования в духе глобальной гражданственности. Учебная программа государственных школ не дает подробной информации или инструментов для понимания того, что

происходит в мире, как это влияет на нашу жизнь, жизнь других людей или саму планету [17].

Таким образом, учебные заведения должны стремиться продвигать глобально ориентированные программы для своих учащихся, чтобы подготовить их к будущему для размышлений о ценностях.

Список литературы:

1. Сагинова О.В. (2004). Интернационализация высшего образования как фактор конкурентоспособности. Вестник Российского экономического университета им. Г. В. Плеханова, (1), 15-25.

2. Banks, J. A. (2004). Teaching for Social Justice, Diversity, and Citizenship in a Global World, The Educational Forum, 68(4), 296-305. DOI: 10.1080/00131720408984645

3. Castles, S. (2004). Migration, citizenship, and education. In J. A. Banks (Ed.). Diversity and citizenship education: Global perspectives (pp. 17-48). San Francisco, CA: Jossey-Bass.

4. Derya, G. O. G. E. B. A. K. A. N.-Y. I. L. D. I. Z. Global citizenship training program for teacher candidates. Educational Research and Reviews, 13(12), 436–

446. https://doi.org/10.5897/ERR2018.3509

5. Geboers, E. & Geijsel, F. & Admiraal, W.& Dam, G. (2015). Citizenship orientations and knowledge in primary and secondary education. Social Psychology of Education. 18. 10.1007/s11218-014-9265-7. https://www.researchgate.net/publication/273905993_Citizenship_orientations_a nd_knowledge_in_primary_and_secondary_education

6. Günel, E. & Pehlivan, A. (2016). Pre-service Social Studies Teachers’ Perception of Global Citizenship, Journal of Education & Future, 10, 51-69.

7. Iris M. van Werven, Robert J. Coelen, Ellen P.W.A. Jansen & W.H.A. Hofman (2021) Global teaching competencies in primary education, Compare: A Journal of Comparative and International Education, DOI: 10.1080/03057925.2020.1869520

8. Kopish, M., & Marques, W. (2020). Leveraging Technology to Promote Global Citizenship in Teacher Education in the United States and Brazil. Research in Social Sciences and Technology, 5(1), 45-69. https://doi.org/10.46303/ressat.05.01.3

9. Marshall, H. 2011. “Instrumentalism, Ideals and Imaginaries: Theorising the Contested Space of Global Citizenship Education in Schools.” Globalisations, Societies and Education 9 (3-4): 411–426.

10. National Education Association (NEA). (2010). Global competence is a 21st century imperative. NEA Education Policy and Practice Department. Center for Great Public Schools. National Education Association (NEA). (2013-2014). NEA strategic plan and budget: Great public schools for every student. National Education Association.

11. UNESCO. 2005. Towards Knowledge Societies: UNESCO World Report. Paris, France: UNESCO Publishing

12. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization(UNESCO) (2014). Global Citizenship Education: Preparing Learnersfor the Challenges of the 21st Century. Paris, FR: Author

13. National Education Association (NEA). (2010). Global competence is a 21st century imperative. NEA Education Policy and Practice Department. Center for Great Public Schools. National Education Association (NEA). (2013-2014).

14. NEA strategic plan and budget: Great public schools for every student. National Education Association.

15. Oxfam. 2006. Education for Global Citizenship. Oxford: Oxfam.

16. Rapoport, A. (2009). A Forgotten Concept: Global Citizenship Education and State Social Studies Standards, The Journal of Social Studies Research, 33(1), 91-112.

17. Tichnor-Wagner, A., H. Parkhouse, J. Glazier, and J. M. Cain. 2016. “Expanding Approaches to Teaching for Diversity and Justice in K-12 Education: Fostering Global Citizenship Across the Content Areas.” Education Policy Analysis Archives 24: 59.

РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰБЫЛЫС РЕТІНДЕ

А.С. Абитова

7М03101-Психология ББ 1-курс магистранты

Қ. Жұбанов атындағы АӨУ

aruakku@mail.ru

Аннотация: Мақала тұлғаның рухани-адамгершілік білім беру мәселелеріне арналған. Рухани және адамгершілік мәдениет құндылықтарын маңыздылығын ашады. Қазақстанның жоғары моральдық, жауапты, шығармашылық, белсенді, сауатты азамат білім және дамыту болып табыладағы қоғам дамуының қазіргі кезеңінде шындықты жер өркениеттің тағдыры адамның моральді этикасына байланысты табылатындығын да растайды.

Түйінді сөздер:Руханилық, адамгершілік, тәрбиелеу, тұлға.

Аннотация:Статья посвящена проблеме духовно-нравственного воспитания личности в условиях образования. Важнейшей целью современного казахстанского образования и одной из приоритетных задач общества и государства является воспитание и развитие высоконравственного, ответственного, творческого, инициативного, компетентного гражданина Казахстана. В статье раскрывается значимость ценностей духовно-нравственной культуры. На современном этапе развития об ества реально подтверждается истина, заключающаяся в том, что судьба цивилизации на земле зависит от нравственности человека.

Ключевые слова:Духовность, нравственность, воспитание, личность. Annotation: The article is devoted to the problem of moral education of a person in conditions of secondary education. The aim of modern Kazakhstan education and one of

the priority tasks of the society and the state is upbringing and development of a highly moral, responsible, creative, enterprising citizen of Kazakhstan. The article reveals the significance of the values o f moral culture. At the present stage of the development of the society, the truth, that the fate of civilization on Earth depends on the morality o f a man is approved. The role of teachers in organization of educational process in a college is shown.

Keywords:Spirituality, morality, upbringing, personality.

Тәрбие – қоғамдық үздіксіз үрдіс, қоғам мен жеке тұлғаның қарым – қатынасындағы басты жүйе. Оның негізі өлшемі өмірге қажетті тұлғаның жеке қасиеттерін қалыптастыру. Тұлға бойында саналы тәрбие мен байыпты мінез қалыптастыру, рухани дүниесі бай интеллекті тұлға тәрбиелеу ұстаздың мақсатқа бағытталған іс – әрекетіне байланысты. Халқымыздың ғасырлар бойы ұлан - байтақ жерін сыртқы жаулардан қорғауда ерлігімен көріне білген батырлары мен қолбасшыларын, халқының сөзін сөйлеп, ел қамын ойлаған шешен — даналарын мақтан еткен. Отанымызды қорғау, шежіреге толы тарихын білу, тілі мен дәстүрін сақтау, зерттеу – азаматтық борышымыз. Сондықтан бар халық мақсаты өзінің өскелең ұрпағына тәрбие беруде күнделікті тұрмыс кәсібін ұлттық арнада ұйымдастырып, рухани- адамгершілік тағылымымен ұштастыра білген.

Рухани мәселе адамның санасын күрт өзгерту, сайып келгенде, қоғам жаңғыруының ең күрделі, ең қиын саласы. Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болуы, білім беру және мемлекеттік жастар саясаты туралы заңдардың қабылдануы жастар тәрбиесі мәселесіне жаңаша ойлаумен қарауды талап етеді. Қазақстан Республикасының орта білімді дамыту тұжырымдамасында «Тәрбие үрдісінде қазақстандық патриотизм, гуманизм, адамгершілік идеяларын қалыптастыру негізінде құру керек» деп баса көрсетті. Бала бойына адамгершілік тәрбиесін сіңіру мақсатында жалпы педагогтардың іс- тәжірибесінде қолданылып жүргені бәрімізге аян. Өздеріңізге белгілі қазіргі жаһандану үрдісінде елімізде бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу басты назарда болып отыр.

Ал адамның жан қазынасын, адамгершілік болмысын қалыптастыруда кей адамдардың түрлі жағдайлармен бір-бірін түсінбеуі де сіз бен бізді толғанырады. Өйткені біз сол қоғамның ішіндеміз, яғни оның мүшесіміз. Иә, бұның бәрі шындық десек артық болмас. Бәсекеге қабілетті ұрпақты жан-жақты қылып тәрбиелеу үшін алдымен жан қазынасының негіздерінің бірі, сенімділік пен шындықтың бастауына үңілу керек шығар.

«Адамгершілік» — адам бойындағы «ізгілік», «сыйластық», «инабаттылық»,

«кісілік» сөздерімен мәндес. Халықтық педагогикада адамның жағымды мінез – құлықтарын осы ұғымдардан таратады. Мінез – құлық пен қарым- қатынастағы келесі әрекеттерді атап өтуге болады: адамды сыйлау, ар- ұятын сақтау, мейірімділік таныту, кішіпейілділік көрсету т.б.

Рухани – адамгершілік тәрбие – белгілі бір мақсатқа қол жеткізе білетін мақсатты, жүйелі, ұлттық көзқарасты, сенімді, парасатты, мінез- құлықтағы адами тәртіп пен рухани дағдыны қалыптастыратын жалпы азамзаттық тәрбиенің құрамдас бөлігі. Адамгершілік тәрбиенің бүкіл жүйесі гуманистік мазмұнға толы, рухани негізде жеке адамның жан- жақты дамып жетілуіне бағытталған. Руханилықтың негізінде адамның мінез-құлқы қалыптасады, ар-ұят, өзін-өзі бағалау және адамгершілік сапалары дамиды. Мұның өзі мейірімділікке, ізгілікке шақырады. Рухани- адамгершілік тәрбие - бұл дұрыс дағдылар мен өзін-өзі ұстау дағдыларының нормалары, ұйымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын қалыптастырады. Жеке адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез- құлқы мен іс әрекетін анықтайды. Рухани-адамгершілік тәрбиесінде алдымен баланы тек жақсылыққа-қайырымдылық, мейірімділік, ізгілікке тәрбиелеп, соны мақсат тұтса, ұстаздың, ата-ананың да болашағы зор болмақ. «Мен үш қасиетімді мақтан тұтам», — депті Ақан сері. Олар: жалған айтпадым, жақсылықты сатпадым һәм ешкімнен ештеңені қызғанбадым. Бұл үш қасиет әркімнің өз құдайы. «Өз құдайынан айырылған адам бос кеуде, өлгенмен тең» деген екен. Шындығында бұл ақиқат. Олай болса, жеке тұлғаны қалыптастыруда, олардың жан дүниесіне сезіммен қарап, әрбір іс-әрекетіне мақсат қоюға, жоспарлауға, оны орындауға, өзіне-өзі талап қоя білуге тәрбиелеу — адамгершілік тәрбиенің басты мақсаты. Мақсатқа жету үшін сан алуан кедергілер болуы мүмкін. Ондай қасиеттерді жеке тұлғаны қалыптастырудың негізін қалайды.

Атақты педагог Сухомлинский: «Бала кезде үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін де ертегіден алады. Ертегінің рухани тәрбиелік мәні зор. Ол балаға рухани ләззат беріп, қиялға қанат бітіретін, жас баланың рухының өсіп жетілуіне қажетті нәрсенің мол қоры бар рухани азық» – деп атап көрсеткен болатын. Тәрбиенің негізгі мақсаты - дені сау, ұлттық сана сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті, парасатты, ар- ожданы мол, еңбекқор, іскер, бойында басқа да игі қасиеттер қалыптасқан ұрпақ тәрбиелеу. Руханилықтың негізінде адамның мінез-құлқы қалыптасады, ар-ұят, өзін-өзі бағалау және адамгершілік сапалары дамиды. Мұның өзі мейірімділікке, ізгілікке шақырады. Рухани-адамгершілік тәрбие — бұл дұрыс дағдылар мен өзін- өзі ұстау дағдыларының нормалары, ұйымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын қалыптастырады. Жеке адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез-құлқы мен іс әрекетін анықтайды.

Қазіргі жағдайда рухани-азаматтық тәрбиенің өлшемдікк көрсеткіштері:

-Өзін-өзі мемлекеттің азаматы ретінде сезінуі;

-Отанына деген сүйіспеншілік сезімінің болуы;

-Мемлекеттік рәміздер мен халықтың дәстүрлерін білу;

-Халықтың өткен тарихын білудің қажеттілігі;

-Қазақ халқының әдет-ғұрыптарын сақтау, мәдениеті мен дәстүрлерін зерделеу қажеттілігі болып табылады.

Рухани-адамгершілік тәрбие — бұл дұрыс дағдылар мен өзін-өзі ұстау дағдыларының нормалары, ұйымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын

қалыптастырады. Жеке адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез- құлқы мен іс әрекетін анықтайды.

Рухани дүниесі бай, қажеттіліктері мен қызығушылықтары, талғамы, ой-өрісі кең адамдарды толық қалыптасқан, мінезі тұрақты адам дейміз. Мінездің тұрақтылығы адамның рухани-адамгершілік түсініктерінен туындайды. Ендеше, рухани-адамгершілік тәрбиесі арқылы толыққанды жетілген азамат етіп тәрбиелеу – қоғамымыздың басты мақсаты. Рухани-адамгершілік тәрбиесінде тұлғаны танып біліп қана қоймай, оның дамуында кешегіні, бүгінгіні, болашақты көре білуі қажет.

Түйіндей келе, рухани-адамгершілік тәрбиесі – бұл адамның туғаннан басталатын және өмір бойы жалғасатын, адамдардың мінез- құлық нормаларын игеруіне бағытталған үздіксіз үрдіс. Оның мазмұны тұлғаның жеке тұлғалық қасиеттерінің қалыптасу шеңберінде дамиды. Рухани-адамгершілік-адамның рухани байлығы, болашақ ұрпақты ізгілік бесігіне бөлейтін руханиет дәуіріне жаңа қадам болып табылады. Адамгершілік тәрбиенің нәтижесі адамдық тәрбие болып табылады. Ол тұлғаның қоғамдық бағалы қасиеттерімен сапалары, қарым- қатынастарында қалыптасады. Адамгершілік қоғамдық сананың ең басты белгілерінің бірі болғандықтан, адамдардың мінез-құлқы, іс-әрекеті, қарым- қатынасы, көзқарасымен сипатталады.

Әдебиеттер тізімі

1. А. Я. Данилюк Тұжырымдамасы рухани - адамгершілік даму мен тәрбие граждан /А. Я. Данилюк,А. М. Кондаков, . В. А. Тишков.,- 2009. - 24с.

2. Колесников И. А. Тәрбие рухани және адамгершілік дәуірінде жаһандық перемен /И. А. Колесников // Педагогика. -2008.-№9.- С. 25 -28.

3. Қазақстан Республикасының Заңы Н. Назарбаевтың "Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру" //Егемен Қазақстан.- 2017. - 12 сәуір.

4. Тәрбие тұжырымдамасы мен студенттердің даму [Электрондық ресурс] www.spbnmt.ru/ konc.htm147 КБ.

5. Никандров Н.Д. Рухани құндылықтар және тәрбиелеу қазіргі заманғы Ресей/Н.Д.Никандров//Педагогика. - 2008. - №9.- С. 4 - 6.

ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ ЗАҚЫМДАЛҒАН БАЛАНЫҢ РУХАНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ТӘРБИЕНІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Ш.Ж. Көшербай Арнайы педагогика ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

Қазақстан, Ақтөбе, Shattyk.kosherbay@inbox.ru

Аннотация: ғылыми мақалада тұлға бойындағы рухани қасиеттерді дамытудың жолдары көрсетілген. Ерекше білімді қажет ететін оқушыны адамгершілікке баулудың маңыздылығына сипаттама берілген . Есту қабілеті зақымдалған балаларды рухани тәрбиені меңгеруге ұсыныстар берілген.

Түйінді сөздер: есту қабілеті зақымдалған балалар, рухани құндылық, мораль, отбасы , тәрбие .

Аннотация: в научной статье рассматривается пути развития духовных качеств личности. Показана важность нравственного воспитания школьника с нарушением слуха. Даны рекомендации по овладению духовным воспитанием детей с нарушениями слуха.

Ключевые слова: дети с нарушением слуха, духовная ценность, мораль, семья, воспитание.

Annotation: the scientific article examines the ways of developing spiritual qualities of a person. The importance of moral education of children with hearing impairment is shown. Recommendations on mastering the spiritual education of children with hearing impairments are given.

Кeywords: children with hearing impairment, spiritual value, morality, family, upbringing.

«Рухани құндылық –ұлттық тәрбиенің өзегі». Рухани даму- адам мен әлеуметтің құндылықтарын байыту процесі, тұлғаның қазіргі және болашақ ұрпақтың алдындағы адамдық жауапкершілігін сезіну тұрғысынан өркендеуі. Адамгершілікке тәрбиелеу- бұл алдымен адам бойындағы сезімдерді оң бағытқа қарай тәрбиелеу. Тұлға бойына жақсы қасиетті дарыту құрсаққа баланың бітіскен бойынан жүзеге асуы тиіс процесс . Бұл тұрғыда көптеген ғасырлар бойы зерттеліп келе жатқан ғалымдардың еңбегі аз емес. Соның ішінде психология мен педагогика ғылымдарының зерттеулеріне үңілсек, адам бойындағы қасиеттерді тек жақсы жаққа бағыттау жұмыстары үздіксіз процесс екеніне көзіміз жетеді . Өйткені, рухани байыған адам өзіне де, өзгеге де қиянат жасамайды, оның іші толған білім мен тәрбие.Сол себепті бала бойындағы асыл қасиет тек өзіне емес, еліне жасаған жақсылығы болып табылады.

Жақсы сезімдерді тәрбиелеу-бұл ақыл-ойды тәрбиелеуден гөрі маңызды міндет. Қазіргі таңдағы өзекті мәселелердің бірі және бірегейі болып саналатын рухани

құндылық бағыттары баланың санасына жастайынан өшпейтес орын алып құйылуы қажет . Абайдың жетінші қара сөзінде «бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады: бірі- жесем, ішсем, ұйықтасам деп, тәннің құмарын орындайды, бұлар болмаса тән жанға қонақ үй бола алмайды. Һәм өзі өспейді, қуат таппайды. Біреуі-білсем екен демеклік.Не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтырға қызығып, аузыа салып, дәмін татып қарап , тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса, даусына ұмтылып, одан ержетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да, біреу күлсе де, біреу жыласа да тұра жүгіріп, «ол немене?» «бұл немене?» деп, « ол неге үйтеді?» , «бұл неге бүйтеді?» деп көз көрген , құлағы естігеннің бәрін сұрап , тыныштық көрмейді. Мұның бәрі -жан құмары ,білсем екен, көрсем екен деген».^[1] Қазіргі таңда әрбір мәселенің өзегі де жанның таза, рухани болмауында жатыр. Даму құштарлық білуге құмартудан басталады. Ал білуге бастар жол, ойдың анық

, таза болу арнасынан бастау алмақ. Ал санадағы ой , бойындағы қанның таза, емген сүтінің адал болуынан жаратылады. Сол себепті рухани құндылықты қалыптастыруды бала дүниеге келмес бұрын жүзеге асыруымыз қажет. Отбасы- ұлт рухының айнасы екені осыдан мәлім болмақ. «Тал бесіктен-жер бесікке дейін» адам өзін және қоршаған айналасын тәрбие деген шеңберде ұстауы керек. Осыдан шығатын тағы көкейкесті мәселе- егер ересек тұлға тәрбиелі болса, артындағы аяқ сол ізбен жүреді. « Жас -кәрінің көзі,кәрі жастың –тезі» деген халқымыздың сөзі де анық. Жақсы қасиетті бойға сіңіре білсе, жас кәрінің көзі болады, өмірінің жалғасы болады. Ал тез деген- норма, қалып. Яғни, кәрі-жастың қалыбын анықтаушы. Осы қағиданы бойымызға сіңіруіміз керек. Алдымен, ересек тұлғаның тәрбиесі мен парасаттылығын халық болып, ел болып , жақсылап қолға алмайынша ісіміз өңбейтіні даусыз. Қазірде отбасы тәрбиесіне көңіл бөліп, балаларға тағылым әңгіме айтып, өткен-кеткеннен хабардар ететін құйма құлақтар азайды. Сонымен бірге бала дүниеге келгенде бесікке бөлеп, бесік жырымен сусындадатып өсіріп, ауыз әдебиетінен сана-сезіміне лайықтап ертегілер мен шығармалар айтатын, батырлар жырын миға құятын ересектер де бірең-сараң. Бұл тұрғыда ата-аналарға да тәрбие жөнінен жұмыс жүргізілсе дұрыс болар еді. Адамға жақсы қасиетті дарыту үшін ,ең бастысы, рухани жылулық қажет. Оны туғызушы- отбасының үлкендері. Егер қалауын тауып қар жандырып , осыған бет бұрсақ , балалар да икемге келеді. « Табалдырықтан биік тау жоқ» демекші, ұлттық руханилықтың алтын діңгегі- отбасыдан биік нәрсе жоқ!

Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың « Туған елім-тірегім» атты еңбегінде: «Егер біз мемлекет болып тұрғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн» деп , сонымен қатар, «Рухани құндылық , биік адамгершілік жоқ жерде үлкен өркениет онату мүмкін емес» деп бекер айтылмаса керек.^[3] Өткенге көз салып, дамудың алғышартының бастауын қаласақ , мұнарадай биік өркениетті құру үшін де аталып өткен асыл қасиеттер қажет . Ата-бабадан қалған қазынаны меңгере білген адам, өмірде Абай атамыз айтпақшы , кірпіш дүниенің кетігіне орнымен жамау болар еді. Өз орныңды, бойындағы құндылығыңды табу тәрбиесіз іске аспайды. Тәрбиелі ел- өзін-өзі дұрыс жолға қоя білген ел. Осы орайда көзге анық түсетін нәрсе- халықтың өзінің тәрбиелігі. Тәрбие деген тәңірдің барының растығы да осы да

жатыр емес пе?! « Баланы жастан» деген сөзден жоқ жерден шыққан жоқ. Жастайынан баланы тәрбиеге салатын жүйеміз де- мектеп. Санамыздағы жауыр болып кеткен қате түсінің бойынша ,мектеп –пәндерді оқытатын орын . Ал,шындығында , мектептің өзіне артқан жүгі- тәрбиелеу ғой. Оның басты мақсаты-адамның санасын , ойлау жүйесін тәртіпке келтіру. Тәрбие білім негізінде беріледі, қазіргі таңда шет елден біліп келіп , соны оңай көшіре салғысы келеді. Бұл халықтың қалыптасқан тәрбие жүйесін аяққа басу . Затты импорттауға болатын шығар, ал тәрбиенің жүйесін импорттауға болмайды. Мүмкіндігінше дүниежүзілік педагогика ғылымының қажетті принциптерін пайдалану керек. Тәрбие –халықтың болмысынан қайнап шықса, бойға дарытатын тұлға –ұстаз да халық руханиятына аса сақтықпен қарауы қажет. Мұхтар Арын атамыздың ұлттық тіл, тәлім-тәрбие туралы толғамын жазған « Бес анық» еңбегінен адам бойындағы рухани қажеттілігін толықтырып тұратын анық нәрселерді атайтын болсақ, олар- тіл, дін, дәстүр, тарих, атамекен.^[2] Осыларды бойына сіңіріп, ойына ұғындыра білген тұлға-рухани тұлға емес пе?! Бала бойына осы қасиеттерді дарыттық делік, ол түсінді , теңіздің бетіндегідей қалқып, түбіне бара алмаса , оны ұғынғанның еш салмағы жоқ . Егер ақыл –ойы жасына сай, ойлауы мен өз пікірі бар, құдайдан берген 12 сау мүшесі бар тұлға адамгершілікті ұғынбаса, есту қабілеті зақымдалған адамды жақсылыққа тәрбиелеу, рухани құндылықты бойына дарыту екі-үш есе ауыр жұмыс. Олардың ерекшеліктерін ескере отырып, отбасы , мектеп, қоғамның бірлескен ұжымдық жұмыспен тәрбиені дарыту жүзеге асады.

Адамгершілік құндылықтар мен бағдарлар жүйесін қалыптастыру нашар еститін және естімейтін балалардың жеке басын қалыптастыру бойынша түзету- тәрбие жұмысының маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Л. С. Выготский мектеп оқушыларының адамгершілік мінез-құлқын, жақсы сезімдері мен адамгершілік санасын мақсатты және жүйелі түрде тәрбиелеуді дефектологияның негізгі міндеті және әлеуметтену бағдарламасының ажырамас бөлігі ретінде қарастырды. Моральдық тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі-есту қабілеті нашар балалардың сөйлеу даму деңгейімен тығыз байланысты моральдық сананы қалыптастыру.Сонымен қатар, ең бастысы, оқыту, басқа адамдармен қарым-қатынас жүйесі білім, білік, дағды, шығармашылық қабілет, адамгершілік қасиеттерді игеруде адамның жеке белсенділігіне негізделуі керек.

Есту қабілеті зақымдалған оқушының жеке басын қалыптастырудағы міндеттердің бірі-оны рухани-адамгершілік идеялар мен ұғымдармен байыту. Адамгершілік тәрбие балалардың санасы мен сезімдерін қалыптастырады, дұрыс мінез-құлық дағдылары мен әдеттерін дамытады десек, есту қабілеті бұзылған балалардың әлеуметтік бейімделуі көбінесе олардың моральдық дамуына байланысты болады.Моральдық дамуын анықтау ерте жастан қолға алынады. Мектеп жасына дейінгі балалардың адамгершілік тәрбиесінің критерийлерін таңдағанда, келесі ережелер бастапқы болып табылады: эмпатия мен жанашырлық сезімдері (Прейер, Т. А. Репина, Селли, Е. В. Субботский,В. Штерн). Бұл сезімдердің қалыптасуы ерте жас кезеңінен бастау алып, одан әрі даму мектепке дейінгі жаста жалғасады. Эмпатия мен жанашырлық- алғашқы моральдық

сезімдер, олардың негізінде терең және күрделі адами сезімдер жатыр: адалдық, парыз сезімі, ар-ождан (В.В Зенковский,Т.А.Репина,В.Штерн) ,сүйіспеншілік пен жанашырлық сезімдері баланың басқалармен әлеуметтік қарым-қатынасына енуіне көмектеседі (Т.А. Маркова, Л.А. Пеньевская және т. б.). ^[4] Ғалымдар атап өткендей, баланың қызығушылығына байланысты сүйіспеншілік мен жанашырлық, аяушылық сезімдері туындайды деген тұжырымға келеміз. Естуінде бұзылысы бар балалардың моральдық дамуына жағымды әсер ететін факторларды

,соның ішінде, олардың назарын аудартатын эмоциялардың экспрессивті жағын, әртүрлі іс-әрекеттерді игеру қабілетілігін, қарым-қатынас процесінде мимиканы, экспрессивті қозғалыстар мен қимылдарды қолдануды жатқызуға болады. Есту қабілеті бұзылған баланың эмоционалды сферасын дамытудағы негізгі бағыттар қалыпты еститін тұлғамен бірдей: екеуі де сыртқы әсерлердің, құбылыстар мен жағдайлардың маңыздылығынан туатын сезімдердің эмоционалды тонымен бағаланады . Өмірдің бірінші жылында эмоцияның өзі қалыптаса бастайды, олар ситуациялық сипатқа ие, яғни,бала жетілуінің өзекті және жақын даму зонасын қамтиды. Эмоциялардың нақты дамуы келесі бағыттары қамтиды - эмоциялық қасиеттерді саралау, эмоционалды реакцияны тудыратын заттардың күрделілігі, эмоциялар мен олардың сыртқы көріністерін реттеу қабілетін дамыту. Эмоционалды тәжірибе қарым-қатынас процесінде, өнер туындыларын, музыканы қабылдау кезінде басқа адамдардың жанашырлығы нәтижесінде қалыптасады және байытылады. Егер балада бір іс-әрекет жағымды эмоция қалыптастырса, ол сол іске сүйіспеншілік пен жанашырлық сезімін тудырады, ол сезімдер бала бойына қалыптасып , одан әрі дамыса, адамгершілік қасиет пен рухани құндылыққа жетелейді.

Адамгершілік тәрбиесінің критерийін зерттеушілер бірқатар көрсеткіштер арқылы бөліп ажыратады:

• мектеп жасына дейінгі баланың эмпатиясын түсіну және анықтау;

• бағыттылығы (бала эмпатиясы кімге, неге бағытталған. Отбасысы ма, достары ма, жануар ма?)

• жағдайлар (қандай жағдайларға байланысты эмпатия туындайды);

-тәсілдер (басқаларға деген сүйіспеншілігі пен жанашырлығын қалай жүзеге асырады және көрсетеді: ауызша, ақпараттық-танымдық, практикалық).

Келесі кезеңде , яғни, есту қабілеті зақымдалған бала мектепте оқу кезеңінде пәндер арқылы бойына жақсы қасиеттерді сіңіру көзделеді. Оқу сабақтары осы міндетті жүзеге асыруда үлкен әлеуетке ие. Мектепке берілетін білім тұлғаның рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға ықпал етеді. Мысалы:

-Жақсылыққа баулу, жамандықтан жирену;

-Үлкенді сыйлау, құрмет ету, кішіге ізет білдіру;

-Алғыс айту, мадақтау, кешірім сұрау;

-Достық, адалдық , шыншылдық,парасаттылық ұғымдарын қалыптастыру.

Саңырау балалардағы эмоционалдық көріністер және моральдық сезімдердің сарқылуы көбінесе тәрбиенің жетіспеушілігімен, отбасындағы, қоршаған ортадағы ересек адамдардың кішкентай естімейтін балаларды эмоционалды қарым- қатынасқа шақыра алмауымен байланысты .

Н.Г.Морозованың еңбектерінен де есту қабілеті зақымдалған балалардың адамгершілік сезімдерінің қалыптасу ерекшеліктерін байқауға болады. Бала мінез- құлқының моральдық жақтары, ең алдымен , қымбат затын басқалармен бөлісуге, жанашыр болуға, басқаларға көмектесуге деген ұмтылысынан байқауға болады. Мұндай іс-әрекеттер алғаш мектеп жасына дейінгі кезеңде балалардың қарым- қатынасынан көрінеді . Бұл қарым- қатынасқа баулуда отбасының рөлін айрықша бөліп айтамыз . Отбасыдан бастау алған , ұстаздың бағытымен қалыптасқан , өз бойын түзеу арқылы сіңген тәрбие жер бесікке дейін адам бойында сақталып қалмақ. Отбасылық тәрбиені «Бес анық» арқылы қалыптастырсақ, ал ұстаз А.А.Калюжныйдың «Ұстаз имиджін» қолдануда адагершілікке тәбиелеу бейнесін қалыптастырса тәрбиенің берері көп болар еді.

Рухани құндылықты бойға дарыту тек адамға емес, қоғамға жасалған жақсылық

. Қазіргі таңның басты мақсаты да –жастарды, өскелең ұрпақты тәрбиелеу. Жай сөзбен емес, іспен тәрбиелеу. Баламды түзеймін десең, бойыңды түзетуің қажет. Сол себепті айтылып жатқан сөздің де, беріліп жатқан білімнің де, көрсетіліп жатқан істің де бала бойына арам сіңбеуін қадағалауға алу керек. Көрер көз бен естір құлақ болғанымен, сол екеуінен кірген мәлімет санада қалқымай қалыптасатынын ескерсек, көріп жүрген көгілдірдің ішіндегісін де, естіп жүрген өсектің өзегін де құртар едік. Адал қан мен адал ас, тәлім –тәрбие мен асыл қасиет бойында бар бала болашақтың ертеңі болмақ.

Әдебиеттер тізімі :

1. Абай Құнанбайұлы « Қара сөздер » - 1918 ж., 7 –ші қара сөзі

2. Мұхтар А.Г. « Бес анық » -1996ж., 76-86 б.

3. Назарбаев Н. Ә.« Туған елім-тірегім »-2001ж., 46-66 б.

4. Морозова Н.Г. «Формирование интересов у детей в условиях нормального и аномального развития» ,1967ж ., 66-80 б.

АБАЙДЫҢ АДАМГЕРШІЛІК КӨЗҚАРАСЫ

А.М. Атраубаева

7М01101- Педагогика және психология ББ 1- курс магистранты

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ arailym020520@gmail.com

Аннотация. Мақалада ұлы гуманист Абай Құнанбаевтың адамгершілік тәрбие мәселесі, философиялық және педагогикалық көзқарастары қарастырылған. Әр адамның өміріндегі тәрбиелік принциптер мен адамгершілік құндылықтарды, ар- ұят мәселелерді Абай өзінің шығармаларында ерекше атап өткендігі баяндалған. Түйінді сөздер: тәрбие, ар-ұят, этика, адамгершілік, білім, іс-әрекет, жетілу,еңбек. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы нравственного воспитания, философские и педагогические взгляды великого гуманиста Абая Кунанбаева. Изложены воспитательные принципы и нравственные ценности, проблемы совести в жизни каждого человека, которые Абай особо выделял в своих произведениях.

Ключевые слова: воспитание, совесть, этика, нравственность, образование, действие, зрелость, труд.

Annotation. The article deals with the issues of normal education, philosophical and pedagogical views of the great humanist Abai Kunanbayev. The educational principles and moral values, problems of conscience in the life of each person, which Abai highlighted in works, are outlined.

Keywords: upbringing, conscience, ethics, morality, education, activity, maturity, work. Жеке тұлғаны дамытудың басты қағидасы – адамгершілік құндылықтарды бойға дарыту екені белгілі. Ал адам бойына осы асыл қасиетті дарытудың басты құралы көркем шығармалардың алатын орны ерекше. Әсіресе осы адамгершілік

ұғым түсінігі Абай шығармаларында кеңінен көрініс табады.

Абай шығармалары тәрбиелік мәні зор, әрбір жанға адамгершілік, тәрбие, ар-ұят мәселелерін ұғындаратын құрал десек қателеспейміз.

«Адамгершілік» ұғымын сезінбестен және түсінбестен, сіз қоғамда өмір сүре алмайсыз және адамдармен қарым-қатынас жасай алмайсыз. Руханилық, адамгершілік-адамның мінез-құлқы мен тәрбиесінде көрінетін нақты сипаттамасы. Педагогикалық мәліметтерде «адамгершілік» пен сана-сезім әр адамның ойы, іс- әрекеті сөздерінен көрініс табады.[1]

Абай адамгершілік тәрбиесінің негізгі құралдарын халықтың еңбегі мен ағартушылығы деп санайды. Оның адам өміріндегі еңбектің маңызы туралы айтпайтын бірде-бір жұмысы жоқ. Абай еңбекті адамның өмірлік қажеттілігі және оның адамгершілігінің негізі ретінде мадақтайды. Еңбек адамы-ізгіліктің шынайы тасымалдаушысы. Ғылымға, ағартушылыққа келетін болсақ, оларды Абай барлық адамгершілік мәселелерді шешудің әмбебап құралы деп санайды, яғни жас адамды білімге, парасаттылыққа баулу деп санайды. Абай этиканы ғылыми, ал ғылымды этикалық, адамгершілік ету қажеттілігін дәлелдеуге тырысады. Осы тамаша

арақатынасқа қол жеткізудің бір жолы парасаттылық пен ұстамдылықтың көрінісі

«қанағат ету» деп көрсетеді Абай.

Адамгершілік құндылықтар жақсылықтың әр түрлі көріністерін бейнелейді. Оларға, атап айтқанда, жақсылық, махаббат, достық, бостандық, әділеттілік, мейірімділік және т. б. жатады. Осы құндылықтардың әрқайсысын түсіну өмірдің мәнін түсінудің маңызды қадамы болып табылады: «не үшін өмір сүру керек?» және « қалай өмір сүру керек?».[2]

Абай өзінің жоғары этикалық идеалын адамгершілік формуласында білдірді: «Адам бол! — Будь человеком!» ол ең алдымен жастарға жүгінеді. Абай формуласының этикалық мағынасы « Адам бол!» адамның өмірдегі тағайындауының рөлін жоғары бағалаудан тұрады. Оның түсінігінде адам ақыл мен адамгершілікті, еңбекқорлық пен білімді, достық пен махаббатты біріктіруі керек. Ол замандастарына күн мен айдың аспанның безендірілуі екенін еске салудан шаршамады; ормандар мен жидектер — таулардың безендірілуі, ал жерді безендіру — адам.

Абайдың интерпретациясындағы адамгершілік формуласы: «Адам бол!» сондай-ақ мынадай төменде келтірілген ережелерде жасалады. Адамның жетілуі, ағартушының пікірінше, үш негізгі қасиетті анықтайды: ақыл, жүрек, ерік. Қоғам мен халықтың тірегі осы қасиеттерді толық меңгерген адамдар болуы керек. Нағыз патриот бола отырып, Абай өз халқының болашағын білімде, ағартуда, ғылым мен өнерді дамытуда, табанды да жасампаз еңбекте көрді. Ол былай деп жазды: «білімі, махаббаты, әділдігі көп адам – данышпан, ғалым, бейбітшілікке ие». [3]

Сонымен қатар , адамгершілік мәселесі Абайдың қара сөздерінен де кеңінен суреттеледі. Әсіресе , ақынның ,толық адам теориясы оның «Он жетінші сөзінде» керемет суреттеледі. Ақыл,қайрат, жүрек осы үшеуі адам үшін өздерінің атқаратын жұмыстарын айта келіп, әр қайсысы өзін бірінші орынға қойып таласады да, ғылымға төрелікке жүгінеді. Ғылым үшеуінің де жақсылы, жаманды қасиеттерін дәл сипаттап, әділ сынайды. Жеке – жеке үшеуінде де кемшілік бар. «...Осы үшеуің басынды қос, оның ішінде жүрекке билет», - деп үкім шығарады. «Егер үшеуің ала болсаң, мен жүректі жақтаймын», - дейді оларға ғылым. Демек Абай жүректі, яғни адам – адамды сүю, адам үшін қызмет етуді бірінші орынға қояды. Бірақ ғылым бойынша да, Абайша да ең идеал нәрсе – осы үшеуінің бірлігі. Ақыл, қайрат, жүрек бір кісіде менің айтқанымдай табылса, табанының топырағын көзге сүртерлік қасиетті адам сол», - дейді.[4]

Абайдың «Отыз алтыншы» ғалиятында, «мән лә xaяһүн уәлә иманун ләһу» деп, яғни кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ деген. Біздің қазақтың өзінің мақалы да бар: «ұят кімде болса, иман сонда» деген. Енді бұл сөзден білінді: ұят өзі иманның бір мүшесі екен. Олай болғанда білмек керек, ұят өзі қандай нәрсе? Бір ұят бар – надандықтың ұяты, жас бала сөз айтудан ұялған секілді, жақсы адамның алдына жазықсыз- ақ әншейін барып жолығысудан ұялған секілді. Не шариғатқа теріс, не ақылға теріс жазығы жоқ болса, надандықтан бойын керістендіріп, шешілмегендік қылып, ұялмас нәрседен ұялған мұндай ұят шын

ұялу емес- ақымақтық, жамандық. Ұяты бар адам – адамгершілігі бар адам. Бұл қарасөзінде өз кезегінде ұяттан, ардан безгендерді сынай келіп, ұят және оның түрлерін сөз етеді. Ұяттың бір түрі – адамның балалық дәуірінде болатын табиғи құбылыста, екіншісі – жасықтық, ынжықтықпен байланысты. «Ұялмас нәрседен ұялған ұялу – ақымақтық, жамандық», - дей келіп, шын мәніндегі ұят қандай болу керек деген сұраққа жауап береді. «Ұят деген – адамның өз бойындағы адамшылығы, адамгершіліктің негізгі белгісі»,-деп жауап берген.

Адамның адамгершiлiгi – оның басты қасиетi, яғни, оның - кiсiлiгiнде. Оның негiзгi белгiлерiнiң бiрi – адамдық, адалдық, ар - намысты қастерлеу, әр кез тек жақсылық жасауға ұмтылу, болып табылады. [4]

Адам бойындағы ең басты қасиет адамгершіліктің болуы , адам бойында осы жақсы қасиеттердің қалыптасуы ең бірінші адмның өскен ортасы мен отбасының берген тәрбиесіне байланысты екені анық. «Адам бойында жақсы қасиеттер көп болса, оған бақ та, бақытта қонады» деген сөзге сүйенсек кез келген адам жақсы қаиеттерімен, жақсы сөзімен бойында адемгершілік асыл қасиеттер бойнын табылса, ол адамның әрқашан тауы өрге домалап, басына бақ та, бақытта қонатыны белгілі.

Қорыта келгенде, тәрбие мен оқу егіз деген сөз бар. «Тәрбие бар жерде, сапалы білім саналы ұрпақ болады» деген дана халқымыздың мақал сөзіне сүйеніп ойымды қорытындылаймын.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қарсыбаева Р. Адамгершілік қасиетті бала бойына дарыту. Алматы: Мектеп, 2001.

2. Қоянбаев Ж., Қоянбаев Р. Педагогика. Астана, 1998.

3. Айтжанова З. Құқықтық тәрбие беру арқылы адамгершілікке тәрбиелеу. Бастауыш мектеп. 2003, №12.

4. Абай Қара сөз/ Құнанбаев Абай- Алматы: «Көшпенділер» баспасы,2011-184 бет.

РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІҢ ТҰЛҒА ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ

Б.Б. Базархан

7М01101-Педагогика және психология ББ 1-курс магистранты

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ bagdagul.bazarkhan@mail.ru

Аннотация: мақалада рухани-адамгершілік тұлғаның қалыптасуындағы тәрбие. Рухани адамгершілікті дамыту барысындағы түрлі жолдар мен бағыттар қарастырылған.

Түйінді сөздер: рухани-адамгершілік тәрбие, рухани-адамгершілік тәрбие тұлғаның дамуы, қалыптасуы, рухани-адамгершілік құндылықтар.

Аннотация: в статье подчеркивается важность духовно-нравственного воспитания в становлении личности. Рассмотрены различные пути и направления развития духовной нравственности.

Ключевые слова: духовно-нравственное воспитание, духовно-нравственное развитие, становление личности, духовно-нраственные ценности.

Annotation: the article emphasizes the importance of spiritual and moral education in the formation of personality. Various ways and directions of development of spiritual morality are considered.

Keywords: spiritual and moral education, spiritual and moral development, personality formation, spiritual and moral values.

Рухани-адамгершіліктің маңыздылығы туралы бастамас бұрын жеке тұлғаны қалыптастыру ісіндегі рухани және адамгершілік ұғымдарын түсіну қажет.

Руханилық дегеніміз не? Бұл сұраққа нақты жауап жоқ болғандықтан әдебиеттерге жүгінейік. Тұжырымдамалар бізге руханият туралы әртүрлі анықтамалар береді:

1. "Руханият-кемелденген дамудың және өзін-өзі реттеудің жоғары деңгейі, оның негізгі мотивациялық-семантикалық реттеушілері болатын тұлға жоғары адами құндылықтар ие.." [1].

2. "Білім берудегі руханият негізінен қабілет ретінде қарастырылады.

Адам шынайы іс әрекеттері мен мінез құлқы арқылы моральдық құндылықтарды ажыратады, таңдай алады және бағындырады " [2].

3. "Руханият- 1) Материалдық емес, тұтастық; 2) руханилық; шығармашылық рухпен толығу; 3) үйлесімді адамның рухани қабілетін дамыту " [3].

Талдау жасай келе көптеген түсіндірмелерде руханият діни наным мен байланысты және адамның жоғары адамгершілік қасиеттері, оның рухани тазалығы және ішкі үйлесімділігін байқауға болады.

Ал адамгершілік дегеніміз не? Адамгершілік терминінің көптеген анықтамалары бар, олардың барлығы бір мәнге жинақталады. Адамгершілік-бұл қабылдау қабілеті, өз ойлары мен іс-әрекеттері үшін жауапкершілік. Адамгершілік-

құндылық, адамның ішкі жағдайы, оның өмірлік ұстанымы ар-ұжданға негізделген кез-келген әрекетті қабылдау. Руханият пен адамгершілік ұғымдарының мағынасын анықтай отырып, біз оладың бір-бірімен тығыз байланысты деген қорытындыға келеміз. Адамгершілік-бұл адамның және жалпы қоғамның рухани дәрежелері кқрсеткіші. Рухани-адамгершілік тәрбие-бұл ассимиляцияға бағытталған тәрбиенің маңызды аспектілерінің бірі және іс-әрекет пен мінез құлықтың жоғары рухани құндылығы ретінде қарастыруға болады. Рухани- адамгершілік даму тұлғаның құндылық-семантикалық сферасы, адамның қабілетін қалыптастыру өзіне басқа адамдарға деген қарым-қатынасты жалпы қабылданған моральдық нормалар негізінде қоғамға, мемлекетке, тұтас әлемге саналы түрде құру және бағалау.

Рухани-адамгершілік тәрбиеге қатысты жоғары рухани құндылықтар:

• жеке-тұлғалық (адамның өмірі, баланың құқықтары, абырой,);

• отбасы ( ата-ана, отбасылық көңіл-күй, отбасы құндылықтары мен оның салт-дәстүрі);

• ұлттық (өмір салты, мінез - құлқы, қарым-қатынасы, отаны, ана тілі, туған жері, халық мәдениеті, ұлт бірлігі);

• жалпы адамзаттық (биосфера адамның тіршілік ету ортасы ретінде, экологиялық мәдениет, әлемдік ғылым және мәдениет, жер бетіндегі әлем және т.б.).

Тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиесі қалыптастыруға арналған бағыттар:

• адамгершілік сезімдері- ар-ождан, борыш, сенім, жауапкершілік, азаматтық, патриотизм;

• адамгершілік келбеті – шыдамдылық, мейірімділік, момындық,;

• адамгершілік ұстаным-жақсылық пен жамандықты ажырата білу, жанқиярлық сүйіспеншіліктің көрінісі, өмірді жеңуге дайын болудағы сынақтар;

• адамгершілік мінез-құлық-адамдарға және отанға қызмет етуге дайындық, рухани парасаттылықтың, мойынсұнушылықтың, ізгі ниеттің көріністері.

Қазіргі қоғамда рухани және ұлттық даму деңгейі төмен, әсіресе жастар арасында. Жастар арасында асыра бағалау үрдісі байқалады.Өмірдің материалдық жағына, материалдық құндылықтар мен игіліктерге қойылатын талаптары өте жоғарғы деңгейде.

Құндылық бағдарларының бұлдырлығы инфантилизмнің таралуы, депрессиялық жағдайлардың өсуі, жасөспірімдердің өмірдің мағынасын жоғалтуы, өзін-өзі танудағы қиындықтар, ашу әлеуметтік белсенділіктің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан жалпы қоғамның алдында міндет рухани-адамгершілігі бар тұлғаны қалыптастыру. Әрине, адамның рухани-адамгершілік дамуы отбасынан басталады. Отбасылық өмірдің құндылықтарын бала өмірінің алғашқы жылдарынан бастап игереді, олар үшін кез-келген жастағы адам маңызды болып саналады. Бірақ бұл мәселеде мектептің рөлі де өте зор. Білім алушылардың рухани-адамгершілік дамуы мен тәрбиесі заманауи білім беру жүйесінің басты міндеті болып табылады. Білім беру әлеуметтік тапсырыстың маңызды құрамдас бөлігі."Қазіргі заманғы отандық білім берудің маңызды мақсаты және қоғам мен мемлекеттің басым міндеттерінің бірі-білім беру оның қалыптасуы мен дамуына әлеуметтік- педагогикалық қолдау қажет." [4]. Кез-келген пән, бірақ соның ішінде

гуманитарлық пәндер рухани адамгершілік тұлғаны тәрбиелеу тұрғысынан үлкен мүмкіндіктерге ие. Шығармашыл, бастамашыл білім алушыларды осы жолдармен тәрбиелеуге болады. Оқушылар үшін кең қызмет саласы олардың зияткерлік қабілеттерін көрсету үшін, шығармашылық топтық және жеке белсенділікті қадағалау. Бұл белгілі баланың жеке басын әлеуметтендірудің маңызды құрамдас бөлігі. Қажетті білім, білік, дағдыға ие болып қана қоймай, адамгершілік таңдау мәселелеріне, әр түрлі мінез-құлыққа назар аудару қажет. Балаларды адамның іс- әрекетін бағалауға үйрету маңызды болып табылады.

Мұғалім әр түрлі моральдық ізденіске бағытталған тапсырмалар түрлерін қолдана алады. Білім алушылар тарихи қайраткерлер мен оқиғалардағы батырларға, моральдық баға беру түсінік қалыптастыруға болады. Кейбір оң немесе теріс эмоцияларды сезіну процесінде, білім алушыларда әлемге өзіндік көзқарас қалыптасады. Білу, өз пікіріңізді қорғау, жоғары мұраттарға сену, қарсы тұра білу жағдайлар күшті тұлғаны қалыптастырады, мінезді тәрбиелейді. Сонымен қатар айта кеткен жөн оқытушының жеке үлгісі ұрпақ үшін өте маңызды. Оқытушының адамгершілігін айту барысында А. Дистервегтің сөзін еске түсіруге болады "барлық жерде мектептің құндылығы оның оқытушыларының құндылығына тең келеді" [5]. Оқытушының адамгершілігі, моральдық нормалары өзінің кәсіби қызметі мен өмірінде, өзінің педагогикалық еңбегіне, білім алушыларға, әріптестеріне деген қарым – қатынасы-осының бәрі білім алушыларды тәрбиелеу мен рухани-адамгершілік даму үшін өте маңызды. Егер оқытушы әрдайым білім алушылар үшін маңызды болмаса, тиімді адамгершілік және азаматтық жеке мінез- құлықтың мысалы болмаса ешқандай білім беру бағдарламалары болмас еді. Білім алушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарды игеруі, олардың басқа адамдармен қарым-қатынасы, отанға, деген сүйіспеншілікті ояту, адамзат жеке тұлғаның қалыптасуының маңызды кезеңі болып табылады. Тұлғаның рухани- адамгершілік тәрбиесі адамның санасына әсер етеді. Қоғам жоғары адамгершілігі мен ойлау қабілеті бар адам үшін бай рухани әлем.

Қорытындылай келе, оқытушы үшін рухани-адамгершілік тұлғаны тәрбиелеуде білім алушының жеке басын рухани дамыту қажеттілігін түсіну және оған патриоттық, мәдени және тарихи дәстүрлеріне негізделген адамгершіліктің негізгі принциптерін қалыптастыру арқылы анықталады.

"Қоғамның даму сипаты тікелей азаматтық сипатқа байланысты. Адамның позициясы, оның мотивациялық-ерікті саласы, өмірлік басымдықтары, адамгершілік сенімдері, моральдық нормалар мен рухани құндылықтар рухани дамыған тұлғаның қасиеттерін қалыптастыру мен жетілдіру барысында маңызды шарт болып табылады" [4]

Осылайша, тұлғаның заманауи рухани-адамгершілік тәрбиесі қоғамдағы жастардың одан әрі табысты өмір сүруі үшін қоғамдық құндылықтар мен дағдыларды қалыптастыруы тиіс. Жетілу сертификатын алған жастар өздерінің әл- ауқаты мен қоғамның әл-ауқаты үшін жеке жауапкершілікке дайын болуы керек. Ол үшін олар әлеуметтік нормаларды, дағдылар мен практикалық дағдыларды

игеруі керек, бұл, біріншіден, оның өзгеріп жатқан әлем жағдайында бейімделуін қамтамасыз етеді, екіншіден, әлеуметтік ұтқырлық, әлеуметтік, саяси және экономикалық рөлдерді тез өзгерту мүмкіндігі болып табылады. Еліміздің болашағы жастардың қолында. Жастарды дамытуға көптеп күш жұмсайық.

Әдебиеттер тізімі:

1. Прохоров Б.Б. Экология человека / Б.Б. Прохоров. – М.: Академия, 2005. – 320 б.

2. Психология общения: энциклопедический словарь / под общ. ред. А.А. Бодалева. – М.: Когито-Центр, 2011. – 2280 б.

3. Кемеров В.Е. Философская энциклопедия / В.Е. Кемеров. – Лондон; Франкфурт-на-Майне; Париж; Люксембург; М.4 Минск: ПАНПРИНТ, 1998. – 736 б.

4. Данилюк А.Я. Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности в сфере общего образования: проект / А.Я. Данилюк, А.М. Кондаков, В.А. Тишков. – М.: Просвещении, 2009. – 24 б.

5. Дистервег А. Избранные педагогические сочинения / А. Дистервег. – М.: Учпедгиз, 1956. – 378 б.

ПУТИ ВОСПИТАНИЯ ЦЕННОСТНОГО ОТНОШЕНИЯ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ К ИСКУССТВУ

Ж.А. Жусупова –к.п.н., доцент М. Ахметова- магистрант 2-курса

ОП Педагогика и методика начального образование

Moldir_2011@inbox.ru

Аннотация Мақалада бастауыш сынып оқушыларын өнерге тәрбиелеуде құндылықтар мәселесі қарастырылады.Автор еңбегінде бірқатар ғалымдардың еңбегіне тоқтала отырып,теориялық жағынан қарастыра отырып қорытынды жасайды

Түйінді сөздер: Қазақстан, даму, халық, құндылық, бағдарлау

Аннотация. В статье рассматривается проблема ценностей в художественном воспитании младших школьников. Автор делает выводы, останавливаясь на работах ряда ученых, рассматривая их с теоретической точки зрения.

Ключевые слова: ценность, Казакстан, развитие, ориентировка, народ, Annotation. The article deals with the problem of values in the artistic education of younger students. The author draws conclusions, dwelling on the works of a number of scientists, considering them from a theoretical point of view.

Keywords: value, kazakhstan, development, orientation, people

В концепции развития образования Республики Казахстан до 2025 года говорится: формирование и укрепление государственной независимости является научно-теоретическим, методическим документом, определяющим цели и задачи, структуру и содержание и основные стратегические направления развития системы образования Республики Казахстан, которые составляют основу прогрессивного развития страны. Приобщение ребенка к изобразительному искусству, особенно учащихся школьного возраста, всегда является одной из наших неотложных задач. В своем 33-м Слове "Қара сөздер" великий Абай говорит об искусстве: «Если нужен скот, надо учиться ремеслам. Скот истощается, искусство остается». Следовательно, искусство-это самое первое знание, которое помогает человеку понять красоту его среды. Любить искусство-любить жизнь, природу, окружающую среду. Оно взращивает человеческий разум, расширяет знания, учит добру и красоте. Помогает бороться с негативными явлениями в жизни, прививает любовь к своему народу, стране, земле. Искусство всегда требует заботы, к нему нужно относиться с большой ответственностью, состраданием. В связи с этим необходимо воспитывать это у ребенка, с раннего возраста.

Известно, что , как экономическая ситуация в стране, адаптированна к рыночным условиям, от этого и зависит удовлетворение спроса на квалифицированных специалистов. В подготовке конкурентоспособного, профессионально компетентного специалиста в осуществлении политико- социальных и экономических реформ требования происходящих в обществе экономических преобразований требуют нового подхода. В связи с этим проблема формирования профессиональных ценностных ориентаций личности является одной из главных проблем, стоящих перед психологией и педагогикой на современном этапе. Поэтому проблема формирования профессиональных ценностных ориентаций учащихся на современном этапе достаточно сложна и требует ее кардинального изучения. В оценке общечеловеческих ценностей и педагогической психологии за последние годы проведено множество исследований. В теории педагогики наряду с понятием «ценность» вместе используется понятие «ценностная ориентация».

Понятие «ценность» определяется отношением объекта к человеку, группе, обществу и признаками «важность», «значительность», которые отражаются в сфере жизни человека, его интересах и потребностях, общественной значимости, размерах и методах, в моральных принципах и целях. Кроме того, в психологическом словаре даются определения: "ценность- характеризует социально-историческую и личностную сущность индивида, а также регулирует поведение личности и соотношение людей, социально".

Платон, оставивший богатое философское наследие науке, группирует их в идеи, отражая различные типы ценностей:» мир идей создан из каких-то публичных представлений, так как в нем собраны идеи всех вещей: идеи эстетических ценностей, идеи нравственных ценностей, идеи различных структур тела и т.д.".

В античных философских воззрениях к различным проявлениям ценности относятся этические и эстетические понятия, такие как общественные и природные явления, мужество и сила, удовлетворенность, красота, милосердие, используемые при оценке человеческой деятельности, и они определяют, какое значение имеет объект.

В педагогической мысли восточных мыслителей ценность оценивалась понятиями доброты и жестокости, грации и обаяния, добра и зла, правды и лжи, неустанности, поиска и нежелания, в зависимости от различных видов человеческой деятельности. Аль-Фараби, прочно укоренившийся в истории мировой культуры и науки, рассматривал роль интеллекта в деятельности человека как «ценность». Он пропагандировал гуманизм, дружбу, рассматривал самого человека, его умственные способности и энергию как постоянный поиск, изучение.

В зависимости от содержания понятия "ценность", по мнению ученых Л. М. Архангельского, М. С. Кагана и др., ценность определяет следующие признаки всех видов общественного сознания: значимость, необходимость полезности, наличие четкой цели. В то же время люди ценят все, что уважают. Это может быть материя, явления природы, социальные процессы, действия человека, явления культуры. При этом мир ценностей рассматривается как духовная культура людей.

Таким образом, ценность отражается в ее форме и явлении, что используется в философии, социологии, психологии, педагогике, анализе научной литературы. Ценность есть внешнее явление (явление, действие, вещь и т.п.), свидетельство сознания (образ, научный вывод и т.п.), ценность может рассматриваться как объект человеческой оценки.

В ходе анализа школьной практики большое значение имеет ценностная ориентация в формировании творческой деятельности учащегося по отношению к учебе, знаниям. Сегодня проблемой ценностной ориентации занимаются теория стоимости-аксиология, философия ценности, социология, Общая психология, философско-культурная антропология, педагогика и психологические науки.

Ориентация занимает особое место в формировании ценностных ориентаций школьников. Национальная энциклопедия Казахстана определяет

«ориентировку — как знак, определяющий направление движения».

Таким образом, понятие ценностной направленности является показателем, ориентирующим учащихся на знания, направленным на определение цели какого-либо интереса.

С точки зрения К. К. Платонова, в первоначальной структуре личности ценностно-ориентационные, коммуникативные и нравственные качества. "Эта структура формируется путем воспитания. В целом ценностная ориентация

включает в себя несколько форм, иерархически связанных: страсть в простейшей форме ориентации; желание стать восторженным; любопытство; По мнению В.Г. Леонтьева, мировоззрение, вера отражает психологическую концепцию человека как «психологическую структуру, отражающую постоянную связь между инициатором и целью и регулирующую поведение и действие». С этой точки зрения началами ценностной ориентации являются потребности, идеалы, убеждения, мотивы.

Проблема ценностных ориентаций по Р. Л. Рубенштейну: "... прежде всего это вопрос о динамических тенденциях, определяющих деятельность человека в виде мотивов, а сами они определяются его целью и задачами»

Многие мнения, представленные в психологической литературе, сходятся во мнении, что ценностная ориентация-это характерная для человека деятельность, интересы и познания, важнейшие и устойчивые черты личности, обеспечивающие определенный уровень поведения, без которого невозможно формирование профессиональной ценностной ориентации.

Такие характеристики, отражающие психологическую сущность ценностных ориентаций личности, составляют основу нашего исследования.

Подход педагогов к проблеме приводит к представлению о том, что направленность личности представляет собой сложную личностную структуру, формирующуюся под влиянием всех форм обучения, внеучебной деятельности, воспитывающих учащихся к будущей профессиональной деятельности.

Необходимо учитывать, что ценностные ориентации и деятельность личности не всегда совпадают. Регулирует формирование деятельности по выбору ценностных ориентаций. Основанием для формирования ценностных ориентаций могут быть повторяющиеся действия. Здесь необходимо учитывать, что ценности также связаны с деятельностью, регулирующей поведение личности.

Список литературы:

1. Козлов В. И. Профессиональная подготовка учителей изобразительного искусства в вузе: моногр. – Набережные Челны: НГПИ, 2010. – 431 с.

2. Федьков Г. С. Теория и методика обучения изобразительному искусству: учеб. пособие. – Минск: РИВШ, 2015. – 226 с.

3. Козлов В. И. Модель специалиста – учителя изобразительного искусства: моногр. – М.: Прометей, 2001. – 207 с.

ІІІ БАҒЫТ. ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕГІ

ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕР: ТЕОРИЯ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ІІІ СЕКЦИЯ. ИНТЕГРАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ В

ПЕДАГОГИЧЕСОМ ОБРАЗОВАНИИ: ТЕОРИЯ И ТЕХНОЛОГИИ

ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАДАҒЫ ИНТЕРАКТИВТІ ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІНІҢ МАЗМҰНЫ, ТҮРЛЕРІ, МӘНІ

Т. С. Сламбекова - бастауыш сынып мұғалімі У. А. Абдинагиева-бастауыш сынып мұғалімі

«Ақтөбе қаласының №27 орта мектеп-лицейі» ММ

аbdinagieva86@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Білім берудегі инновациялық процесс – оқу тәжірибесін жетілдіру, инновацияларға негізделген білім беру жүйесін дамыту. Инновациялық процесс жаңаның мазмұны мен ұйымдастырылуының қалыптасуы мен дамуын баяндалған.

Түйінді сөздер: технология, инновация, оқу үдерісі, жаңа педагогикалық технология.

Аннотация: Инновационный процесс в образовании-совершенствование учебной практики, развитие системы образования, основанной на инновациях. Инновационный процесс отражает становление и развитие содержания и организации нового.

Ключевые слова: технологии, инновации, учебный процесс, новые педагогические технологии.

Annotation: The innovation process in education is the improvement of educational practice, the development of an education system based on innovation. The innovation process reflects the formation and development of the content and organization of the new.

Keywords: technologies, innovations, educational process, new pedagogical technologies.

Білім мазмұнын жаңғырту – сапалы білім, жарқын болашаққа негізделген. Қай кезеңде, қай қоғамда болмасын жеке тұлғаның қалыптасуы ұстаздан басталады. Білім саласында түбегейлі өзгерістер ұстазға үлкен жауапкершілікті талап етеді. Өздігінен білім алатын, жан – жақты ізденетін алдағы өмір жолын өзі болжай алатын тұлға тәрбиелеу – ұстаз қолында.

Заманауи қоғамның зиялы азаматын білім беру сана әуелеті жоғарғы дамыған, сын тұрғысынан жаңаша ойлай білетін, рухы мықты, өз білімін қоғамның алға басуына жұмсай алатын адам тәрбиелеу. Бағдарлама оқушының төрт тілдік дағдысын: тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым жетілдіруге бағытталған. Бұл төрт дағды оқу жоспарында «Шиыршық әдісімен» орналастырылған және бір – бірімен тығыз байланысты[1].

Бүгінгі күні барлық елдер жоғары сапалы білім жүйесімен жұмыс істеуде. Өйткені қазіргі заманда елдің бәсекеге қабілеттілігі оның азаматттарының парасаттылығымен анықталады, сондықтан білім беру жүйесі болашақтың талабына сәйкес дамуы тиіс. Оқушыларды заманауи әдіс – тәсілдермен оқытып, ой – өрісі кең, саналы, еркін азамат етіп тәрбиелеу қажеттілігі де осы себептен туындап отыр. Зерттеулік білік пен дағдылар адамға тек ғылыми жұмыспен айналасқанда ғана емес, сонымен бірге оның басқа да қызмет аясында қажет. Ал шығармашылық – зерттеушілік ізденіс кез – келген кәсіптің ажырамас бөлігі болып табылуда. Баланы зерттеушілік іс – әрекетке дайындау, зерттеулік ізденістің біліктері мен дағдыларына үйрету қазіргі кезде білім берудің маңызды міндеті болып табылады.

Қазіргі таңдағы негізгі мақсат – жан – жақты білімді, өмір сүруге бейім, ой – тұлғасы бар, адамгершілігі жоғары, қабілетті жеке тұлғаны яғни еліміздің патриотын қалыптастыру. Қорыта келгенде, оқушылардың шығармашылығын, ізденушілігін дамытып, әрқайсысына жеке тұлға ретінде қарап, олардың өздеріне деген сенімін, білімге ынтасын арттыруға үлесімді қосудамын. Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсыновтың «Ұстаз үздіксіз ізденгенде ғана, шәкірт жанына нұр құя алады», - деген сөзі ізденімпаз, жаңаша ұстаздарға арналғандай. Мұны әрбір мұғалім жадында сақтауы тиіс.

Әлемдік деңгейдегі білім берудің қазіргі парадигмасы оқыту әдістерін тұлғааралық қарым-қатынасқа бейімделіп оқушылар мен оқу нәтижелеріне бағытталған. Сондықтан оқушы мұғалімнің түсіндірмесін зерттемей-ақ, өзінің өмірлік тәжірибесіне сүйене отырып, шығармашылық тапсырмалар негізінде танымдық «жаңалықтарды» ашуға дайын болуы керек. Нәтижесінде оқушының дүниетанымы кеңейіп, өзіндік пікірі мен көзқарасы қалыптасуы керек[1].

Еліміздің демократиялық даму жолын таңдауына байланысты қоғамды шешім қабылдау үдерісіне тартудың маңыздылығы артты. Осы бағыттағы оқушылардың белсенділігін арттыруға мүмкіндік беретін әдістемелік тәсілдер интерактивті деп аталады. Бұл әдістерді қолдану оңай болып көрінгенімен, олардың өзіндік ерекшеліктері мен қиындықтары бар.

Интерактив сөзі өзара әрекеттесу дегенді білдіреді. Сондықтан интерактивті оқыту әдістері тұлғааралық қарым-қатынасқа негізделген.

Сонымен қатар сапалы білім алудың алғы шарты болып табылатын танымдық белсенділік пен ізденіс дербестікті қалыптастырып қана қоймай, оны дамытады.

Интерактивті оқыту әдістерінің дәстүрлі оқыту әдістерінен айырмашылығы – оқу үрдісінде оқушылар өмірлік тәжірибе, талдау және мәліметтер жинау арқылы өзінің жеке және кәсіби қабілеттерін еске түсіре алады. Дегенмен, интерактивті оқыту қажетті ақпаратты алу үшін көп уақытты қажет етеді, жаңа және күрделірек бағалау критерийлерін пайдаланады және оқушылардың когнитивті басқаруында тәжірибесі аз мұғалімдерге көптеген қиындықтар туғызады.

Оқытудың интерактивті әдістерін тиімді пайдаланып, алға қойған мақсатқа жету үшін өз талаптарыңызға сай белсенді оқытудың алғы шарттарын орындау қажет.

Интерактивті оқыту тиімділігінің сыртқы көрсеткіштері оқушылардың өзара әрекеттесуге ұмтылуы, өзара әрекеттесу ережелерін тану, топтық рефлексияны

дамыту, ұжымдық ынтымақтастық пен ішкі нәтижелік көрсеткіштерді қалыптастыру, міндеттер мен құқықтарды түсіну болып табылады.

Білім берудегі инновациялық процесс – оқу тәжірибесін жетілдіру, инновацияларға негізделген білім беру жүйесін дамыту. Инновациялық процесс жаңаның мазмұны мен ұйымдастырылуының қалыптасуы мен дамуын көрсетеді.

Сонымен, инновациялар әр түрлі тұрғыдан қарастырылады – технологиямен, экономикалық дамумен, саяси мәселелермен, педагогикалық процестегі өзгерістермен және т.б.

Психологтардың пікірінше, оқушылар білімді төрт түрлі жолмен алады: дайын білім алу, зерттеу барысында жаңалық ашу, әртүрлі жағдайлардың әсерін сезіну және синтездеу арқылы өнімді дамыту немесе жасау. Оқытудың интерактивті әдістері оқушыларға рөлдік ойындар арқылы әртүрлі жағдаяттардың әсерін сезінуге, әртүрлі білімді синтездеу арқылы шығармашылық өнім жасауға, әртүрлі жағдайлар мен деректерді талдауға және зерттеуге мүмкіндік береді.

Топтың көлемі оқу немесе өзара әрекеттесу сапасын анықтамайды. Өзара әрекеттесу әдісінің маңызды ерекшелігі – оқушылардың өзара әрекеттесу арқылы оқу дағдыларын меңгеруі[2].

Сабақта мұғалім мен оқушының өзара әрекеттестігінің жоғары деңгейіне қол жеткізілсе, оны «интерактивті» деп атайды. Интерактивтi сөзi – ағылшын тiлiнен аударғанда, inter – аралық, бiрнеше, action – әрекет дегендi бiлдiредi. Өзара әрекеттестiк әдетте, белгiлi бiр мәселенi шешу, ол шешiмнiң тиiмдiлiгi туралы әңгiмелесу, талқылау түрiнде өтедi.

Ең бастысы, мәселені шешу процесі жауаптан маңыздырақ екенін түсіну маңызды. Бұл интерактивті әдістің мақсаты тек ақпарат беру ғана емес, сонымен қатар оқушыларды өз бетімен жауап табуға үйрету.

Оқытудың интерактивті әдістерін қолданатын оқушылар тек ақпараттан тұратын және олардың қатысуынсыз орындалатын әрекеттер оқушылардың есте сақтауын қиындатады, ал оқушылар құрбыларының идеяларын пайдалана алмайды. Біз өз қолымызбен істеген нәрселердің тек 80%, оқығандарымыздың 20% және естіген нәрселердің 10% есте сақтайтынымызды көрсететін зерттеу нәтижелерін жиі естиміз.

Зерттеудің төрт бағыты бар екені белгілі:

• оқушының өз бетімен ізденуіне мүмкіндік беру;

• оқушыларды топтық оқытуға жағдай жасау;

• өтініш берушінің өзін-өзі бағалауы немесе өзара бағалауы;

• іс-әрекет барысында білімді меңгеруге жол ашу.

Жағажайда жүзуді үйрену мүмкін болмағаны сияқты, дайын білімді меңгеру арқылы қажетті дағдыларды меңгеру мүмкін емес. Сондықтан оқушылардың дағдыларды арнайы кабинеттерде меңгеруі маңызды. Ол үшін оқыту оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеуіне бағытталуы керек.

Оқытудың мақсаты – білу емес, үйрену.

Жоғарыда айтылғандардың барлығын «оқу» ұғымына қолдануға болады. Яғни, оқыту – бұл қажетті дағды, өйткені ол интеллектуалдық тәуелсіздіктің негізі болып табылады және барлық дамыған және дамушы елдердің азаматтарына қажет.

Белсенді оқыту кезінде оқушы пассивті оқытудан гөрі оқу әрекетінің субъектісі болып табылады, мұғаліммен диалогқа түседі, шығармашылық, ізденіс, проблемалық тапсырмаларды орындай отырып, танымдық процеске белсенді қатысады [4].

Оқытудың белсенді әдістері табысты қалыптастыруға мүмкіндік береді:

• топта бейімделу қабілеті;

• жеке байланыс орнату, ақпарат алмасу мүмкіндігі;

• топтың іс-әрекетіне жауапкершілікті алуға дайын болу;

• идеяларды, жобаларды алға қою және тұжырымдау қабілеті;

• ақылға қонымды тәуекелдерді қабылдауға және стандартты емес шешімдер қабылдауға дайын болу;

• қателер мен қате есептеулердің қайталануын болдырмау мүмкіндігі;

• өз ойын анық және дәлелді жеткізе білу;

• жасалған қадамдардың салдарын болжай білу;

• өз іс-әрекетін және уақытын тиімді басқара білу. Интерактивті оқыту дегеніміз:

• «оқушының оқу ортасымен, оқу ортасымен өзара әрекеттесуіне негізделген, игерілген тәжірибе аймағы ретінде қызмет ететін оқу»;

• «адамдар арасындағы қарым-қатынас пен өзара әрекеттесу психологиясына негізделген тренинг»;

• «білім диалог арқылы бірлескен іс-әрекетте алынатын танымның бірлескен процесі ретінде түсінілетін оқыту».

Интерактивті оқыту әдістері тұлғаға бағытталған әдіске барынша сәйкес келеді, өйткені олар бірлескен оқытуды (ұжымдық, бірлескен оқыту) қамтиды және оқушы да, мұғалім де білім беру процесінің субъектілері болып табылады. Мұғалім көбінесе оқу үрдісін ұйымдастырушы, топ жетекшісі, фасилитатор, оқушының бастамашылдығына жағдай жасаушы ретінде ғана әрекет етеді. Интерактивті оқыту оқушылардың өз тәжірибесіне, олардың игерілген кәсіби тәжірибе саласымен тікелей әрекеттестігіне негізделген.

Интерактивті білім беру технологияларын қолдана отырып оқыту оқу процесінің әдеттегіден өзгеше логикасын болжайды: теориядан практикаға емес, жаңа тәжірибені қалыптастырудан оны қолдану арқылы теориялық түсінуге дейін.

Панина Т. С. және Л. Н. Вавилова [5] интерактивті оқытудың келесі жалпы нәтижелері мен әсерлерін ажыратады:

1. Оқытудың интерактивті әдістері практикалық міндеттерді шешуде білімді түсіну, меңгеру және шығармашылықпен қолдану процесін белсендіруге мүмкіндік береді. Тиімділік оқушыларды білімді алу ғана емес, сонымен қатар тікелей пайдалану процесіне белсендірек тарту арқылы қамтамасыз етіледі. Интерактивті оқытудың нысандары мен әдістері жүйелі түрде қолданылса, онда оқушылар ақпаратты игерудің өнімді тәсілдерін дамытады, қате болжам жасау қорқынышы жойылады (өйткені қате теріс бағалауды тудырмайды) және мұғаліммен сенімді қарым-қатынас орнайды.

2. Интерактивті оқыту қатысушылардың талқыланатын мәселелерді шешуге деген ынтасын және қатысуын арттырады, бұл қатысушылардың кейінгі ізденіс

белсенділігіне эмоционалдық серпін береді, оларды нақты іс-әрекеттерге итермелейді, оқу процесі мазмұнды болады.

3. Интерактивті оқыту әдеттен тыс ойлау, проблемалық жағдайды, одан шығу жолдарын өзінше көре білуді қалыптастырады; өз ұстанымдарын, өмірдегі құндылықтарын негіздеу; қарсыластарына төзімділік пен мейірімділік таныта отырып, басқа көзқарасты тыңдай білу, ынтымақтастық орнату, серіктестік қарым- қатынасқа түсу сияқты қасиеттерді дамытады.

4. Оқытудың интерактивті әдістері іс-әрекетті ұйымдастыру әдістерін беруге, іс-әрекеттің жаңа тәжірибесін алуға, оны ұйымдастыруға, қарым-қатынасқа, тәжірибеге мүмкіндік береді. Интерактивті іс-әрекет білім, білік, дағдыларды, белсенділік пен қарым-қатынас әдістерін арттыруды ғана емес, сонымен қатар оқушылардың жаңа мүмкіндіктерін ашуды қамтамасыз етеді, білім беру үдерісіне қатысушыларды қосу арқылы құзыреттіліктерді қалыптастыру мен жетілдірудің қажетті шарты болып табылады.

5. Оқытудың интерактивті технологияларын қолдану білімнің игерілуін бақылауды және алынған білім, білік, дағдыны әртүрлі жағдайларда қолдана білуді икемді және адамгершілікке айналдыруға мүмкіндік береді.

6. Белгілі бір оқушы үшін нәтиже:

   • білім беру ортасымен өзара әрекеттестікте білім беру мазмұнын белсенді дамыту тәжірибесі;

   • жеке рефлексияны дамыту;

   • оқу әрекетінің жаңа тәжірибесін, тәжірибелерін меңгеру.

7. Білім беру микротобы бойынша нәтиже: шағын топта қарым-қатынас және өзара әрекеттесу дағдыларын дамыту;

топтың құндылық-бағдарлық бірлігін қалыптастыру;

• жағдайға байланысты әлеуметтік рөлдерді икемді өзгертуге ынталандыру;

• моральдық нормалар мен бірлескен әрекет ережелерін қабылдау;

• топтық рефлексия процесінде талдау және интроспекция дағдыларын дамыту;

• қақтығыстарды шешу, ымыраға келу қабілеттерін дамыту.

1. «Мұғалім-топ» жүйесі бойынша нәтиже:

   • оқу процесін ұйымдастыруға стандартты емес қатынас;

   • оқу материалын көп өлшемді меңгеру;

   • тек оқуда ғана емес, сабақтан тыс жағдайларда да тұлға аралық әрекеттестікке мотивациялық дайындықты қалыптастыру.

Әдебиеттер тізімі:

1. Бұзаубақова К.Ж.. Жаңа педагогикалық технология. (Оқулық) Тараз. ТарМУ, 2003ж

2. Қабдықайыров Қ. Инновациялық технологияларды диагностикалау. – А., 2015

3. Масалков, И. К. Стратегия кейс стади: методология исследования и преподавания: учебник для вузов / И. К. Масалков, М. В. Семина. — М. : Академический Проект ; Альма Матер, 2011. — 443 с.

4. Панина, Т. С. Современные способы активизации обучения : учебное пособие

/ Т. С. Панина, Л. Н. Вавилова ; под ред. Т. С. Паниной. — 4-е изд. стер. — М.

: Издательский центр «Академия», 2008. — 176 с.

5. Ступина, С. Б. Технологии интерактивного обучения в высшей школе: учебнометодическое пособие / С. Б. Ступина. — Саратов : Издательский центр «Наука», 2009. — 52 с.

ЖОҒАРЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Г. Р. Бахтиярова - п.ғ.к., профессор

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Педагогика, психология және бастауыш оқыту кафедрасының меңгерушісі

Д. Е. Бурибаев -педагогика ғылымдарының магистрі

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті 8D01301 – Бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі ББ докторанты

dau_27.94@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада "технология" ұғымына әртүрлі тәсілдер талданады, педагогикалық технологиялардың тарихи-теориялық және практикалық аспектілері қарастырылады, жоғары кәсіптік білім беру жүйесінде педагогикалық технологияларды қолдану ерекшеліктері баяндалады.

Түйінді сөздер: педагогикалық технологиялар, жоғары мектептегі білім беру процесі, проблемалық оқыту, жобалық оқыту, ойын технологиялары.

Аннотация: В статье анализируются различные подходы к понятию

«технология», рассматриваются историко-теоретические и практические аспекты педагогических технологий, раскрываются особенности использования педагогических технологий в системе высшего профессионального образования.

Ключевые слова: педагогические технологии, образовательный процесс в высшей школе, проблемное обучение, проектное обучение, игровые технологии.

Annotation: The article analyzes different approaches to the concept of

«technology», discusses theoretical and practical aspects of teaching technologies, discloses the use of educational technologies in higher professional education.

Keywords: pedagogical technologies, educational process in higher education, problem-based learning, project-based learning, game technologies.

Соңғы жылдары білім беру әлемдік қауымдастыққа интеграциялануына байланысты айтарлықтай өзгерістер болып жатыр. Жоғары білім беруді дамытудың қазіргі заманғы үрдістері жоғары мектепте білім беру процесін ұйымдастыру тәсілдерінің өзгеруін айқындайды. Бірыңғай білім беру кеңістігін құру, деңгейлік білім беру жүйесін енгізу, жаңа білім беру стандарттарына көшу педагогикалық процесті ізгілендіру идеясына қайта бағдарлау және жоғары оқу

орнында білім беру процесін ұйымдастырудың жаңа тәсілдерін іске асыру қажеттілігін негіздейді.

Осы орайда, білім беруді ізгілендіру әр білім алушының даралығын, танымдық қызығушылықтарын, жеке қасиеттерін тиімді дамытуды қамтамасыз ететін оқыту мен тәрбиелеудің мазмұнын, технологияларын, нысандары мен әдістерін жобалауға бағытталған. Бұл жағдайда жоғары мектеп оқытушысының рөлі өзгереді, ол ғылыми білімнің аудармашысы, жеткізуші функциясын ғана емес, сонымен қатар оқытудың оңтайлы стратегиясын таңдай білу, үздіксіз өзін-өзі тәрбиелеуге және өзін-өзі жүзеге асыруға дайын түлектерді дайындауға бағытталған инновациялық білім беру технологияларын тиімді пайдалану. Жоғары мектептің білім беру процесіне технологиялық инновацияларды енгізу жоғарыда аталған міндеттерді шешуге көмектеседі [1].

Технологиялар дегеніміз – белгілі бір білімді ғана емес, сонымен бірге оларды алу дағдыларын да игеруді қажет ететін білім беру стратегиялары, бұл білім беру процесінің ерекше әдістемелік жабдықталуын білдіреді. Бұл ұғым ғылыми лексикаға еніп, ХХ ғасырдың екінші жартысында педагогикалық ғылым мен білім беру практикасының меншігіне айналды. барлық жерде басталған реформалар, білім берудің мазмұны мен әдістемелік жүйелерін жаңарту не үшін, нені оқыту керек және қалай оқыту керек деген сұрақ туғызды, бірақ оқытудың тиімді нәтижесін қалай қамтамасыз ету керек?

Қазіргі уақытта "педагогикалық технология" ұғымы екіұштылықпен түсіндірілетін осы мәселе бойынша көптеген жұмыстар бар, сонымен қатар зерттеушілердің пікірлері кейде диаметрлі түрде қарама-қайшы келеді. Сонымен, ғалымдардың бір тобы бұл тұжырымдаманы еркін түрде кеңінен түсіндіреді, оны жүйемен анықтайды және цем-де біліммен байланыстырады. Басқалары, керісінше, технология педагогикалық техниканың, педагогикалық техниканың белгілі бір жиынтығы деп санай отырып, тұжырымдаманың жұмысының тар сипатын атап өтеді. Үшінші зерттеушілер бұл тұжырымдаманы бастапқы мағынасымен байланыстырады және технологияны өнер, шеберлік ретінде ұсынады. Ғалымдардың тағы бір тобы өз анықтамаларында білім беру процесін басқару мәселелеріне баса назар аударады.

Педагогикалық технология – бұл нақты ойластырылған және біртұтас мазмұнға, түрлерге, әдістерге, формаларға, құралдарға, әдістерге қол жеткізуді және бағалауды қамтамасыз ететін әдістер. Технология-бұл мақсат пен нәтиже арасындағы барлық нәрсе. Бұл процесте технологияны жүзеге асыратын оқытушының біліктілік деңгейі ерекше орын алады [2].

Жалпы алғанда, кез-келген технология белгілі бір өлшемдерге сәйкес келуі керек. Зерттеушілердің пайымдауынша келесі критерийлер анықталған: тұжырымдамалық, процедуралық, басқарушылық, өнімділік. Қазіргі жағдайда білім беру процесінде жоғары нәтиже беретін, шығындар бойынша оңтайлы және қолданысқа ыңғайлы педагогикалық технологиялар құнды болып табылады, бұл ретте олар мемлекеттік білім беру стандарттары қоятын талаптарға қол жеткізуге кепілдік береді [3]. Сондай-ақ, оқу процесінің технологиялылығы білім беру процесін толығымен басқаруға мүмкіндік береді.

Бүгінгі таңда жоғары білімнің дамуы жоғары мектепте педагогикалық технологияларды таңдауды анықтайтын келесі тенденциялармен анықталады [4]:

1. Білім беру стандарттары өзге технологиялық жарақтандыруды талап ететін білім берудегі құзыреттілік тәсілге негізделеді. Білім алушыларды кәсіби даярлаудың мақсаты – жеке тұлғаның интегративті сапасы ретінде кәсіби құзыреттілікті қалыптастыру. Мұндай мақсатты ұстаным студенттерді оқу процесінде кәсіби мәселелерді шешу тәсілдерімен, атап айтқанда: жағдайларды талдау технологиясы, кейс-әдіс, миға шабуыл, имитациялық ойындарды ұйымдастыру, студенттердің ғылыми-зерттеу жұмыстарымен таныстыруға мүмкіндік беретін таңбалық-контекстік оқыту технологияларына бағдарлауды анықтайды.

2. Кредиттік жүйеге көшу студенттердің білім берудегі субъективтілігі мен дербестігінің маңыздылығын арттырды. Сәйкесінше, оқу процесінде жоғары білімді игеру үшін студенттердің тәуелсіз қызметін ұйымдастыруға мүмкіндік беретін технологиялар баяу болуы керек. Бұл білім беру нәтижелерін балдық- рейтингтік бағалау технологиясы, сынақ тапсырмаларын шешу, сыни ойлауды дамыту, портфолио технологиясы, авторлық позицияны қалыптастыру технологиясы.

3. Қазіргі әлемдегі ақпараттың өсіп келе жатқан рөлі әртүрлі ақпарат көздерімен жұмыс істеу тәсілдерін дамытуды талап етеді. Бұл сыни ойлауды дамыту технологиясын, ақыл-ой белсенділігінің карталарын, ақпараттық технологияларды таңдауға әкелді.

4. Іскерлік қарым-қатынастың тиімді деңгейіне жету қажеттілігі. Топтық өзара іс-қимылды (топтық жұмысты) ұйымдастыру, ұжымдық оқыту тәсілі, пікірталастарды, пікірталастарды, имитациялық және имитациялық емес ойындарды ұйымдастыру, оқытудың интерактивті әдістері технологиясын, тренингтерді ұйымдастыру технологиясын қолданған орынды.

5. Білім берудің ғылымды қажетсінуін арттыру. Бұл мәселені шешу үшін студенттерді әртүрлі өнімді іс-шараларға, ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру технологияларына, шығармашылық қызметті ұйымдастыруға қосатын технологияларды белсенді пайдалану қажет.

Технологияларды қолданудың дұрыстығын анықтайтын шарттардың қатарына мыналар жатады:

• білім алушылардың психофизиологиялық ерекшеліктерін есепке алу;

• оқытушының кәсіби және жеке қасиеттері;

• жалпы білім беру ұйымында және атап айтқанда топта тұрақты психологиялық атмосфераны құру;

• оқытушының білім алушылармен сенімді байланыс орнату, белгілі бір пәнге деген қызығушылық қалыптастыру қабілеті;

• шығармашылық-бағытталған білім беру ортасын құру.

Жоғары мектептегі білім беру процесі іздеу және зерттеу технологияларына ұмтылады, сонымен бірге ситуациялық дизайнды, ойын модельдеуді, оқу міндеттерін өмірлік және кәсіби проблемалар контекстіне қосуды қарастырады. Дәстүрлі оқыту кезінде оқытушы дайын білімді хабарлайды (жаңа материалды түсіндіреді, жаңа позицияларды көрсетеді, оларды мысалдармен, суреттермен

нығайтады, осы материалды түсінуге тырысады, оны бұрын білгендермен байланыстырады, ассимиляция дәрежесін тексереді). Оқытушының қызметі түсіндірме және иллюстрациялық сипатқа ие, яғни білімнің «аудармашысы» болып табылады. Өз кезегінде студенттер хабарлауды қабылдайды, түсінеді, есте сақтайды, көбейтеді, жаттығады, олардың қызметі репродуктивті болып табылады.

Ал іздеу-зерттеу технологиялары, керісінше, білім алушыларға белгілі бір проблемалық мәселелерді және ситуацияларды шешуде өз бетінше дағдыларды игеруге мүмкіндік береді. Олардың мәні мынада: білім алушылардың бұрын алған білімдері мен іс-қимыл әдістерінің жетіспеушілігін анықтау және түсіну, оқу міндетін қою, оқытушымен бірлескен іздеу қызметі, бағалау, табылған әдісті негіздеу және өз іс-әрекетін өзін-өзі бағалау. Білім алушылар зияткерлік еңбек процесінен, қиындықтар мен табылған шешімдерді, болжамдар мен түсініктерді жеңуден қанағаттануды сезініп, өз бетінше білім іздейді.

Оқытушы бұл ретте ұйымдастырады, қоршаған ортаға студент мүмкіндігі деңгейді көтерудің бір құралы және жеке ерекшеліктеріне сәйкес. Ол бірлескен іздеудің мүшесі, оның ұсыныстары сыни талдау мен бағалауға ашық болуы керек [5]. Дәстүрлі дидактикада кез – келген педагогикалық технологияның негізі түсіндіру болып табылады, негізгі идея түсіндіруден түсінікке, монологтан диалогқа, әлеуметтік бақылаудан дамуға, басқарудан өзін – өзі басқаруға көшу болып табылады. Шығармашылық, зерттеушілік ізденіс жоғары мектепте студенттердің өмір сүруінің негізгі тәсілі болып табылады.

Іздеу қызметінің негізгі нысаны диалог болып табылады, оның барысында оқу тапсырмасының мазмұны анықталады және шешу жолдары талданады. Студенттерді бақылау процесінде мұғалім біртіндеп оның "танымдық портретін" жасайды, оның ішінде оқу іс-әрекетінің мотивациялық-қажеттілік, эмоционалды және операциялық жақтарының ерекшеліктері. Іздестіру-зерттеу технологияларын іске асырудың күшті жағы студенттердің іс-әрекеттерін, тәжірибесін, мотивтері мен қажеттіліктерін қайта құруға мүмкіндік беретін өз қызметін түсінуі болып табылады.

Жоғары мектептің білім беру процесінде кейбір технологияларға тоқталайық: проблемалық және жобалық оқыту, ойын технологиялары. Жобалық оқыту технологиясы өнімді білім беру жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады және жаңа білімді, дағдыларды, шығармашылық іс-әрекеттерді өз бетінше алуға және қолдануға бағытталған. Оған зерттеу, іздеу, проблемалық, коммуникативті әдістердің жиынтығы, мәні бойынша шығармашылық кіреді. Жобалық оқыту технологиясы белсенді негізде оқытуды құруды ұсынады: студенттер тақырыпты таңдайды, рөлдерді бөледі, ақпаратты талдайды, нәтижелерді талқылайды, қателермен жұмыс істейді.

Оқу шығармашылық жобасы-бұл идеядан оны жүзеге асыруға дейінгі, мұғалімнің кеңес беруімен орындалатын дербес әзірленген және дайындалған өнім. Сонымен, университетте жобалардың келесі түрлерін қолдануға болады: зерттеу; шығармашылық; байланыс; әлеуметтік маңызды. Ғылыми-зерттеу жобаларымен жұмыс студенттердің инновациялық қызметке дайындығын қалыптастырады. Жобалық қызмет барысында проблемаларды шешу үшін олар

бұрын алған білімдерін қолданады және жаңаларын алады. Оқытушы жоба тақырыбын қалыптастыруға және дамытуға, әр қатысушыға жеке тапсырмаларды жоспарлауға және жоспарлауға көмектеседі [6].

Проблемалық оқыту – бұл оқытушымен диалог арқылы білімді игеруді қамтамасыз ететін оқыту түрі. Оқу материалын түсіндірудің мәні оқытушы білімді дайын түрде хабарламайды, бірақ студенттерге проблемалық міндеттер қояды, оларды шешудің жолдары мен құралдарын іздеуге итермелейді. Мәселенің өзі жаңа білім мен әрекет ету әдістеріне жол ашады, ал жаңа білім ақпарат үшін емес, мәселелерді шешу үшін беріледі. Талдау негізінде проблемалық жағдай проблемалық мәселелерді немесе сұрақтарды қоятын проблемалық міндетке айналады. Проблемалық сұрақты тұжырымдау кезінде оның болуы керек екенін ескеру қажет: студенттерге қиындық туғызу қиын, сонымен бірге жауапты өз бетінше табуға болады; қызықты, бірақ ғылымның логикасына сәйкес; кең және ғылыми дау тудырады. Әрі қарай, проблемалық мәселелер сериясы проблемалық мәселені шешудің жолдары, құралдары мен әдістері қарастырылатын нәтижені іздеу моделіне айналдырады.

Жоғары оқу орнындағы іскерлік, оқу-рөлдік, дидактикалық ойындар, тренинг- ойындар кәсіби-шығармашылық ойлауды және болашақ мамандардың кәсіби мінез-құлық дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Сабақтың ойын формасы оқу іс-әрекетін ынталандыру құралы ретінде әрекет ететін ойын әдістері мен жағдайлары арқылы жасалады. Күрделілік ойын формаларының әртүрлілігімен, серіктестердің оларға қатысу тәсілдерімен және оны жүзеге асыру алгоритмімен анықталады. Ойын барысында өмірге берілген әлеуметтік топтардың мінез-құлық ережелері мен рөлдері игеріледі; топтардың, аналог-ұжымдардың, миниатюрадағы әртүрлі әлеуметтік институттардың мүмкіндіктері қарастырылады; бірлескен ұжымдық іс-әрекет дағдылары алынады. Психологиялық және кәсіби бағыттағы пәндердің пәнаралық байланыстарына сүйене отырып, іскерлік ойын студенттердің болашақ кәсіби қызметінің пәндік-әлеуметтік мазмұнын қалпына келтіру құралы болып табылады.

Қазіргі білім жеке тұлғаны дамытуға, оның мүмкіндіктерін, таланттарын ашуға, өзін-өзі тануды, өзін-өзі тануды қалыптастыруға бағытталуы керек. Студенттің жеке тұлға ретінде дамуы және оның әлеуметтенуі оның нормативтік әрекетін игеру арқылы ғана емес, сонымен бірге өзінің дамуының маңызды көзі ретінде субъективті тәжірибені үнемі байыту, қайта құру арқылы жүреді [7]. Оқыту білім беруді (ассимиляцияны) қамтамасыз ететін студенттің субъективті қызметі ретінде процесс ретінде өрбуі керек, оның табиғатын, психологиялық мазмұнын көрсететін тиісті терминдерде сипатталуы керек; оқытудың негізгі нәтижесі тиісті білім мен дағдыларды игеру негізінде танымдық қабілеттерді қалыптастыру болуы керек, өйткені мұндай оқыту процесінде өзіндік құнды білім беру қызметіне белсенді қатысу жүреді, оның мазмұны мен формалары студенттерге білімді игеру кезінде өзін-өзі тәрбиелеу, өзін-өзі дамыту мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек.

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, университеттің білім беру процесінде технологияларды енгізудің негізгі маңызды сипаттамаларын бөліп көрсетуге болады:

• әр пәнге бастамашылық пен дербестік көрсетуге мүмкіндік беретін қарым- қатынастың педагогикалық жағдайларын жасау; студенттер мұғаліммен диалогта ынтымақтасады, талқылайды, өз ойларын айтады, мазмұнымен бөліседі;

• білім алушыларға оқу іс-әрекеттерінің реттілігі мен сабақта жұмыс істеу қарқынын таңдауды қамтамасыз ету. Сонымен қатар, бұл еркіндік емес, еркіндік, сондықтан тұрақты және объективті бақылау, кедергісіз басқару маңызды;

• проблемалық шығармашылық тапсырмаларды қолдану, топтық және жеке жұмысты үйлестіру;

• студенттерді өз қызметін талдауға, өзін-өзі бақылауға, өзіне және басқаларға қатысты бағалау әрекеттеріне үйрету;

• орындалған жұмыстың кезеңдерін талқылау, түпкілікті нәтижені ғана емес, оған қол жеткізу процесін де бағалау; жауаптың дұрыстығын ғана емес, оның өзіндік ерекшелігін, орындау дербестігін талдау.

Осылайша, кәсіптік оқытудың әрбір нақты жағдайында оқытушы кәсіби оқыту мәселесін шешудің оңтайлылығы мен тиімділігін қамтамасыз ету проблемасына тап болады. Біз осы жағдайда ең қолайлы оқыту технологиясын таңдай білуіміз керек және ең бастысы оны студенттермен жұмыс жасауда жоғары тиімділікті қамтамасыз ете білуіміз керек. Біз бұл жерде Н. В. Бордовскаяның пікірімен ортақтаспыз. "Ең қатаң аспаптық технологияны адам мазмұны мен мағынасымен толтыру керек, оған өмір сыйлау керек, оны белгілі бір дәрежеде авторлық ету керек, субъектілердің, топтың немесе ұжымның жеке-жеке ерекшеліктерін, нақты өмір ортасы мен білім беру ортасының жағдайларын, мұғалімнің ерекшеліктерін ескеру керек" [8].

Әдебиеттер тізімі:

1. Останина С. А. Организация самостоятельной работы студентов творческих вузов в условиях реализации ФГОС ВПО третьего поколения // Известия Волгоградского государственного педагогического университета. 2014. №

6(91). С. 68.

2. Пионова Р. С. Педагогика высшей школы: учеб. пособие. Минск: Университетское, 2008. 256 с.

3. Подласый И. П. Педагогика: в 2 т. Т. 2. Практическая педагогика: учебник для бакалавров. М.: Юрайт, 2013. 799 с.

4. Пионова Р. С. Указ. соч. С. 17–19.

5. Якиманская И. С. Личностно-ориентированное обучение в современной школе. М.: Сентябрь, 2002. 96 с.

6. Шерехова О. М. Критерии и показатели сформированности креативной позиции субъекта творческой деятельности в образовательном процессе вуза

// Научное мнение. СПб., 2013. № 3. С. 161–166.

7. Федорова Е. Н. Ценностно-смысловая парадигма профессиональной педагогической деятельности // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2013. № 8. С. 342–345.

8. Бордовская Н. В. Гуманитарные технологии в вузовской образовательной практике: теория и методология проектирования: учеб. пособие. СПб.: ООО

«Книжный Дом», 2007. С. 150.

ОСОБЕННОСТИ ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО

СОПРОВОЖДЕНИЯ МЕЖЛИЧНОСТНЫХ ОТНОШЕНИЙ ПОДРОСТКА: ВОПРОСЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ

Я.И. Радзицкая - к.п.н., доцент

Кафедры социально-педагогических дисциплин

Д. Куртаева Л. Есмагулова

магистранты ОП 7М01101 Педагогика и психология Кокшетауский университет им. А.Мырзахметова,

г. Кокшетау, jadwiga@inbox.ru

Аннотация: Мақалада баланың табиғи дамуына, оның жас және жеке жетістіктеріне сүйенетін, оның ішкі әлемінің сөзсіз құндылығын тануға мүмкіндік беретін «Тұлғаны психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу» ұғымы қарастырылған. Психологиялық-педагогикалық қолдау тұлғааралық қатынастар мен оқушының күнделікті өмірін ендірудегі қиындықтарды жеңуге көмектеседі.

Түйінді сөздер: психологиялық-педагогикалық қолдау, тұлғааралық қатынастар, жас және жеке жетістіктер, жасөспірімнің ішкі әлемінің құндылығы.

Аннотация: В статье рассмотрено понятие «психолого-педагогическое сопровождение личности», которое опирается на естественное развитие ребенка, его возрастные и личностные достижения, что позволяет признать безусловную ценность его внутреннего мира. Утверждается. что психолого-педагогическое сопровождение помогает преодолеть сложности в встраивании межличностных отношений и повседневной жизни учащегося.

Ключевые слова: психолого-педагогическое сопровождение, межличностные отношения, возрастные и личностные достижения, ценность внутреннего мира подростка.

Annotation: The article examines the concept of "psychological and pedagogical support of the personality", which is based on the natural development of a child, his age and personal achievements, allowing to acknowledge the unconditional value of his inner world. It is stated that psychological and pedagogical support helps to overcome the difficulties in building interpersonal relationships and the daily life of a student.

Keywords: psychological and pedagogical support, interpersonal relations, age and personal achievements, the value of the inner world of a teenager.

В системе образования Республики Казахстан сложилась особая форма поддержки и помощи ребенку в образовательном процессе школы, называемая психолого-педагогическим сопровождением. В данном контексте педагог- психолог не просто человек, который помогает учащемуся найти и принять правильное решение, но и создает необходимые условия для его личностного развития.

Поскольку речь идет об учащихся подросткового возраста, то следует иметь ввиду, что в данный возрастной период ведущими являются межличностные отношения между школьниками, о чем свидетельствуют многочисленные исследования психологов и педагогов: Петровский А.В [1], Мудрик А.В. [2], Фельдштейн Д.И. [3], Дубровина И.В. [4], Кон И.С. [5], Каган М.С. [6],

Коломинский Я.Л. [7], Драгунова Т.В. [8].

Так, данная проблема была рассмотрена: в контексте влияния общения со взрослыми на общение детей со сверстниками [9]; в ходе выделения общего и различного в общении детей со взрослыми и сверстниками [10], в изучении процесса восприятия и понимания человека человеком [11]; в определении основ конструктивного общения [12] и др.

Однако, до настоящего времени остаются актуальными вопросы, связанные с предупреждением проблем, возникающих в личностном развитии школьника, в его социализации, как в «ближнем» круге – среди сверстников, так и в образовательной сфере – с педагогами, а также в профессиональной сфере, связанной с выбором будущей профессии – с родителями.

Практика работы с учащимися поросткового возраста показывает, что в данный период часто наблюдаются изменения в эмоционально-волевой сфере учащихся, проявляющиеся в категоричности суждений, упрямстве, склонности к выстраиванию конфликтых отношений с окружающими, учителями, родителями. Поэтому психолого-педагогическое сопровождение учащегося в данный период должно касаться различных «векторов» его межличностных отношений: в учебной деятельности, в неформальных отношениях со сверстниками и другими людьми.

Отюда перед педгогом-психологом стоят в качестве важнейших задачи, связанные как с оказанием помощи социальных в осознании ребенком проблем, а поиске оптимального их школа решения, так и необходимость предупреждения возникновения проблем в процессе социализации подростка во взаимоотношениях со сверстниками. Преодоление школьником учебных трудностей, разрешение конфликтных ситуаций с учителями также нуждается в участии педагога – психолога.

Сотрудничество с родителями учащихся сопряжено с развитием их психолого-педагогической компетентности (психологической культуры), а взаимодействие с подростками нуждется в информировании их физческие о правах и обязанностях и, когда они в этом нуждаются, - защите их прав и свобод.ти Учитывая изменения происходщие в физическом развитии подростков, которое влияет и на их психологические характеристики, важным является стабилизация их разихиных эмоционального состояния, поскольку именно таким образом будет осуществляться поддержка социальных адекватного психического

качеств и физического развития.

Следовательно, психолого-педагогическое сопровождение выступает здесь как целостный процесс деятельности школьного психолога, который предполагает постоянное и внимательное наблюдение за изменениями статуса ребенка в среде сверстников.

Если обобщить весь объем работы, описанный многими педагогами и психологами и, который должен выполнять школьный педагог-психолог, то его можно представить в следующей схеме:

Психолого-педагогическое сопровождение:

виды (направления) работ

развивающая работа (индивидуальная и групповая)

профилактика

диагностика (индивидуальная и групповая)

консультирование (индивидуальное и групповое)

экспертиза образовательной среды

Рисунок 1. Психолого-педагогическое сопровождение: (виды работ)

(по Безюлёвой Г.В.) [13]

Как видно из рисунка, психолого-педагогическое сопровождении подростка носит системный и непрерывный характера, но эффективность данной системы возможна лишь при условии опоры на позитивный внутренний потенциал учащегося, и при обязательном взаимодействии всех участников педагогического процесса как субъектов деятелльности, а не в одностороннем воздействии педагога-психолога [14].

Понятно, что для профилактиктических мероприятий педагогу-психологу необходимы объективные данные о подростке, которые возможно получить на основе психодиагностики, экспертизы образовательной среды, что в дальнейшем позволит грамотно выстроить консультирование, развивающую, коррекционную работу а также психологическое просвещение и образование субъектов педагогичского процесса.

Поскольку данная информация является конфиденциальной и касается глубинных оснований личности школьника, ее следует использовать лишь в направлении создания наиболее благоприятных условий обучения, воспитания и развития подростков. И здесь школьный педагог-психолог должен работать в очень тесном контакте с учителями, родителями и хорошо знать первичный коллектив учащегося.

Анализ практической деятельности педагога-психолога осуществлялся на базе КГУ “Пескинская средняя школа”, им. Г. Мусрепова, Северо-Казахстанской области и КГУ «Общеобразовательная школа села Бирлестик», Зерендинского района, Акмолинской области, в констатирующем эксперименте принимали участие учащиеся 6-7-х классов.

Если обратиться к изучению практики межличностных отношений подростков, то не трудно заметить, что они не умеют «держать удар» в проблемной коммуникации, поскольку имеют незначительный опыт живого общения, быстро включаясь по любому вопросу в процесс его обсуждения, на деле быстро «сгорают», не находя убедительных аргументов для отстаивания свей позиции, поэтому часто идут на поводу у более сильных спорщиков (42%).

Наблюдая участие подростков в учебной деятельности бросается в глаза неустойчивость внимания школьников-подростков и слабое умение его распределения, хотя переключение внимания можно оценить на хорошо у 47 % обследуемых.

Говоря об особенностях памяти учащихся цифрового поколения, то опыт работы с данной категорией показывает, что в большей степени у них развита кратковременная память, чем долговременная, поскольку есть возможность любую информацию найти в Интернете поэтому даже установка на запоминание новой нужной информации наблюдается у незначительного количества учащихся (32%). Это объясняется еще и тем фактом, что современные подростки больше внимания уделяют вопросу «места», где находится нужная информация, поэтому запоминание содержания уходит на второй план.

Следут также отметить, что подростки, которые много времени проводят в виртуальной среде, как бы отключаются от внешнего мира, слабо реагируют на различные сенсорные сигналы, связанные с изменением температуры в аудитории, внешние раздражители, обращение к ним старших, чувство времени и др. (46 %). То есть, наблюдается изменение их взаимоотношений с окружающей материальной и социальной средой.

Поэтому у таких детей часто возникают проблемы в сфере межличностных отношений, поскольку на них давит избыток информации, который обрушивается на них с детства, что, в свою очередь, влияет и на изменение возрастного развития нервной системы. Это проявляется втом,что подростки легко возбудимы, раздражительны, впечатлительны, в некоторой степени инфантильны, так как в серьезных, «взрослых» ситуациях ведут себя как дети, даже не замечая этого за собой. Следовательно, поскольку в настоящее время процесс социализаци меняется под влиянием новых информационных технологий, педагогу-психологу следует учитывать многообразие факторов, влияющих на подростка, и психолого педагогическое сопровождение организовать таким образом, чтобы их

межличностные отношения складывались максималоно продуктивно и способствовали их личностному развитию.

Список литературы

1. Петровский А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. - М.: Творческая педагогика, 1993. - 425 с.

2. Мудрик А.В. Общение как фактор воспитания школьников. - М.: Просвещение, 1984. - 121 с.

3. Фельдштейн Д.И. Психология современного подростка. - М.: Знание, 1987.

- 381 с.

4. Дубровина И.В. Формирование личности в переходный период: от подросткового к юношескому возрасту. - М.: Просвещение, 1987. - 247 с.

5. Кон И.С. Психология старшеклассника. Пособие для учителя. - М.: Просвещение, 1980 – 189 с.

6. Каган М.С. Мир общения. - М.: Просвещение, 1988. - 315 с.

7. Коломинский Я.Л. Психология детского коллектива. Система личностных взаимоотношений. - Минск: ЕГУ, 2002. - 237с.

8. Драгунова Т.В. Психологические особенности подростка. Возрастная и педагогическая психология. - М.: ВЛАДОС, 2010. - 356 с.

9. Годовикова Д.Б. Влияние общения со взрослыми на общение детей со сверстниками. Исследование по проблемам возрастной и педагогической психологии. - М.: Генезис, 2003. - 308 с.

10. Лисина М.И. Общение детей со взрослыми и сверстниками: общее и различное исследование по проблемам возрастной и педагогической психологии.

- М.: Просвещение, 1980. - 324с.

11. Бодалов А.А. Восприятие и понимание человека человеком. - М.: Просвещение, 2009. - 251 с.

12. Григорьева Т.Г., Ленская Л.З. Основы конструктивного общения. Методическое пособие для преподавателя. - М.: Педагогика, 2007. - 209 с.

13. Безюлёва Г.В. Психолого-педагогическое сопровождение профессиональной адаптации учащихся и студентов: монография. – М.: НОУ ПО Московский психолого-социальный институт, 2008. – 320с.

14. Маркова А.К. Сотрудничество учителя и школьного психолога // Педагогика. – 1994. – № 6, с. 42-48.

ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТЕРІН ДАМЫТУДА ЖОБАЛАУ ӘДІСІНІҢ РӨЛІ

Т.С. Сламбекова - п.ғ.к., профессор Ж. К. Жалимова - магистрант

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

zhalimova78@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін жобалау әдісі арқылы сабаққа белсенділігін арттыру мәселесі талқыланды. Осы мәселені шешу мақсатында көптеген тиімді әдіс-тәсілдер қарастырылды.

Түйінді сөздер: таным, танымдық белсенділік, оқыту, білім алу, жобалау әдісі.

Аннотация: В статье обсуждалась проблема повышения активности учащихся начальных классов к занятиям методом конструирования познавательной активности. С целью решения данной проблемы было рассмотрено множество эффективных методов и приемов.

Ключевые слова: познание, познавательная деятельность, обучение, методы проектирования.

Annotation: The article discussed the issue of increasing the activity of Primary School students in the classroom through the method of designing cognitive activity. In order to solve this problem, many effective methods and techniques have been considered.

Keywords: cognition, cognitive activity, teaching, learning, design methods

Бүгінгі таңда оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру мәселелері өзекті болып отыр. Бұл тақырып педагогика мен психологиядағы көптеген зерттеулерге арналған. Бұл заңды, өйткені оқыту-мектеп алдына қойылған басты міндеттер шешілетін мектеп оқушыларының іс-әрекетінің жетекші түрі: жас ұрпақты өмірге, ғылыми-техникалық және әлеуметтік процестерге белсенді қатысуға дайындау. Тиімді оқыту бастауыш сынып оқушыларынің осы процестегі белсенділік деңгейіне тікелей байланысты екендігі белгілі. Қазіргі уақытта дидактиктер, психологтар бастауыш оқушылардың оқу мазмұнына танымдық белсенділіктерін арттыру және дамыту үшін оқытудың тиімді әдістерін табуға тырысуда. Оқу-танымдық іс-әрекет мәселесі педагогикадағы басымдықтардың бірі болып табылады. Оқу процесінде бастауыш сынып оқушыларының дамуының негізі ретінде олардың оқу-танымдық іс-әрекеті қарастырылады, ол өзін өзгертуге бағытталған баланың іс-әрекетінің ерекше формасы ретінде қабылданады. Бастауыш сынып оқушыларының оқу - танымдық іс - әрекеті екі аспектінің бірлігі болып табылады: оқу және танымдық, онда оқу іс-әрекеті танымның құралы ретінде әрекет етеді. Психологиялық-педагогикалық әдебиеттердегі «танымдық

әрекет» ұғымының мәнін ашуда, Томас Гоббс: « әр зерттеу анықтамадан басталуы керек» - деп дұрыс айтқан. Осылайша, біз таным, белсенділік туралы айтқанда нені білдіретінін анықтауға тырысамыз. Алдымен біз психологиялық -педагогикалық әдебиеттерде кездесетін «таным», «белсенділік», «танымдық белсенділік» ұғымына әр түрлі анықтамаларды қарастырдық.

Таным – қоғамдық тәжірибенің дамуымен тәуелді адам ойлауында шындықтың бейнелену және қайта жаңғыру барысы, нәтижесі әлем жайлы жаңа білімдер болып табылады.

Арнайы ұйымдастырылған таным оқу-тәрбие үдерісінің мәнін құрайды.

Таным – адам санасының әлемді объективті түрде қабылдауы және бұл психикалық үрдесінің бейнеленуі.

Таным – ойлауда шындықтың көрініс табуы, талдау мен елестету процесі, нәтижесінде дүние туралы жаңа білім пайда болады.Сонымен қатар меңгерген білім мен тәжірибенің жиынтығы.

Белсенділік – белсенділіктің қозғаушы күші- қажеттілік пен құштарлық. Өмір сүрудің негізі- қозғалыс пен іс-әрекет болса, оның не қарқынды, не баяу жүруі қажеттілік пен құштарлық шегіне байланысты.

"Танымдық белсенділік – бұл білімге таным ретінде белсенді көзқарастың барлық түрлері; білім ретінде оқытудың мәні мен маңыздылығы; танымдық мотивтердің барлық түрлері (жаңа білімге деген ұмтылыс, оларды алу тәсілдері, өзін-өзі тәрбиелеуге деген ұмтылыс); осы танымдық мотивтерді жүзеге асыратын, олардың эмоцияларына қызмет ететін мақсаттар". Танымдық белсенділік-бұл іс- әрекеттің алдындағы және оны тудыратын жағдай. Танымдық іс-әрекет – нақты шындықтың объектілері мен құбылыстары туралы ақпаратты, сондай-ақ нақты білімді алуға бағытталған субъектінің саналы қызметі.

Танымдық белсенділік – тұлғаның әрекеттік күйі, білімді меңгеру барысында оқуға ұмтылуымен, ақыл-ой кернеуімен, еріктік күш-жігерімен көрінеді. Физиологиялық негізі – бүгінгі күй мен өткеннің тәжірибесі арасындағы келісімсіздік. Психологиядағы белсенділік – адамның сыртқы ортамен қарым- қатынас жасауының сипаты.

Жобалау әдісін құрудың бастамашысы американдық педагог Уильм Херд Килпатрик болды. Бұл жүйе прагматизм мен бихевиоризм психологиясына негізделген.

Әдіс сыныптық-сабақ жүйесін толық алып тастауға, мектеп бағдарламаларының қажеттілігін, мұғалімнің жетекші рөлін жоққа шығаруға бағытталған. Оқыту оқушының өзін қызықтырған мәселені шешу процесінде жүргізілген.

Оқушылар біртіндеп күрделенетін тапсырмалар-жобаларды жоспарлау мен орындау барысында білім алған, олар негізінен, жеке сипатта болып, жеке тәртіпте орындалған.

Сондай-ақ топтық жобалар да болған, онда үлкен мәселе бірқатар ұсақ мәселелерге бөлінген. Әрбір бөлігі шағын жобаны құрған, оны кішігірім бригадалар орындаған. Жалпы сыныптық конференцияда әр бригада шағын жобалар бойынша орындалған жұмыстар туралы есеп берген.

Оқытудың жеке тәсілі ұйымдастыру жүйелерінің әрқайсысына тән сипаттамаларға тоқтамастан, тек олардың жалпы жағымды белгілерін атап өтейік: олар оқушылардың қызығушылықтары мен қабілеттерінің қалыпты дамуына, олардың бастамалары мен өзіндігін, өз бетімен білім алу дағдыларын қалыптастыруға, зерттеу әрекеті дағдыларын сіңіруге ықпал еткен.

Оқытудың жеке тәсілі технологиясының жағымды жақтарының көп болғанына қарамастан, маңызды кемшіліктерден бос емес.

Жобалау әдісі – қандай да бір түрде безендірілген, нақты, айтарлықтай тәжірибелік нәтижемен аяқталуы тиіс мәселені толық өңдеу арқылы дидактикалық мақсаттарға жетудің тәсілі. Жобалау әдісінің негізіне «жоба» ұғымының мәні, оның қандай да бір тәжірибелік немесе теориялық мәнді мәселені шешу арқылы алуға болатын нәтижеге деген прагматикалық бағыты салынған.

Жетілу тұжырымдамасын (физикалық сипаттарды өзгертудің генетикалық тұрғыдан бағдарламаланған бірізді сызбасы) 1920 жылдары АҚШ ғалымы Арнольд Гесселл ойлап тапқан болатын.(Gessell,1925. Жетілу тұжырымдама- сын танымдық дамуға қатысты XX ғасырда еңбектері білім беру саласына айтарлықтай әсер еткен швейцария психологы Жан Пиаже қолданған еді. Пиаже (1932; 1952;1954) танымдық даму қоршаған ортаны түсінуге деген ішкі қажеттіліктен пайда болады деп түсіндіреді. Ол бала ойлау кезеңдерінен өткен сайын интеллектуалдық және моральдық дамуды рет-ретімен іске асырып отырады деп есептеді.

Пиаженің теориясы – адаптация үдерісінде оқушының ойлау қабілеті оның қоршаған ортада алған тәжірибесімен өзара әрекетке түседі деген пікірге сүйенетін жетілу теориясы. Жаңа тәжірибеге тап болған кезде бала қолданатын стратегияларды, дағдыларды және менталдық әрекеттерді сипаттауда Пиаже операциялар, операнттылық деген терминді қолданды. Демек, екіге екіні қағазға жазып қосса да, ойша қосса да ол операция болып есептеледі. Жаңалықтар рет – ретімен ашылады, айталық, нысанды тұрақты деп қабылдағанға дейін, азайтуды немесе қосуды үйрету мүмкін емес. Жаңалықтарды рет – ретімен аша отырып жетістікке жету баяу іске асады және қай жаста болса да балада қоршаған орта туралы көзқарас және өздерінің әлемді қалай зерттеп, қалай әрекет етуі керектігі жайлы нақты бір логика немесе құрылым қалыптасады. Оқиғалар бала қалыптастырған құрылымға (нысандар немесе оқиғалар жайлы идеялар жиынтығы) сәйкес келмеген жағдайда логика өзгереді. Баланың ойлау құрылымында маңызды өзгерістер орын алса, жаңа сатыға қол жеткізеді деп есептеледі.

Пиаже теориясының негізінде ассимиляция теориясы, яғни адамның қалыптасқан стратегиялары мен тәжірибесіне жаңа тәжірибе қосу және аккомодация, яғни жаңа тәжірибе немесе ақпарат нәтижесінде адамның өз стратегиясын немесе тұжырымдамасын жетілдіріп, бейімдеу концепциялары жатыр.

Пиаженің теориясы тиянақтылығымен педагогтарға ұнады. Пиаженің кезеңдік теориясы нормаларға емес, критерийлерге негізделе отырып, танымдық дамуға анықтама береді. (Shayer, 2008). Мәселен, 11+ тесті абстрактілі және формалды ойлай бастайтын жастағы оқушыларға сәйкес келеді. Көп жағдайда

«жаңалық аша отырып оқыту» деп аталатын зерттеу-эксперименталдық әдістер танымдық қайшылыққа алып келетіндіктен, яғни жаңа оқыту орын алуы үшін танымдық құрылымдарға кері әсер ететіндіктен, одан қорытынды шығару да оңай. 1967 жылы бастауыш мектеп мәселесімен айналысқан Плоуден комитетіне осы сияқты даму теориясы ерекше әсер етті, сондықтан да олар оқытудың балаға негізделген тәжірибелік тәсілдемесін қолдады. Алайда қабілет кезеңдерін анықтайтын теория білім алуға дайын болу жөніндегі көзқарастарды, басқаша айтсақ, оқушының білім жайлы тәжірибесі олардың қазіргі түсінік деңгейімен сәйкес келген жағдайда ғана олардың жаңа ақпаратты дұрыс қабылдайтыны туралы экспектацияны анықтап бере алады. Сонымен қатар білім берудің мазмұны мен оқытудың жылдамдығын да анықтайды. Бала болжамды кезеңге жете алмаса, оқыту тым ілгерілеп, баланың деңгейінен озып кетті деп түсінуі керек. Оқушыға берген білім шегінен шығып кетсе, білім беру оқушының күш – қуатынан шектеп отыр дегенді білдіреді. Интеллект тестілері оқытудың жасанды шегінде болса, Пиаженің теориясын қатаң қолдану, жетілуге кері әсерін беруі мүмкін.

Қорыта келе, бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін арттыруда жобалау әдісі нәтижені нақты тәжірибелік іс-әрекетте көруге, түсінуге, қолдануға болатынын көрсетеді. Мәселенің шешімі бір жағынан, жиынтықтарды, әр түрлі әдістерді, оқыту құралдарын қолдануды алдын ала ескерсе, ал екінші жағынан, ғылымның әр түрлі салаларынан, техникадан, технологиядан, шығармашылық салалардан білімді қолдану икемінің, білімнің интегралдануының қажеттілігін болжайды.

Әдебиеттер тізімі:

1. Дүйсенбаев А.Қ Педагогика және психологиядан анықтамалық сөздік- Алматы: «Отан», 2016 . – 286 бет. [162-бет]

2. Стив Бартлетт, Диана Бертон Білім берудегі зерттеулер. Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2020.- 464 бет . [277-281бет]

3. Қаңтарбай С.Е, Жүсіпова Ж.А Ғылыми – Педагогикалық зерттеу әдістемесі Алматы:ЖШС РПБК «Дәуір»2011.- 272 бет. [ 16-бет]

4. Кусаинов Ғ.М, Қағазбаева А.К, Абыканова Б.Т, Айтбаев Д.Б, Нугуманова С.Б Оқыту туралы ғылым және жаңа білім беру практикасы:Оқу- әдістемелік құралы:1-том.-Нұрсұлтан – Алматы: TechSmith баспасы,2019 - 290 бет [ 91- бет]

LEARNING ENVIRONMENT AS A CONDITION FOR FORMING COMMUNICATIVE COMPETENCE

A.S. Massalimova K.Zhubanov Aktobe Regional University aglesmassalimova@gmail.com

Aktobe, Kazakhstan

Аннотация: Шетел тілін оқыту барысында білім алушылар коммуникативті құзыреттілікке ие бола отырып, шетел тілін кәсіби салада қолдана білуді меңгереді алады. Осыған байланысты негізігі құзыреттілікті қалыптастыру өте маңызды. Бұл мақалада білім алушылардың шет тілін оқу барысында меңгеруі қажет негізгі құзыреттіліктерді қалыптастырудағы білім беру ортасының мүмкіндіктері қарастырылған. Болашақ мамандардың коммуникативті қабілеттер, кәсіби мәселелерді шеше білу және шет тілдер арасындағы мәдени қарым-қатынасты жүзеге асыра білу, өзін-өзі тәрбиелеуге дайындығы шешуші факторлар болып табылады.

Түйінді сөздер: құзыреттілік, қабілет, кәсіби, шет тілі, дағды

Аннотация: Целью обучения иностранному языку является приобретение учащимися коммуникативной компетенции и возможности использовать изучаемый язык в профессиональной деятельности. В связи с этим очень важно формирование ключевых компетенций. В данной статье рассмотрены возможности образовательной среды в формировании основных компетенций, которыми должны овладеть обучающиеся в процессе изучения иностранного языка.

Определяющими представляются коммуникативные способности, умения решать профессиональные задачи и способность к осуществлению иноязычной межкультурной коммуникации, готовность к самообразованию будущих специалистов.

Ключевые слова: компетенции, способность, профессиональный, иностранный язык, навыки

Annotation: The purpose of teaching a foreign language is to acquire students` communicative competence and the opportunity to use the language studied in their professional activities. In this regard, it is very important to form key competencies. This article explores the possibilities of the educational environment in shaping the basic competencies that students should master in the process of learning a foreign language.

The decisive factors are communication abilities, ability to solve professional tasks and the ability to carry out foreign language intercultural communication, the readiness for self-education of future specialists.

Keywords: competence, ability, professional, foreign language, skills

The aim of learning a foreign language is to acquire students` communicative competence and the opportunity to use the language studied in professional activities and for further self-education. In this regard, it is very important to form key competencies. Currently, the competencies that a university graduate should master are indicated.

Among them, the key competences are highlighted, which include communicative competence, common competence and subject competencies.

Competence (Competere (lat.) - to conform, to approach) is the ability to use knowledge, skills and effectively act on the basis of practical experience, skills and knowledge in solving professional problems. The term “competence” in the case of pedagogy and psychology was first used by the scientist Robert White [6]. Many scholars around the world have begun to explore professional and academic activities from a position of competence.

I.A. Zimnyaya, N.Chomsky, A.V. Khutorskoy, E.F. Zeer consider competence as a property of a personality, object of scientific analysis and pedagogical measurement, and a quality assigned by the person and its achievements [1]. Let us consider the competencies that students should master in the process of learning a foreign language.

A.N. Shchukin described competence as knowledge, skills, abilities, that make up the content component of education and identified 4 types:

1. communicative - the ability to communicate in real situations;

2. linguistic competence - knowledge of the lexical, grammatical structure of the language system;

3. speech skills and skills of constructing speech;

4. sociocultural - knowledge of national and cultural characteristics and speech behavior of native speakers [9].

However, this classification cannot be considered universal, as A.V. Khutorskoy, notes “it should be said that there is no single agreed definition and list of key competencies. Since competencies are, first of all, the obligation of the society to prepare its citizens, such a list is largely determined by the agreed position of a society in a particular country or region. It is not always possible to achieve such an agreement ”[6]. Studies show that the classification of competencies proposed in 1996 by the Council of Europe has been adopted by the majority. There are two types of competencies

related to sphere of a foreign language:

1. general competencies, which include:

   • the ability to learn;

   • declarative knowledge;

2. communicative language competence, including

   • linguistic competence - lexical, phonological knowledge;

   • sociolinguistic competence;

   • pragmatic competence - skills and abilities of correlating the linguistic system with sociolinguistic variations.

The forming of professional communicative competence is of practical importance. A future specialist should effectively use language tools to work with professional information, have the ability to verbal and written communication in a foreign language. Professional communicative competencies in a modern pedagogy are defined as a person's ability to apply skills and abilities to solve professional problems.Professional competence as a set of generalized ways of action, ensuring productive, effective

performance of professional activities, determined by V.A. Khutorskoy [6].

According to L.S. Znikina, professional communicative competence is “a general ability based on knowledge, experience, values which are acquired in the process of

learning and life, the possibility of establishing a connection between knowledge and a professional situation.

The most significant for us is the definition of competence as “the readiness and ability of a specialist who has not studied a foreign language at the language faculty to use foreign linguistic and cultural, scientific and subject knowledge to carry out a full- fledged foreign language in professional intercultural communication” [11].

These definitions indicate that in their research papers the authors highlight different signs of professional communicative competence. The decisive factors are communicative abilities, the ability to solve professional tasks and ability to carry out foreign language intercultural communication, readiness for self-education.

We consider it is important to highlight the linguodidactic direction and characteristics of a person who is ready and capable of applying the acquired skills and abilities obtained in practical activities and in solving professional tasks.

In the structure of professional competence, the forming of communicative competence is of great importance. The issues of communicative competence were dealt with A.A. Leont`ev, E.I. Passov, V.L. Skalkin, etc.

Communicative competence consists of the skills and abilities:

1. to predict social and psychological conditions and factors of communication ;

2. to program the socio-psychological aspects of the communicative process, taking into account the characteristics of the communicative situation;

3. to manage communication process in a communicative situation and influence its outcome [4].

D. Hymes introduced the concept of “communicative competence” in 1972 and proposed to include in its structure grammatical, sociolinguistic, strategic and discursive competences [4].

M.N. Vyatyutnev was the first scientist in Russian linguodidactics to introduce the concept of "communicative competence”. He defined it as a complex of interconnected elements: linguistic, psychological and methodological.

According to I.A. Zimnaya, communicative competence is mastery of complex communication skills and abilities, the formation of adequate skills in new social structures, knowledge of cultural norms and limitations in communication, knowledge of customs, traditions, etiquette in the sphere of communication, observance for decency, good breeding .." Communicative competence, the author believes, is formed as a result of natural communication or specially simulated training [1].

We are close to the opinion of I.I. Khaleeva, who proposes to understand the communicative competence as the ability of a future specialist to act in the mode of a secondary linguistic personality in a variety of professional situations, readiness for intercultural interaction. Within this theory, communicative competence is considered as one of the main goals of the modern foreign language learning process [5].

The requirements for the communicative competence of specialists, as to the needs of the modern labor market, are contained in the educational standards around the world and the standards of English as a foreign language.

A modern specialist should be able to work with information sources, creatively process and use information in a foreign language, which makes the development of foreign language communicative competence relevant

The forming of foreign language communicative competence takes place in all kinds of speech activities in interaction.

Thus, having analyzed the competencies that a modern graduate of the university should master, we have identified relevant in our opinion, for the implementation of successful communication in a foreign language.

Mastering competencies means self-organization, the ability to reflect, readiness to make decisions. To achieve professional success, it is necessary to master a high level of professional communicative competence. This means the ability to effectively use language tools for the implementation of oral and written communication in a foreign language.

There is no single agreed definition and list of key competencies. However, most scholars have adopted the classification of competencies proposed in 1996 by the Council of Europe.

In the field of a foreign language, they have two types of competencies:

• common competences, which include: learning ability, declarative knowledge, skills and abilities;

• communicative language competence, which includes linguistic competence, sociolinguistic competence, - pragmatic competence, which assumes the student's skills and abilities to correlate the linguistic system with sociolinguistic variations.

It is important in the structure of professional competence to develop communicative competence, which consists of the skills and abilities to predict socio- psychological conditions and factors of the communicative situation in which we have to communicate, manage the process of communucation in a communicative situation and influence its results.

As the analysis of scientific papers has shown, the future specialist must possess a high level of professional competence, which, under the influence of the modern educational environment, is enriched with new competencies. For example, the modern scientist V.I. Bidenko highlights new competencies as:

1. “Independent cognitive activity”, which consisits in the ability to recognize and eliminate gaps in knowledge,

2. also “ competence of self- organization and self- governement”, the essence of which is the ability to reflect, self-organization and time management and readiness to take responsibility [1].

A.A. Verbitsky`s main competencies include systemic organization, inter- objectivity and over-objectivity, practice-oriented, situational, motivational validity in application [8].

The researcher`s paper examines various pedagogical approaches to improve the foreign language training of students, the main one of which is the formation of foreign language communicative competence.

A modern specialist should be able to work with information sources, independently solve problems in all kinds of activities on his own, creatively process and use information in a foreign language, which makes the development of foreign language communicative competence relevant.

In order to successfully communicate in English, the trainee must have all of the above competencies. The teacher needs, taking into account the peculiarities of the

language and speech material, to build a comprehensive linguodidactic model of teaching foreign language.

List of references:

1. Bidenko. V.I. Identification of the competences of university graduates As a necessary stage of the design of the next generation of GES of HPE; manual V.I. Bidenko. Moscow: Research Centre of Training. 2006.

2. Canale, M. Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing/ M. Canale,M. Swaine// Applied Liguistics.-1980.-№1.-P.47- 54.

3. Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, Assessment/ General and Professional Educational Journal- Common european framework of reference for languages as a basis for the linguistic and … / General and Professional Education.-1/2011/ pp. 57-61. Режим доступа: http:http:genproedu.com/paper/2011-01/057-061.pdf. Дата обращения: 10.12.2021/

4. Hymes, Dell H. “On communicative competence”. “Linguistic anthropology: A reader (2001):53-73.https://doc/74833626/Dell-Hymes-on Communicative- Competence-Pp/53-73

5. Khaleeva, I.I. Secondary linguistic personality as a recipient of a foreign text / I.I. Khaleeva // Language is a system. Language - text. Language – ability

6. Khutorskoy, A.V. Key competencies. Construction technology // Public education.

- 2003. - No. 5. - S. 55 - 61. - Moscow: RA IRYA, 1995. - S. 277 – 286

7. Shchukin, A.N. Modern intensive methods and technologies of teaching foreign languages: textbook / A.N. Shchukin. - 2nd ed. - Moscow: Filomatis, 2010 .—186

8. Verbitsky, A. A. (2004). Competence-based approach and the theory of contextual learning: Proceedings of the fourth session of the methodilogocal seminar Nov 16. 2004. Moscow: M: Research Center of the quality of training.

9. Vyatutnev, M.N. Theory of the Russian language textbook as a foreign language (methodical basics) / M.N. Vyatyutnev. Moscow: Russian, 1984.144 p. 10.

Zimnyaya, I.A. Key competences - a new paradigm of the result of education / I.A. Zimnyaya, // Experiment and innovation at school. - 2009. - No. 2. - S. 7 - 4.

10. Znikina, L.S. Professional and communicative competence as a factor in improving the quality of education of managers: dis. ... Dr. ped. sciences / L.S. Znikina. - Kemerovo, 2004 .-- 406 p.

БІЛІМ БЕРУДІ ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ БОЛАШАҚ БАСТАУЫШ МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ЦИФРЛЫҚ МӘДЕНИЕТІ

Г.У. Койшыгулова¹, К.Ж. Туребаева ²

Бастауышта оқыту педагогикасы және әдістемесі ББ PhD докторанты¹,

педагогика ғылымдарының докторы, профессор ²

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ. Қазақстан

Республикасы, gulshok85@mail.ru

Аннотация: Мақалада болашақ бастауыш сынып мұғалімдеріне цифрлық мәдениетті қалыптастырудың өзекті мәселелері қарастырылады. Қазіргі таңда білім алушылардың сабаққа қызығушылығын арттыру үшін сабақ барысында заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдана отырып, сабақты өткізу қажеттілігі туындап отыр. Қазіргі мұғалім жаңа ақпараттық технологияларды қолдануға дайын болуы керек және оларды қалай жүзеге асыруды толық білуі керек қажеттілігі туындап отыр. Сондықтан білім беру процесін жүргізу талабы білім алушылар мен педагогтар арасында цифрлық мәдениетті қалыптастырумен байланысты.

Түйін сөздер: цифрлық мәдениет, ақпараттық-коммуникациялық технология, инновация, цифрлық технология.

Аннотация: В статье рассматриваются актуальные проблемы формирования цифровой культуры для будущих учителей начальных классов. В настоящее время в ходе занятий для повышения интереса обучающихся к занятиям возникает необходимость проведения занятий с использованием современных информационно-коммуникационных технологий. Современный учитель должен быть готов к использованию новых информационных технологий и в полной мере знать, как их реализовать. Поэтому требование ведения образовательного процесса связано с формированием цифровой культуры среди обучающихся и педагогов.

Ключевые слова: цифровая культура, информационно-коммуникационные технологии, инновации, цифровые технологии.

Abstract: The article discusses the actual problems of the formation of digital culture for future primary school teachers. Currently, in order to increase the interest of students in classes, the necessity of providing classes by using modern information and communication technologies during classes had been revealing. A modern teacher should be ready to use new information technologies and fully accomplish the implemention of them. Therefore, the requirement of conducting the educational process is associated with the formation of a digital culture among students and teachers. Key words: Digital Culture, Information and communication technology,

innovation, digital technology.

Қазақстанда цифрландыру мәселесі мемлекеттің стратегиялық дамуының басым бағыттардың бірі болып табылады. ҚР тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаев 2017 жылғы 31 қаңтардағы «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық

бәсекеге қабілеттілік» атты Жолдауында «Цифрлы Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын жасаудың қажеттілігін атап өткен болатын [1], ал «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 12 желтоқсандағы №827 қаулысында атап айтылған [2]. Цифрлық экономика және қоғамды цифрландыру әлемдегі дамудың негізгі бағыттарына айналды. Қазіргі уақытта әлемдік білім беру кеңістігіне енуге бағытталған оқыту мен тәрбиелеудің жаңа жүйесі қалыптасуда. Бұл өте ұзақ және күрделі процесс, тек оқу теориясы мен практикасында ғана емес, сонымен

бірге оқу процесінде де айтарлықтай өзгерістермен бірге жүреді.

Білім беру мекемелерінде білім беру қызметінің сапасы мен өнімділігінің өсуі педагогтардың сабақ барысында заманауи цифрлық технологияларды, компьютерлік техниканы, электрондық кітапханаларды, Интернеттің жаһандық желісін тұрақты пайдалану нәтижесінде ақпараттық ресурстар көлемінің өсуіне, сонымен қатар ақпараттық білім беру ортасын құруына байланысты болып отыр. Соның ішінде, жоғары оқу орындарындағы білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – болашақ мұғалімдерді цифрлық қоғамда өмірге дайындықты қамтамасыз ететін қажетті білімді таба білуге және қолдана білуге үйрету. Бұл өз кезегінде болашақ мұғалімдердің цифрлық сауаттылығы мен цифрлық мәдениетінің қалыптасуына әкеледі, цифрлық мәдениеті бар мұғалім білім беру процесінде, ғылыми-зерттеу және шығармашылық қызметінде ақпараттық- коммуникация технологияларын тиімді қолдану мүмкіндіктеріне ие болады.

Жалпы, цифрлық технологиялар дәуірінде цифрлық қоғам педагогтан икемді болуды талап етеді: оқытудың дәстүрлі нысандарын пайдаланудан басқа, жаңа әдістемелер мен технологияларды тарту, аудиторияның мүдделеріне жауап бере отырып, оқу процесін ұйымдастыру мен тәжірибе жасау, студенттерге таңдау еркіндігін ұсыну. Бұл ретте педагогтың рөлі өзін нағыз менеджер ретінде көрсетуге келіп тіреледі: қызметті ұйымдастырушы, консультант, тьютор, сарапшы [3].

Болашақ бастауыш сынып мұғалімнің цифрлық мәдениетін қалыптастыру оның цифрлық технологиялар саласындағы білімін кеңейтуді ғана емес, сонымен бірге болашақ бастауыш сынып мұғалімін ынталандыру жүйесін жетілдіруді, оның өзін-өзі тәрбиелеу траекториясын құруды, қоғамда және білім беруде болып жатқан ақпараттық процестер туралы білімін кеңейтуді, ақпараттық құзыреттіліктің көздері мен ресурстарын байытуды, ақпаратпен тиімді жұмыс істеу дағдыларын жетілдіруді, цифрлық мәдениетті арттырудың маңыздылығын түсінуді қамтиды. Сонымен қатар, болашақ мұғалімнің цифрлық мәдениеті ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білумен шектелмейді, сонымен қатар цифрлық дүниетаным элементтерін, мұғалімнің инновацияға және өзін-өзі тәрбиелеуге дайындығын қамтиды.

Мұғалімнің цифрлық мәдениеті тек ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білумен және оларды кәсіби қызметінде қолдана білумен шектелмейді, мұғалімнің цифрлық мәдениетін қалыптастыруда ақпараттар ағынымен жұмыс жасауда есте сақтау, интеллект, педагогикалық қарым-қатынас секілді жеке сипаттамалары да маңызды рөл атқарады.

Жоғарыда аталған барлық өзгерістер педагогтардың біліктілігін, атап айтқанда цифрлық сауаттылықты, цифрлық мәдениетті арттыруды талап етеді. Алайда, педагогикалық жүктеменің жоғары болуына байланысты педагогтардың цифрлық технологиялармен және ақпараттық ресурстармен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіру уақыттың жетіспеуінен мүмкін болмай отыр [4].

Сондықтан, педагогке өзінің және студенттің цифрлық мәдениетін қалыптастыруда ақпаратпен және жаңа цифрлық технологиялармен жұмыс істеу процесінде жаңа ақпараттарға қызығушылықты, еркіндікті, жан-жақтылықты қажет етеді. Жоғарыда айтылғандардың бәрі мұғалімді ақпараттық мәдениетті меңгерудің жаңа деңгейіне және оның кәсіби қызметінде прогреске жетелейді.

Цифрлық технологияларды жетік меңгеретін оқытушылар цифрлық құралдарды тиімді пайдалану жолын түрлі форматта вебинар түрінде де, видеосабақтар, видеонұсқаулықтар даярлау арқылы заманауи талапқа сай білім бере алады.

Цифрлық мәдениетті меңгерген мұғалім жаңа буын пәндерін әдістемелік қамтамасыз етуді қалыптастыруға, оны оқу процесінде тиімді пайдалануға қабілетті. Цифрлық ресурстардың әртүрлілігі оқытушының ақпараттық дүниетанымы мен құзыреттілігінің жоғары деңгейінде болуын қажет етеді. Сонымен, болашақ бастауыш мұғалімдерінің цифрлық мәдениетін қалыптастыру үрдісі мен пән мазмұнын зерттеудегі жаңа тәсілдерді пайдалану цифрлық қоғамның басты сұранысы болып табылатынын көрсетті. Цифрлық технология арқылы білім қалыптастыру жаңа қоғамның сұранысынан, үкімет талабынан туындап отыр. Сондықтан, студенттердің білімін, білігін қалыптастыруда цифрлық технология құралдарын қолдану әдістемесін жетілдіру қажеттілігі басты мәселелердің бірі болып табылады. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, қазіргі студенттермен жұмысты зерттей отырып, оқыту әдістемесін өзгертуді, цифрлық мәдениетті қалыптастыруды қажет етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік.- ҚР Презизенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Халқына Жолдауы.- Егеменді Қазақстан.- 2017.- 31қаңтар

2. "Цифрлық Қазақстан" мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 827 қаулысы.-2017.-12 желтоқсан

3. Георгиевская Ю.В. Цифровое общество в системе высшего профессионального образования// Цифровизация и формирование цифровой культуры: социальный и образовательный аспекты. Международная электронная научно-практическая конференция, 30 октября 2019 /– Астрахань. - 2019. – С.143

4. Пчелкина М.Е., Медяник Г.А. магистерская диссертация на тему «Повышение информационной культуры учителя»//Тольятти, 2017.-98 с

TEACHING METHODOLOGY OF TERMS TRANSLATION IN THE FIELD OF TOURISM SERVICE

Г. А. Ержанова А. К. Кумаргали В. Т. Есиркегенова

К. Zhubanov Aktobe regional university

alisteam@mail.ru Kazakhstan, Aktobe

Аннотация: Бұл мақалада термин туралы жалпы түсінік берілген.Аталмыш мақалада туристік қызмет көрсету саласындағы терминдердің түрлері, туристік қызмет көрсету саласындағы терминдерді қолдану әдістері және аталмыш терминдерді аударудың әдістемесі туралы айтылған.

Түйінді сөздер: термин, сәйкестік, халықаралық туризм, стандарттау, аббревиатура

Аннотация: В данной статье дается общее представление о термине В данной статье описаны виды терминов в сфере туристических услуг, способы употребления терминов в сфере туристических услуг и методы перевода этих терминов.

Ключевые слова: термин, соответствие, международный туризм, стандартизация, аббревиатура

Annotation: This article gives a general idea of the term. The article describes the types of terms in the field of tourism services, the ways of using terms in the field of tourism services and methods for translating these terms.

Keywords: term, correspondence, international tourism, standardization, abbreviation

Terminology is a set of terms of a certain branch of knowledge or production, as well as the doctrine of the formation, composition and functioning of terms.

The subject of the general theory of terminology is: the study of the formation and use of special words, with the help of which the knowledge accumulated by mankind is formed and transmitted; improvement of existing terminological systems; search for optimal ways to create new terms and their systems; the search for universal features inherent in the terminologies of different fields of knowledge.

Modern science strives for the semantic unification of terminological systems of the same science in different languages (an unambiguous correspondence between the terms of different languages) and for the use of internationalisms in terminology [1].

Internationalization is one of the main trends in the development of the current terminological system, since terms interact more actively with other languages than other layers of vocabulary. In the field of terminological vocabulary of the language, international exchange occurs most intensively, which is why it accounts for the largest percentage of foreign borrowings.

Due to the large flow of terms, experts are forced to streamline the entire array of terminology. And in this case, such an important aspect as normativity comes to the fore. Terminology, occupying a central place in special languages, has a certain independence of formation and development.

Linguistic normativity is the correctness of the formation and use of the term. The processes of term formation and term usage are not spontaneous, but conscious processes controlled by linguists and terminologists. The norm in terminology must correspond to the norms of the general literary language, at the same time, there are special requirements that apply to the term.

The international tourism industry is one of the most largest and fastest growing industries in the world. It inevitably affects all aspects of society, including language.

The development of international tourism has led to the growth of professional communication in this area. The participants in communication in the field of tourism are professionals in this field, tourists and representatives of the local population.

Any form of their communication generates a text on tourism topics, aimed at the exchange of information. However, a text designed to convey information from one professional to another contains more terms and less general vocabulary than a text aimed at persuading or informing a tourist.

When creating a text on tourism topics, we somehow come across terms that can be divided into different areas:

1. Types of tours and tourism:

- agro tourism/ agro tour – агротуризм, incentive tour – поощрительный тур, rural tourism – сельский туризм, space tourism – космический туризм, extreme tours – экстремальные туры, sustainable tourism - экотуризм,

independent travel – независимый/«дикий» туризм, self-guided tour – самостоятельный туризм, package tour – поездка по путевке,

culinary tourism – гастрономический туризм

2. Industry professionals:

Guide – гид,

Event organizer – организатор мероприятия, Travel agent – туристический агент,

Airport baggage handler – рабочий багажной службы аэропорта, Car valet - парковщик,

Tourist information center assistant– сотрудник туристического информационного центра,

Sports therapist – спортивный терапевт, Resort representative – представитель курорта,

Outdoor pursuits leader – руководитель занятий на свежем воздухе, air traffic controller – авиадиспетчер.

3. Hotel accommodation:

Standard room – стандартный номер,

daily average rate (DAR) – средняя цена за сутки, net rate – чистая тарифная ставка,

rack rate – стандартный тариф за номер (без учета возможных скидок), reservation – бронирование,

cancellation – аннулирование заказа, to book – бронировать,

room facilities – удобства в номере,

limited-service hotel – гостиница с ограниченным набором услуг, mezzanine – мезонин,

occupancy – загрузка отеля, vacant – свободный/ незанятый Such a distinction between tourism terms is relative, since they

may be interchangeable between groups. For example, the terms full board or B&B can simultaneously belong to the groups "hotel accommodation" and "restaurant service", while the term reservation refers immediately to three groups: hotel accommodation, restaurant service and excursions [2]. Moreover, abbreviations are found in all groups of tourist terminology.

Additional problems arise due to cultural differences in concepts between tourism terms in different countries. The ideal case is when one term denotes one concept, but sometimes this not applicable to tourism terminology and may even lead to misunderstandings. For example, standard room requirements vary among hotels in different countries or even hotels in the same country. In some countries economy rooms offer shared facilities, while in other countries they are rooms with en-suite facilities but no balcony or smaller area. The facilities of superior rooms in one country may be the same as those of standard rooms in another country, etc. Also, if the abbreviation B&B (or ABF) appears on the hotel booking confirmation, this means that breakfast is included in the rate. However, some hotels may offer their guests a buffet breakfast with a wide selection of dishes, while other hotels will offer guests a set lunch. Such inconsistencies in general tourism concepts add even more difficulty to the issue of standardization of tourism terminology and, as a result, its translation [3].

The global nature of tourism is reflected in the existence of a synonymy of tourism terms. For example, the terms American Plan (AP), full pension (FP) and full board (FB) mean that three meals a day are included in the room rate. Modified American Plan (MAP), half pension (HP) and half board (HB) mean that the room rate includes breakfast and lunch or dinner. The terms tour manager, tour conductor, tour escort, tour leader, tour director, tour courier refer to the person who accompanies the tour group throughout the trip. However, the term tour manager is translated into Russian as a tourism manager (a specialist in organizing tourist trips), while in other countries the term tour / travel agent is used to refer to it.

Cases of polysemy are most common among tourist abbreviations. So the term FIT is used to refer to free and independent traveler (one who travels independently) and foreign individual traveler (tourist traveling independently abroad).

The abbreviation AA can mean American Airlines (American Airlines), Aerolineas Argentinas (Argentine Airlines), Automobile Association (Automobile Association) and always afloat (always afloat). Therefore, the presence of context is very important for the correct translation of such abbreviations.

As a rule, when translating terms, not only the context can help, but also an assessment of the degree of specialization of the tourist text. Texts in this area are divided into three main types:

Descriptive (tourist texts that give a general description of the destination, attraction,

type of travel, for example, a description of the country, region, beach holiday, excursion, etc.);

Informative (texts providing practical information about the accommodation facilities, the availability of household appliances, the services offered, namely the description of the hotel, cruise ship, excursion route, information about the necessary documents, etc.);

Professional communication texts (texts used in the exchange of information between tourism professionals, including price lists, registration forms, booking system, ticketing, etc.).Obviously, in professionally oriented texts, the number of terms increases with the degree of professionalization. In some texts of the third type, the level of saturation with terms can reach 96%. Accordingly, tourism texts designed to communicate information among industry professionals contain more terminology and less general vocabulary than texts aimed at persuading or informing tourists [4].

List of references:

1. Гринев-Гриневич С.В. Терминоведение: метод. пособие / С.В. Гринев- Гриневич – М.: Издательский центр «Академия», 2008. – 117 c.

2. Даниленко В.П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания: метод. пособие / В.П. Даниленко – М.: Изд-во Наука, 1997. - 246 с.

3. Каребина О.П. Семантическая организация лингвистических и паралингвистических феноменов в текстах предметной области «туризм»: автореф. дис канд. филол. наук / О.П. Каребина. – M., 2008 – 125 с.

4. Комиссаров В.Н. Теория перевода (лингвистические аспекты): уч еб. для ин- тов и фак. иностр. яз. / В.Н. Комиссаров – М.: Высш. шк., 1990- 253c.

ӘОЖ 378

ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ИНТЕГРАЦИЯЛАУ

ЖАҒДАЙЫНДА БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТАРҒА БІЛІМ БЕРУДЕ БЕЛСЕНДІЛІКТЕРІН ДАМЫТУ

К.О. Оразбаева -PhD, қауым. профессор

КеАҚ Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті

guldarhan-771@mail.ru Көкшетау қ., Қазақстан

Аннотация: Мақалада білім берудегі цифрлық технологияны қолдануда болашақ педагогтардың белсенділігін интеграциялау арқылы дамыту. Осылайша, философтар мен психолог-педагог ғалымдардың еңбектеріне талдау жүргізіп, цифрлық технологиялардың білім беру мүмкіндіктерін қарастыруға, сонымен қатар интернет ресурстарын пайдалана отырып, оқытуды ұйымдастыру тиімділігін артыру. Сондықтанда негізгі мақсат білім беруді цифрландыру жағдайында заманауи болашақ педагогтардың белсенділігін бір жағынан кәсіби дамуының бағыттарын айқындау. Білім беру және ақпараттық технологиялардың артықшылықтарын біріктіретін онлайн оқытудың заманауи технологиялары мен әдістерін пайдалануға мүмкіндік беретін интеграциялық оқу үдерісін түрлендіріп жүзеге асыру теориялық тұрғыда қарастырылған.

Түйінді сөздер: цифрлық технология, интеграция, белсенділік, білім беру, құзыреттілік, дағды.

Аннотация: В статье рассматривается развитие будущих учителей через интеграцию деятельности по использованию цифровых технологий в образовании. Таким образом, проанализировать работы философов и психологов-педагогов, рассмотреть образовательный потенциал цифровых технологий, а также повысить эффективность организации обучения с использованием интернет-ресурсов. Поэтому основной целью является определение направления профессионального развития современных будущих педагогов в условиях цифровизации образования. Он предусматривает преобразование и внедрение интегрированного учебного процесса, позволяющего использовать современные технологии и методы онлайн- обучения, сочетающие в себе преимущества образования и информационных технологий.

Ключевые слова: цифровые технологии, интеграция, деятельность, образование, компетентность, навыки.

Annotation: The article discusses the development of future teachers through the integration of activities on the use of digital technologies in education. Thus, to analyze the work of philosophers and psychologists-teachers, to consider the educational potential of digital technologies, as well as to increase the efficiency of organizing training using Internet resources. Therefore, the main goal is to determine the direction of professional development of modern future teachers in the context of digitalization of education. It provides for the transformation and implementation of an integrated educational process that allows the use of modern technologies and online learning methods that combine the benefits of education and information technology.

Keywords: digital technologies, integration, activity, education, competence,

skills.

Бүгінгі күні интеграция ұғымы педагогикаға негізделген білім берудегі интеграциялау үдерістерді дамытуда жинақталған тәжірибені талдау арқылы енгізілген деп айта аламыз.

Интеграция педагогикалық мазмұнмен толтырылған нақты педагогикалық ұғымға айналады. Педагогика ғылымын интеграциялық процестердің дамуы тұрғысынан қарастыра отырып, біздің ойымызша, «интеграция» құбылысына байланысты зерттеулерді талдауға жүгіну қажет делінген [1].

Цифрлық технологияларды дамыту – заманауи білім берудің басым бағыттарының бірі, оқыту сапасын арттырудағы, мәселелердің бірі Қазақстандағы білім беру әлемнің жетекші елдерінің қатарына қосылу үшін үздіксіз педагогикалық білім беруді түрлендірудегі ең маңызды қадам болып саналады.

Цифрлық технология заманауи оқу орындары үшін білім беру үдерісіне икемді, бүгінгі күннің шындығына бейімделген, қалыптасып келе жатқан

«цифрлық әлемде» бәсекеге қабілетті мамандарды қалыптастыру. Сонымен қатар, қазіргі болашақ ұрпақтың цифрлық дағдыларын, цифрлық мәдениетін қалыптастыру мен жетілдіруге ерекше жауапкершілік соңғы уақыттарда бүкіл педагогикалық ұйымдарға жүктелген. Сондықтан бүгінгі заманауи оқу орындарында болашақ педагогтар өздерінің цифрлық құзыреттілігін қалай жетілдіретінін, оқу үдерісіне цифрлық технологияларды кеңінен енгізу үдерісін қалай басқару керектігін және бұл технологиялардың не әкелетінін білу маңызды. Заманауи педагогтар оның цифрлық мәдениетін айқындайтын және сабағында жаңа технологияларды сенімді пайдалануға мүмкіндік беретін жүйелі білім, білік пен дағдыларды, жаңа кәсіби құзыреттілікті тиімді қолдану қажеттілігі. Сондықтан жаңа цифрлық құзыреттіліктерді, базалық біліммен, желілік өзара әрекеттестікке негізделген заманауи цифрлық технологияларды пайдаланудың ерекше мәдениетімен қатар, білім беру жүйесінің көлемі мен қолжетімділігін айтарлықтай

арттыру жағдайында стратегиялық міндеті болып табылады [2].

Қазіргі әлем технология дамуының жаңа деңгейіне көшті. Қоғам дамуының жаңа кезеңі «цифрландыру» деп аталды, оны ақпараттандыру үдерісін алмастыратын заманауи тенденция мен білім беруді жаңғыртудың басым бағыттары - деп аталады делінген [3].

Цифрландыру үдерісі – бұл сандық технологиялардың материалдық және әлеуметтік-гуманитарлық технологиялармен және тәжірибелермен, оның ішінде білім берудің терең конвергенциясы болып табылады [4].

Цифрлық технологиялар өміріміздің және жұмысымыздың барлық саласы іс жүзінде өзгерді, «экспоненциалды уақытта өмір сүреміз» және бұл күрделі цифрлық ландшафттың негізі болып табылады, бұл қиындықтарға қарсы тұру үшін, әсіресе, мәдени және жауапкершілікті қажет ететін мәселелерге қатысты деп көрсетілген [5, 23 б].

Цифрландыру үдерістерін отандық және шетелдік зерттеулерде сандық құзыреттілік туралы кең (интегративті) және тар (зерттеу ерекшеліктеріне байланысты) түсініктер бар:

• «цифрлық сауаттылық» немесе «АКТ құзыреттілігі» сөздерінің синонимі;

• инфокоммуникациялық технологияларды қолдану қабілеті мен дайындығы (И.В.Гайдамашко, Ю.В.Чепурной);

• цифрлық технологиялармен жұмыс істеу кезіндегі саналылық пен жауапкершілік;

• цифрлық әлемде өмір сүруге қажетті цифрлық дағдылар;

• білім беруді цифрландыру үдерісін түсіну және хабардар болу [6].

Білім беру ұйымындағы цифрлық білім беру үдерісін құру бүгінгі таңда педагогикалық ғылымның жаңа саласы – цифрлық білім беру ортасында оқу үдерісін ұйымдастыру жөніндегі ғылыми пән болып табылатын цифрлық дидактикаға негізделуі керек. Цифрлық дидактика пәні цифрлық білім беру құралдарының жұмыс істеуі емес, адамның іс-әрекеті болып табылады.

В.И. Блиновтың «цифрлық дидактиканы ғылыми білімнің трансинтегративті саласы ретінде қарастыруға болады», «белгілі бір ғылыми идеялар мен тәсілдердің бір саладан екіншісіне өзара ауысуы және олардың интеграциясы» деп сипатталады [4, 6 б.].

Білім беру секторының цифрлық трансформациясының тенденциялары мұғалімнен кәсіби қызметті жүзеге асыру үшін ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында жоғары құзыреттілік пен АКТ және заманауи білім беру технологияларын қолдану бойынша айтарлықтай тәжірибеге бағытталған дайындықты талап етеді (қашықтықтан оқыту (онлайн оқыту), аралас оқыту ), әртүрлі кәсіби мәселелерді шешу үшін студенттердің жобалық іс-әрекетін ұйымдастыру технологиясы [7].

М.П. Лапчиктің ұсынған «Болашақ педагогтің АКТ-құзыреттілігі» терминінің анықтамасы ерекше қызығушылық тудырады. Бұл термин бойынша ғалым

«информатика мен қазіргі заманғы АКТ-ны оқыту үдерісінде қалыптасатын білім, білік, дағдылардың жиынтығын ғана емес, сонымен қатар білімді уәжді пайдалануға жоғары дайындығы бар білім беру маманының тұлғалық және белсенділік ерекшеліктерін» түсіндіреді олардың кәсіби қызметіндегі компьютерлік құралдар мен технологиялардың жиынтығы мен әртүрлілігі» деп қарастырған [8, 13 б.].

Ғалым Н.А. Ершова болашақ педагогтің АКТ құзыреттілігі бойынша

«мұғалімнің білім, дағды, мотив, қажеттіліктер, іс-әрекет тәжірибесі тиімді жобалау, құрастыру, енгізу және бақылау үшін қажетті сипаттамалар жүйесінің болуын көрсететін интеграциялық сапаны түсінеді. АКТ пайдаланатын білім беру ұйымындағы оқу үдерісі» айтарлықтай қызығушылық тудырады деген [9, 8б.].

T.B. Панкова болашақ мұғалімнің АКТ құзыреттілігін «интегративті тұлғалық білім беру» ретінде ұсынады, ол мыналармен сипатталады:

• арнайы ұйымдастырылған оқу-тәрбие үдерісінде қалыптасқан жүйелі ғылыми білім, білік және дағдылардың жиынтығы;

• ақпараттық-білім беру ортасындағы мүмкіндігі;

• кәсіби-педагогикалық қызметінде АКТ арқылы шығармашылықта пайдалану дайындығы;

• осы салада үздіксіз өзін-өзі жетілдіруге саналы ұмтылысы [10].

Әлеуметтік желілерді педагогикалық қарым-қатынасты жақсарту, интерактивті оқытуды ұйымдастыруды жеңілдету, болашақ педагогтар мен педагогтар арасында нығайту үшін пайдалануға болады:

• мобильді технологиялар (смартфондар, планшеттер және т.б.) – педагогтар мен студенттерге кез келген уақытта және кез келген жерде оқудың икемді тәсілін ұсынатын, сондай-ақ формальды және бейресми оқыту арасындағы байланысты қамтамасыз ететін құрылғылар;

• интернет заттары – компьютерлер мен смартфондардан басқа күнделікті заттарға енгізілген есептеуіш құрылғылардың желісі, олар Интернет арқылы деректерді жіберуге және алуға мүмкіндік береді;

• жасанды интеллект - әдетте, «жасанды интеллект» термині машина, әсіресе компьютерлерді оқу, сөйлеу және мәселелерді шешу сияқты зияткерлігін байланыстыратын адамның ойлауында немесе мінез-құлқынның еліктеуінде қолданылады. Жасанды интеллект қосымшаларына сараптамалық жүйелер, сөйлеуді тану және табиғи тілді өңдеу, машиналық көру және бейнелеу технологиялары кіреді;

• виртуалды шындық – адам әрекеттесе алатын ортаны компьютерлік модельдеу. Адам осы имитацияланған ортаға еніп, объектілерді басқаруға немесе бірқатар әрекеттерді орындауға қабілетті және элементтері компьютерде жасалған кескіндердің көмегімен жақсартылатын нақты ортаның көрінісі, олар нақты уақытта физикалық ортаны жабады. Адамның нақты қоршаған ортадағы ағымдағы қабылдауын өзгертеді, ал ВШ нақты ортаны имитацияланған ортаға ауыстырады;

• үлкен деректер. Адамдар мен құрылғылар Интернетке кірген сайын қосыла бастаған сайын, қоғам сандық деректерді адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған керемет жылдамдықпен жасайды. Әлеуметтік есептеулер, желілік құрылғылар, электрондық іскерлік транзакциялар, мобильді есептеулер, қоршаған орта сенсорлары мен сканерлері секундына миллиардтаған оқиғаларды жасайды, олардың көпшілігі кейінірек талдау үшін сақталады немесе нақты уақыттағы деректер ағыны ретінде талдауға болады;

• бағдарламалау – бұл компьютерлік бағдарламаларды, қолданбаларды және веб-сайттарды жасауға мүмкіндік береді. Код – компьютерлер түсінетін нұсқаулар жиынтығы. Компьютерлік бағдарлама - бұл компьютер түсіндіре алатын және орындай алатын нұсқаулар тізбегі және шын мәнінде үдерістерді автоматтандыру құралы болып табылады. Барлық компьютерлік бағдарламалардың негізінде тапсырманы қалай орындау керектігін анықтайтын алгоритмдер жатыр;

• этика және жеке өмірді қорғау (киберқауіпсіздік). АКТ инновациялары білім мен адамзатқа қызмет көрсетуде дамып, қолданылуы үшін білім беруде АКТ- ны пайдаланудың құндылық көзқарасы қажет. Оқытушылар мен оқушыларға өздерінің жеке деректерін жақсырақ бақылауға мүмкіндік беру үшін деректерді қорғау және дағдылар туралы білім беру қажет.

Цифрлық сауаттылық – ақпаратты табу, бағалау, пайдалану және жасау үшін жеке тұлғаның цифрлық технологияларды, коммуникацияларды немесе желілерді пайдалану қабілеті. Цифрлық сауаттылық сонымен қатар жеке тұлғаның: алуан

түрлі дереккөздерден алынған ақпаратты бірнеше форматта түсіну және пайдалану қабілетін қамтиды; цифрлық ортада тапсырмаларды тиімді орындау [11].

Сонымен қатар, педагогтардың стандартты міндеттерінде деңгейлерді көрсететін алты аспектіні қамтиды, атап айтқанда: білім беру саясатындағы АКТ рөлін түсіну, оқу жоспары мен бағалау, педагогикалық тәжірибе, цифрлық дағдыларды қолдану, оқу үдерісін ұйымдастыру және басқару, біліктілікті арттыру. Әрбір деңгейде алдыңғы деңгейде алған білім мен дағдылар белсенді түрде пайдаланылады және бұл педагогтарға үздіксіз өсу мен даму мүмкіндігін береді.

Соның ішінде IV- аспект. Цифрлық дағдылар. Бұл аспект білімді меңгеру деңгейінде маңызды рөл атқарады, өйткені АКТ-ның негізгі дағдылары технологияны оқыту үдерісінде интеграциялаудың міндетті шарты болып табылады. Бұл деңгей үшін жалпы сандық құралдар анықталған - мәтіндік редакторлар, презентация бағдарламалары, электрондық пошта клиенттері және әлеуметтік желі қолданбалары. Дегенмен, басқа деңгейлерде педагог қолданатын құралдарға нақты талаптар қойылмайды: оқу орындарының мүшелері белгілі бір тапсырмаға қай құралдардың ең қолайлы екенін өз бетінше анықтай алады. Келесі деңгейлерде құралдардың өзі емес, оқу үдерісін жақсартуға бағытталған цифрлық құралдардың функциялары айқындалады делінген [12].

Қорыта келе, бүгінгі күні білім беруде цифрлық технология оқу үдерісін интеграциялауда болашақ педагогтарды қазіргі болып жатқан өзгерістерге белсенділігін дамыту керектігі. Бұл технологияның интеграциясы белсенді аралас оқыту деп қарастыруымызға болады, себебі оқу үдерісі қарқынын, ырғағын, уақытын және орнын өз бетінше басқаруға мүмкіндік алатын студенттердің жеке қажеттіліктері мен қабілеттеріне сәйкес оқу үдерісін итеграциялауға мүмкіндік береді. Цифрлық және педагогикалық технологиялардың интеграциясы айқын интерактивтілікті сипаттайды. Білім беруде цифрлық ресурстарды кеңінен қолдану өмір бойы, кез келген уақытта және кез келген жерде білім берудің үздіксіз, икемді, серпінді және дараланған сипатын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі:

1. У.Г. Гусманов Интеграция образования на пороге ХХІ века // Проблемы интеграции образования на пороге ХХІ века: Всероссийской научно- практической конференции. 26 мая 1999г. Ч.1/У.Г. Гусманов, Л.М. Кликич; под общ. ред. С.М. Усманова. – Бирск: БГПИ, 1999. – 182 с.

2. З.М. Абдурагимова Формирование ИКТ-компетентности будущих учителей на занятиях по общей физике: с учетом региональных условий: специальность

13.00.02. «Теория и методика обучения и воспитания»: автореферат диссертации на соискание ученой степени к.пед.наук / Абдурагимова Зара Мовладиновна; МПГУ. Москва, 2013. -27 с.

3. Т.В. Никулина Информатизация и цифровизация образования: понятия, технологии, управление/Т.В.Никулина, Е.Б.Стариченко// Педагогическое образование в России. 2018. № 8. 107–113 с.

4. В.И. Блинов, М.В. Дулинов, Е.Ю. Есенина, И.С. Сергеев Проект дидактической концепции цифрового профессионального образования и обучения/–Москва: Перо, -2019. -72с. ISBN 978-5-00150-041-4. https://www.bsu.ru/content/disser/851/pahomova-t.e.-dissertaciya.pdf

5. Mishra,P., Koehler,M., J. & Henriksen,D. (2011). The Seven Trans – Disciplinary Habits of Mind: Extending the TPACK Framework towards 21st Century Learning. Educational Technology, 51 (2), 22-28. Retrieved from http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/

6. М.А. Крутиков Формирование цифровой компетентности будущих учителей в процессе профессиональной подготовки // Современные проблемы науки и образования. - 2020. №6., URL:https://science- education.ru/ru/article/view?id=30414 (дата обращения: 31.01.2022).

7. В. Г. Шевченко Облачные технологии как средство формирования ИКТ- компетентности будущих учителей информатики: специальность 13.00.02

«Теория и методика обучения и воспитания (по областям и уровням образования»: диссертация на соискание ученой степени к.пед. наук / Шевченко Виктория Геннадьевна; Институт стратегии развития образования РАО. Москва, 2016. -263 с.

8. М.П. Лапчик ИКТ-компетентность педагогических кадров: монография/М.П.Лапчик; Омский государственный педагогический университет. Омск: ОмГПУ, 2007. -144 с. ISBN 978-5-8268-0976-1.

9. Н.А. Ершова Формирование компетентности учителя начальных классов в области информационно-коммуникационных технологий в педагогическом колледже: специальность 13.00.08 «Теория и практика профессионального образования»: диссертация на соискание ученой степени к. пед.наук/Ершова Надежда Александровна; Волгоградский государственный педагогический университет. Волгоград, 2009. -232 с.

10. Т.В. Панкова Формирование информационно-коммуникационной компетентности у студентов педагогического вуза: специальность 13.00.01

«Общая педагогика, история педагогики и образования»: автореферат диссертации на соискание ученой степени к.пед.наук /Панкова Татьяна Викторовна; Рязанский ГПУ им. С.А. Есенина. – Рязань, 2009. -27 с.

11. UNESCO ICT Competency Framework for Teachers. VERSION 3. – Text: electronic. - Digital library UNESCO: official site. -2019. URL: http://ru.unesco.kz/unesco-ict-competency-framework-for-teachers-version-3

12. Структура ИКТ-компетентности учителей. Рекомендации ЮНЕСКО. Опубликовано в 2019г. Институтом ЮНЕСКО по информационным технологиям в образовании © UNESCO 2019 ISBN 978-5-9500869-3-9 https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000368076/PDF/368076rus.pdf.multi

INTEGRATION PROCESSES IN PEDAGOGICAL EDUCATION AND DISTANCE TEACHING TECHNOLOGIES

N.R. Khalimullina- Candidate of Pedagogical Sciences

Associate Professor K.Zhubanov Aktobe Regional State University

nailyarafkhat@mail.ru Aktobe City, the Republic of Kazakhstan

Аннотация: Мақалада педагогикалық интеграцияның өзекті мәселелері, қашықтықтан білім беруде ақпараттық технологияларды қолдану мәселелері қарастырылған. «Қашықтан білім беру», «қашықтықтан оқыту формалары» ұғымдарына анықтама берілген. Қашықтықтан білім беру үдерісіне қойылатын дидактикалық талаптар жүйесі, сонымен қатар қашықтықтан оқыту ортасының сипаттамалары берілген.

Түйінді сөздер: педагогикалық интеграция факторлары, ақпараттық технологиялар, қашықтықтан білім беру, білім беру принциптері, қашықтықтан оқыту формалары, электрондық білім беру ресурстары

Аннотация. В статье рассматриваются вопросы, посвященные актуальным проблемам педагогической интеграции, использования информационных технологий в дистанционном образовании. Определяются понятия

«дистанционное образование», «дистанционные формы обучения». Представлена система дидактических требований к процессу дистанционного образования, а также характеристики дистанционной среды обучения.

Kлючевые слова: факторы педагогической интеграции, информационные технологии, дистанционное образование, принципы обучения, дистанционные формы обучения, электронные образовательные ресурсы

Summary. The article discusses issues related to topical issues of pedagogical integration, to the use of information technologies in distance education. “Distance education”, “forms of distance education” concepts are defined. The system of didactic requirements for the distance education process, as well as distance learning environment are presented.

Keywords: pedagogical integration factors, information technologies, distance education, teaching principles, forms of distance education, electronic educational resources.

Specific features of the development of higher pedagogical education are interrelated with the need to trace the professional development of future teacher in a dynamically developing consistent learning process, including general education, as well as professional training of a specialist. A necessary condition is the understanding of the objective goals, normative content and activities of the teacher, the study of the mechanisms of their integration with certain concepts, terms, opportunities and attitudes of students.

The significance of cumulative processes in pedagogical systems is called integrative, the nature of which is determined by the laws of the specifics of activity.

Pedagogical processes, therefore, include the necessary integrative connections that have to be established and implemented through the professional activities of experts.

Through a comparative analysis of various pedagogical foundations, integration in pedagogy should be understood as purposeful ways of establishing and implementing structural and organic links between the elements of the pedagogical system about the professional orientation of the student, which ensure the effective functioning of the system.

Researcher N.K. Chapaev highlights the factors of pedagogical integration as a dynamic system of non-pedagogical and pedagogical aspects. "Extra-pedagogical factors express the needs and features (trends, directions, etc.) of the development of the social whole and its non-pedagogical components, initiating the existence and implementation of integrative processes in the field of educational theory and practice." Pedagogical factors express "needs and features (trends, directions, etc.) of the development of pedagogy itself as a sphere of social reality, which determine the existence and implementation of integrative processes in the field of educational theory and practice" [1, 114]. Accordingly, the factors of pedagogical integration are divided into external and internal. The following are external:

• renewal of social functions of education,

• the presence in the integration of educational aspects of the general field,

• the importance of the processes of pedagogical transformation of various professional activity indicators.

Internal factors include:

• the possibility of forming a common educational infrastructure,

• development of a single consistent paradigm of lifelong learning,

• the conditionality of the functioning of a consistent pedagogical process

The conditionality of the integrative processes of modern trends in the development of higher pedagogical education dictates the forms of constant updating of knowledge, skills and abilities that form continuity in mastering professional competencies in the use of information materials in distance education. The target setting in training considers not only the accumulation of important and interconnected information, but also the possibility of its adequate application. Consequently, the possibility of remote comprehension of a discipline at a university is not limited to memorizing information, but the significance is represented in its comprehension, understanding its importance for a specialist, key terms are defined and assimilated and, in general, interdisciplinary interaction in integrated learning.

The specifics of distance education also determines the adjustments to the organization of the educational process using distance learning technologies, this contributes to the complexity of the work of teachers who follow the instructions bellow:

1. “develop electronic educational and methodological complexes with the necessary educational and methodological materials in electronic form;

2. develop knowledge control tools;

3. develop and send to students a thematic schedule for mastering the relevant sections, indicating the time of work on each topic, the deadlines for completing the work;

4. conduct synchronous and asynchronous consultations with students;

5. apply optimal and diverse types of work, available information and communication technologies” [2. p. 5].

G.V. Suchkov presents the following definition: “Distance learning is considered to be such forms of education that provide an opportunity to exclude direct personal contact between the teacher and students (or significantly limit it), regardless of the nature of the use of technical and other means...Moreover, the use of the term “distance learning” is not entirely correct, and a more correct term is: "distance training" or "distance education" [3, p.278-279]. The author focuses on the psychological factors of the learning process.

E.G. Azimov considers the system of distance learning (individual approach, interactive nature of interaction, combinations of online and offline learning, etc.), noting that "Internet technologies have significant educational opportunities that can be used in teaching" [4, p.54].

A.A. Andreev focuses on the didactic foundations of distance learning, considers the general principles of education, at the same time points out the need for special principles of education, such as:

• the principle of interactivity,

• the principle of basic knowledge,

• the principle if individualization,

• the principle of identification,

• the principle of scheduled teaching,

• the principle of pedagogic expediency of using the means of new information technologies,

• the principle of openness and flexibility in education [5, p.28-30].

The complex of these principles of integration determines the system of didactic requirements for the process of distance pedagogical education.

When considering the principles that are fundamental, their significance is focused on the process of effective use in educational activities. At the same time, integration assumes that the principles of teaching are aimed at concretizing the actions of the teacher and students in distance learning, a set of teaching principles is used in lecturing, the forms of teaching are based on general and specific principles of teaching, and the very modeling of the optimality and effectiveness of the teaching process is taken into account.

If the principle of interactivity is aimed at the exchange of educational information not only between the teacher and students, but also the interaction of students with each other, then the principle of basic knowledge assumes that the student has hardware and technical means and network skills (it is necessary to receive tasks for the learning process by completing, sending by e-mail address, see the performance in points in an electronic journal, for example, in the UNIVER platform, etc.). The principle of identification includes control of independence in the performance of tasks; for this, various technical means for identifying a person passing a midterm control or exam are applicable, as well as videoconferencing capabilities are used. The principle of individualization is focused on the current control of the student and is reflected in the data of the electronic journal, this control makes it possible to adjust the educational

trajectory.

Forms of distance education are various, they include:

1. live broadcast from the university classrooms,

2. electronic educational resources with video lectures, electronic textbooks, control and measuring materials (test tasks, etc.),

3. webinars (Skype, Zoom and etc.)

4. interaction through social networks,

5. e-mail interaction.

Peculiarities of distance education in the process of studying at the university included the following:

• video instructions on remote technologies;

• posting materials by teachers on the UNIVER platform for classes (SILLABUS, CPC, etc.);

• students submit assignments and also receive feedback through the UNIVER platform,

• for classes teachers use ZOOM with the inclusion of presentations, video lectures;

• a single point of entry for students-personal account.

At the lectures in the distance learning mode on the discipline "Methods of teaching Russian literature" we used online lectures with the inclusion of presentations on the main issues under study (related to general issues of the methodology of teaching literature as a scientific discipline, on the classification of methods and typologies of lessons in literature etc.), as well as separately prepared recorded online lectures for students and lectures-presentations with voice accompaniment, sent to the university database, from there the information was sent to You Tube.

Let’s look at the Table 1 to know how it worked remotely.

Table 1. Distance education mode

Asynchronous mode (interactive materials, ready- made online courses, textbooks, presentations)	Synchronous mode (online streaming, live broadcast and live communication)
Convenient and flexible connection to content, access for students at any time of the day More accessible in terms of support compared to the remote synchronous format in conditions of weak Internet and access to technical learning tools You can attract more students and use the material an unlimited number of	The closest to the full-time format of education and the least different from the usual way of learning for students Personal interaction between the teacher and students and the opportunity for the student to be active online in order to clarify the details of the information material, the stages of learning, and the student's Independent work

2. On amendments and additions to the order of the Minister of Education and Science of the Republic of Kazakhstan dated March 20, 2015 No. 137 "On approval of the Rules for organizing the educational process on distance educational technologies" (Нормативтік құқықтық акті 14.04.2020). Access mode: https://enic- kazakhstan.kz/files/1587643891/izmeneniya-i-dopolneniya-v-pravila-po-dot- prikaz-mon.pdf

3. Pedagogical technologies / Edited by V.S. Kukushina – M., 2004.

4. E.G. Azimov Information and communication technologies in teaching Russian as a foreign language: state and prospects // Russian language abroad-2011.-№6

5. A.A. Andreev Didactic foundations of distance learning -М., 1999.

АРТ-ТЕРАПИЯ КАК СПОСОБ ВОСПИТАНИЯ

Е.Т. Аринова

Змиститель директора по учебной работе

гимназия имени Шакарима

aet-75@mail.ru Казахстан, г. Караганда

Аннотация: Мақалада арт-терапия әдістері арқылы балалардың дүниетанымдвқ көзқарасын және оның тәрбиесіне жақсы ықпал беретіндігі туралы айтылған Арт-терапия-бұл шығармашылық арқылы түзету және дамыту әдісі туралы бірнеше мысалдар көрсетілген.

Түйінді сөздер: Арт-терапия, тәрбие, пәнаралық тәсіл, әдістеме.

Аннотация: В статье говорится о том, что арт-терапия положительно влияет на мировоззрение детей и их воспитание, является методом коррекции и развития через творчество.

Ключевые слова: арт-терапия, образование, междисциплинарный подход, методология.

Annotation:The article presents several examples of art therapy-a method of Correction and development through creativity, which states that art therapy is a method that best promotes the worldview and upbringing of children through art therapy.

Keywords: Art therapy, education, interdisciplinary approach, methodology

Сегодня в нашей стране и в мире происходят глубокие социально- экономические, политические и культурные изменения, которые требуют новых моделей систем образования, направленных не на изучение конкретных предметов (дисциплин) или развитие определенных навыков (компетенций), а на личность самого ученика. Как говорится в «Концепции воспитания в системенепрерывного образования» Республики Казахстан: «Главная задача системы образования – создание необходимых условий для формирования, развития и профессионального становления личности на основе национальных иобщечеловеческих ценностей; реализация прав ребенка на воспитание, образование и всестороннее развитие,

сохранение родного языка, культуры, национальных обычаев и традиций, на информированность, укрепление здоровья» [1]. Наиболее благоприятным периодом для реализации этих задач является младший школьный возраст. Младший школьный возраст представляет собой период детства, отличающийся высокой степенью сензитивности и большими возможностями для всестороннего воспитания, образования и развития личности ребенка, способной быстро адаптироваться к окружающему миру. Современный мир создает новые вызовы, требующие не только повышения качества образования, но и воспитания Человека духовно богатого, высоконравственного, то есть нравственно, психически и физически здоровых будущих граждан, настоящих патриотов своей Родины, свободно мыслящих, активно действующих, обладающих нравственными принципами и интеллектуальными способностями.

Арт-терапия является междисциплинарным подходом, соединяющим в себе различные области знания - психологию, медицину, педагогику, культурологиюи др. Ее основой выступает художественная практика, поскольку в ходе арт- терапевтических занятий клиенты вовлекаются в изобразительную деятельность.

Слово «арт-терапия» (art therapy – лечение искусством) стало впервые использоваться в 1940 гг. в англоязычных странах такими авторами, как М. Наумбург и А. Хилл, для обозначения тех форм клинической практики, в рамках которых психологическое «сопровождение» клиентов с эмоциональными, психическими и физическими нарушениями осуществлялось в ходе их занятий изобразительным творчеством с целью их лечения и реабилитации.

Положительное влияние искусства на человека было известно с древнейших времен. Как пишет А.И.Копытин: «Как ни странно это может показаться, но современная научная арт-терапия, при всех ее связях с разнообразными культурными феноменами, более всего близка первобытному, доисторическому искусству. Последнее, как и арт-терапия, основано на спонтанном самовыражении и в известной мере игнорирует эстетические критерии и профессионализм автора. И для арт-терапии, и для первобытного искусства наиболее важен процесс творчества, искренность, полнота самовыражения. И в том и другом случае изобразительные материалы и продукция выступают прежде всего в качестве инструмента динамической внутриличностной и межличностной коммуникации» [2].

В XIX веке интерес к первобытному искусству породил множество культурологических, антропологических и психологических исследований, которые видели связь между древним искусством и особенностями мышления первобытных людей (Э.Тейлор, Дж.Фрезер, Л.Леви-Брюль). Таким образом,можно сказать, что язык художественных образов – это универсальный язык, общий для всех народов и культур с помощью которого транслировались общечеловеческие ценности.

В настоящее время арт-терапия рассматривается как специализированная форма психотерапии, основанная на искусстве, в первую очередь изобразительной и творческой деятельности. В современном мире арт-терапия стала профессией с самостоятельным статусом как в сфере образования, так и в практической деятельности.

Дать исчерпывающее определение арт-терапии довольно трудно, потому что оно в определенной мере зависит от теоретических представлений и области практической деятельности специалиста, от характерных для той или иной страны моделей арт-терапии и степени их «зрелости».

«Побуждая больного человека выражать свои переживания в визуальной форме, можно «вылечить» его душевные, связанные с патологической интроспекцией раны. В других случаях это приводит к снижению тревоги и напряжения и формированию более оптимистического взгляда на мир. Благодаря созданию новых образов и целой серии художественных работ человек отвлекается от своих физических недостатков и концентрирует внимание на том, что помогает ему освободиться от страданий» [3].

На Западе свидетельствуют о том, что одни из них делали акцент на том, что художественное творчество помогает психотерапевту установить с клиентом более тесный контакт и получить доступ к его переживаниям, другие — на том, что оно само по себе способно сублимировать его чувства и давать выход деструктивным тенденциям, третьи — на том, что исцеляющий эффект художественного творчества достигается прежде всего благодаря отвлечению от

«патологической интроспекции» и созданию положительного настроя.

Согласно исследованиям А.И. Копытина, за рубежом заметно возросла роль арт-терапевтов в сфере образования. Они работают в специализированных и общеобразовательных школах, чаще с детьми, имеющими определенные эмоциональные и поведенческие нарушения, а также проблемы в обучении. В ряде стран арт-терапия признана в качестве самостоятельной специальности. Подготовка дипломированных специалистов строится в соответствии с особыми программами, отвечающими всем требованиям высшего и последипломного образования, а их деятельность в здравоохранении,педагогической и социальной сфере регулируется государством [4]

Достоинством арт-терапии является "язык" визуальной и пластической экспрессии. Согласно восточной мудрости, "картина может выразить то, что

не выразит и тысяча слов".

На основании представленных литературных материалов можно сделать следующие выводы:

1. Арт-терапия представляет такой способ воздействий, который основан на занятиях изобразительной деятельностью в контексте психотерапевтических отношений (отношений клиента со специалистом в области психического здоровья).

2. Предметом применения арт-терапии в образовании является поддержание или восстановление здоровья учащихся и их приспособление к обстановке образовательного заведения методом реализации ее психокоррекционного, диагностического и психопрофилактического потенциала.

3. Использование педагогами арт-терапевтических способов, при отсутствии у них достаточной специальной разработки в области психологического консультирования и арт-терапии следует признать неоправданным из-за отсутствия у них соответствующих знаний и навыков, необходимых для решения задач сохранения и восстановления психического

здоровья учащихся.

Арт-терапия представляет собой способ коррекции и развития посредством творчества. Причем, важен сама операция, а не конечный продукт и его оценка. Техники арт-терапии дают возможность относительно безболезненного доступак глубинному психологическому материалу, стимулируют обработку бессознательных переживаний, обеспечивая дополнительную безопасность и снижая противодействие изменениям. Через работу с многогранными символами в искусстве развиваются ассоциативно-образное мышление, а также блокированные или слаборазвитые системы восприятия. Арт-терапия ресурса, так как находится вне повседневных стереотипов, а значит, расширяетжизненный опыт, добавляет убежденности в своих силах. Чем лучше человек умеет выражать себя, тем полноценнее его ощущение себя неповторимой личностью. Терапия искусством формирует творческое отношение к жизни с ее проблемами, способность видеть разнообразие способов и средств достижения цели, развивает скрытые до сих пор таланта к творческому решению сложных жизненных задач.

В отличие от многих коррекционно-развивающих направлений, арт-терапия использует «язык» визуальной и пластической экспрессии. Это особенно актуально при работе с детьми, которые не всегда могут выразить словами свое эмоциональное состояние, задачу, проблему. Находясь в творческом пространстве, ребенок получает вероятность самовыражения, в результате чего происходят улучшения в его эмоциональной и поведенческой сферах. Арт-терапевтическая атмосфера способствует открытию ребенком своего потенциала, что также приводит к позитивным результатам психологической поддержки. Важна естественная предрасположенность ребенка к игровой деятельности, стремление к фантазии. Учитывая это при организации коррекционной работы с элементами арт-терапии, на занятиях создается атмосфера игры и творчества [5].

Можно было бы привести еще немало примеров различного понимания арт- терапии и механизмов ее лечебного воздействия, однако приведенные цитаты из работ основоположников арт-терапевтического направления на Западе свидетельствуют о том, что одни из них делали акцент на том, что художественное творчество помогает психотерапевту установить с клиентом более тесный контакт и получить доступ к его переживаниям, другие — на том, что оно само по себе способно сублимировать его чувства и давать выходдеструктивным тенденциям, третьи — на том, что исцеляющий эффект художественного творчества достигается прежде всего благодаря отвлечению от «патологической интроспекции» и созданию положительного настроя.

Несмотря на различие позиций, все они так или иначе сочетаются в современном определении арт-терапии. Использование искусства как терапевтического фактора вполне доступно для педагога. При этом специальных медицинских знаний не требуется. Арт-терапевтические занятия можно рассматривать как одну из инновационных форм внеклассной работы учителя в пределах возможных для него затрат времени.

К тому же некоторые специалисты не относят данное направление к психотерапии, а рассматривают его как разновидность творческой деятельностисо значительным "лечебным" эффектом. В частности, согласно В. Беккеру- Глошу,

назначение арт-терапии не в том, чтобы выявлять психическиенедостатки или нарушения. Напротив, она обращена к сильным сторонам личности, а также обладает удивительным свойством внутренней поддержки и восстановления целостности человека [6, 48].

В основе современного определения арт-терапии лежат понятия экспрессии, коммуникации, символизации, с действием которых и связано художественное творчество [6, 49]. Методика рассматриваемого понятия базируется на убеждении, что внутреннее "я" человека отражается в зрительных образах всякий раз, когда он спонтанно, не особенно задумываясь освоих произведениях, рисует, пишет картину, лепит скульптуру. Принято считать, что образы художественного творчества отражают все виды подсознательных процессов, включая страхи, внутренние конфликты, воспоминания детства, сновидения. При их словесном описании, особенно у детей, могут возникать затруднения. Поэтому именно невербальные средства часто являются единственно возможными для выражения и прояснения сильных переживаний.

При использовании арт-терапии участникам предлагаются разнообразные занятия художественно-прикладного характера (рисование, резьба по дереву, чеканка, лепка, выжигание, изготовление мозаики, витражей, всевозможных поделок из меха, тканей, природного материала). При этом специальная подготовка, таланты исполнителей и художественные достоинства работ нестоль значимы. Важны и сам процесс творчества, и особенности внутреннего мира человека.

Итак, следует еще раз подчеркнуть спонтанный характер творческой деятельности на арт- терапевтических занятиях в отличие от процесса обучения изобразительному искусству.

Как выяснилось в ходе экспериментальных исследований, чем меньше учитель вмешивается в художественную деятельность детей, тем выше полученный терапевтический эффект, быстрее устанавливаются отношения эмпатии и взаимного доверия. Творчество, как известно, само по себе обладает целительной силой.

Список литературы:

1. Концепции воспитания в системе непрерывного образования // https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30581046

2. Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана

3. Копытин А.И. Теория и практика арт-терапии. – Спб.: Питер, 2002. – 368 с.

4. Копытин А. И. Основы арт-терапии. – СПб.: Лань, 1999. – 251 с.

5. Алексеева М. Ю. Практическое применение элементов арт-терапии в работе учителя. Учебно-методическое пособие для учителя иностранного языка. – М.: АПК и ПРО, 2003. – 88 с.

6. Беккер-Глош В., Бюлов Э. Арт-терапия в Аликсеанеровской психиатрической больнице Мюнстера // Исцеляющее искусство. – 1999. – №11. – С.42-58.

7. Аметова Л.А. "Формирование арт-терапевтической культуры младших школьников. Сам себе арт-терапевт". – М.: Московский государственный открытый педагогический университет, 2003. – 36 с.

К ВОПРОСУ ОБ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ

ТЕХНОЛОГИЯХ

К. М. Абильдаева - к.п.н., доцент

Актюбинский университет им. С. Баишева

kenish_abildayeva@mail.ru К. К. Жаксыбаева- магистр п.н., старший преподаватель Актюбинский университет им. С. Баишева

kunzipa-akt@mail.ru

Р. Б. Жолмурзаева- магистр п.н., старший преподаватель

Актюбинский университет им. С. Баишева

reke2604@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақалада білім беру педагогикалық технологиялары мәселелері қозғалады. Оқытудағы заманауи білім беру технологиялары нақты мамандықтар бойынша жоғары білім беру мәселесін шешуді де, жоғары оқу орындарының оқытушыларының осы мазмұнды меңгеру процесін басқарудағы кәсіби іс- әрекетіндегі шеберлігін де ғылыми негізге қоюға арналған. Білім беру технологияларының мәселелері, педагогикалық инновациялардың, авторлық мектептер мен жаңашыл мұғалімдердің мол тәжірибесі үнемі жалпылау мен жүйелеуді талап етеді. «Педагогикалық технология» ұғымының жалпылауы берілген, ол әртүрлі авторлардың барлық анықтамаларының мағыналарын біріктіреді. Технология барынша дәрежеде оқу-тәрбие процесімен – мұғалім мен оқушының іс-әрекетімен, оның құрылымымен, құралдарымен, әдістерімен және формаларымен университетте де, мектеп жүйесінде де байланысты.

Түйін сөздер: педагогикалық, білім беру технологиялары, жүйе, әдістеме, процесс.

Аннотация: В статье затрагиваются вопросы образовательных педагогических технологий. Современные образовательные технологии в преподавании призваны поставить на научную основу как решение проблемы высшего образования для конкретных специальностей, так и освоение преподавателями высшей школы в своей профессиональной деятельности управления процессом освоения этого содержания. Проблемы образовательных технологий, огромный опыт педагогических инноваций, авторских школ и учителей-новаторов постоянно требуют обобщения и систематизации. Приводится обобщение понятию «педагогическая технология», вбирающее в себя смыслы всех определений различных авторов. Технология в максимальной степени связана с учебным процессом - деятельностью учителя и ученика, ее структурой, средствами, методами и формами как в вузе, так и в школьной системе.

Ключевые слова: педагогический, образовательные технологии, система, методика, процесс

Annotation: The article touches upon the issues of educational pedagogical technologies. Modern educational technologies in teaching are designed to put on a scientific basis both the solution of the problem of higher education for specific specialties, and the mastery of higher education teachers in their professional activities of managing the process of mastering this content. The problems of educational technologies, the vast experience of pedagogical innovations, author's schools and innovative teachers constantly require generalization and systematization. The generalization of the concept of "pedagogical technology" is given, which incorporates the meanings of all definitions of various authors. Technology is connected to the maximum extent with the educational process - the activities of the teacher and the student, its structure, means, methods and forms both in the university and in the school system.

Keywords: pedagogical, educational technologies, system, methodology, process

Образование - это индустрия, направленная в будущее. (С.П. Капица)

Педагогические системы могут быть описаны как целостные явления с помощью ряда признаков, по В.Г. Афанасьеву, [1]: - интегративные качества (такие, которыми не обладает ни один из от дельно взятых ее элементов); - составные элементы, компоненты; - структура (связи и отношение между частями и элементами); - функциональные характеристики; - коммуникативные свойства (связи с окружающей средой); - историчность, преемственность. Существенными характеристиками системы являются целевые ориентации и результаты. В качестве основы, системообразующего каркаса целесообразно использовать новое для педагогики понятие - «технология» и новый - «технологический» подход к анализу и проектированию педагогических процессов. Современные педагогические приемы позволяет научно обосновать требования к современному учебному процессу и выявить особенности его проведения в условиях различных технологий. В связи с этим педагогическая подготовка преподавателя актуализируется, обретает свой объективный смысл, становится необходимой.

Массовую разработку и внедрение педагогических технологий исследователи этой проблемы относят к середине 50-х годов ХХ века и связывают с возникновением технологического подхода к построению обучения вначале в американской, а затем и в европейской школе. Первоначально под педагогической технологией понималась попытка технизации учебного процесса; первым детищем этого направления и одновременно фундаментом, на котором выстраивались последующие этажи педагогической технологии, было программированное обучение.

Второй период (середина 50-х - 60-е годы) характеризуется появлением технологического подхода к процессу обучения. Теоретической базой этого подхода является идея программированного обучения, а технологическую основу составила разработка аудиовизуальных средств, специально предназначенных для учебных целей: средства обратной связи, электронные классы, обучающие машины, лингафонные кабинеты, тренажеры и др. Под «технологией образования»

стали понимать научное описание (совокупность средств и методов) педагогического процесса, неизбежно ведущего к запланированному результату.

Третий период (70-е годы) характеризуется расширением базы педагогических технологий. Изменяется методологическая основа педагогических технологий, осуществляется переход от вербального к аудиовизуальному обучению. В этот период технология учебного процесса разрабатывается на основе системного подхода, а исследователи понимают педагогические технологии как изучение, разработку и применение принципов оптимизации учебного процесса на основе новейших достижений науки и техники. Дальнейшее развитие исследований в области педагогической технологии расширило ее понимание. Именно эта часть системы обучения отвечает на традиционный вопрос «как учить» с одним существенным дополнением «как учить результативно».

Генезис сущности (история становления) педагогической технологии — интересный и самостоятельный вопрос. Изобразим его схему. Нам она представляется такой: замысел внедрить инженерный подход (назовем условно такое начало «инженерной педагогикой») —> технические средства в учебном процессе —> алгоритмизация обучения —> программированное обучение —> технологический подход —> педагогическая технология (дидактический аспект)

—> поведенческая технология (аспект воспитания).

Развитие конкретной творческой личности настолько индивидуально и настолько зависит от стечения жизненных обстоятельств, что трудно представить себе формализованное описание конкретных педагогических технологий, с помощью которых идет преобразование личности. Тем не менее, в науке непрерывно предпринимаются попытки подобного определения «педагогической технологии» как системы или системного метода. Например, ЮНЕСКО трактует

«педагогические технологии как системный метод создания, применения и определения всего процесса преподавания и усвоения знаний с учетом технических и человеческих ресурсов, а также их взаимодействие, ставящее своей задачей оптимизацию форм образования» [2].

Мы, вслед за В.П. Беспалько [3], М.В. Клариным [4], Г.К. Селевко [5], Д.В. Чернилевским, под педагогической технологией понимаем упорядоченную совокупность действий, операций и процедур, инструментально обеспечивающих достижение прогнозируемого результата в изменяющихся условиях педагогического процесса. Педагогическая технология есть комплексная интегративная система, включающая упорядоченное множество операций и действий, обеспечивающих педагогическое целеопределение, содержательные, информационно-предметные и процессуальные аспекты, направленные на усвоение систематизированных знаний, приобретение профессиональных умений и формирование личностных качеств обучаемых, заданных целями обучения. Следовательно, технология обучения - это системная категория, ориентированная на дидактическое применение научного знания, научные подходы к анализу и организации учебного процесса с учетом эмпирических инноваций преподавателей и направленности на достижение высоких результатов в профессиональной и общекультурной компетентности и развитии личности магистрантов.

Понятие технологии обучения создает оптимальные условия для достижения высокой эффективности, которая невозможна без системного подхода к организации образовательного процесса, широкой компьютеризации, применения технических средств обучения, без современных методов обучения, особенно активных, а также без кадров, обладающих квалификацией, отвечающей требованиям современной технологии обучения. Таким образом, вузовский преподаватель перестает быть только одним из основных источников информации, а, сохраняя свои функции воспитателя, становится организатором и творцом новых по своей сущности условий успешного приобретения знаний, умений и навыков.

Поскольку центральной фигурой в процессе образования является обучающийся, то технологии обучения занимается организацией оптимальных условий, которые способствуют процессу усвоения знаний, приобретения умений и выработке навыков. Таким образом, технологии обучения становятся технологией творческой деятельности и способствуют достижению педагогического мастерства.

Отметим, что в понимании педагогической технологии и его употреблении существуют большие разночтения.

• Технология - это совокупность приемов, применяемых в каком-либо деле, мастерстве, искусстве (толковый словарь) [6].

• Педагогическая технология - совокупность психолого-педагогических установок, определяющих специальный набор и компоновку форм, методов, способов, приемов обучения, воспитательных средств; она есть организационно- методический инструментарий педагогического процесса (Б.Т.Лихачев) [7].

• Педагогическая технология - это содержательная техника реализации учебного процесса (В.П.Беспалько) [8].

• Педагогическая технология - это описание процесса достижения планируемых результатов обучения (И.П.Волков) [9].

• Технология - это искусство, мастерство, умение, совокупность методов обработки, изменения состояния (В.М.Шепель) [9].

• Технология обучения - это составная процессуальная часть дидактической системы (М.Чошанов) [10].

• Педагогическая технология - это продуманная во всех деталях модель совместной педагогической деятельности по проектированию, организации и проведению учебного процесса с безусловным обеспечением комфортных условий для учащихся и учителя (В.М.Монахов) [11].

• Педагогическая технология - это системный метод создания, применения и определения всего процесса преподавания и усвоения знаний с учетом технических и человеческих ресурсов и их взаимодействия, ставящий своей за дачей оптимизацию форм образования (ЮНЕСКО) [2].

• Педагогическая технология означает системную совокупность и порядок функционирования всех личностных, инструментальных и методологических средств, используемых для достижения педагогических целей (М.В.Кларин) [4].

Иными словами, педагогическая технология является содержательным обобщением, вбирающим в себя смыслы всех определений различных авторов (источников). Понятие «педагогическая технология» может быть представлено

тремя аспектами. 1) научным: педагогические технологии - часть педагогической науки, изучающая и разрабатывающая цели, содержание и методы обучения и проектирующая педагогические процессы; 2) процессуально-описательным: описание (алгоритм) процесса, совокупность целей, содержания, методов и средств для достижения планируемых результатов обучения; 3) процессуально- действенным: осуществление технологического (педагогического) процесса, функционирование всех личностных, инструментальных и методологических педагогических средств. Таким образом, педагогическая технология функционирует и в качестве науки, исследующей наиболее рациональные пути обучения, и в качестве системы способов, принципов и регулятивов, применяемых в обучении, и в качестве реального процесса обучения. Понятие «педагогическая технология» в образовательной практике употребляется на трех иерархически соподчиненных уровнях:

1. Общепедагогический (общедидактический) уровень: общепедагогическая (общедидактическая, общевоспитательная) технология характеризует целостный образовательный процесс в данном регионе, учебном заведении, на определен ной ступени обучения. Здесь педагогическая технология синонимична педагогической системе: в нее включается совокупность целей, содержания, средств и методов обучения, алгоритм деятельности субъектов и объектов процесса.

2. Частнометодический (предметный) уровень: частнопредметная педагогическая технология употребляется в значении "частная методика", т.е. как совокупность методов и средств для реализации определенного содержания обучения и воспитания в рамках одного предмета, класса, учителя (методика преподавания предметов, методика компенсирующего обучения, методика работы учителя, воспитателя).

3. Локальный (модульный) уровень: локальная технология представляет собой технологию отдельных частей учебно- воспитательного процесса, решение частных дидактических и воспитательных задач (технология отдельных видов деятельности, формирование понятий, воспитание отдельных личностных качеств, технология урока, усвоения новых знаний, технология повторения и контроля материала, технология самостоятельной работы и др.).

Поэтому в структуру педагогической технологии входят: а) концептуальная основа;

б) содержательная часть обучения;

• цели обучения - общие и конкретные;

• содержание учебного материала; в) процессуальная часть

• технологический процесс;

• организация учебного процесса;

• методы и формы учебной деятельности школьников;

• методы и формы работы учителя;

• деятельность учителя по управлению процессом усвоения материала

• диагностика учебного процесса.

Критерии технологичности. Любая педагогическая технология должна удовлетворять некоторым основным методологическим требованиям (критериям технологичности).

Концептуалъностъ. Каждой педагогической технологии должна быть присуща опора на определенную научную концепцию, включающую философское, психологическое, дидактическое и социально-педагогическое обоснование достижения образовательных целей.

Системность. Педагогическая технология должна обладать всеми признаками системы: логикой процесса, взаимосвязью всех его частей, целостностью

Управляемость предполагает возможность диагностического целеполагания, планирования, проектирования процесса обучения, поэтапной диагностики, варьирования средствами и методами с целью коррекции результатов.

Эффективность. Современные педагогические технологии существуют в конкурентных условиях и должны быть эффективными по результатам и оптимальными по затратам, гарантировать достижение определенного стандарта обучения.

Воспроизводимость подразумевает возможность применения (повторения, воспроизведения) педагогической технологии в других однотипных образовательных учреждениях, другими субъектами.

Из данных определений следует, что технология в максимальной степени связана с учебным процессом - деятельностью учителя и ученика, ее структурой, средствами, методами и формами.

Список литературы:

1. Афанасьев В.Г. Системность и общество/ В.Г. Афанасьев. - М.:Политиздат, 1980. -368 с.

2. Гузеев В.В. Образовательная технология: от приема до философии / М.: Сентябрь, 1996. — 112 с.

3. . Беспалъко В.П. Слагаемые педагогической технологии. - М., 1989.

4. Кларин М.В. Инновации в мировой педагогике. - Рига, 1995. 20. Кларин М.В. Педагогическая технология. - М., 1989.

5. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: Учебное пособие. – М.: Народное образование, 1998. – 256 с.

6. Толковый словарь русского языка: 80000 слов и фразеологических выражений/ Российская академия наук. Институт русского языка им. В. В. Виноградова. – 4- е изд., дополненное. – М.: ООО «Издательство ЭЛПИС», 2003.

7. Лихачев Б.Т. Педагогика: Курс лекций. - М.: Владос, 2010. - 647 с.

8. Беспалъко В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. - М., 1995.

9. https://ru.wikipedia.org/wiki/Образовательные технологии

10. Чошанов М.А. Гибкая технология проблемно-модульного обучения. - М.: Народное образование, 1996.

11. Монахов В.М. Технологические основы проектирования и конструирования учебного процесса. - Волгоград, 1995

ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН

ДАМЫТУДАҒЫ ӘЛЕУЕТІ

Б.А. Тұрғынбаева -п.ғ.д., профессор

А. М. Орынбасарова,

Педагогика және психология 2 курc мaгиcтрaнты, Aбaй aтындaғы Қaзақ Ұлттық педагогикалық университеті

orynbasarova15@mail.ru

Алматы қаласы

Аннотация: Бұл мақалада жаңа заманның талабына орай заманауй ұстаздардың цифрлық технологияларды өз мүддесіне сай қолдана алуының маңыздылығы сипатталады. Аталмыш технология ізденімпаз ұстаздар қауымы мен оқушылар қарым-қатынасы аясындағы алтын көпір ретінде сипатталып, педагогтардың шығармашылығын дамыту құралы ретіндегі әлеуеті негізделеді.

Түйінді сөздер: Цифрлық технология, интерактивті тақта, шығармашылық деңгей, жаһандық заман.

Аннотация: В этой статье описывается важность того, чтобы современные учителя могли использовать цифровые технологии в своих интересах в современном мире. Эта технология описывается,как золотой мост в отношениях, между начинающими учителями и учениками основываясь на потенциале, как инструмент развитие творчество учителя.

Ключевые слова: Цифровые технологии, интерактивная доска, творческий уровень, глобальные времена.

Annotation: This article describes the importance of modern teachers being able to use digital technology to their advantage in the modern world. This technology is described as a golden bridge in the relationship between novice teachers and students based on potential, as a tool for developing the creativity of the teacher.

Keywords: Digital technologies, interactive whiteboard, creative level, global times.

Адам ‒ тұлға негізі тікелей заман дамуына әсер етеді, ал оған жауапкершілік танытатын ‒ білім саласы. Яғни, заманды дамыту білім мен ғылымның құзырында. Сонымен қатар, әрбір уақыттың күнделікті тәртібінен ойып тұрып орын алған маңызды мәселелері, тіпті қай уақытта болса да өзектілігін жоймайтын мәселелер бар. Жаңа заманда негізгі мәселелер тізбегінде, рухани жаңғыру [2], қоғамдық сананы өзге тұсынан қадағалау, цифрлық технологияларды дамыту сынды құзыреттіліктер бар.

Еліміздің экономикасын түбегейлі жаңа даму траекториясына көшіруге жағдай жасауды іске асыру мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің

«Цифрлық Қазақстан» [7] мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, оның

міндеттерінің бірі ретінде - орта, техникалық, кәсіби, жоғары білім беруде цифрлық сауаттылықты арттырудың белгіленуі осының дәлелі [1]. Осы тұрғыдан келгенде болашақ педагогтардың шығармашылығын дамытуда цифрлық технологиялар мүмкіндіктерін толық пайдалану мәселесі өзекті мәселелер қатарына жатады

Цифрландыру–бәсекеге қабілетті білім жүйесін дамытуды және халқының жағдай көрсеткішін жаңа деңгейге көтеруді мақсат тұтқан әлем мемлекеттері жаппай ұстанып отырған құрылым [4]. Аталған айтулы жүйеге ілеспеген, маңыздысы бел шешіп кіріспеген жағдайда, елдің келешегі бұлыңғыр болатындығы сөзсіз. «Ақпарат кімнің қолында болса, әлем соның қолында» демекші, жаһандану заманының талабына сәйкес цифрлық технологиялардың адамзат өмірінде, оның ішінде педагогтарға, олардың шығармашылық жағдаяттарына, шыңдалуына ықпалы зор [14].

Цифрлық технологиялар енді құрал ғана емес, сонымен қатар адам өмірінің жаңа ортасы болып табылады [3]. Бұл ретте сандық білім беру ортасы: сыныптағы оқудан кез-келген жерде және кез-келген уақытта оқуға көшу; білім алушының жеке қажеттіліктерін қанағаттандыратын жеке білім беру маршрутын жобалау; студенттерді тек электронды ресурстардың белсенді тұтынушыларына айналдырып қана қоймай, сонымен қатар жаңа ресурстарды жасаушылар қатарына шығару сияқты түбегейлі жаңа мүмкіндіктерді ұсынады. Цифрлық технологияны қолдану оқыту мүмкіндіктерін кеңейе түседі [13].

Ұстаздың басты мақсаты - білім мен ғылымның жаңа үлгісін жасап, арнайы ұғымдағы білім мен ғылым игерту, оқу жиынтықтарын белгілі бір деңгейде ұғынғанын зерделеудің [8], оқу мен тәрбие ұғымындағы үрдісін жиыстырудың алуан түрлі жаңаша ғылыми әдіс-тәсілдерін ойластыру, жаңа технологиялық құрылғыларды сабақ уақытында ұтымды қолдану. Қазіргі кезеңде цифрлық технологияларды кезең ағымына лайықты сабақ уақытында тиімді пайдалану ұстаздың шығармашылығын көрсетеді. Сол себепті білім ордаларында келешек педагогтардың шығармашылық қолданыстарының қарыштауына және солардың мықты, жаңаша технологияларды ұтымды қолдана алуына жағдай жасалуы тиіс. Тек сонда ғана олар келешекте шығармашыл ұстаз бола алады [12].

«Шығармашылық» түсінігінің мән-мағынасы «шығару», «іздену», «жаңаны ойлап табу» [5] сынды ұғымды береді. Ол, жаңалық ашуға құштар жанның іс- қимылынан, тұлғаның мақсат пен міндетке бағытталған іс-әрекетіндегі ізденімпаздығы мен белсенділігінен, табандылығы мен ерік-жігерінен ұйымдастырылып, өн бойы үздік ақыл-ойы мен ішкі түйсігінің, креативтілігінің жиынтығынан пайда болады.

Психологиялық-педагогикалық еңбектерде шығармашылық мәселесі шығармашылық құзыреттілік пен ойлау жүйесінің ішінара жұғысуы салдарынан әрекет етіліп, тәуелсіз жайттар немесе дивергенттік ойлаумен [11] етене байланысты қызмет нұсқасында түсіндіріледі.

Цифрлық технологиялар педагогтың сабақтардың жаңа нұсқаларын жобалау, оны жаңаша қолдану, сол арқылы оқушылардың назарын сабаққа аудару мен белсенді жұмыс жасауларын қамтамасыз етеді [10]. Бұл ретте педагогтың жоғары деңгейде ойлауы нәтижесінде, ешкімнен алынбаған өзіндік тәжірибесі

қалыптасады. Сондықтан да ол педагог шығармашылығының негізі бола алады. Төмендегі кестеде аталмыш технологияның шығармашылық тұрғыдағы сабаққа әсері келтіріледі.

Кесте 1.

Цифрлық технологиялардың педагог шығармашылығындағы мүмкіндіктері:

1. Оқушының білім сапасын анықтауға қажет мүмкіндік;

2. Білім саласына қатысты әдістерді қолдану аясында сабақтың мазмұнын кеңінен ашуға көмек;

3. Оқушылардың сабаққа қызығушылын арттыру;

4. Оқушыларды толықтай бағалауға мүмкіндік;

5. Оқушыларды ізденіске баулып, өз бетінше жұмыс істеуіне баулу

Цифрлық технологияларды оқыту жүйесінің барлық деңгейлерінде пайдаланылады: жаңа мәліметтерді баяндағанда, бекіткенде, қайталап қарағанда, білім деңгейін, дағдысы мен іскерлігін және деңгейін тексергенде. Сондықтан да ұстаз бұл технологияны: жұмысқа қажет заттарын, оқыту негіздерінің бөліктерін, ортаның құзыреттілігін, ойын ортасын, оқушы үшін түрлі форматтағы жүйелерді қолданады. Цифрлық технологияларды білім алушы сабақтан тыс кезде де қолдануға мүмкіндігі бар [15]. Жоғары оқу орындарына оқу мен тоқуға талапкерлер электрондық кітаптың тест бөлімі арқылы пән курсы бағдарында толыққанды ақпарат алып, өз деңгейін тексере алады. Ал білім негіздеріне, бірнеше түрлі пәндік олимпиадасына қатысушылар өз еріктерімен білім деңгейін көбейтуге, есте сақтау қасиетін қарыштатуға мүмкіндік алады. Қашықтан оқыту оқушының қимылын тиянақты және нақты түрдегі жоспарлануын, ыңғайлы сәтіне сай оқыту мүддесі мен міндетінің нақты қойылуын, оқушы мен оқытушының ортасындағы интерактивтілікті қамтамасыз ететін берері көп оқу жинақтарының жеткізілуін, оқушы мен оқу жинақтары аражігіндегі кері байланыс болуын қамтамасыздандырады. Бұған біздің әлемді жайлаған пандемия кезінде көзіміз жетті.

Білім игерудегі жаһандық, цифрлық Web технологияларды пайдалану аясы дәстүрлі сабақты дамытып, оған өзгешелік кірістіруге мүмкіндік береді, сабаққа деген оқушылардың құлшынысын арттырып, қорытындысында оқыту деңгейін арттырады. Пәндерді мағыналы және қызықты еткізу тұсында мұғалімге сан салалы тәсілдер мен АҚТ-құрылғыларына талдау жасатып, біріктіруге, практикадан өткізуге болады. Қазіргі кезеңдегі өзгеше жағдайда қашықтықтан оқу тұстарын пайдалану уақытында цифрлық білім беру ресурстарына айрықша мұқтаждық пайда болды. Елімізде пайда болған осындай өзгеше жағдайда цифрлық заман [9] мен білім беруді цифрландыру және электрондық оқыту саласын білім беру қорларына кіргіздіру қажеттігі пайда болған тұсында

мұғалімдердің алыстан біліктілігін одан әрі арттыру маңызы жоғары жайттардың бірегейі екендігі мәлім.

Әлемнің ғұламасы Сократ былай дейді: «Білмеген масқара емес, білгісі келмеу ұяттырақ» [6]. Олай болса цифрлық оқытудың қыры мен сырын меңгеру барлық педагог үшін міндет. Егемен еліміздің тұғырының биік болуы, болашағымыздың жарқын, қадамымыздың нық болуы ұлағатты ұстаздардың біліктілігінің, шығармашылығының жоғары дәрежеде, білімінің ұшқыр болуына тығыз байланысты. Ол бұл жағдайға жаңа әдістер мен технологияларды меңгеріп, шебер қолана алуымен жетеді. Ал цифрлық оқыту жаңа заманның басты бағыты болып тұр.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасының "Цифрлық Қазақстан" мемлекеттік бағдарламасы;

2. Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары;

3. Клаус Шваб, Төртінші индустрилық революция, 2018

4. Элен Битэм, Рона Шарп, Педагогиканы цифрлық дәуірде қайта зерделеу. ХХІ ғасырдағы оқыту дизайны, 2013

5. UNESCO ICT Competency Framework for Teachers, 2018

6. https://conf.edcrunch.ru/history/https://openu.kz/kz

7. Қазақстан Халқына Жолдауы.- Егеменді Қазақстан.- 2017.- 31қаңтар

8. Қастер Сарқытқан. Адами капитал мамандық таңдаудан қалыптасады // President & Halyq.- 2018. – 29 маусым. – Б. 6.

9. С.Т.Мұхаметжанова, Ж.Ә. Жартынова, Интерактивті жабдықтармен жұмыс жасаудың әдіс-тәсілдері. Алматы, 2018ж.

10. Т. Жұмажанова, С. Дүйсебаев, Ә. Мамырова, З. Көпбаева, «Қазақ әдебиетінің» әдістемесі. Алматы «Білім», 2020.

11. А.Иманбаева, Оқу-тәрбие үрдісін ақпараттандыру ділгірлігі. Қазақстан мектебі, №2, 2000.-14 Б.

12. Педагогика журналы №2-2019ж.-8 Б.А.Тұрғынбаева «Дамыта оқыту технологиялары», 2018ж.

13. С. Мұхамбетжанова «Цифрлық технология бойынша педагогтардың біліктілігін арттыру жолдары», 2021ж.

14. А.М.Авишева. «Білім беру үрдісінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану», 2020 ж, №2, 6 Б.

ДЕНЕ ТӘРБИЕСІМЕН СПОРТТЫҢ ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ

А.А. Гиззатов -Педагогика ғылымдарының магистрі, оқытушы

№19 ЖОББМ дене шыңықтыру пәнінің мұғалімі

turistter2013@mail.ru

Орал қаласы

Аннотация: Мақалада дене шынықтыру және спорттың педагогикалық қағидаларының мәселелері қарастырылған. Сонымен қатар қазіргі таңда дене тәрбиесі жүйесі осы қоғамда өмір сүретін адамдардың денсаулығын нығайтумен қоса, жеке тұлға бойындағы биологиялық-психологиялық қасиеттердің жан-жақты жетілуіне барлық қызмет аясын бағыттаған әлеуметтік ұйым болып табылады. Қазақстан Республикасының бағытты даму жағдайында дене тәрбиесі жүйесін жан-жақты жетілдірудің мүмкіндіктері кеңейді.

Түйінді сөздер: Әдістемелік даярлық, дене тәрбиесі, дайындық жаттығулар, тұлғалық ерекшелік, физиологиялық ұстаным.

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы педагогических основ физической культуры и спорта. На сегодняшний день система физического воспитания наряду с укреплением здоровья людей зависит также от индивидуального всестороннего развития биологических и психологических свойств личности. В условиях направленного развития в Республике Казахстан расширились возможности комплексного совершенствования системы физического воспитания.

Ключевые слова: Методическая подготовка, физическое воспитание, подготовительные упражнения, личность, физиологическое положение.

Annotation: The article deals with the issues of pedagogical foundations of physical culture and sports. To date, the system of physical education, along with strengthening the health of people, also depends on the individual comprehensive development of the biological and psychological properties of the individual. In the conditions of directed development in the Republic of Kazakhstan, the possibilities of complex improvement of the system of physical education have expanded.

Keywords: Methodical training, physical education, preparatory exercises, personality, physiological position.

Адамзат қоғамы дамуының сан мыңдаған ғасырларында әртүрлі өркениет өкілдері тарихи тағылымы мен болашақты болжау мүмкіндіктері жөінде ежелден-ақ ойланып келеді. Адамның айнала қоршаған ортасын және өзін-өзі танудың көкжиегі ғасырдан-ғасырға өткен сайын іргесін кеңейте түсуде.

Қазіргі денешынықтыру әдіс-тәсілін жетік меңгерген мұғалімдері, әсіресе халықтық педагогикадағы ұлттық ойындарды денешынықтыру іс-әрекеттерде пайдалану жөнінде ғылыми-теориялық, әдіснамалық, әдістемелік даярлық сапасын арттыру өзекті мәселе.

Сондықтан денешынықтыру іскерлігіне әдістемелік даярлығына қоятын қоғамымыздың жаңа әлеуметтік тапсырыстары, ең алдымен, осы даярлықтың мазмұнын, формалары мен әдістерін өзгертуді, екіншіден, оны халыққа білім берудің бүкіл жүйесін жаңарту мен қайта құру принциптеріне сай дамытудың негізінде айтарлықтай жаңа деңгейге көтеруді көздейді.

Дене тәрбиесі мен спорттың педагогикалық ұстанымдары деп дене тәрбиесі мен спорт сабақтарының құрылымын қалыптастыру, қимыл қабілетін дамыту, қимыл дағдыларын меңгеру заңдылықтарын бейнелейтін қысқа сипаттағы ғылыми әдістемелік ережелерді атаймыз. Қойылған педагогикалық ұстанымдар негізінде әдістемелік ережелер айқындалады, жеке жағдайлардағы міндеттерді орындаудың нақты әдістер мен құралдары таңдалады. [5]

Осы тұрғыдан алғанда, педагогикалық ұстанымдарды зерттеу оның дамуындағы негізгі бағытты анықтады.

Бірінші бағыт дене шынықтыру мен спорт сабақтарына қатысты ұстанымдарға қарағанда айырмашылығы бар, яғни өз мақсаты ретінде спортшылардың жарыстарға қатысуын дайындауды көздемейтін, тек спорт жаттықтыруларында ғана қатыстырылатын ұстанымдарды тағайындауға құрылады.

Спорт жаттықтыруының ұстанымдарын ұсынған алғашқы ғалымдардың бірі В.В. Гориневский (1922) болды. Одан басқа спорт жаттықтыруын А.Дюпперон (1930), А.А. Тер-Ованесян (1947), Н.Г. Озолин (1948), А.Ц.Пуни (1949), Л.П.

Матвеев (1959, 1964) және басқалар ұсынды. Гигиеналық, білім беру, тәрбиелеу міндеттерін шешуге, бағытталған тек дене тәрбиесі мен спорт сабақтарына немесе тек спорт жаттықтыруына қатысты ұстанымдарды бөліп қарастыруға ұмтылу қате болып есептеледі. Спорт жаттықтыруының ұстанымдарын зерттеушілердің ұсынған түрлі кеңестерін мұқият қарастыра отырып, олардың педагогикалық қатынастар қатарына кіретіндерінің барлығы тек қана спорт жаттықтыруларында ғана емес, сол сияқты дене шынықтыру мен спорт сабақтары барысында да басшылыққа алынуы тиіс екені белгілі болды.

В.В. Гориневский жаттықтыру сабақтарында басшылыққа алуға тиісті ережелері ретінде мыналарды атап көрсетті: а) дайындық жаттығулары; б) ағзаны бірте-бірте жұмысқа бейімдеу; в) нысанды әдістерді бақылауды ұйымдастыру; г) жұмыс пен демалыс арасында дұрыс алмастыру; г) адам дамуының жан-жақтылығын қамтамассыз ету (дене және ақыл-ой) 1947ж А.А.Тер-Ованесян спорт жаттықтыруының он ұстанымын ұсынды, оның ішінде қолданған кҥшті шамалау психологиялық ықпалдар есебі, орталық жҥйке жҥйесінің дұрыс қозуы, жеке тұлғалық ерекшелік, т.б. бар. 1949ж А.Ц.Пуни қозғалыс дағдыларын саналы тҥрде игеру ұстанымын ұсынды. 1959ж Л.П.Матвеев спорт жаттықтыруының ұстанымы ретінде жалпы және арнайы дайындықтың бірлігі, жаттықтыру барысының үздіксіздігі, жаттықтыру жҥктемелерін бірте-бірте және толқынды ұлғайту, жаттықтыру барысының айналымдылығы және т.б. ұсынды. [4]

Спорт жаттықтыруының ұстанымы ретіндегі ұсынылған қарапайым ережелер тізімі олардың барлығы тек спорт жаттықтыруында ғана емес, сол сияқты дене шынықтыру мен спорт сабақтарының барлық түрлерінде де басшылыққа алынуы тиіс екенін көрсетеді.

Дене шынықтыру мен спорт ұстанымдары туралы түсініктерді дамытудың екінші бағыты ерекше физиологиялық ұстанымдарды тағайындауды көздейді (А.Н.Крестников, 1938; Б.С. Гиппенрейтер, 1940; В.С.Фарфель, 1949). Бұл қадамдарды ғылыми және іс-тәжірибе тұрғысынан толықпаған екенін мойындау қажет. Әрине, спорт жаттықтыруында физиологиялық заңдылықтар бар. Бірақ, одан басқа да психологиялық, биохимиялық және физикалық заңдылықтар да бар. Оқытушы мен дайындалушы бір жағдайда физиологиялық ұстаныммен, екінші жағдайда- психологиялық ұстаныммен, келесі бір жағдайда-психологиялық ұстаныммен жұмыс жасай алмайды. Спорт жаттықтыруына қатысты (және түгелдей дене шынықтыру мен спорт сабақтарында) заңдылықтар негізінде оқытушы мен дайындалушы үшін тек педагогикалық ұстанымдар ғана анықталуы тиіс. [4]

Аталған дидактикалық ұстанымдар білім берудің, дамыту мен тәрбиелеудің бірнеше заңдылықтарын сипаттап, дене шынықтыру мен спорт сабақтарының міндеттерін орындауда басшылық ережелері ретінде жүреді. Алайда, дидактикалық ұстанымдар негізіне жататын заңдылықтар бірнеше жағдайларда басқаша түрге ие болады, яғни дене шынықтыру мен спорт сабақтарында басшылыққа алынуы қажет дәл әрі анық берілетін жалпылама теориялық ережелер бола алады.

Демек, дене тәрбиесі мен спорт сабақтарында, атап айтқанда спорт жаттықтыруларында көбінесе: алдын-ала қалыптасқан спорт жаттықтырулары ұстанымдары мен бірнеше жалпы педагогикалық (дидактикалық) ұстанымдар қолданылады. Бірақ барлық ұстанымдар анықталып қойған, ары қарайғы дене тәрбиесі мен спорттың педагогикалық негіздерінің бұндай көкейтесті мәселелерін зерттеуді мақсатсыздық деп есептеу дұрыс емес. Денетәрбиесі туралы ғылымды дамыту жаңа заңдылықтардың ашылуына, оның ішінде жаңа ұстанымдарды жаңа жолға қою қажеттігін анықтауға жол ашады.

Дене тәрбиесі мен спорт туралы ғылымның қазіргі деңгейдегі дамуы дене тәрбиесі мен спорттың педагогикалық ұстанымдары ретінде, кей жағдайларда бұрынғы қабылданған педагогикалық ұстанымдарды басқаша қалыптастыруын қабылдауға негіздеме береді. Бұндай жаңадан қабылданып қалыптасқан дене тәрбиесі мен спорттың педагогикалық ұстанымдарына мыналар жатады: 1) оқыту мен дамытудың бірлігі; 2) сабақ құрылымы; 3) сабаққа қатысушылардың жағдайы мен ерекшелік есебі; 4) қозғалыстың анализі мен синтезі; 5) жаттығулар барысында саналылық және сезімталдық бақылау; 6) жүктемені бірте-бірте арттыру және оның белсенділігі; 7) сәйкес жағдайлардың есебі мен реттелуі. [6]

Оқыту мен дамытудың бірлігі ұстанымы заттар мен құбылыстардың пішіні мен мазмұнының өзара байланысы мен өзара бағыныштылығына

негізделген. Адамның қимыл - әрекетінде бұл заңдылық тірек-қимыл аппаратының жағдайы мен дамуының, ағзаның вегетативтік қызметі мен қимыл сапасының қимыл дағдыларымен өзара байланыста көрінеді. Мысалы, қимыл сапасының деңгейі жоғары болған сайын, спорт жаттығуы тәсілдерін жетілдіруге арналған мүмкіндіктер де көп туындайды ж»не керісінше, спорт жаттығулары тәсілдері жетілдірілген сайын адамның қимыл сапасы да жақсара түседі. Дене тәрбиесі мен спорт сабақтарындағы оқыту мен дамытудың бірлігі ұстанымы оқу пәнінің талаптарына сәйкес қимыл сапаларын дамыту мен дене дайындығын қамтамасыз етуді өзара байланыста оқыту керектігіне міндеттейді. Дене тәрбиесі мен спорт сабақтарындағы бұл ұстаным бірінші кезеңге сәйкес жағдайларды жеңілдетіп, сосын бірте-бірте күрделендіріп, меңгерту қажеттігін анықтайды.

Дене тәрбиесі мен спорттың педагогикалық ұстанымдары ретінде қабылданған ережелердің барлығы бірлікте және өзара тығыз байланыста болды. Мүмкін оқытушы мен оқушының орындайтын кез-келген қызметіне қатысты. Сәйкес дидактикалық ойлау бойынша бұл ұстанымдарды төрт топқа бөлуге болады: оқыту, дамытуды басқару, тәрбиелеу және сабақты құру. Дене тәрбиесі ақыл-ой, адамгершілік эстетикалық және еңбек тәрбиесімен біріге отырып, адамның жан-жақты дамуына жағдай жасайды. Дене тәрбиесі міндеттері педагогикалық процесстерді ұйымдастырудың негізгі екі түрі – дене мәдениеті сабақтары мен спорт сабақтарының бірігуімен шешіледі.

Спортшы мен спорт командасының тактикалық дайындығы деңгейі туралы олардың жарыс жағдайы мен спорт жекпе- жегінде туындаған жағдайға қарай өз мінез-құлқын, қимылы мен әрекетін өзгерту қабілеті бойынша сараптауға болады. Бұл тараудағы айтылғандарды қорыта келе мынадай тұжырым жасауға болады. Сабақтардағы дене жаттығуларына оқытуды ондағы пайда болатын қимыл сапасының дамуын бір мезгілде, ал спорт машықтануын да таңдаған спорт түрінің тактикасын меңгерумен бірмезгілде жүргізеді.

Дене жаттығуларын дене тәрбиесі мен спорт сабақтарында оқыту тыныс алуды орындалатын қимылмен үйлестіру қажеттігін көрсетеді. Дене жаттығуларын жетілдіре орындау орындалатын қимыл міндеттері мен туындаған жағдайларға олардың құрылымын сәйкесдендіре қадағалап, оған саналы және сезімдік бақылау жолымен түзету ендіруге үйренумен жетуге болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаев Н.Ә."Қазақстан-2030" Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1998, 240 бет.

2. Қазақстан Республикасының Дене мәдениеті және спорт туралы Заңы. 1999ж. 2 желтоқсан. No490-13 ҚР// Sport, 2000, No1, 4-11 қаңтар.

3. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы. Қазақстан Республикасында дене шынықтыруды және спортты дамытудың

2001-2005 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы туралы.No571,//Астана,2001 ж

4. Адамбеков Қ.І. «Оқушылардың дене тәрбиелеудің педагогикалық негізі» п.ғ.д. дисс. авторефераты. Алматы, -1995, 38 бет

5. Аяшев А.О. Болашақ мұғалімнің тәрбие жұмысына кәсіби даярлығын дене тәрбиесінің құралдары арқылы қалыптастыру. п.ғ.д. дисс. авторефераты, М., 1993, 55б.

6. Б.Төтенай оқулық .Дене тәрбиесі.Астана-2017

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ІС- ӘРЕКЕТІ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТӘСІЛ РЕТІНДЕ

А. І. Талдыбай - педагогикалық ғылымдар магистрі, оқытушы

Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті

t.aika90@mail.ru Т.А. Жангазиева -педагогика және психология магистрі, оқытушы Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті Университет бойынша педагогикалық цикл пәндер бөлімі

tolkyn_26@mail.ru Қазақстан, Алматы қ.

Аннотация: Мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу іс-әрекетінде шығармашылық белсенділігін қалыптастыру мәселелері қарастырылған.

Шетелдік және отандық педагог-психологтардың ғылыми еңбектеріне теориялық талдау жасалып, шығармашылық белсенділікті дамыту жолдары ашылды. Автор оқушылардың шығармашылық оқу әрекетін ұйымдастырудың педагогикалық шарттарын анықтап, оны жүзеге асыру үшін арнайы тапсырмалар әзірлеген.

Шығармашылық іс-әректті дамытудың кілті – бастауыш мектеп жасы. Дәл осы кезеңде оның мазмұнында, құрылымында және қозғаушы күштерінде түбегейлі өзгерістер орын алды: мектепке келу, ғылыми пәндерді жүйелі түрде меңгеру, қол жетімсіз білім салаларынан ақпарат алу. Оқу іс-әрекетін меңгеру оны жаңа таным құралдарымен байытады, ол салыстыру, талдау, синтездеу, жалпылау, т.б. сияқты психологиялық операцияларды мпңгере бастайды. Оқу әрекеті баланы өзіне, әрекетке,оның міндеттеріне, мақсаттарына бағалаушы қатынас жағдайына келтіретін процесстер.

Түйінді сөздер: бастауыш мектеп жасы, шығармашылық белсенділік, шығармашылық ойлау, іс – әрекет, техника.

Аннотация: В статье рассматриваются проблемы формирования творческой деятельности учащихся начальных классов в учебной деятельности.

Сделан теоретический анализ научных трудов зарубежных и отечественных педагогов и психологов, раскрывающий пути развития творческой деятельности.

Автором определены педагогические условия организации творческой учебной деятельности учащихся и разработаны специальные задания для ее осуществления. Младший школьный возраст является узловым в развитии творческой активности. Именно в этот период происходят кардинальные изменения в ее содержании, структуре, средствах и движущих силах: приход в школу, систематическое изучение основных научных дисциплин, получение информации в тех сферах познания, которые ранее были ему недоступны. Овладение учебной деятельностью обогащает его новыми средствами познания, он начинает овладевать такими мыслительными операциями, как сравнение, анализ, синтез, обобщение и др. Учебная деятельность ставит ребенка в ситуации оценочного

отношения к себе, к деятельности, ее задачам, целям, процессам и результатам.

Ключевые слова: младший школьный возраст, творческая активность, творческое мышление, действия, прием;

Annotation: The article considers problems of forming creative activities of beginning classes’ pupils in their studying activities. There were done theoretical analyses of scientific works of foreign and native feaders and psychologists which open ways of developing creative activities. The author defined pedagogical conditions of organizing creative teaching activities of students, and it was worked out special tasks for its realization.

The younger school age is nodal in development of creative activity. During this period there are cardinal changes in her contents, structure, means and driving forces: arrival to school, systematic studying of the main scientific disciplines, obtaining information in those spheres of knowledge which were inaccessible to him earlier. Mastering educational activity enriches him with new learning tools, he begins to seize such cogitative operations as comparison, the analysis, synthesis, generalization, etc. Educational activity puts the child in a situation of the estimated attitude towards itself, to activity, her tasks, the purposes, processes and results.

Keywords: younger school age, creative activity, creative thinking, actions, reception.

Қазақстан Республикасының Білім заңына сәйкес адам ресурстарын даярлау сапасын арттыру және жеке тұлға мен қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында Қазақстан Республикасы 2020 жылғы стратегиялық даму жоспарында көп деңгейлі білім берудің ұлттық жүйесін жаңғырту көзделген.

Еліміз білім беру жүйесін мемлекеттің даму, өркендеу саясатымен ұштастыра отырып, қайта қарауды жаңартуды мақсат етіп отырғаны белгілі. Білім жүйесін жаңартудың басты мақсаты ұлттық білім үлгісін жасау болып табылады. Ұлттық білім үлгісінің бағыты адамдарды қоғамның ең негізгі құндылығы ретінде тану. Әрине, бұл халыққа білім беру жүйесінің барлық буындарына, соның ішінде бастауыш буынға үлкен жауапкершілікті жүктейді. Өйткені, білім мен тәрбиенің негізі бастауыш мектепте қаланады.

Қазіргі заманғы педагогикалық ой-тұжырымдарда гуманизм идеялары еркін білім беру, оқушының жеке тұлғалық күшін дамыту, оның шығармашылық мүмкіндігінің дамуы басты рөл атқарып отыр. Олай болса, қазіргі ұстаздар

қауымының алдындағы үлкен мақсат: өмірдің барлық саласында белсенді, шығармашылық іс-әрекетке қабілетті, еркін және жан-жақты жетілген тұлға тәрбиелеу өмірдегі сан алуан қиындықтарды шеше білу тек шығармашылыққа бейім адамның ғана қолынан келеді. Тұлға бойында батылдық, еркіндік, ұшқырлық, сезімталдық сияқты қасиеттермен қатар ерекше ой қызметі, қайшылықтарды түсіну, заңдылықтарды анықтау, шығармашылыққа деген құштарлық болу керектігі айқындалып отыр.

Бастауыш сынып оқушысының жеке тұлғасын қалыптастыру оның рухани әлемін байыту, сабаққа ынта-жігерін арттыру, жеке дарындылығын дамыту – бүгінгі таңдағы негізгі мәселелердің бірі.

Қазақ баласы табиғатының өзі шығармашылыққа бейім екендігі туралы Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев сияқты ұлы педагогтардың пікірлері бар. Мысалы, М.Жұмабаев: “Қазақ баласының атаға тартуы рас болса, сиқырлы даланың баласы, қазақ баласы қиялқұмар болуға тиісті. Яғни ол әдебиет,тарих сықылды қиялды көп керек қылатын ғылымдарға ұмтылуға тиісті” - деп орынды айтқан. Бұл көзқарас психолог-ғалымдардың (С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев, М.Мұқанов, Т.Тәжібаев т.б.) мидың жүйке саласының құрылымында туысатын нерв қызметінің ерекше түрі, яғни нышанның болатындығын дәлелдеген теориясымен ұштасады.

Қазіргі таңда білім беруді ізгіліктендіру мен байланысты сабақ барысында оқушының шығармашылық әрекетін қамтуға көп көңіл бөліну мақсаты қойылуда. Сабақтың тиімділігін оның дайындығымен байланыстыра отырып, профессор Қ.Аймағамбетова мұғалімнің шығармашылық дайындығы мен оқушының білім дәрежесі сай келгенде ғана сабақ өз деңгейінде өтеді, - деген құнды тұжырым жасайды [1,220-221].

Профессор С.Р.Рахметова бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуды ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздей отырып, оны сауат ашу, әдебиеттік оқу, грамматика, жазу, байланыстырып сөйлеуде жүзеге асырудың жолдарын қарастырған. Қазақ тілінің әрбір бөлімін тіл дамытудың мақсаты, міндеттері, әдіс- тәсілдері, ерекшеліктері мен олардың әр саласында тіл дамыту жұмысына қойылатын талаптарды нақты айқындап берген. Сондай-ақ зерттеуші-ғалым мәтінді қабылдауға байланысты жүргізілетін жұмыстарды көрсете отырып, мәтіннің мазмұны бойынша жүргізілетін шығармашылық жұмыстарға: а) оқушылардың өздеріне әңгіме айтқызу; мұғалімнің әңгімесі; ұжымдасқан түрде әңгіме айту: экскурсияда байқағандарын пайдалану; суреттерді қарау; сұрақтар қою; т.б. жатқызып, олардың әрқайсысына түсініктеме берген. Мысалы: оқушылардың өздеріне әңгіме айтқызуда кейбір шығармаларды оқуға дайындау барысында балаларға өздерінің басынан кешірген немесе естіп, көріп, оқып білген оқиғалары жөнінде әңгіме айтқызылады. Мұндай әңгіме балалардың ойы мен сезімін қорғауға жәрдем етеді. Сонымен шығарманың мазмұны бойынша жүргізілетін жұмыстардың барлығы да баламен дүниетанымын кеңейтуге, тілін дамытуға септігін тигізеді деп тұжырым жасаған [2,56-58]. Біз автордың ұсынған шығармашылық жұмыс түрлеріне қосыла отырып, өлеңді аяқта, айтыс жолдарын құрастыр, оқылған шығармаға ұқсас әңгіме, ертегі құрастыр т.с.с. жұмыс түрлерін ұсыну қажет деп санаймыз.

В.К.Павленко “Сауат ашу” пәнін оқытуда әртүрлі деңгейлік тапсырмалардың бағдарлама мазмұнына сәйкес екі деңгейін бөліп көрсеткен. Іздену деңгейі орташа күрделі тапсырмалар, сыныптағы барлық оқушыларға арналған. Шығармашылық деңгей жоғары күрделі тапсырмалар, ол сыныптағы “күшті” өте жақсы оқитындарға арналған. Оқулықта ол арнайы белгімен белгіленген. Тапсырмалар күрделілігі оқушылардың орындаған тапсырмалардың көлемі мен жаттығулардың қиындық деңгейіне байланысты өздігінен орындауымен айқындалған. Шығармашылық деңгейдегі тапсырмаларға тапсырма қиындығы мен бірге оның сипатына, яғни алынған нәтижеге шығармашылық қатынастың болуын жатқызады. Оларға: оқу жаттығуында сөзді тұтас оқу, жазуға өздігінен жаттығу, оқылған шығармаға талдау жасап, оны шығармашылықпен түсіну. Шығармашылық деңгейдегі тапсырмаларды орындауға талпынуда оқушы талдау, жинақтау, кеңейту, жіктеу амалдарын жүзеге асырады. “Әліппедегі” екі деңгейлі тапсырмалар біртіндеп оқушылардың оқу әрекетін меңгеруіне байланысты, шығармашылық тапсырмаларды орындауға деген ынтасын оятып, ойлауын дамытады [3,172-175] десе, Қ.Л.Болатбаева оқытудың тәрбиелік қызметін зерделеу арқылы оларды төмендегідей етіп жіктеген. I топ тұлғаның санасын қалыптастырудың әдістері (ұғымдарды қалыптастыру, заңдарды, теорияларды, көзқарастарды, идеалдарды, сенімдерді) оларға сөздік әдістері жатады. II топқа әрекеттерді ұйымдастыру әдістері мен қоғамдық тәртіптің тәжірибесін қалыптастыру, - деп оларға жаттығу әдістері, көркем шығармашылық, ойын әрекеттерін енгізген [4,44-45].

А.Х.Аренованың пайымдауынша, кіші мектеп оқушыларының өзіндік оқу іс- әрекетін қалыптастырудың теориялық-әдіснамалық негіздерін айқындау үшін өзіндік оқу іс-әрекеті ұғымының мәнін ашу керектігіне тоқталып, оның мазмұны мен құрылымы анықталған жағдайда ғана мүмкін екеніне көз жеткізеді. Автор кіші мектеп оқушыларының өздігінен оқу іс-әрекетін басқаруда мұғалімдерге педагогикалық технология мен оқушылардың өзіндік оқу іс-әрекетін тұтас педагогикалық жүйеде қалыптастыру қажеттігін ескерте отырып, оны жүзеге асыру үшін “Кіші мектеп жастағы оқушылардың өзіндік оқу іс-әрекетінің арнаулы бағдарламасын” және “Оқушылардың өзіндік оқу іс-әрекетін мұғалімнің басқаруы” атты ғылыми-әдістемелік кешен жасап ұсынған. Зерттеу нәтижесінде автор кіші жастағылардың өзіндік оқу іс-әрекетінің құрылымын төмендегідей етіп ұсынады. Өзіндік техникалық қалыптастырушылық → өзіндік ойлау → өзіндік әрекет → оқу әрекетінің шығармашылық сипаты → мақсат қоюшылық → оқу моделі → өзіндік басқару → өзіндік тексеру → нәтиже [5,80-82]. Оқушылардың осындай әрекеттерінің нәтижесінде оқу міндеттерін әртүрлі деңгейдегі тапсырмаларды орындауда алдыңғы алған білімге сүйеніп шешуге болатындығына көз жеткізген.

Б.Т.Қабатай оқыту процесіндегі шығармашылық деп, оқушының қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстардың себеп-салдарын өз көзқарасынша қабылдап, түсіне отырып, қиялы мен белсенді ой еңбегі арқасында бала үшін бұрын болмаған, жаңалық болып табылатын пайдалы іс-әрекетті орындау нәтижесін атайды [6,33]. Шығармашылық жайлы еңбектерді талдай келе, төмендегідей қорытындыға келдік. Шығармашылық – өте күрделі психологиялық процесс. Ол іс әрекет түрі

болғандықтан, тек адамға ғана тән. Шығармашылықты төмендегідей ерекшеліктерімен сипатталатын адам әрекеті деген қорытынды жасаймыз: - шығармашылықтағы қарама – қайшылықтардың болуы; әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы; шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы; нәтиженің жаңалығы, сонылығы.

Ал, бастауыш сынып оқушысының шығармашылығы тек өзіне ғана жаңалық болып табылатын, субъективті – жаңалық болып табылады.

И.С.Конның пікірі бойынша, “шығармашылық тұлға жас ерекшелігіне, қызығушылығына қарамастан, өзгелерден даралығымен, шұғыл шешімділігімен, өз күшіне сенімділігімен, сезім ұшқырлығымен, табандылығымен, асқан шабытымен ерекшеленеді”,- деген [7,32]. Біз ғалымның пікіріне қосыла отырып, бастауыш сынып мұғалімі әрбір сабақты ұйымдастыруда оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыруға мүмкіндік туғызатындай жағдай жасауы тиіс деп санаймыз.

Ол үшін мұғалімнің өзі әрбір сабаққа үлкен ізденіспен, шығармашылықпен дайындалып, оқытудың жаңа әдістері мен технологияларын сабақта тиімді пайдаланудың жолдарын қарастыруы керек. Баланың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру бүгінгі оқыту процесінің алдында тұрған міндеттердің бірінен саналады. Осы міндетті шешу барысында мұғалім арнайы дамытушылық тапсырмаларды ойластырып, оқушылардың танымдық шығармашылық іс- әрекетінің дамуына жағдай жасайды.

Психолог–педагогтардың ғылыми ой-тұжырымдарын қорыта келе, біз оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастырудың төмендегідей жағдайларын бөліп алдық.

• оқу материалдарының дамытушылық мүмкіндіктерін баса көрсету;

• мазмұндас, ұқсас тапсырмалардың басымдығы;

• білімді игеруде өзіндік зерттеу практикасының басымдылығы;

• тапсырманы орындауда балама шешімді таба алу, ой-өрісінің кеңдігі;

• проблеманы тыңғылықты шешуге, зерттеуге ұмтылу;

• оқу іс-әрекетінің дербестігі, өздігінен білім алуға, ізденуге проблеманы зерттей білуі;

• даралап, саралап оқыту, жеке бас мүмкіншіліктерін дамыту;

• проблемалық оқыту, балалар алдына проблемалық ситуациялар қою.

Шығармашылық қабілеттің қалыптасу, дамуы туралы бұдан басқа оның қоршаған орта мен тәрбиеге тәуелділігін (О.Гельвеций, У.Эшби) сондай- ақ қабілеттіліктің дамуында іс-әрекетің құрал ретіндегі рөлін (П.Я.Гальперин, А.Н.Леонтьев т.б.) көрсетуге арналған зерттеулері бастауыш сынып оқушыларын шығармашылық іс әрекетін қалыптастыруға мүмкіндік туғызады.

Ал мұның өзі бүгінгі мектептің алдына үлкен міндеттер жүктейді. Бұдан бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру қажеттігі туындайды. Осы қажеттілікті өтеу үшін оның жолдарын қарастырған жөн. Сонымен, шығармашылық әрекет дегеніміз – оқушының өзі жеке шығармашылық бағытын таңдау қажеттігін және өнертабыстық нәтиже туғызуға бағытталған жауапкершілігін қамтитын әрекеті деп санаймыз. Мұндай әрекет оқушының жеке білім аумағын қалыптастыруға бағытталады. Оқушыда осындай

жеке білім аумағы мен шығармашылық іс-әрекеттің қалыптасуы сабақ арқылы іске асады. Ол үшін оқу үдерісін дұрыс ұйымдастыра білу қажет. Оқыту барысында оқушы мен мұғалімнің біріккен әрекет нәтижесінде алға қойған мақсатқа қол жеткізіледі. Шығармашылық іс-әрекетті қалыптастыру үшін оқушы өз тарапынан білімді қабылдауға қызығушылық білдіріп, белсенділік танытып, дербес ізденуге талпынса, мұғалім өз кезегінде оқушының қызығушылығын туғызуға, белсенділігін арттыруға, дербестік дамытуға мүмкіндік туғызуы керек. Олай болса, ол оқу әрекетінің мазмұны оқушының танымдық қызығушылық, ақыл-ой белсенділігі, дербестік және оның шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыратын сабақ деңгейіне көтеру қажет. Шығармашылық іс-әрекетті қалыптастыру жолдарын анықтауға байланысты шығармашылық тапсырмаларды күрделендірудің үш кезеңі анықталды.

І кезең. Оқушыларға шығармашылық іс-әрекетте алғашқы бағыт-бағдар беретін тапсырмалар. Олар мұғаліммен бірігіп әрекет етеді, шығармашылық әрекеттің кейбір элементтерін ғана пайдаланады. Мысалы: тап, өзгерт, ойлан тап, құрастыр деген сияқты.

ІІ кезең. Оқушылардан мақсатты әрекетті шешімін табуды талап ететін тапсырмалар. Мұғаліммен немесе ересек адаммен біріккен шығармашылық әрекет, оқушы ескінің орнына жаңаны табуға, бұрынғыны жақсартуға, өзгертуге болатыны жөнінде түсінік алады.

ІІІ кезең. Оқушылардан дербестікті қажет ететін тапсырмалар.

Олар ертегінің, әңгіменің, ойынның, өлеңнің желісін ойлап табады, өз әрекеттерін жоспарлайды, мәнерлік құралдарды таңдайды. Мұндай тапсырмалар әр оқушының қабілетін ашады, бала өз шығармашылығының өмірде қажет екендігін сезінеді. Мысалы: өлең, ертегі, әңгіме құрастыру, суреттер көрмелері, әндер мен өлеңдер концерті, үйірмелер және т.б. шығармашылықпен орындайды.

Оқыту аясында оқушыларда қоршаған ортаны сезімталдықпен көре білу, дүниетанымын көркем жеткізе білу, шығармашылыққа деген талпыныс енеді. Оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастырудың тағы бір жолы әдіс- тәсілдер мен оқытудың жаңа технологияларын кешенді әрі жүйелі түрде пайдалана білу. Оқушылардың іс-әрекеттері ойын, оқу, еңбек түрлері болса, біз осыған шығармашылық іс-әрекетті қосып отырмыз. Мысалы: ойын сәттері оқушылардың шығармашылығын ұштайды десек, оның қалыптасуына өнердің де түрлері ықпал етеді. Сурет салу, музыка тыңдау, оқушыда басқаша көңіл-күй тудырып, жаңа бір бейнені жандандырады.

Қорыта келе, оқушылардың мақсатты түрде жаңа идея туындайтындай етіп танымдық іс-әрекетін ұйымдастырып, бірте-бірте күрделендіре, олардың тапсырманы еркіндікте шығармашылықпен орындауына мүмкіндік туғызу қажет деп санаймыз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Аймағамбетова Қ.А. Дүниетануды оқытудың теориясы мен технологиясы. Алматы, 2006. 220-221б.

2. Рахметова С.Р. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.–Алматы, 2005.–56-58 б.

3. Павленко В.К. Интегративно-дифференцированная система обучения грамоте школах. - Алматы, 2001.- 172-175с.

4. Болатбаева Қ.Л. Воспитательные функции уроков русского языка. Алматы, 1992. – 44-45 б.

5. Қабатай Б.Т. Ана тілі сабақтарында оқушыларды шығармашылыққа баулу әдістемесі - Қарағанды: Формат и К, 2006.- 33 б.

6. Аренова А.Х. Методика развития познавательных навыков в учебной деятельности школьников. – Алматы, 2003. – 80-82 б.

7. Кон И.С. Психология ранней юностей. – М., 1989. – 32 с.

ЭТНОМӘДЕНИ «БІЛІМ» ҰҒЫМЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТЫ

Байбатшаева А.Е.- п.ғ.к., доцент

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

1aidai@mail.ru

А.С. Узахова- п.ғ.к., аға оқытушы

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

aman.egember@mail.ru

А.М. Әзімхан

« Кәсіптік оқыту және бейнелеу өнері» кафедрасының

1-курс магистранты, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

aizada.ru_95@mail.ru Қазақстан, Шымкент қаласы

Аннотация: Мақалада қазақстандық қоғамда, білім беру мекемелерінде білім алушыларға және өскелең ұрпаққа этномәдени білім беру мәселелері қарастырылады. «Этномәдени білім» ұғымына берілген анықтамалардың теориялық негіздері ашылып көрсетіледі. Қазақстандық ғалымдар мен педагогтардың еңбектеріндегі «этнос», «мәдениет», «этномәдениет», «этномәдени білім», «этномәдени көріністер», «этномәдени түсініктер», «этномәдени көзқарас», «этномәдени даму», «этномәдени тәрбие», «этномәдени оқыту» ұғымдарына сараптамалық талдау жасалынған.

Түйінді сөздер: «этнос», «мәдениет», «этномәдениет», «этномәдени білім»,

«этномәдени көріністер», «этномәдени түсініктер», «этномәдени көзқарас»,

«этномәдени даму», «этномәдени тәрбие», «этномәдени оқыту».

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы этнокультурного образования обучающихся и подрастающего поколения в казахстанском обществе, учреждениях образования. Раскрываются теоретические основы определений, данных понятию «этнокультурное образование». В работах казахстанских ученых и педагогов проведен экспертный анализ понятий «этнос», «культура»,

«этнокультура», «этнокультурное образование», «этнокультурные

представления», «этнокультурный подход», «этнокультурное развитие»,

«этнокультурное воспитание», «этнокультурное обучение».

Ключевые слова: «этнос», «культура», «этнокультура», «этнокультурное образование», «этнокультурные представления», «этнокультурный подход»,

«этнокультурное развитие», «этнокультурное воспитание», «этнокультурное обучение».

Annotation: The article deals with the issues of ethno-cultural education of students and the younger generation in Kazakhstan society, educational institutions. The theoretical foundations of the definitions given to the concept of «ethno-cultural education» are revealed. In the works of Kazakhstani scientists and teachers, an expert analysis of the concepts of «ethnos», «culture», «ethno-culture», «ethno-cultural education», «ethno-cultural representations», «ethno-cultural approach», «ethno-cultural development», «ethno-cultural education», «ethno-cultural training» was carried out.

Keywords: «ethnos», «culture», «ethno-culture», «ethno-cultural education»,

«ethno-cultural representations», «ethno-cultural approach», «ethno-cultural development», «ethno-cultural education», «ethno-cultural training».

Қазақстандық бренд – «Рухани Жаңғыру» бағдарламасының халықтың өмірінде алатын айтулы сәттері мен байыпты кезеңдерін біз, жастарға тәуелсіздіктің қадір қасиетін ұғындыруды, этномәдени білім негізінде дәріптеп отырмыз. Осы тұста айта кететін жайт, Қазақстан Республикасының этномәдени білім беру тұжырымдамасында «Бізге қажетті – жаны да, қаны да қазақы, халықтың тілі мен дінін, тарихы мен салт-дәстүрін бойына ана сүтімен бірге сіңірген, егеменді елінің еңсесін көтеруді азаматтық парызым деп ұғатын ұрпақ тәрбиелеу» - деп атап көрсеткендей [1] еліміздің елдігі мен бірлігін сақтайтын ұрпақ тәрбиелеу, білім берудің барлық салаларының алдындағы негізгі міндеттердің бірі.

Этномәдениет ата-бабаларымыздың ғасырлар тереңінен жеткен сараланып тәрбиелеу ісіне жиынтығы тәжірибесін, қанша уақыт өтсе де, ұлттық тат баспайтын айналы адалдық. Халық арқылы білім алушылардың өз ұрпақтарының осы іс-шараның басты мақсаты – адамгершілік тәрбиелеу деп санаған. Сонымен қатар, бүгінгі ұрпақты халқымыздың баға жетпес бай салт-дәстүрі негізінде тәрбиелеу, олардың ата-бабаларының салт-дәстүрін терең сіңіру қажет.

Ең алдымен «этномәдени білім» ұғымына семантикалық талдау жасау оның құрылымында төрт түзілімді ажыратуымызға алып келеді: «этнос», «мәдениет»,

«этномәдениет», «білім». Білім алушылардың этномәдени білімін қалыптастыру («этномәдени білім» ұғымының маңызды сипаттамасын ескере отырып) логикалық схема түрінде ұсындық:

^{Этномәдени көріністер этномәдени түсініктер этномәдени білім} этномәдени көзқарас (1-сурет).

1-сурет. Этномәдени көріністің көрінісі

1. ші суреттегі этномәдени көріністер білім алушылардың этномәдени білімін қалыптастырудың бірінші кезеңі болып саналатынын көрсетеді. Суреттегі бейне этномәдени білімнің сипаттамалық белгілерін қамтитын көрнекі бейнелерді жаңғыртуды қамтиды. Этномәдени білім туралы алғашқы ақпаратты игеруді әлемді философиялық түсіну, адамның этникалық мәдениеті мен көп мәдениетті қоғамымен өзара байланысын философиялық түсіну процесінің бастапқы кезеңі ретінде қарастыруға болады. Этномәдени көріністер ғалымдар зерттеулерінде

«қазіргі уақытта қабылданбайтын, бірақ алдыңғы тәжірибе негізінде қалпына келтірілетін заттар мен құбылыстардың психикалық процесі, объектінің сипаттамалық белгілерін көрсететін көрнекі және сонымен бірге жалпыланған сурет» - ретінде қарастырылады.

Осы тұста білім алушыларда қалыптасатын этномәдени көріністер келесі мысалдар негізінде сипаттауға болады: қоршаған адамдар, табиғат, т.б.; балық аулау, аң аулау, тігінші, наубайханашы, қолөнерші, ою-өрнек, ұлттық бас киім, аяқ киім; ыдыс-аяқ, ұлттық тағам және т.б.

Этномәдени заттармен, құбылыстармен және қатынастармен, олардың бөліктерімен, негізгі қасиеттерімен, белгілі бір жағдайларда жұмыс істеу тәсілдерімен танысу – бұл этностар мен олардың мәдениеттеріне құрметпен – толерантты қарым-қатынастың, олармен дұрыс өзара іс-қимылдың негізі болып табылатын бастапқы этномәдени түсініктерге алып келеді және этномәдени түсініктерді қалыптастыруға негіз болады. Оның негізгі белгілері білім алушылардың сыныптан-сыныпқа немесе курстан-курсқа өту барысынан байқалады. Бүгінгі таңдағы ғылыми әдебиеттерде қазіргі этномәдени білім беруді сипаттайтын анықтамалар туралы қалыптасқан түрлі этномәдени көзқарастарды саралау арқылы ұғымдық-терминологиялық аппарат жүйесі берілген.

Ғылыми айналымға этномәдени білім беру тұжырымдамасын ендірген ғалым Ж.Наурызбай «Этномәдени білім беру» терминін «білім беру саласында этномәдени мүдделерді асыру» ұғымын категориялық тұрғыдан құру тұрғысынан қарастырады. «Этномәдени білім – тұлғаның этномәдени біртектілігін сақтай отырып, өзінің ана тілі мен мәдениетіне әлемдік мәдениет құндылықтарын игере отырып жақындастыруға бағытталған оқыту мен тәрбиелеу жүйесі», деген өз анықтамасын ұсынған [2].

Сайып келгенде Тәуелсіздік алған жылдан бастап жан-жақты жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Қазақстанда этномәдени білім беру мен осы саланы зерттейтін ғылым қазақ этнопедагогикасының әдіснамалық- теориялық негіздері қалыптасатыны мәлім.

Этномәдени білімнің сипаттамасы және оның негізгі категорияларына: этномәдени даму, этномәдени тәрбие, этномәдени оқыту. Этномәдени даму дегеніміз – баланың мәдени ортаға ену процесі, онда тұлғалық жаңа құрылымдары бірнеше мәрте қайта жаңғыртылады және бекітіледі, соның негізінде тұлғаның тұрақты этникалық құрылымы жеткілікті дәрежеде қалыптасады деген мәселені біз келесі зерттеуімізде қарастырамыз. Жоғарыдағы анықтамаларды жалпылай

отырып, этномәдени білім әр халықтың өз ана тілі, тарихы мен әдебиетін, мәдениетін, бір сөзбен айтқанда, жалпы этномәдени құндылықтарын игере отырып, басқа халықтың осы құндылықтарына төзімділікпен қарау.

Сонымен, оқушыларға этномәдени білім балаларға ана тілін, төл мәдениеті мен ұлттық құндылықтарын, жалпыадамзаттық мәдени қазынаны игерте отырып, олардың мәдениетаралық ұлттық сана-сезімі мен этномәдени сәйкестілігін қалыптастырып, төзімділігін тәрбиелеуге бағытталған білім беру жүйесі болып табылады. Бұл тұжырымдаманың негізгі идеясы этностық топтардың өзіндік ерекшелігін сақтауға, сонымен бірге өзге мәдениеттердің құндылықтары мен қалыптарын игеруге бағытталған білім беру үлгісін жасау болып табылады. Мұнымен қатар этностық сәйкестіліктің жоғалып кетпеуі және жалпымемлекеттік құндылықтардың қабылдануының қамтамасыз етілуі ескеріледі.

Онда этномәдени білім берудің негізгі міндеттері былай көрсетілген: жан- жақты мәдениетті тұлғаны тәрбиелеу; тұлғаның өзіндік төл мәдениетіне сай болуына және өзге мәдениеттерді игеруіне жағдай жасау, мәдениеттер алмасуына, олардың бірін-бірі байытуына бағдар беру; ана тілінде еркін ұғынысуға қабілетті азаматтарды тәрбиелеу. Онда: «Этномәдени білім – бұл ана тілі мен төл мәдениетті әлемдік мәдениеттің құндылықтарын қоса игеру арқылы тұлғаның этникалық- мәдени сәйкестігін сақтауға бағытталған білім» - десе, ал тұлға туралы: «Өз мәдениеті арқылы өзге мәдениеттерге бағыт ұстаған адам – жан-жақты мәдениетті тұлға» - деп тұжырымдаған. Тұжырымдамада мәдени-этникалық білімнің мынадай төрт функцияны атқаратындығына назар аударылған:

-ұлттық сананы қалыптастырады және дамытады;

-этникалық-ұлттық қоғамдастықтың тұтастығының жаңғыруын қамтамасыз етеді;

-адамның, этникалық топтардың ұлттық мәдени қажеттігін айқындайды;

-мәдениеттердің өзара бірлігін, кірігуін, байытуын, жеке тұлғаның әлемдік және ұлттық мәдениет жүйесіне енуін қамтамасыз етеді.

Этномәдени білім беруде құзыреттілік, мағыналылық, таным тұрғысынан көп нәрсе берілуі керек. Біз әлемдік деңгейдегі білім берудің үздік үлгілерін жоққа шығармаймыз, оны зерттеп, білу қажет. Бірақ әлем халықтары мен халықтарының мәдениеті, салт-дәстүрі, тілдері әртүрлі болғандықтан, этномәдени білім мен тәрбие көздері де әртүрлі. Бұл рухани көзді елемеу – ұлттандырудың жолы. Қажет болған жағдайда әлемдік деңгейдегі білімді пайдалана отырып, этномәдени білім мен тәрбиеге негізделген өзіміздің ұлттық білім беру жүйемізді дамыту қажет. Этномәдени білім беру жүйесіне көшу – бұл бір күндік процесс емес, әлеуметтік- экономикалық және демографиялық негіздерді ескере отырып, ұзақ мерзімді перспективаны көздейтін ұзақ процесс. Біз бүгінгі жастарымызды бағыттап, бізден гөрі сауатты болуға үйретуіміз керек.

Абай атамыз айтқандай «адам баласы ақыл, ғылым, ар-ождан, мінез дегеннен бір-бірінен озады», - деді ол. Біз ұлттық құндылық, рухани байлық сияқты қасиеттерімізді үнемі назарда ұстауымыз керек, бұл халықтық ілімнің ақ уызымен қоректенетін ұрпақты тәрбиелеуге ықпал етеді. Мұның бәрі жас ұрпаққа іліммен, таныммен, сеніммен және шындықпен келеді. Сондықтан біз қазіргі оқыту да, тәрбиелеу де этномәдени болуы тиіс деп есептейміз (2-сурет).

ақыл

ғылым

мінез

ар-ождан

құндылық

рухани байлық

2. 

   Этномәдени білім

   сурет. Этномәдени білімнің қалыптасуын болжамды бейнелеу Этномәдени білімді қалыптастыру проблемасының өзектілігі қазіргі қоғамда

болып жатқан жаһандану мен интеграция процестерімен байланысты, ол ұтқырлықтың жоғары деңгейімен және этносаралық және мәдениетаралық өзара әрекеттестіктің әртүрлілігімен сипатталады. Мұндай білім басқа этникалық қауымдастықтардың өкілдерімен өзара іс-қимылдың, өзара қарым-қатынастың ерекшелігі мен шарттарын дұрыс бағалауға, келісім мен өзара сенім ахуалын қолдау мақсатында олармен ынтымақтастықтың барабар нысандарын табуға мүмкіндік береді.

Ал этномәдени білім жеке тұлғаның этномәдени ерекшеліктерінің қалыптасуына және оқу мен тәрбиенің ұлттық жүйесін дамытуға негіз болады. Этномәдени білімді жолға қоюдың жолы оқу прцесіне жаңа педагогикалық технологияларды пайдалана отырып, авторлық бағдарламалар жасап, арнайы пән ретінде енгізу деп есептеймін. Көптеген оқу орнында этномәдени білім беру тек тәрбие жұмысының бағытында іске асырылып, кей пәндерде үстірт оқытылып, тақырыптарда элементтерін қолданып отырады. Арнайы пән ретінде енгізуді қолға алсақ біз ұлттық құндылықтарды бағалай алатын, құзіреттілік деңгейі жоғары, ұлттық мәдениет арқылы жаһандық мәдениеттің мәнін түсіне алатын жеке тұлғаны дайындай аламыз.

Этномәдени көзқарас – бұл, адамның әлемге деген тұтас көзқарасы және оның осы әлемге қатынасы және сол көзқарастарға негізделген сенім, сезімдер және адам өмірінің бағыт-бағдарын айқындайтын идеалдар, жүріс-тұрыстардың қағидалары және құндылықтары.

Көзқарастар дегеніміз – түсініктер мен ұғымдарда көрсетілген белгілі бір білімдер жиынтығының жүйесі, олар мәдениеттің негізін құрайды. Бұл, адам бойындағы толық білім емес, солардың ішіндегі ең жалпықтары мен принциптері ғана, олар нағыз сенімділікке айналғанда ғана дүниеге көзқарастың құрамдас бөліктері болып саналады. Сол себептенде бұл ұғымды біз келесі зерттеуімізде толығырақ қарастырамыз.

Ұғымдар нені бейнелейтініне, заттар мен нәрселердің өзін бе, әлде олардың қасиет, сапасын бейнелей ме, сонысына қарай нақты және абстрактілі болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Этномәдени білім беру мазмұны // Білім әлемінде. – 2009. - №5 (5). – Б. 18-20.

2. Наурызбаева Ж. «Этномәдени білім». Монография. Алматы, 1999 ж.

3. Қазақстанда оқушыларға этномәдени білім беру тарихы. (Оқу құралы) Қарағанды: Гласир баспахансы, 2008 ж. – 79 б.

4. Мухтарова Ш.М. «Этнокультурное образования будущих педагогов». – Караганда: Санат, 2008 г. – 418 с.

ПРИМЕНЕНИЕ ИНТЕГРАТИВНОГО ПОДХОДА НА ЗАНЯТИЯХ ПО РУССКОМУ ЯЗЫКУ КАК ИНОСТРАННОМУ В ВУЗЕ

Т. Ф. Вахитова - преподаватель К. Ж. Джусупова– ст. преподаватель

Актюбинский региональный университет имени К.Жубанова

tanzilusha_v@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақала авторлары интеграция ұғымын анықтаудың әртүрлі тәсілдерін қарастырады, оны оқу процесінде қолдану тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етеді. Жұмыста интегративті тәсілді ескере отырып құрылған орыс тіліндегі әртүрлі тапсырмалар мен жаттығулар берілген.

Түйінді сөздер: интеграция, интегративті тәсіл, пәнаралық байланыстар, коммуникативті құзыреттілік, сөйлеу дағдылары.

Аннотация: Авторы статьи рассматривают различные подходы к определению понятия интеграция, использование которой в учебном процессе способствует всестороннему развитию личности. В работе приводятся различные задания и упражнения по русскому языку, построенные с учетом интегративного подхода.

Ключевые слова: интеграция, интегративный подход, межпредметные связи, коммуникативная компетенция, речевые умения.

Annotation: The authors of the article consider various approaches to the concept definition of the integration, the use in the educational process contributes to the full development of the individual. The article presents various tasks and exercises in the Russian language, built taking into account the integrative approach.

Keywords: integration, integrative approach, interdisciplinary relationships, communicative competence, speech skills.

В связи с возрастающим интересом и потребностью в освоении русского языка поиск и выбор наиболее оптимальных и эффективных методов обучения РКИ остается актуальной проблемой. Мы считаем, что одним из результативных подходов, используемых на занятиях по русскому языку как иностранному, является интегративный подход. Он используется в ходе комплексной работы по

развитию всех 4-х видов речевой деятельности – говорения, слушания, чтения, письма, а также включении в содержание занятий гуманитарных, страноведческих и культурных аспектов.

Исследование особенностей интегративного подхода при обучении языку занимались как отечественные, так и зарубежные ученые, среди которых Я.А. Коменский, К.Д. Ушинский, Г.Ф. Федорец, А.Я. Данилюк, Л.Д. Федотова, А.П. Беляева, О.Д. Митрофанова, В.Г. Костомаров, Н.К. Чапаев, А.А. Бейсенбаева, А.Е. Абилкасымова, Ш.М. Майгельдиева, Д.М. Найманова и др.

Само понятие интеграция является обширным и используется в различных отраслях научного знания, а в педагогику прочно вошло с 80-х годов прошлого столетия. В некоторых случаях термин интеграция подменяют термином межпредметные связи, хотя между названными понятиями существуют различия. Приведем некоторые определения понятий интеграция и интегративный подход, отобранные нами в процессе изучения научно-методической литературы. По мнению Н.С. Светловской, интеграцией следует считать создание нового целого из однотипных элементов и частей, которые впоследствии адаптировались

и объединились в монолит особого качества [1].

В.Д. Ширшов писал, что основной смысл интеграции заключается во взаимодействии субъектов педагогического процесса, занятых организацией процесса самостоятельного приобретения знаний в условиях реализации межпредметной интеграции [2].

Новый словарь методических терминов и понятий, составленный Э.Г. Азимовым, дает следующее толкование: интегрированное обучение – обучение, отрицающее разделение знаний по отдельным дисциплинам и связанное с целостным восприятием мира [3].

Сердюкова Н.С. и М.В. Пономарев, разделяя мнение Азимова Э.Г., считают, что интеграция – это соприкосновение знаний различных отраслей наук и сближение этих знаний посредством реализации дидактического принципа связи нового материала с ранее изученным [4; 5].

Анализ представленных толкований термина интеграция позволяет сделать следующий вывод: под интеграцией подразумевается, в первую очередь, единство принципов, методов и форм организации учебного процесса и процесса воспитания; взаимосвязь и взаимопроникновение знаний, способов и приемов, видов деятельности, их комплексное использование в процессе обучения с целью развития личностных и профессиональных компетенций обучающихся.

В структуру интегративного подхода к обучению РКИ входят методический (интегрирование методик обучения), организационно-деятельностный (интеграция форм обучения) и содержательный (интеграция учебной и внеучебной деятельности) компоненты [6].

Применение интегративного подхода на занятиях по русскому языку позволяет решить следующие задачи:

• создание целостной картины мира: понимание учебных целей и связей между ними;

• расширение кругозора и развитие новых умений;

• воспитание гармонично развитой личности, способной адаптироваться к новым условиям и готовой к конструктивному межкультурному диалогу.

Основываясь на большом практическом опыте преподавания русского языка в казахской аудитории, мы можем утверждать, что основной проблемой является применение языковых знаний в реальных речевых ситуациях. Для решения данной проблемы необходимо проводить интегрированные занятия, где будут созданы различные коммуникативные ситуации, позволяющие актуализировать лексический материал и развивать таким образом коммуникативную компетенцию. К основным компонентам коммуникативной компетенции относятся лингвистическая, социолингвистическая и прагматическая составляющие.

При моделировании искусственных ситуаций речевого общения учитель дает учащимся интерактивные задания, выполнение которых способствует интеллектуальному развитию, формированию системы речевых умений, осуществлению рецептивно-продуктивной деятельности.

Речевая деятельность на занятии должна отличаться взаимной поддержкой и строиться с учетом принципов педагогики сотрудничества. С целью создания доброжелательной, непринужденной атмосферы преподавателю необходимо помнить, что взаимное доверие между ним и студентом может исчезнуть вследствие неверной реакции на речевые ошибки, нечеткую дикцию обучающихся, нерешительность при выполнении различных заданий. Несомненно, что для развития у студентов грамотной речи преподаватель должен исправлять ошибки, однако делать это необходимо корректно, нерезко, используя уточнения, напоминания и подсказки. Благодаря такой работе, студенты смогут преодолеть языковой барьер и будут получать удовольствие от совместного общения.

В разработанной лингводидактической модели занятия РКИ интегратором и системообразующим фактором выступает учебный текст, который выполняет познавательную, обучающую и воспитательную функции.

При подборе текстовых учебных материалов для проведения уроков по русскому языку необходимо руководствоваться нижеследующими требованиями:

1. текст должен соответствовать уровню достижений современной науки, содержать точные и достоверные сведения;

2. излагаемый материал текста должен быть систематичным, логичным и последовательным, доступным для восприятия обучающихся;

3. текст должен содержать языковой материал для закрепления грамматических тем, развития всех видов речевой деятельности;

4. содержание учебного текста должно способствовать развитию гармоничной личности, т.е. иметь воспитательное воздействие.

Дискуссионность текста и различные формулировки заданий к нему стимулируют коммуникативную активность учащихся на занятии за счет того, что суждение дискуссионного характера не имеет однозначного решения:

«дискуссионным следует считать такой текст учебного пособия, который создает у учащегося «коммуникативную потребность» – желание вступить в общение на изучаемом языке с целью выражения собственного мнения, а также для

сопоставления позиций, точек зрения участников опосредованного данным текстом коммуникативного взаимодействия» [7].

Приведем фрагмент занятия русского языка по теме программы уровня В 2

«Новые открытия ученых: перспективы использования и возможные риски». Перед ознакомлением с новыми научными открытиями была проведена дискуссия о сущности самого открытия, о его закономерном или случайном характере.

Учебная группа была разделена на две микрогруппы: «Случайность» и

«Закономерность». Первой группой были подготовлены два информативных сообщения:

• об открытии пенициллина врачом Александром Флемингом, который, решив убрать накопившуюся грязную посуду с бактериальными культурами, обнаружил, что благодаря плесени в одной из чашек исчез стафилококк.

• об открытии известным ученым Дмитрием Менделеевым во сне периодической таблицы химических элементов.

Вторая группа «Закономерность» выступила с опровержением утверждения о возможности случайных открытий, приведя следующие доводы: появление любого научного открытия обусловлено рядом факторов, среди которых напряженная мыслительная работа в течение длительного времени, постоянный поиск решения проблемы, проведение различных экспериментов с целью проверки высказанных гипотез. В подтверждение своей позиции участники данной микрогруппы прочли по ролям интервью ученого Д.И. Менделеева, в котором он признается о длительном поиске (в течение 30 лет) решения упорядочить все элементы в единую систему.

Таким образом, использование метода активного обучения дискуссии позволило решить такие задачи, как совершенствование умений речевого общения, умений систематизировать материал и строить устное выступление по определенной теме.

Одним из значимых источников, фиксирующих сведения выдающихся достижений и научных открытий века, является Книга рекордов Гиннеса. Студентам предлагается чтение и анализ текста, знакомящего с историей появления Книги и ее структурой.

На первом этапе ознакомительного чтения текста происходит усвоение информации страноведческого и социокультурного характера. Одним из основных методов работы с текстом является комплексный анализ текста, выполняя который, студенты получают возможность формировать свои исследовательские умения и развивать языковое чутье. По завершении изучающего чтения текста студенты переходят к выполнению заданий:

• определение темы, идеи и микротемы, выделение структурных частей;

• вычленение основной и детальной информации, составление разных видов плана (вопросный, назывной, тезисный);

• определение типа и стиля речи, вида связи и нахождение средств связи;

• компрессия текста, способствующая творческой трансформации текста и повышению активной деятельности учащихся.

Характерными особенностями разработанных упражнений являются: диалогичность, работа в паре, введение текстового материала больших объемов, комплексность контекста урока.

В процессе работы над готовым текстом происходит углубленное знакомство со структурой, идеей текста, техникой его создания, развивается логическое мышление учащихся, идет практическое усвоение языка в различных условиях его применения.

В качестве домашнего задания при изучении темы «Новые открытия ученых: перспективы использования и возможные риски» студентам дается работа по подбору текста о Нобелевской премии и выполнению следующих текстовых заданий:

1. Оформить текст самого завещания как цитату.

2. Записать значение слов премия, некролог, инструкция, скептически. Составить с ними словосочетания и сложные предложения.

3. Составить к тексту аннотацию.

Обучение созданию вторичных текстов, каковым является аннотация, имеет большое значение для формирования навыков устной и письменной связной речи: определение опорных слов и выражений, вычленение микротем, расширение или сужение информации, логическое построение высказывания.

Чтение и восприятие текстов научного стиля имеют свои сложности, обусловленные наличием общенаучной лексики, отвлеченных понятий и терминов. В связи с этим важное значение приобретает словарная работа, которая способствует усвоению новых научных понятий и расширяет словарный запас обучаемого. С целью разъяснения сложной и незнакомой информации о явлениях и объектах научной сферы преподаватели используют комментированное чтение, а также задания, направленные на реализацию межпредметных связей.

Например, при изучении темы уровня В 2 «Научные открытия и этика (трансплантация органов, изменение пола, эвтаназия, суррогатное материнство, клонирование человека, создание трансгенных животных)» мы предлагаем студентам тексты, в содержании которых встречаются термины из биологии, анатомии, физиологии.

В целях осмысленного понимания и закрепления знаний о значении встретившихся в тексте терминов, в первую очередь, предлагаем проделать словарную работу: составить глоссарий, выписав из текста термины и определив их значение с помощью Словаря русского языка С.И. Ожегова.

Итоговым заданием к тексту «Трансплантация органов» стало задание высказать свое мнение по поводу трупного донорства, в особенности, детского, и официального признания названной процедуры в некоторых странах. Из формулировки задания понятно, что оно направлено на формирование функциональной грамотности: умение сформулировать свою точку зрения, обосновать свои рассуждения и дать ответы на проблемные вопросы.

Эффективным упражнением, развивающим речевые навыки и умение строить диалог, является ситуативно-речевое упражнение. Рассмотрим как пример следующее задание: Представьте, что у вас в гостях известный ученый-биолог.

Составьте диалог на тему «Нанотехнология: польза или вред». Ответьте на вопросы:

• Представляет ли нанотехнология угрозу здоровью человека или окружающей среде?

• Каковы перспективы применения нанотехнологий?

В результате выполнения приведенных текстовых заданий и упражнений происходит не только развитие речевых умений и коммуникативной компетенции, но и общекультурное развитие студентов, повышение познавательной мотивации, совершенствование языковых навыков, комплексное развитие речевой деятельности, логического и креативного мышления.

Таким образом, интегрированное использование различных методов и форм деятельности на занятиях по русскому языку как иностранному в вузе способствует повышению качества обучения, создавая особую атмосферу сотрудничества, усиливая познавательный интерес и активность обучающихся, расширяет словарный запас, развивает творческие способности, что в совокупности дает студентам возможность самореализации и самоидентификации личности.

Список литературы:

1. Светловская Н.С. Об интеграции как методическом явлении и ее возможностях в начальном обучении [Текст] / Н.С. Светловская // Начальная школа. – 1990. – №5. – С. 57-60.

2. Ширшов В.Д. Использование интегративного подхода в обучении иностранному языку [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.journal-discussion.ru/avtoram.html. Выпуск: № 8(49) сентябрь 2014

3. Азимов Э.Г. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и практика обучения языкам) [Текст] / Э.Г. Азимов, А.Н. Щукин. – М.: ИКАР, 2009. – 448 с.

4. Сердюкова Н.С. Интеграция учебных занятий в начальной школе // Начальная школа, – 1994. – № 11.– с.45-49.

5. Пономарев М.В. Гуманитаризация образования и концепция интегративного курса по страноведению // Иностранный язык в школе. – 1991. – № 3. – С. 19– 22.

6. Чухина Е.В. Интеграция образования: Сущность, современные интегративно педагогические концепции / Е.В. Чухина. // Теория и технология образования: Вестник «Орлеу»-kst. Выпуск 1(7). - Омск: Изд-во ОмГПУ, 2015. - С . 58-59

7. Абракова Л. В. Интеграционные тенденции в мировом высшем образовании: Автореф. дис. канд. пед. наук / Л.В. Абракова. Рязань, 2003. -23 с.

РАЗВИТИЕ ЦИФРОВОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩЕГО ПЕДАГОГА В УСЛОВИЯХ ДИСТАНЦИОННОГО ОБУЧЕНИЯ

А. Ж. Әубәкірова

магистрант 2 курса по ОП 7М01103 - Педагогика и психология

Факультет социальных наук Евразийский университет имени Л.Н. Гумилева

ainuraubakir212@gmail.com Казахстан, г. Нур-Султан

Аннотация: мақалада қашықтықтан оқыту жағдайында болашақ мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігін дамыту мәселесі қарастырылған.

«Цифрлық сауаттылық», «цифрлық құзыреттілік», «білім беруді цифрландыру»,

«цифрлық құзыреттіліктер», «цифрлық құзыреттіліктер», «қашықтан оқу».

Түйінді сөздер: ақпарат; цифрлық технологиялар; цифрлық сауаттылық; компьютерлік сауаттылық; цифрлық құзыреттер; цифрлық құзыреттік; цифрлық тұтыну; ақпараттық технологиялар.

Аннотация: в статье рассматривается проблема развития цифровой компетентности будущих педагогов в условиях дистанционного обучения. Проведён анализ литературы и научных подходов к определению следующих понятий: «цифровая грамотность», «цифровая компетентность», «цифровизация образования», «цифровые компетенции», «дистанционное обучение».

Ключевые слова: информация; цифровые технологии; цифровая грамотность; компьютерная грамотность; цифровые компетенции; цифровая компетентность; цифровое потребление; информационные технологии.

Annotation: the article deals with the problem of developing digital competence of future teachers in the context of distance learning. An analysis of the literature and scientific approaches to the definition of the following concepts was carried out: "digital literacy", "digital competence", "digitalization of education", "digital competencies","distance learning"

Keywords: information; digital technologies; digital literacy; computer literacy; digital competencies; digital competence; information technologies.

Реальность современного этапа нашей жизни характеризуется цифровизацией абсолютно всех сфер жизнедеятельности человека. На сегодняшний день мы наблюдаем быстрый рост всевозможных цифровых платформ и их огромного влияния на общественную жизнь. Цифровизация интегрируется во все аспекты жизни пользователя - образование (перестройка образовательных программ согласно новым стандартам, предусматривающим использование цифровых технологий), медицину (регистрация и электронная запись на приём к врачу), банкинг (электронное оформление депозита или кредита) и другие направления. Информатизация общества, в первую очередь направлена на создание оптимальных условий для удовлетворения информационных потребностей членов социума. Это ставит перед системой образования абсолютно новую задачу

подготовки миллионов людей к жизни и деятельности в условиях информатизации и глобальной массовой коммуникации современного общества.

По словам президента, безусловным приоритетом для страны является повышение доступа к качественному образованию. «Это важнейший фактор развития всего общества. Как бы мы не обеспечивали школы материально, без хороших учителей поднять качество образования невозможно. Поэтому поручаю разработать специальную программу по привлечению лучших педагогов с соответствующим пакетом мер поддержки для регионов, где есть дефицит учителей» [1], - сказал президент.

На современном этапе социальный заказ требует пересмотра содержания, методов, и форм преподавания при подготовке специалистов в сторону усиления их компьютерно – информационного образования, обеспечивающего формирования у будущих педагогов таких компетенций, как отслеживание и анализ информации, проходящей и хранящейся в Интеренет-сетях, оценка возможностей программных средств компьютерных систем, используемых для преподавания, оценка эффективности программных продуктов компьютера для последующего использования в своей будущей профессиональной деятельности.

Обеспечение необходимого уровня информационной культуры и цифровой компетентности специалиста любого профиля не может быть целью только одной учебной дисциплины в учебном заведении. Необходимо внедрение информационных технологий во все специальные дисциплины учебного процесса, что позволит подготовить специалиста, не только владеющего специальными знаниями в предметной области, но и готового использовать эти знания в своей профессиональной деятельности.

Понятие «цифровая грамотность» включает в себя три составляющие: цифровые компетенции, цифровое потребление и цифровую безопасность. К цифровым компетенциям относятся: владение технологиями поиска в Интернете, способность критического восприятия информации и проверки ее на достоверность, умения создавать мультимедийный контент для размещения в сети Интернет, готовность использовать мобильные средства коммуникаций, умения выполнять финансовые операции через Интернет, использовать онлайн-сервисы для получения услуг и товаров [2].

К. Зирера и Н. Сил (2019) отмечают, что внедрение цифровых технологий в систему образования станет эффективнее, если основную роль в нем будут занимать не технологии, а преподаватель: «Главным фокусом ответственности образования всегда было развитие человека. Человек в педагогике - это одновременно и начальная точка отсчета, и конечный результат. Этот подход должен быть применен и к цифровизации образования. Цифровые технологии не могут стать заменой педагогической составляющей образовательного процесса. Более того, цифровизация должна быть подчинена педагогике» [3].

Н.П. Ячина и Г.Г. Фернандез считают, что в понятие «цифровая компетентность» включается «уверенное и критическое использование студентами компьютера, и мобильного телефона, планшетного компьютера, интерактивной доски. Эта компетентность основана на логическом мышлении, высоком уровне владения управлением информацией и высокоразвитом

мастерстве владения цифровой техникой. В данную компетентность они также предлагают включить: понимание общей структуры и взаимодействия устройств ЭВМ; понимание потенциала цифровых технологий для инновационной деятельности; базовое понимание надежности и достоверности получаемой информации, умение пользоваться программами для проектирования учебного занятия»[4].

Э. Мейерс предполагает, что развитие цифровых технологий и инструментов требует от педагога новых знаний и навыков: учитель должен обеспечить учащимся освоение цифровых инструментов с целью опережающего развития подрастающего поколения и помочь ему освоить необходимые компетенции для расширения доступности новых знаний [5].

Основная идея дистанционного обучения - это предоставить возможность будущим специалистам изучать предметы на расстоянии. Однако возникает проблема корректности организации непосредственно процесса обучения. Это относительно новый метод в системе образования нашей страны. Несомненно, что возникают новые проблемы внедрения такого рода обучения в уже сложившиеся методы обучения. Сложности возникают, поскольку нужно не только уметь подать материал по предмету, но и убедиться, что feedback (обратная связь) у студентов непременно существует. Если у университета нет эффективной стратегии интеграции новых методов, то следовательно предполагать, что у такого университета нет будущего. В то же время необходимо следить за влиянием образовательных технологий на результаты обучения. Это может указывать на их эффективность в конкретной ситуации.

В процессе анализа научной литературы и образовательных практик, методик и научных источников с целью выявления особенностей подготовки будущих учителей к профессиональной деятельности в условиях цифровизации было установлено, что подходы к формированию цифровой культуры педагогов недостаточно разработаны. Также проблема формирования и развития цифровой компетентности у студентов в процессе образования не получила всестороннего рассмотрения как в теории, так и в практике высшей школы, а феномен «цифровой компетентности» в научной литературе остается открытым. Мы встречаем эти вопросы в работах В. А. Сухомлина, В. П. Куприновского, А. В. Якушина, Е.В. Зубарева и др. [6].

Практические навыки по внедрению цифровых образовательных технологий имеют большое значение в процессе цифрового образования. При внедрении онлайн-образования наблюдаются опосредованные связи, а это означает, что диапазон взаимодействия постоянно увеличивается. Таким образом, онлайн- взаимодействие - это система отношений, которая представляет для профессионального сообщества и общества в целом инновационные модели образовательного контента, экономики образования, управления системой цифрового образования и образовательной политики, разработки и тестирования. В собственной педагогической практике мною наблюдается, высокий уровень мотивации студентов в области применения цифровых технологий на занятиях иностранного языка подтверждается с точки зрения содержания и методов цифрового образования, отвечающего современным потребностям высшего

профессионального образования. Таким образом, в исследовании развития цифровой компетентности будущего педагога в условиях дистанционного обучения, мною предлагается дифференциация элективных курсов цифровой грамотности, в соответствии с будущей профессиональной деятельностью педагогов.

Учёт предметной деятельности, выявление необходимых в практике цифровых платформ и программ, разновидность используемых онлайн-ресурсов и требований к сформированности у будущего педагога ИКТ-компетентности будут соотнесены для каждого из трех компонентов ИКТ-компетентности (общепользовательской, общепедагогической и предметно-педагогической) будут определены составляющие — разделы, например, для общепользовательской компоненты такие, как: цифровые компетенции, цифровая безопасность и цифровое потребление. Внедрение подобного рода элективных курсов в образование постепенно разовьет у учащихся критическое мышление и повысит осведомленность и вариативность использования академических источников. В долгосрочной перспективе это предотвратит проблемы, с которыми столкнулись все преподаватели университетов и школ в период обязательного перехода на дистанционное обучение, такие как умение использования различных программ, поиск методов и технологий преподавания онлайн и научит студентов работать в цифровом пространстве. Предполагается, что к концу обучения у будущих специалистов будет сформирован ряд навыков, связанных с цифровой компетентностью.

На основании анализа отечественной и зарубежной литературы можно сделать вывод, что сегодня существует острая необходимость в обучении студентов и развитии их навыков цифровой грамотности и компетентности. В содержание образовательных программ следует внести элективные курсы, способствующие развитию цифровой компетентности. Таким образом, содержание образования должно ориентироваться не только на достижение предметных результатов, но и на формирование цифровой компетентности учащихся, овладение ими цифровыми способами учебной деятельности и преподавания, обеспечивающими успешность в познавательной деятельности на всех этапах дальнейшего образования и развития конкурентоспособного специалиста.

Список литературы:

1. Выступление главы государства Касым-Жомарта Токаева на заседании Мажилиса парламента Республики Казахстан, 11 января 2022года. Источник: https://forbes.kz/process/reformyi_tokaeva_polnyiy_tekst_vyistupleniya_v_majilis e/

2. Берман Н.Д., К вопросу о цифровой грамотности. ORCID: 0000-0002-3 573- 048Х, Тихоокеанский государственный университет, г. Хабаровск, Российская Федерация

3. Zierer K., Seel N. M. Bivliometric synthesis of educational productivity research: benchmarking the visibility of German educational research // Research in

Comparative and International Education. - 2019. - Vol. 14. -№ 2. - Р. 294-317. - URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42053556.

4. Ячина Н.П. Развитие цифровой компетентности будущего педагога в образовательном пространстве / Н.П. Ячина, О.Г.Г. Фернандез // Вестник ВГУ. - 2018. - № 6. - С. 134-138.

5. Цифровая грамотность и неформальная среда обучения: введение / Э. М. Мейерс, И. Эриксон, Р. В. Малый // Обучение, медиа и технологии. - 2013. - Т. 38. - № 4. - С. 355-367. - URL:

https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17439884.2013.783597.

6. Сухомлин В. А., Зубарева Е. В., Якушин А. В. Методологические аспекты концепции цифровых навыков // Современные информационные технологии и ИТ-образование. 2017. Том 13. № 2. С. 146-152.

РАЗВИТИЕ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО НАПРАВЛЕНИЯ

Д. М. Дуйсенбаева

магистрант 1 курса по ОП 7М01103-Педагогика и психология

Факультет социальных наук Евразийский университет имени Л.Н. Гумилева

duisenbaeva_damira@mail.ru Казахстан, г. Нур-Султан

Аннотация: Бұл мақалада студенттердің педагогикалық бағыттағы зерттеушілік құзыреттілігін дамыту мәселесі ашылған. Ғылыми әдебиеттерге және білім беру бағдарламаларына талдау жүргізіліп, жоғары білім беру жүйесіндегі заманауи талаптар мен тенденцияларды ескере отырып, студенттердің зерттеушілік құзыреттілігін дамыту қажет деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді.

Түйінді сөздер: зерттеу құзіреттілігі, оқу-әдістемелік және ғылыми-зерттеу қызметі, білім беру бағдарламасы, кәсіби құзыреттілік, жүйелік-әрекеттік тәсіл.

Аннотация: В данной статье раскрывается проблема развития научно- исследовательской компетентности студентов педагогического направления. Был проведён анализ научной литературы и образовательных программ, что позволило сделать вывод о необходимости развития исследовательской компетентности студентов, учитывая современные требования и тенденции в системе высшего образования.

Ключевые слова: научно-исследовательская компетентность, учебно- исследовательская деятельность, образовательная программа, профессиональная компетентность, системно-деятельностный подход.

Annotation: This article reveals the problem of developing the research competence of students in the pedagogical direction. An analysis of the scientific

literature and educational programs was carried out, which made it possible to conclude that it is necessary to develop the research competence of students.

Keywords: research competence, teaching and research activities, educational program, professional competence, system-activity approach.

В связи с новыми тенденциями на современное образование, процесс обучения опирается на компетентностный подход, основой которого является не получение готовых знаний обучающихся, а самостоятельная их добыча. Исследовательская компетентность является основой будущего педагога- психолога, а также условием его развития и реализации, способности специалиста к решению профессиональных задач. Не случайно современная система образования ставит задачу подготовки будущих специалистов к научно- исследовательской деятельности.

Как отмечалось в материалах Болонского процесса, в условиях глобализации и информатизации, обновление содержания профессионального образования происходит по линии “наука - производство - образование”, что обеспечит развитие инноваций в производственной и образовательных сферах общества. Поэтому, новая цель высшего образования: “Высшее образование должно быть основано на всех уровнях на современных научных исследованиях и способствовать развитию инноваций и творчества в обществе. Следовательно, число людей с исследовательской компетенцией должно возрасти” [1].

Исследовательская компетентность является фундаметом развития когнитивных, коммуникативных, познавательных способностей, способствует развитию критического мышления, творческих способностей обучающихся. Основной задачей учебно-исследовательской деятельности является реализация научно-исследовательского компонента, познавательной активности студентов, развитие научного стиля мышления. Исследовательские навыки являются одной из составляющих в профессиональной деятельности будущего педагога- психолога, так как помимо передачи знаний, специалист должен дать почву для начала исследовательской деятельности. В современных условиях педагог- психолог должен уметь находить решения в проблемных ситуациях, буть не только перенрсчиком знаний, то и транслировать свои умения и навыки на учащихся, мотивировать и привлекать обучающихся к самостоятельной поиской деятельности. Следовательно, можно сделать вывод, что развитие исследовательской компетентности у будущего педагога-психолога является актуальной проблемой.

Несмотря на очевидную убежденность в том, что современное педагогическое образование должно производить такого рода специалистов, ощущается нехватка дисциплин, направленных на развитие исследовательских навыков. В качестве примера может служить анализ образовательных программ бакалавриата по специальности 6В01103 «Педагогика и Психология» четырех высших учебных заведений: Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, Казахский национальный педагогический университет имени Абая, Карагандинский государственный университет им. академика Е.А. Букетова, Казахский Национальный Университет имени Аль-Фараби. В ходе исследования

было замечено, что образовательные программы бакалавриата ограничиваются только одной дисциплиной, направленной на исследовательскую деятельность. А некоторые образовательные программы вовсе не содержат таких дисциплин. Анализ образовательных программ специальности «Педагогика и Психология» показал недостаточность дисциплин и элективных курсов, направленных на развитие научно-исследовательской деятельности студентов. Содержание образовательных программ должно включать не только учебный компонент, но и научно-исследовательский.

По мнению исследователей, научно-исследовательская компетенция представляет собой способность и готовность специалиста результативно применять имеющиеся знания, умения и навыки в ходе научноисследовательской работы и в процессе решения профессиональных задач [1].

Исследовательская компетентность трактуется Александровой и Случайной

[2]как способность проводить самостоятельные исследования и предоставлять их результаты. Исследовательская компетентность является как основной задачей развития профессионально-методической компетентности, так и средством развития других профессионально-культурных и общеобразовательных компетенций [3].

Успешность исследовательской деятельности студентов во многом определяется личностными качествами, к которым относятся критичность и самокритика, неудовлетворенность достигнутыми результатами, сильный интеллект, сильная способность контролировать свои действия, способность к нестандартным решениям теоретических и экспериментальных задач, наблюдательность. , честность, открытость и смелость отстаивать собственные взгляды и позиции, собственное видение проблемы, самостоятельность, инициативность и ответственность и др.[4].

Исследовательская компетентность предполагает следующие способности: понять и обосновать актуальность, новизну, теоретическую и практическую значимость исследования [5];

Исходя из анализа, следует вывод:

• исследовательская компетентность будущего специалиста является составной частью профессиональной компетентности;

• это совокупность личностных качеств;

• предполагает наличие определенных исследовательских знаний, навыков и умений;

• предполагает готовность осуществлять исследовательскую деятельность и внедрять результаты исследований в практическую работу.

Под исследовательской компетентностью понимается овладение следующими умениями и навыками: самостоятельно анализировать проблемные ситуации, находить решения; определять конкретные цели, задачи выполняемой работы; анализировать педагогические явления; организовывать работу по поисковой деятельности; проводить сопоставительный анализ различный явлений; работать с научной литературой; проводить анализ опытно-экспериментальной работы, выступать публично с научным сообщением.

Развитие исследовательской деятельности при подготовке учителей позволяет обосновать необходимость и изучение профессиональной компетентности с использованием системно-деятельностного подхода. В частности, учебно-исследовательская компетентность обучающихся вуза выступает в качестве одного из условий учебной успешности и освоения профессиональных компетенций [6, 7]. Исследовательская компетентность является продуктом обучения вследствие саморазвития, личностного роста, целостного синтеза своего деятельностного и личностного опыта. Эти авторы используют понятие «исследовательская компетентность» как характеристику, отражающую готовность и способность субъекта применять теоретические знания и практический опыт при решении коммуникативных и исследовательских и других задач в обучении.

Формировании профессиональной компетентности будущего педагога- психолога должно быть наравне с развитием исследовательской компетентности в течении всего процесса обучения. На выходе будущий педагог-психолог станет компетентным в исследовательской деятельности, в умении использовать приобретенные знания для дальнейшего развития не только в профессионально- педагогической деятельности, но и в научных исследованиях.

Проведенный анализ позволил сделать вывод, что развитие исследовательской компетентности студентов является актуальной проблемой современной системы образования. Анализ научной литературы и образовательных программ показал влияния научно-исследовательской деятельности на качество профессиональной подготовки выпускников образовательных учреждений.

Список литературы:

1. Болонский процесс 2020 Пространство европейского высшего образования в новом десятилетии Коммюнике Конференции Европейских министров, ответственных за высшее образование, Левен / Лувен-ла-Нев, 28-29 апреля 2009

2. Прошкин В.В. Сущностные характеристики интеграции научно- исследовательской и учебной работы в университетской подготовке будущих учителей / В.В. Прошкин // Вестник ЛНУ им. Тараса Шевченко. – №22 (257). – Ч.VI. – 2012. – С. 77-83.

3. Александрова, Н. Н., и Случайна, Л. (2018). Формирование исследовательской компетентности будущих экономистов в процессе овладения иностранными языками. Журнал передовых исследований в области права и экономики, 9 (8/38), 2517-2529.

4. Горшкова, О. О. (2017). Подготовка студентов к научно-исследовательской деятельности в условиях компетентностно-ориентированного инженерного образования. Журнал фундаментальных и прикладных наук, 9 (S2), 1445- 1467. https://doi.org/10.4314/jfas.v9i2s.853

5. Ваганова О.И., Лапшова А.В., Кутепов М.М., Татарницева С.Н. и Везетиу Е.В. (2020). Технологии организации научно-исследовательской деятельности студентов в вузе. Amazonia Investiga, 9(25), 369-375.

6. Бобкова А., Витвицкий С., Захарченко А., Николенко Л. и Катрич А. (2021, май). Формирование научно-исследовательских компетенций студентов- юристов. В В. Лубкина, Г. Стродс и О. Виндака (ред.), общ. Интеграция.

7. Лукашенко С.Н. Модель развития исследовательской компетентности студентов вуза в условиях многоуровневого подготовки // Образование и наука. – 2012. – №1(90). – С. 73- 85.

БІЛІМ БЕРУ САЛАСЫНДА ОҚУШЫЛАРҒА КӘСІПТІК БАҒДАР ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУДІҢ НЕГІЗДЕРІ

Т.Ш. Маханов-п.ғ.к., аға оқытушы

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

makhanov-61@mail.ru

Ш.А. Битемиров- магистр, аға оқытушы

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

bitemirova7979@mail.ru

Е.Қ. Орал- Кәсіптік оқыту және бейнелеу өнері кафедрасының

2-курс магистранты Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті

esimmm@mail.ru Қазақстан, Шымкент қ.

Аннотация: Мақлада Қазақстан Республикасындағы жалпы білім беретін мектептерде мамандық бойынша кәсіптік бағдар беру жұмыстарының жүргізілуі қарастырылған. Еліміздегі оқу орындарын бітірушілерінің мамандық таңдауының проблемалық тұстары анықталды. Жалпы білім беретін мектептердегі мамандықтар бойынша кәсіптік бағдар жұмысын жүргізу мәселелерімен айналысқан кейбір ғалымдарға салыстырмалы талдау берілді. Мектеп оқушыларымен кәсіптік бағдар жұмысының негізгі компоненттері қарастырылды. Түйінді сөздер: Кәсіптік бағдар жұмыстары. Бітіруші түлектер. Мамандық.

Оқушы. Дуальды оқыту.

Аннотация: В статье рассматривается проведение профориентационных работ специальности в общеобразовательных школах в Республике Казахстана. Были выявлены проблемные стороны выбора профессий выпускниками учебных заведении страны. Даны сравнительный анализ некоторых ученных занимающемся проблемами проведение профориентационных работ специальности в общеобразовательных школах. Рассмотрены основные составляющие профориентационной работы со школьниками.

Ключевые слова: Профориентация. Выпускники. Специальность.

Школьник. Дуальная обучения.

Annotation: The article discusses the conduct of career guidance work of the specialty in secondary schools in the Republic of Kazakhstan. The problematic aspects

of the choice of professions by graduates of the educational institution of the country were identified. A comparative analysis of some scientists dealing with the problems of conducting career guidance work in the specialty in secondary schools is given. The main components of career guidance work with schoolchildren are considered.

Keywords: Career guidance. Graduates. Speciality. Schoolboy. Dual learning

Қазақстан Республикасындағы білім берудің замануи жүйесі жас өспірімдерді кәсіби өзін-өзі дамыту үшін жаңа ақпараттық технологияларды белсенді жүзеге асыруға бағыттайды. Қоғам еңбек нарқындағы бәсекелестік жағдайларының дамуы оқушылармен кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу мәселесін шешудің әлеуметтік қажеттілігін айқын жоғарылатты және өзін-өзі айқындау үдерісін мотивациялық құрылымдау қажеттілігін туғызды. [1]

Мектептегі бітіруші түлектер – қоғамдағы өзгерске ұшыраған әлеуметтік- кәсіптік құрылымының ілгері өндіріс жүйесіне белсенді қатысатын ұдайы дамытып келе жатқан әлеуметтік топтары болып саналады.

Мемлекетіміздегі өндіріс процесінің күрделенуі, қарқынды дамыған ғылыми- техникалық прогресстің қоғамдағы бұл әлеуметтік топтың маңызын арттырады.

Мектептегі оқушыларға кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу мәселесі әлеуметтік мәселе тұрғысында қоғамның объективті тұрғысында қалыптасқан қажеттіліктері мен кадрлардың теңгерімді құрылымындағы жас өспірімдердің жеткіліксіз қалыптасқан субъективты кәсіби ұмтылыстары арасындағы қарама- қайшылықты жеңу керектігінен байқалады. Қойылған мақсатына сәйкес кәсіптік бағдар жүргізу жүйесі еңбек ресурстарын тиімді бөлуге, жас өспірімдердің болашақ жолын таңдауына, еңбекке икемделінуіне айтарлықтай әсерін тигізуі тиіс. Кеңестік кезеңде оқушыларды еңбек саласына тәрбиелеудің және әлеуметтік- экономикалық мінез-құлық негіздерін қалыптастырудың ежелгі пайдаланылған механизмдері кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу және кәсіби өзін-өзі айқындау процессіне ықпал ететін жаңа механизмдерімен алмастырылады. Осы процесс бір жағынан қоғамдағы экономикалық, құндық, нормативтік және моральдық жағдайларының ырғақтандыруымен, сондай-ақ оқушылардың еркіндік

дәрежесінің ұлғаюымен байланысты.

Осы мәселеге орай отандық кәсіптік білім беру жүйесін қоғамдағы азаматтар қызметінің стратегиялық маңызды саласы және мектептегі бітіруші түлектердің кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу және кәсіби өзін-өзі айқындау үдерісіне белсенді ықпал ету мүмкіндігі бар әлеуметтік сала ретінде қарастырған жөн болады. Елдегі ақпараттық-технологиялық және әлеуметтік-экономикалық прогрестің жолымен алға жүрген сайын осы процестің маңызы арта түсуі айқын.

Мектеп бітірушілердің бәсекелестікке төтеп беретін болашақ мамандығын саналы түрде таңдауы, олардың келешек өмірлік стратегиясын анықтайтын маңызды шешімдердің бірі болып саналады. Жақандандыру қоғам талабына сай еңбек нарқындағы бәсекелестік деңгейінің алға артуы, осы уақытқа дейін қызмет етіп келген ескі жағдайлардың жойылуы және қазіргі өмір талабына керекті мамандықтардың пайда болуы - мектеп бітірушілеріне қажетті бағдарламаны түзу үшін тиісті білімді, іскерлік және дағдыларды қажет ететін шындықты айқындап отыр. Әлемдегі көптеген мемлекеттердің тәжірибесі көрсеткендей, оқушыларға

білім беру қызметін ұсыну мемлекеттің ажырамас функцияларының бірі болып саналады.

«Мамандық» ұғымы тарихқа дейінгі дәуірде – қоғам белгілі бір адамның күші мен жұмыс жасау дағдысының шектелуіне байланысты бір адамда әр түрлі орындалатын қызмет түрлерін орындай алмайтынын түсінген уақытта пайда болғаны айқын. Алғашқыда қарапайым адамдарда белгілі бір мамандық болған жоқ. Сол дәуірдің адамдары барлық жұмысты өздері істеді. Қоғамның дамуына байланысты еңбекті адамның қабілетіне қарай бөлу процессі пайда болды. Бұл адамзаттың еңбек түрлері бойынша мамандануына ықпал етті. Мамандық анықтамасының көптеген тұжырымдары бар.

Е.И.Голованованың жорамалы бойынша: «Мамандық» - бұл белгілі бір дайындықты қажет ететін, жанұяға негізгі табыс көзі болып саналатын және адам өзіне керекті негізгі кәсібі ретінде қабылдайтын іс-әрекет қызметінің түрінің бірі болып саналады. Еңбек іс-әрекетінің ең маңызды саласы өнеркәсіптік революция уақытында пайда болды, бұл процесс кәсіптер санының өсуіне ықпал етті. [2]

Ағылшын ғалымы Ф. Гальтон 1883 жылы кәсіби таңдауда адамның физикалық және интеллектуалдық қабілетін 17 көрсеткіш бойынша: адамның бойы, салмағы, қол күші мен соққы жасау күші, көру өткірлігі және т.б. тесттік сынауды ұсынды.

Оқушыларға кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу жұмыстары – бұл мектеп бітіруші түлектерінің кәсіптік қызметтің белгілі бір түрлеріне икемділігі мен дарындылығын анықтауға бағытталған іс-шара кешені, және де еңбек іс-әрекетін дамытуға және таңдаған кәсіптік бағытта жұмыс жасауға бағытталған кәсіби жүйе. Бұл жүйе тікелей оқу-тәрбие процесінде, сондай-ақ оқушылармен және олардың ата-аналарымен сабақтан және сыныптан тыс жұмыстарды жүзеге асыру жүйесі.

Мектеп оқушыларымен кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізудің негізгі компоненттері

Жалпы кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу көптеген аспектілер мен бағыттарды қамтитын күрделі жүйе болғандықтан, олардың бес негізгі бағыттарды қамтиды:

• экономикалық;

• медицина-физиологиялық;

• педагокикалық;

• психолого-әлеументтік.

Экономикалық бағыт – еңбек нарығының еңбек ресурстарының құрылымын демографиялық тұрғыдан, еңбек жағдайларынан, алынған жұмысшылардың еңбекке жарамсыздығынан, еңбек етудегі ынтасын арттыру жолдарын зерттеулерден тұрады. Бұл жағдай жас өспірімнің мүдделерінде, нарықтың жағдайлары қажеттіліктерін қарай отырып, белгілі бір мамандықты таңдап алуда көмектесу және жасалатын іс-әрекеттке бағыт бағдар беру процесі.

Медицина-физиологиялық бағыт –оқушылардың жеке тұрғыдағы физикалық мүмкіндіктері немесе медициналық қарсы көрсетілімдерін ескере отырып, керекті мамандық аталуын таңдауда көмек көрсету. Оқушыларды қоғамда орын тепкен түрлі мамандықтардың түрлі талаптарымен жеке таныстыру.

Педагогикалық бағыт - мектеп оқушыларын тиісті мамандық таңдаудың әлеуметтік маңызды себептері мен мотивтерін тәрбиелеуден тұрады.

Психологиялық бағыт – бұл сенімді зерттеу процесі, еңбекке кәсіби жарамдылықтың психологиялық аспектілерін анықтау, тұлға құрылымы және белгілі бір кәсіптік бағытты қалыптастырады.

Әлеуметтік бағыт – тиісті мамандықтарға немесе жалпы еңбек нарығына қатынасты түрлі ақпаратты зерттеуден тұрады:

• танымдылық;

• бедел;

• табыстылық;

• қоғамдық пікір;

• таңдалған кәсіпке қанағаттану дәрежесі, сондай-ақ кәсіптік бағдар жүргізу жұмыстарының әлеуметтік бағыты бөлігінде мектеп бітіруші түлектерінің болашақ мамандығын саналы тұрғыда таңдауына құндылықты бағдарларын жүргізу жұмыстары жүргізіледі.

Кәсіптік бағдар анықтамаларының көптеген саны бар. Мысалы, зерттеуші Б.С. Волоков төменде көрсетілген тұжырымдарды келтіреді: «кәсіптік бағыттылық – бұл қоғамның түрлі кәсіптеріндегі қажеттіліктеріне, сондай-ақ сәйкес қызмет түрлеріне жеке тұлғаның қабілеттеріне байланысты кәсіби қызметтің түрлеріне адамның ғылыми негізделген анықтама». [3]

Т.Ю. Дубовицкий кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізуде үш бағытты бөліп көрсетткен:

• белсенділік;

• мамандық;

• бағдар. [4]

Белсенділік – бұл қоршаған әлемге белсенді қатынастың ерекше адамдық нысаны, оның мазмұны, оның мақсатқа сай өзгеруі мен түрленуі;

Мамандық – белгілі бір дайындықты талап ететін және тіршілік көзі болып саналатын еңбек әрекетінің бір түрі;

Бағдар – қоршаған ортаны түсіну (қозғалыс бағытын анықтау және таңдау).

Оқушыларға кәсіптік бағдар жүргізу жұмыстарының мақсаты – адамдардың кәсіпті еркін таңдауына және нарықтық қатынастар аясында өзін-өзі жүзеге асыруына қол жеткізу. Кәсіби бағыттылықтың негізгі әдістері:

• ақпарттандыру – жеке, топтық, бұқаралық, тікелей (дәріс, әңгімелесу), жарнама (БАҚ арқылы);

• психологиялық және медициналық кеңес беру – психологиялық, психофизиологиялық, медициналық диагностика;

• әртүрлі педагогикалық әдістер.

Кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізуге ат салысып жүрген ғалымдардың көпшілігі оқушыларға кәсіптік бағдар жұмыстары жүйелі түрде жүргізілуі керек екенін атап көрсетеді. Кәсіптік бағдар жұмыстарын жүргізу жүйесі адамға түрлі мамандықтардың ішінен, оның жаны бар және оның көмегімен кәсіби қызметте өзін жүзеге асыра алатын мамандықты таңдауға көмектеседі.

Қазақстан Республикасының мектеп бітіруші түлектеріне арналған кәсіптік бағдар беру жүйесін арттыру бағадарламасы білім алушыларға мамандық таңдау сапасын дамытуға үлес қосуға бағытталған. Тиісті бағдарлама ІХ және Х сынып оқушыларымен жұмыс жасауды қамтиды. Бұл бағдарлама оқушыларға арналған барлық мүдделі тараптарды камтамасыз ететін іс-шаралар кешеніне біріктірілген. Жас өспірімдер, ол ұл немесе қыз баласы, өзі туралы және қоғам жағдайы ұсынып отырған мамандықтар мен мансаптық перспективалар жайында бұлыңғыр идеялар және үздік-үздік ақпараттарға ие, және де кәсіптік бағдарлау жұмыстарына қажетті құралдармен қамтымаған деуге болады. Ұсынылып отырған бағдарламаның барлық этаптары өткеннен кейін, оқушылар өзінің кәсіби болашағын саналы деңгейде таңдау және қойылған мақсатқа сәтті жету үшін

кәсіптік бағдар жұмыстарының барлық қадамдарын жүзеге асыруы керек.

Ұсынылған бағдарламаның мақсаты:

Оқушылардың, олардың жанұясының және қоғам мүддесіне сай кәсіби өзін- өзі анықтау және әлеуметтену үшін оқушы тұлғасының интеллектуалды жетілуіне жағдай жасау.

Алға қойылған мақсат түзілген бағдарламаның кешенді сипатын айқындай - ды және ол төмендегідей міндеттерді шешуге бағытталған іс-шаралады қаматамасыз етеді.

1. Қоғамдағы еңбек нарығының ағымдағы жай-күйі және біліктер мен жұмысшы мамандығының жағдайы жөнінде мансап пен кәсіби перспективалар туралы, еңбек нарығындағы керекті бір кәсіпке сұранысты бағалау жөніндегі хабардарлықты айқындау;

2. Оқушылардың өзінің жеке қабілеті мен икемділігін сезіну жағдайын арттыру;

3. Оқушы болашақ мамандығын дұрыс таңдауға, және оны меңгерудің тиімді жолдарын іздестіруге, сондай-ақ келешекте таңдаған мамандығының кәсіби іс- әрекетін тиімді жүзеге асыруға керекті іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыру. Білім беру саласы стратегиялық мемлекеттік ресурс болып саналады, бұл саланың көмегімен білім беру мекемелерінің бәсекеге қабілеттілігі кадрлармен ғана емес, әлеуметтік әлеуетпен де қамтуға болады. Сондықтан қазіргі кісіптік білім беру саласындағы орындалып жатқан жұмыс дәл еңбек нарқындағы сенімді бәсекеге қабілетті сауатты мамандарға дайындауға бағытталуы керек. Оқушы колледжде білім алу кезінде жоғары сапалы теориялық дайындықпен қатар, болашақ еңбек нарқында өздерін қолайлы жағдайға келтіруге мүмкіндік беретін

кәсіби және жалпы құзіреттіліктерді меңгеруі маңызды.

Оқушының білімге икемделуінде кездесетін қиындықтар ары қарай оқушының кәсіби дамуына айтарлықтай кедергі келтіруі мүмкін: Мамандықты дұрыс таңдамағанда көңілсіздік туындайды, практика кезінде кәсіпорында жұмыс жасауға зауқы болмайды, жұмыс берушімен байланысқа түспейді, кәсіпорында кәсіптің (мамандықтың) барлық қыр-сырын меңгеруге құлшынысы болмайды. Болашақ жұмыс берушімен байланыс болмаған жағдайда кәсіби дайындықтың сапасы оның талаптарына ешқашан сәйкес келмейді. Соның нәтижесінде мамандарды даярлау сапасы мен еңбек нарығының оларға қойылатын талаптары арасында сәйкессіздік туындады.

Бұл кәсіптік білімге деген өзекті мәселе болып саналады. Қалыптасқан бұл мәселелерге қарай оны шешу жолдары өзекті бола бастайды:

• мектеп түлектеріне кәсіптік бағдар жұмыстарын дұрыс жүргізу;

• оқушыларға мамандыққа деген саналы кәсіби таңдаулардың дамуына мүмкіндік беру;

• колледж оқушыларының кәсіби дамуына жағдай жасау;

• кәсіби ынталы және оқушылар үшін жұмыспен қаматамасыз етушілердің талаптарын қанағаттандыру мімкіндігін беру.

Қазіргі таңда мемлекетіміздің кәсіптік білім беру саласында дуальді оқыту жүйесі қолдалданыс табуда. Теорияны – өдіріспен ұштастыра нәтижелі оқу саласын қалыптастырып оқыту технологиясын дуальді оқыту жүйесі деп атаймыз. Бұл жүйе алғашқы болып Германия мемлекетінде енгізіліп негізгі ірге тасы қаланған. Дуальді оқыту жүйесінің кәсіби мамандар даярлауда тиімділігі мен нәтижелілігі зор екендігі тәжірибеде дәлелденген. Дуальді оқыту жүйесінің негізін қалаушы ғалым Георг Кершентайнер «Ол мектеп - тек сөзбен кітап көмегімен оқыту емес, оданда көп - жұмыс және тәжірибе арқылы үйрету мектебі болу керек» деген.

Дуальді оқыту жүйесінде оқыту процесінің 70°-ті іс-тәжірибе тұрғысында, ал 30° теория болып орындалады. Осыған орай дуальді оқыту жүйесі жұмысшы мамандықтарын даярлауда қолданылатын тиімді жүйе болып саналады. Біздің паймдауымзша дуальді оқыту жүйесі мемлектіміздегі оқу саласында айтарлықтай жүргізілмеуі анық. Сондықтан білім саласында алғашқы қатарлы дамыған елдердің тәжірибесіне сүйене отырын, бұл жүйені толығымен, әсіресе кәсіптік білім беру мекемелеріне енгізу қажет деп санаймыз. [5]

Әдебиеттер тізімі:

1. ҚР білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы. Сарбасова Б.Қ, Шәушекова Б.Қ. Педагогика негізі. - Қарағанды, 2004.

2. Голованова Е. И. Категория профессионального деятеля: Формирование. Развитие. Статус в языке / Ин-т рус. яз. им. В. В. Виноградова РАН. 2-е изд., исправл. и доп. М.: Элпис, 2008.

3. Волоков Б.С. Основы профессиональной ориентации. - М.: Издательство: Академический прект, 2007г. 333с.

4. Дубовицких, Т.Ю. Организация и планирование профориентационной работы [Текст] : методическое пособие / Т.Ю. Дубовицких. – Самара : Изд-во ЦПО, 2007. – 48 с.

5. Некрасов С. И., Захарченко Л. В., Некрасова Ю. А. Пилотный проект

«Дуальное обучение»: критический взгляд специалистов // Профессиональное образование. Столица. 2015. № 4. С. 9–16

ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚ: ҚАЛЫПТАСУ МӘСЕЛЕСІ МЕН ДАМУ БОЛАШАҒЫ

Г.Р. Бахтиярова- п.ғ.к., профессор

Д. Б. Рыспаева

8D01301–Бастауышта оқытудың педагогикасы және әдістемесі ББ 1 курс докторанты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

dana_0707@inbox.ru Ақтөбе, Қазақстан

Аннотация: Мақала авторы өзекті функционалдық дағдылар мәселесі бойынша шетелдік зерттеулердің теориялық талдауы негізінде "функционалдық сауаттылық" ұғымының мазмұнын анықтайды. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының ақпараттық-талдау орталығы әзірлеген PISА және TIMSS халықаралық функционалдық сауаттылық мониторингі мен отандық мониторингіне салыстырмалы талдау жүргізеді. Бұл мәселені терең талдау арқылы қазіргі заманғы мұғалімді білім беру сапасын өзгеше түсінуге дайындау тәжірибесіне байланысты мәселені қарастыру қажеттілігі туындайды.

Түйінді сөздер: сауаттылық, функционалдық сауаттылық, 21 ғасыр дағдылары, жаһандық құзыреттіліктер.

Аннотация: На основе теоретического анализа зарубежных исследований по проблеме актуальных функциональных навыков автор статьи определяет содержание понятия «функциональная грамотность», описывает сравнительный анализ международного мониторинга функциональной грамотности PISA, TIMSS и отечественного мониторинга, разработанного информационно-аналитическим центром Республики Казахстан. По мнению автора, необходим глубокий анализ данной проблемы, позволяющий рассмотреть вопрос в связи с практикой по подготовке современного учителя к иному пониманию качества образования.

Ключевые слова: грамотность, функциональная грамотность, навыки 21 века, глобальные компетенции.

Annotation: Based on the theoretical analysis of foreign studies on the problem of current functional skills, the author of the article defines the content of the concept of "functional literacy", describes a comparative analysis of the international monitoring of functional literacy PISA, TIMSS, and domestic monitoring developed by the information and analytical center of the Republic of Kazakhstan. According to the author, an in-depth analysis of this problem is needed, which allows us to consider the issue in connection with the practice of preparing a modern teacher for a different understanding of the quality of education.

Keywords: literacy, functional literacy, 21st century skills, global competencies.

Қазіргі таңдағы еліміздегі өзгерістер, VUCA (Volatility – тұрақсыз, Uncertainty – белгісіз, Сomplexity – күрделі, Аmbiguity – екі ұшты) әлемінің қалыптасуы, тұрақты дамудың жаңа стратегиялық бағыттары мен қоғамның ашықтығы, оның

жедел ақпараттануы, қарқындылығы білім беруге қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертті. «Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына» сәйкес, жалпы сауаттылықты қалыптастырумен қатар, бастауыш білім берудің мақсаты – білімді функционалдықпен және шығармашылықпен қолдана білу, сын тұрғысынан ойлау, зерттеу жұмыстарын жүргізе білу, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдана білу, коммуникацияның түрлі тәсілдерін, оның ішінде тілдік дағдыларды меңгеру, топпен және жеке жұмыс істеу сияқты кең ауқымды дағдылардың негіздерін меңгерген білім алушы тұлғасының үйлесімді қалыптасуы мен дамуы үшін қолайлы білім беру кеңістігін құру болып табылады [1]. Қазіргі уақытта аталмыш дағдыларды «функционалдық сауаттылықпен», ал шетелдік ғылыми әдебиеттерде кеңінен қолданылатын «21 ғасыр дағдылары» (21st century skills) ұғымымен байланыстырады. [2].

Ең алғаш 1940-1960 жылдары аралығында АҚШ мемлекетінің армиясы, санақ Бюросы және білім басқармасы әлемде сауаттылықты қалыптастару және даму перспективасын айқындады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы

«функционалды сауаттылық» терминін ересектердің негізгі әскери функцияларды дұрыс орындау үшін жазбаша нұсқауларды қолдану қабілетіне ие тұлға ретінде анықтады. Ал, 1947 және 1952 жылдары санақ Бюросы функционалды сауатты адам деп мектепті белгілі бір деңгейде аяқтаған тұлға баламасы ретінде сипаттады. Дәл осы дәуірде жаңа әскери, технологиялық, саяси және ғылыми күштер мен оқиғалар ұлттық сауаттылыққа деген қызығушылықтың өсуіне ықпал етті. Сауаттылық қарапайым дағды ретінде емес, экономикалық өсу мен ұлттық прогресс үшін маңыздылығы арта бастады [3].

1946 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы аясында ЮНЕСКО сауаттылықты өзінің білім беру миссиясының басты бағыты ретінде тағайындады. Келесі онжылдықтарда Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЮНЕСКО 1975 жылғы Персеполис декларациясында сауаттылықты қолдауын растады:

«Сауаттылық – бұл мақсат емес. Бұл адамның негізгі құқығы» [4] және 1990 жылғы дүниежүзілік білім беру декларациясында (EFA) «сауаттылық, ауызша сөйлеу, санау және проблемаларды шешу – әр адамның оқудағы негізгі қажеттіліктерін құрайтын оқытудың маңызды құралы...» ретіндегі тұжырымдаманы ұсынды [5].

ЮНЕСКО сарапшылары заманауи көзқараста сауаттылықты тек оқу және жазу қабілеті ретінде қабылдау қате көзқарас екендігін мәлімдейді. Қазіргі таңда сауаттылық қоғаммен өзара әрекеттесу үшін коммуникативті дағдылардың қажеттілігін қамтамасыз етуіне бағытталған. Яғни, функционалдық сауаттылық индивидтің әлеуметтік тәжірибесіне, әлеуметтік қарым-қатынасына, біліміне, тіліне және мәдениетіне негізделеді. Функционалдық сауаттылық көптеген формаларда көрініс береді: жазу, компьютерлік, медиялық, математикалық, ым- ишаралық және саяси сауаттылық. ЮНЕСКО құжаттарында сауаттылық мәдениетін құру үшін өмір бойы оны алу мен жетілдірудің тұрақты қажеттілігін қалыптастыруды және сауатты ортаны, яғни, өзінің саналы өмірінің барлық кезеңінде үнемі білім алушы қоғам құруды қарастырады [6].

Халықаралық аренада жоғары стандарттарды ұстанушы Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымының (ЭЫДҰ) тұжырымдамасына сәйкес, сауаттылық – жазбаша мәтіндерді түсіну, бағалау, пайдалану және олардың

көмегімен қоғамға қатысу, мақсаттарына жету және білімі мен әлеуетін дамыту үшін өзара әрекеттесу қабілеті ретінде анықталады [7].

Сауаттылықты қалыптастыру тәсілдерін, оны қамту мен мәнінің теориялық және практикалық аспектілерін бірнеше ондаған жылдар бойы халықаралық ғалымдар зерттеді [8]. Сауаттылықты зерттеуші ғалымдардың тұжырымдауынша, функционалды сауатты адам қоғамдағы жағдайды бағалай алады және бүгінгі таңда сұранысқа ие мамандықты таңдайды, дұрыс шешім қабылдап, кез-келген қоғамға бейімделеді, заманауи ақпараттық технологияларды игере алады. Функционалдық сауаттылық адам іс-әрекетінің, қарым-қатынас пен әлеуметтік қатынастардың әртүрлі салаларында өмірлік міндеттердің кең ауқымын шешу үшін өмірде үздіксіз алынған барлық білімді, дағдыларды пайдалану мүмкіндігі ретінде қарастырылады. К.Коккьяреланың пікірінше, функционалды сауаттылық – бұл жұмысқа орналасу ғана емес, сонымен қатар, бұл бүкіл қоғамның функциялануы үшін қажетті дағдыларды дамытуды және сақтауды білдіреді. Егер қоғамда математикалық білімі, оқу және жазу дағдылары немесе аналитикалық қабілеттерге ие адамдар болмаса, онда қызмет атқарушы бизнес, үкімет немесе қауымдастықтардың дамуын елестету қиынға соғады. Басқаша айтқанда, автор функционалды қоғам болу үшін функционалды сауаттылық қажет екендігін алға тартады [9].

Осыған сәйкес, "21 ғасыр дағдыларын бағалау және оқыту" (ATC21S) халықаралық зерттеу жобасы аясында зерттеушілердің үлкен тобы 21 ғасыр дағдыларын ойлау тәсілдері, жұмыс тәсілдері, қызмет жасау және өмір сүру құралдары ретінде анықтады [10]. Ал, ЭЫДҰ оқушыларды халықаралық бағалау жөніндегі ЭЫДҰ бағдарламасының (PISA) негізінде жатқан "құзыреттерді анықтау және іріктеу" (DeSeCo) бастамасы шеңберінде жиырма бірінші ғасырдағы дағдылар мен құзыреттіліктердің өз нұсқасын тұжырымдады [11]. Қазіргі таңда білім беру жүйесіндегі оқытудың мақсаты – білім алуышылар тұлғасында өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда болашақта тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік беретін бәсекеге қабілетті 21 ғасыр дағдыларын игеруге көмектесу. Демек, азаматтарды білім қоғамында функционалды бола алатындай өнімді дайындығы үшін оқытудың жаңа әдістері мен бағалау құралдарын тәжірибеде пайдалану қажеттілігі туындап отыр.

Әлемнің 60-тан астам елінде аралық немесе қорытынды білім беру нәтижесі ретінде функционалдық сауаттылық деңгейін тәуелсіз халықаралық бағалауды жүргізетін бірнеше танымал ұйымдар бар. Қазақстан Республикасының аталмыш зерттеулерге қатысуы халықаралық салыстырмалы объективті ақпаратқа қол жеткізуге және білім беру жүйесінің күшті және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкіндік береді. Мәселен, TIMSS, PIRLS және PISA халықаралық зерттеулерінің нәтижелерін жалпы білім беру сапасы бойынша салыстырмалы талдау қазақстандық жалпы мектеп біліміне тән негізгі проблемаларды анықтауға мүмкіндік береді.

TIMSS зерттеулері бастауыш және орта білім деңгейлеріндегі (4 және 8 сыныптар) математикалық және жаратылыстану-ғылыми білім беру сапасын бағаласа, ал PIRLS зерттеулері кешенді бағалау жүйесі негізінде төрт жылдық бастауыш мектептен кейін балалардың мәтінді түсіну сапасы туралы халықаралық

салыстырмалы деректерді ұсынады. PISA зерттеулері математика, оқу және жаратылыстану ғылымдары бойынша 15 жастағы оқушылардың функционалдық сауаттылығын бағалайды.

Қазақстан TIMSS зерттеуінің төрт циклына қатысты (2007, 2011, 2015, 2019). TIMSS-2019 зерттеулерінің нәтижелерін талдау бойынша математикалық және жаратылыстану-ғылыми білім беру саласында төртінші және сегізінші сынып оқушылары орта халықаралық деңгейден жоғары нәтижелерді көрсетті. Қазақстандық білім алушылар жалпы білім беру тұрғысынан басқа дамыған елдердегі өз құрдастарынан біршама артта қалып отыр. Бұл зерттеуде жетекші орынды Сингапур (625 балл), Гонконг (602 балл) және Корея Республикасы (600 балл) оқушылары иеленді. Зерттеу нәтижелері бойынша Қазақстанның төртінші сынып оқушыларының математика пәні бойынша орташа балы - 512 балды құрады. Бұл нәтиже TIMSS-2019 қатысушы елдер тізімінде 31-ші орынға сәйкес келеді. Қазақстанның төртінші сынып оқушыларының жаратылыстану-ғылыми дайындығы бойынша нәтижелері математика көрсеткіштерінен төмен көрсеткішті

- 494 баллды құрады. Бұл көрсеткіш 58 елдің арасында шартты 37-ші орынға сәйкес келеді. Қорытындылай келе, TIMSS-2019 зерттеу нәтижелеріне сәйкес, қазақстандық оқушылар жаратылыстану-ғылыми сауаттылықпен салыстырғанда математикалық сауаттылық бойынша неғұрлым жоғары нәтижелерді көрсетті [12, 13].

PISA-2018 нәтижелері Қазақстанда оқушылар оқу, математика және жаратылыстану ғылымдары бойынша ЭЫДҰ бойынша орташа балдан төмен балл жинағандығы мәлім [14]. Қазақстандық оқушылардың оқу жетістіктері төрт рет бағаланды: 2009, 2012, 2015, 2018 жылдары. Алғашқы көрсеткіштер ең төмен болды, келесі жылдары Қазақстан Республикасы рейтингте 52 орыннан 48 орынға көтерілді. Бірақ 2018 жылдың аяғында жаратылыстану ғылымдары мен оқу сауаттылығы 2009 жылғы нәтижелерден төмен болды. Осы екі зерттеудің маңызды айырмашылықтары әртүрлі зерттеу әдістемелерімен түсіндіріледі. Мысалы, TIMSS негізгі білім мен дағдыларды игеру көрсеткіштерін негізінен ресейлік мектепке тән модельге сәйкес көбейту және қолдану деңгейінде тексереді. PISA тапсырмалары игерілген пәндік білім мен оқу дағдыларын жаңа жағдайда қолдану, берілген мазмұндағы жаңа ақпаратты анықтау, оны түсіну және талдау қабілетін тексереді. Жүргізілген зерттеудердің нәтижелері өңірлер, аумақтар (қалалар), оқыту тілі және отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесі бойынша үлгерімнің айтарлықтай алшақтығын анықтады. Мысалы, аймақтық бөліністе PISA минималды және жоғары балл арасындағы айырмашылық 3 академиялық жылға сәйкес келеді. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі унитарлық мемлекет үшін мұндай жағдайдың қалыптасуына жол берілмейтінін мәлімдейді [15]. Болашақта PISA-2022 халықаралық зерттеуі мемлекетіміздің таңдалған бағдарламаны жаңарту стратегиясының 2016 жылдан бастап тиімділігін тексеруге және аралық нәтижелерді алуға мүмкіндік береді.

Осылайша, оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту – бүгінгі заман талабы. Оқушылар ғаламдық экономиканың жаңа түріне енуге дайын болуы үшін педагогикалық білім мұғалімдерді қазіргі уақытта жаһандық «білім экономикасының» талаптарын ескере отырып дайындау қажеттілігі туындап отыр.

Ол мақсатқа жету үшін білім алуышылар дәстүрлі мектеп пәндерін ғана емес, сонымен қатар, қазіргі уақытта «21 ғасыр дағдылары» саналатын қосымша дағдылар мен бейімділіктерді де игеруі керек. Осы тұрғыдан алғанда, мұғалімдер оқушыларға білімді (ақпарат, тақырып, мазмұн және т.б.) білуге ғана емес, сонымен бірге оқуды үйренуге көмектесуі қажет. Жаһандық құзыреттіліктер идеясы тек мұғалімдер үшін ғана емес, сонымен қатар педагогикалық білім беру үшін де "білім салаларын" қайта қарастыруды талап етеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 31 қазандағы № 604 бұйрығына 2-қосымша. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1800017669

2. Irenka Suto and Helen Eccles (2014). The Cambridge approach to 21st Century skills: definitions, development, and dilemmas for assessment IAEA Conference, Singapore.

3. Donita Shaw, Kristen H. Perry, Lyudmyla Ivanyuk, Sarah Tham (2017). Who Researches Functional Literacy? Community Literacy Journal, Volume 11, Issue 2, Spring 2017, pp. 43-64 (Article)

4. UNESCO. (2015). Education for All: Global Monitoring Report 2015: Achievements and Challenges, Paris: UNESCO. Available at http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002322/232205e.pdf

5. UNESCO. (1990). World declaration on education for all. Paris, France: Author.

6. UNESCO. (2005). Literacy for life. EFA Global Monitoring Report. Paris, France: Author.

7. OECD. (2013). Skilled for life? Key Findings from the Survey of Adult Skills. https://www.oecd.org/skills/piaac/SkillsOutlook_2013_ebook.pdf

8. Street, B.V. (2013). Literacy in Theory and Practice: Challenges and Debates over 50 Years Theory into Practice, 52(SUPPL 1), 52-62.

9. Cocchiarella, C. (2018, 30 December). What is functional literacy, and why does our high-tech society need it? Mindful Technics, a Technology Education Sit,e and Blog for Geeks. https://mindfultechnics.com/whatis-functional-literacy/.

10. Binkley, M., Erstad, O., Herman, J., Raizen, S., Ripley, M. & Rumble, M. (2010) Defining 21st Century skills. Draft white paper. Part of a report to the Learning and Technology World Forum 2010, London.

11. Päivi Häkkinen, Sanna Järvelä, Kati Mäkitalo-Siegl, Arto Ahonen, Piia Näykki & Teemu Valtonen (2016): Preparing teacher-students for twenty-first-century learning practices (PREP 21): a framework for enhancing collaborative problem- solving and strategic learning skills, Teachers and Teaching, DOI: 10.1080/13540602.2016.1203772

12. ҚР ақпараттық-талдау орталығының ұлттық есебі. https://iac.kz/kk/?page_id=2566

13. PISA. (2019). International report on the results of the TIMSS study.

14. OECD (2019), PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do, PISA, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/5f07c754-en

15. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020- 2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. (2019). https://primeminister.kz/ru/gosprogrammy/gosudarstvennaya-programma- razvitiya-obrazovaniya-i-nauki-respubliki-kazahstan-na-2020-2025-gody-9114129

БОЛАШАҚ МҰҒАЛІМНІҢ КРЕАТИВТІЛІГІН

ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

М. Қ. Жазықова - п.ғ.к, доцент А.Б. Альситова -Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі ББ

1-курс докторанты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

assemgul_alsitova@bk.ru Қазақстан, Ақтөбе

Аннотация: Мақалада «креативтілік» ұғымы, оның мәні мен әртүрлі түсіндірмелеріне шолу жасалады. Білім алушылар арасында өткізілген тұлғалық креативтілік диагностикасына талдау жасалып, қорытындылары келтірілген. Креативті білім беру ортасын құру арқылы креативтілікті қалыптастыру проблемасына өзіндік көзқарас ұсынылады.

Түйінді сөздер: креативтілік, креативті білім беру ортасы, креативтілікті диагностикалау.

Аннотация: В статье приведен обзор различных толкований понятия

«креативность», его сущность и различные трактовки. Приведен анализ диагностики личнотсной креативности, проведенной среди обучающихся. Предлагается свое видение проблемы формирования креативности через создание креативной образовательной среды.

Ключевые слова: креативность, креативная образовательная среда, диагностика креативности.

Annotation: The article provides an overview of various interpretations of the concept of «creativity», its essence and various interpretations. The analysis of diagnostics of personal creativity carried out among students is given. The author offers his own vision of the problem of creativity formation through the creation of a creative educational environment.

Keywords: creativity, creative educational environment, diagnostics of creativity.

Қазіргі педагогикалық қоғамдастықта шығармашыл, заманауи өзгерістерге ілесе отырып тез бейімделе алатын, кез келген жағдайда тиімді шешім таба алатын тұлғаларды қалыптастыру жолдары туралы мәселе өзекті болып тұр. Көптеген отандық және шетелдік зерттеушілердің WorldSkills қатарына кіретін креативтілікті қалыптастыру мәселесі бойынша еңбектер бар.

Бірқатар зерттеулер адамның жеке тұлғалық табыстылығын оның креативтілігімен тығыз байланысты. Бұл табысты тұлғаларды өмір жолында креативтілігін дамыту арқылы қалыптастырудың орындылығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

«Креативтілік» (лат. Creatio - жасампаздық) - тұлғаның түбегейлі жаңа идеяларды ойлап табуға дайындығымен сипатталатын және дарындылық құрылымына кіретін - тәуелсіз фактор ретіндегі шығармашылық қабілеттері.[1]

«Креативтілік» - жеке тұлғаның «шығармалышыққа бағытталған» қасиеті, оның стандартты емес шешімдерді қабылдауға, түпнұсқа құндылықтарды құруға ұмтылысы.[2]

Алғаш рет «креативтілік» ұғымы ХХ ғасырдың 60-жылдарында американдық психологтардың еңбектерінде қолданыла бастады, бұл ұғыммен адамның шығармашылығымен, жаңаны шығару қасиетімен сипаттаған.

Креативтілік – шығармышылық қалып-күй, тапқырлық, адамның өнімді ерекше ойлау қабілеті, шығармашылықтың субъективті жағы. [3] Бұл жеке тұлғалық қасиет оның конструктивті, стандартты емес ойлау мен мінез-құлығына қабілеттілігі ретінде қалыптасуы, өз жеке тәжірибесін дамыту мен оны саналы түрде қабылдауы, жаңалықты ашуға бығыттылығы мен өз тәжірибесін терең түсіну қабілеттілігі. Бұл анықтама креативтілікті психикалық қалып-күй ретінде сипаттайды – шығармашылық адамның іс-әрекетінің бір түрі болса, креативтілік ол нақты бір адамның ойлау қабілетінің қалып-күйі деп танылады.[4]

Алайда, қазіргі уақытта «креативітілік» ұғымы толық қалыптаспағанын айтп өту керек. Әр түрлі дереккөздерінде бұл ұғымның мазмұны бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетін анықтамалар ұсынылған.

Мысалы, Биннинг анықтамасы бойынша, [5] креативтілік – бұл қолда бар ақпаратты түрлендіруге, қайта құруға және көбейтуге мүмкіндік беру мүмкіндігі. Ал, Древдаль [6] анықтамасы бойынша, креативтілік – бұл адаманың маңызды белгілері бойынша жаңа және оларды өндірушілерге белгісіз композициялар, өнімдер мен идеялар шығару қабілеті.

Кейбір анықтамалар қатарында «креативтілік» ұғымының мазмұны

«шығармашылық» ұғымына жақын: мысалы Ф.Бугдаль кітабында [7] келесі анықтама берілген: креативтілік дегеніміз - білім мен тәжірибе элементтерін әртүрлі салалардан жаңа идеяларға айналдыру процесі. Креативтілікті анықтауға ұқсас амалдарды Д.Аустин, Ф. Баррон, Р. Кратчфилд, Дж. П. Гилфорд, Э. Торренс, А. Кестлер, Х. Кребс, Д. Рэдфорд және т. б. шетел ғалымдардың еңбектерінде көруге болады.

Креативтілік мазмұны әр түрлі жағынан көрініс табады:

• Бұл ойлау қабілетінің ерекшелігі мен жылдамдығы;

• Қиын, тығырықты жағдаяттан күтпеген шешімдерді таба білу қабілеті;

• Ой-қиядың кең, бай болуы;

• Әзіл сезімі;

• Жаңа ерекше өнімдерді жасау (физикалық зат күйінде және интеллектуалдық).

Креативті іс-әрекет өнімі бұл: біріншіден, тапсырмаға қатысты жаңа және адекватты шешімінің болуы; екіншіден, берілген тапсырма алдын-ала белгілі алгоритм бойынша шешу мүмкіндігінің болмауында.

Зерттеуміздің мақсаты ретінде креативтілікті жан-жақты аспектілерін зерттеу болғандықтан, зерттеудің екі түрлі әдістемесін қолдануды жөн көрдік: Е.Е.Туниктің «Жеке тұлғалық креативтілік диагностикасы» мен практикалық сабақтардағы білім алушылардың педагогикалық жағдаяттарды шешу диагностикасы. Бұл әдістемелер арқылы креативтіліктің стандартты параметрлерін бағалауға ғана емес, сонымен қатар креативті тұлғаның сипаттамаларын және адамның креативтілігін көрсету бағыттарын егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік берді.

Е.Е.Туниктің «Жеке тұлғалық креативтілік диагностикасы» зерттеу әдістемесі шығармашыл тұлғаның төрт ерекшелігін анықтауға мүмкіндік береді: қызығушылық (Қ), қиял (қ), күрделілік (К), тәуекелге бейімділік (Т) , сонымен қатар, аталған қасиеттер көрсеткіштерін қосу арқылы жеке тұлғалық креативтілік көрсеткіші анықталады. Зерттелетін факторлардың негізгі критериалды көріністері:

Қызығушылық: Қызығушылық танытатын субъекті көбінесе бәрінен және барлық нәрсе туралы сұрайды, механикалық заттардың құрылымын үйренуді ұнатады, үнемі ойлаудың жаңа жолдарын (тәсілдерін) іздейді, жаңа заттар мен идеяларды үйренуді ұнатады, мәселелерді шешудің әртүрлі мүмкіндіктерін іздейді, мүмкіндігінше көп нәрсені білу үшін кітаптар, ойындар, карталар, картиналар және т.б. зерттейді.

Қиял: қиялы дамыған субъект бұрын-соңды көрмеген жерлер туралы әңгімелер ойлап шығарады, өзі шешіп отырған мәселені басқалар қалай шешімін табатынын ойлайды; өзі кездестірмеген құбылыстар туралы ойлағандыұнатады; суреттерде бейнелеген заттарды басқа адамдардай емес, өзгеше көреді; әр түрлі идеялар мен оқиғаларға жиі таң қалады.

Күрделілік: Күрделі құбылыстарды білуге бағытталған субъекті, күрделі заттар мен идеяларға қызығушылық танытады; өзіне қиын міндеттер қоюды ұнатады; біреудің көмегінсіз бір нәрсені үйренуді ұнатады; мақсатына жету үшін табандылық танытады; мәселені шешудің тым күрделі жолдарын ұсынады; ол күрделі тапсырмаларды ұнатады.

Тәуекелге бейімділік: бұл субъект басқалардың реакциясына назар аудармай, өз идеяларын қолдайды; жоғары мақсаттар қояды және оларды жүзеге асыруға тырысады; өзі үшін қателіктер мен сәтсіздіктерге жол береді; жаңа нәрселерді немесе идеяларды үйренуді ұнатады және басқа адамдардың пікіріне ере бермейді; сыныптастар, мұғалімдер немесе ата-аналар өздерінің наразылықтарын білдіргенде, тым көп алаңдамайды; істің нәтижесін білу үшін тәуекелге баруға мүмкіндік алғысы келеді.

Диагностика Online Test Pad бағдарламасының көмегімен жүргізіліп, ол респонденттерді онлайн режимде тестілеуге мүмкіндік берді. Қатысқан 3 курс білім алушыларының ішінде орташа есеппен қызығушылық (Қ) – 16,5%, қиял (қ) – 12,4%, күрделілік (К) – 12,8%, тәуекелге бейімділік (Т) – 15,5% көрсеткіштерін көрсетті. Диагностиканың қызығушылық пен тәуекелге бейімділік өлшеуіштері

бойынша нормаға сәйкес көрсеткіш көрсетсе, күрделілік пен қиял өлшеуіштері нормадан төмен екендігін көреміз.

Екінші зерттеу әдістемесі ретінде практикалық сабақтардағы білім алушылардың педагогикалық жағдаяттарды шешу диагностикасы қолданылды. В.А.Бейзеровтың «105 кейсов по педагогике» атты кітабы және т.с.с. әдебиеттерді қолдана отырып, білім алушылардың болашақ кәсіби ортасы жағдайында мүмкін болатын жағдаяттарды шешу тапсырмалары орындалды. Бірқатар сабақтар соңында талдау жұмыстарын жүргізген кезде, кейбір білім алушылардың мүмкін болатын жағдаяттарды шешудің тиімді жолын табуға қиналатындығы байқалады. Жоғарыда аталған мәселелерді есепке ала отырып, болашақ педагогтың креативтілігін қалыптастырудың педагогикалық шарттарының бірі ретінде -

креавтивті білім беру ортасын ұйымдастыру қажет деп есептейміз.

Білім беру ортасын, оның ұсынатын білім беру мүмкіндіктері тұрғысынан қарастыратын болсақ, білім беру ортасы сапасының критерийі осы ортаның білім беру процесінің барлық субъектілеріне өзін-өзі тиімді дамыту үшін мүмкіндіктер жүйесін қамтамасыз ету қабілеті болады. К.Г.Кречетников өз зерттеулерінде креативті білім беру ортасына қойылатын талаптары ретінде «... белгісіздік пен проблемалықтың жоғары дәрежесін, үздіксіздік пен сабақтастықты, білім алушыны қабылдауды және оны белсенді білім беру қызметіне қосуды» анықтады. [8]

Креативті білім беру ортасы әрбір білім алушыға, әрбір білім беру деңгейінде бастапқы креативтілік әлеуетін дамытуға мүмкіндік беріп қана қоймай, одан әрі өзін-өзі тану, шығармашылық өзін-өзі дамыту қажеттілігін оятып, адамда объективті өзін-өзі бағалауды қалыптастыруға тиіс.

Әдебиеттер тізімі:

1. Психологический словарь, Кондаков И. М. Психология: идея, ученые, труды: Электрон. ресурс/ И. М. Кондаков; Рос. акад. образования; Центральн. региональн. отд. — М., 1999.

2. Клочкова Г.М. Педагогические условия формирования креативной образовательной среды // Вектор науки ТГУ. - 2011. - No3. - с.307-309.

3. Техническое творчество: теория, методология, практика: энцикл. сл.-справоч.

/ под ред. А. И. Половинкина, В. В. Попова. М.: НПО “Информ-система”, 1995. 408 с.

4. Платонов К. К. Краткий словарь системы психологических понятий. М.: Высш. шк., 1984. 174 с.

5. Binnig G. Bild der Wissenschaft. H 3, 1990. S. 96.

6. Drevdahl J. Factors of importance for creativity // J. of Clinical Psychology, H 12, 1956. S. 21-26.

7. Bugdahl V. Kreativees Problemlosen im Unterricht. Frankfurt am Main: Cornelse Scriptor, 1995. 191 s.

8. Кречетников К.Г. Проектирование креативной образовательной среды на основе нформационных технологий в вузе : монография / К.Г. Кречетников. – М. : Госкоорцентр, 2002. – 296 с.

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ж. М. Ергарина- магистр, аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ergarina1987@mail.ru А. А. Абдуллина –Психология ББ, 2-курс Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

abdullina.ainara@gmail.com Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада бастауыш сынып-оқушыларының агрессивті мінез- құлық ерекшеліктері қарастырылады. Балалардың агрессивтілігі спецификалық сипатқа ие және бастауыш сынып кезінде өткір көрінеді. Автор осы орайда бастауыш сынып оқушыларында көрінетін агрессия түрлеріне, белгілеріне тоқталады.

Түйінді сөздер: Агрессия, агрессивті мінез-құлық, әлеуметтенген агрессия, әлеуметтенбеген агрессия, профилактика.

Аннотация: В статье рассматриваются особенности агрессивного поведения младших школьников. Агрессивность детей носит специфический характер и проявляется остро во время начальной школы. В этой связи Автор останавливается на видах, признаках агрессии, проявляющихся у младших школьников.

Ключевые слова: Агрессия, агрессивное поведение, социализированная агрессия, несоциализированная агрессия, профилактика.

Annotation: The article discusses the features of aggressive behavior of younger schoolchildren. The aggressiveness of children is specific and manifests itself acutely during primary school. In this regard, the author dwells on the types and signs of aggression manifested in younger schoolchildren.

Keywords: Aggression, aggressive behavior, socialized aggression, unsocialized aggression, prevention.

Соңғы жылдары балалардың агрессивтілік дәрежесі біршама өсті: олар ашуланшақ, мазасыз, шапшаң және оқыс оқиғаларға түсуге бейім келеді. Туыстарымен сөйлескеннен кейін, балалар бұрынғыға қарағанда қазір әлдеқайда қатал болып кеткендігін және олармен күресу қиынға соғатынын аңғаруға болады. Өз мақсаттарына жету үшін олар ата-аналарын манипуляциялайды. Агрессивті мінез-құлықты дұрыс түсінбеуге байланысты көптеген қателіктер пайда болады.

Агрессивті мінез-құлықтың себептері туралы білімді жүйелейтін көптеген іргелі теориялық зерттеулер осы тақырыпқа арналған (Р. Бэрон, Д. Ричардсон, Н.А. Дубинко, Э. Фромм, И.А. Фурманов, С.Ю. Головин, Н.Д. Левитов, Н.Е. Аракелов және т.б.).

Зерттеулер көрсеткендей, ерте жастан қалыптасқан агрессивті мінез-құлық адамның кейінгі өмірінде сақталатын тұрақты ерекшелігі болып қала береді. Бастауыш мектеп жасында оның жасөспірім кезіндегі пайда болуына ықпал ететін нақты ішкі алғышарттар қалыптасады деп саналады.

Агрессия сөзі латынның «aggredi» сөзінен шыққан, «шабуылдау» дегенді білдіреді. Ол еуропалық тілдерде бұрыннан бар, бірақ оған әрқашан бірдей мән берілмеді. XIX ғасырдың басына дейін мейірімді де, дұшпандық та кез-келген белсенді мінез-құлық агрессивті болып саналды. Кейін бұл сөздің мағынасы өзгерді, тарыла бастады. Агрессия басқа адамдарға деген дұшпандық мінез-құлық ретінде түсініле бастады.

Бастауыш мектеп жасындағы агрессивті мінез-құлық мәселесін қарастыру үшін ең алдымен агрессияның жалпы түсінігі не екенін, оның құрылымы мен сипаты қандай екеніне тоқталайық.

Агрессивтілік феноменін қарастыра отырып, агрессия түсінігіне жүгінген жөн. Көптеген зерттеушілер агрессияны мінез құлықтың ерекше түрі және анрессивтілік адамның психикалық қасиеті ретінде тұжырымдайды. С.Ю. Головиннің сөздігіне жүгінетін болсақ: «Агрессия физикалық немесе психикалық зиян келтіруге бағытталған жеке немесе ұжымдық мінез-құлық»; «Агрессивтілік – агрессивті мінез-құлыққа дайын тұлғаның тұрақты қасиеті» [1, 358 б.].

Р. Бэрон мен Д. Ричардсонның пікірінше: «Агрессия – бұл басқа тірі жанға зиян немесе зақым келтіруге бағытталған мінез-құлық» [2, 352 б.].

Э. Фромм агрессивтілікті «басқа адамға, жануарға немесе жансыз затқа зиян келтіретін (немесе келтіруге ниетті) әрекеттерге бейімділік» деп түсінеді. [3, 330 б.].

Н.Д. Левитов агрессивтілік күйін өзін-өзі бақылауды жоғалтудан ашудың стеникалық күйзелісі ретінде сипаттады [4, 22-28 б.].

Бұл анықтама агрессияны эмоция, мотив немесе көзқарас ретінде емес, мінез- құлық үлгісі ретінде қарастыру керек екенін көрсетеді.

Агрессия әртүрлі түрде көрінуі мүмкін, сондықтан ғалымдар агрессияның бірнеше түрін ажыратады. Атап айтқанда, И.А. Фурманов әлеуметтенген және әлеуметтенбеген агрессияны бөліп көрсетті [5, 292 б.]. Әлеуметтенген агрессиясы бар балаларда мінез-құлықты реттеудің ерікті және моральдық деңгейі төмен, өзін- өзі бақылауы әлсіз, моральдық тұрақсыздық, мінез-құлықтың әлеуметтік нормаларын елемеуі болады. Мұндай балалар, әдетте, агрессивтілікті назар аударту үшін пайдаланады (айқайлайды, қатты дауыс көтереді, заттарды шашады). Олардың мінез-құлқы эмоционалды жауап алуға бағытталған немесе басқалармен байланысқа деген ұмтылысын көрсетеді. Мұндай балалардағы агрессивті әрекеттер өткінші және өздігінен жүреді, ерекше қатыгездікпен көрініс бермейді, және жағдайлармен байланысты болады. Олардың агрессиясы еріксіз және дереу, дұшпандық әрекеттер тез достық әрекеттерге ұласады.

Агрессияның әлеуметтенбеген түрі, әдетте, жағымсыз эмоционалды күйлері (қорқыныш, үрей) және психикалық бұзылыстары (эпилепсия, шизофрения, бас миының органикалық зақымдануы) бар балаларда көрінеді. Ал, жағымсыз эмоциялар өздігінен пайда болып, дұшпандықпен бірге жүреді. Мазасыздық, эмоционалық күйзеліс, импульсивті мінез-құлық мұндай балалардың жеке қасиеттері болып табылады. Сырттай бұл физикалық және тікелей вербальды агрессиямен көрінеді. Олардың агрессивті әрекеттері басқаларға қиындық тудырудан ләззат алуға бағытталған.

Агрессивті мінез-құлық себептері арасында зерттеушілер пренатальды немесе натальды кезеңінің әртүрлі мәселелерінің нәтижесі болып табылатын айқын эмоционалдық бұзылуларды анықтайды. Сондай-ақ мінез-құлықтың агрессивті түрінің көрінісі мінез-құлқы тұрақсыз және денсаулығы бұзылған, қолайсыз отбасында тәрбиеленетін балаларда байқалады. Баланың күйзеліске ұшырауы, өмірдегі өзгерістер, қатал тәрбие, немесе керісінше, шектен тыс қамқорлық та баланың агрессивтілігінің дамуына әсер етеді [6, 170 б.].

Н.Е. Аракеловтың пікірінше: «Агрессия – бұл әлеуметтік мінез-құлықтың жүре пайда болған үлгісі» [7, 34 б.]. Бірақ, балалардың агрессивті мінез-құлқын тудыратын психологиялық ерекшеліктер де бар. Оларға: интеллект пен коммуникативті дағдылардың жеткіліксіз дамуы, өзін-өзі бағалаудың төмендігі, ойын белсенділігінің дамымауы, өзін-өзі реттеу деңгейінің төмендеуі, құрдастарымен қарым-қатынастағы бұзушылықтар жатады.

Н.А. Дубинконың айтуынша, бастауыш мектеп жасындағы балалардың агрессивті мінез-құлқы көбінесе дұшпандық, қатыгездік, демонстрация түрінде көрінеді [8, 53-57 б.]. Осылайша, дұшпандық әрқашан белгілі бір объектіге ие болады. Дұшпандық пен агрессивтілік жиі сәйкес келеді, бірақ дұшпандықсыз агрессивтілік те бар. Мұндай балалар жаулық сезімін білдірмейтін адамдарды ренжітеді.

Т.Б. Горшечникова мен Л.Н. Дородницына бастауыш сынып оқушылардағы агрессивтіліктің белгілері мен себептеріне эксперименталды зерттеу жүргізді. Олар агрессивті мінез-құлық көрінісіне әсер ететін факторлардың келесі топтарын анықтады [9, 358 б.]:

1. Агрессияның пайда болу факторларының бірінші тобына отбасылық қатынастар мен отбасылық тәрбие әдістері кіреді. Мұндай отбасындағы негізгі тәрбиеге мыналар жатады: физикалық жазалау, қорқыту, шектеулер енгізу, балаларды құрдастарымен қарым-қатынастан оқшаулау. Осылайша, ата-аналар балаларына деген негативизмді жиі көрсетеді. Ал жаза неғұрлым жиі қолданылса, агрессия деңгейі соғұрлым жоғары болады.

2. Екінші тобына әлеуметтік бейімделудің бұзылуы жатады [40]. Тұрғылықты жерін жиі өзгерткен балаларда агрессия деңгейі жоғары болады.

3. Үшінші топ – мектепке бейімделудің бұзылуы. Осылайша, құрдастарымен және мұғалімдермен қарым-қатынастағы проблемалар балалардың агрессия деңгейіне әсер етеді.

4. Төртінші топқа конфликт кезіндегі мінез-құлық стратегиялары және балалардың коммуникативтік қабілетсіздігі жатады. Бәсекелестік сияқты мінез-құлық стратегиясы бастауыш сынып оқушылары арасындағы агрессияның жоғары деңгейінде көрінеді. Ал коммуникативтік қабілетсіздік конфликт және реніш жағдайында балалар агрессиясының физикалық, вербальды, жанама агрессия сияқты түрлерін көрсетуіне әкеледі.

5. Бесінші топқа БАҚ мен компьютерлік ойындардың әсері жатады. Бастауыш сынып оқушыларының көбісі компьютерлік ойындарға тәуелді. Осылайша, балаларда басқалардың ауырсынуына сезімдалдығы төмендейді, зорлық- зомбылыққа төзімділігі дамиды.

6. Агрессивті мінез-құлық факторларының алтыншы тобына жеке ерекшеліктер жатады. Агрессивтіліктің себептері: мазасыздықтың жоғары деңгейі, ашушаңдық, өзін-өзі бағалаудың жеткіліксіздігі.

7. Агрессивті мінез-құлық факторларының жетінші тобы – гендерлік айырмашылықтар. Ұлдардың физикалық агрессияға, ал қыздардың вербальды агрессияға бейім келетіні анықтылды.

Агрессивті мінез-құлық профилактикасы – бұл агрессивті мінез-құлықты анықтауға және алдын алуға бағытталған шаралар.

Бастауыш сынып оқушыларының агрессивті мінез-құлқының алдын алу тек әлеуметтік тұрғыдан ғана емес, психологиялық тұрғыдан да қажет. Профилактиканың тиімділігін арттыру мәселесі келесі бағыттарда шешілу керек:

• Агрессивті мінез-құлықтың пайда болуына себепші болатын ортаның қолайсыз факторлары мен әсерлерін анықтау және осы әсерлерді дер кезінде жою;

• Балалардың мінез-құлқындағы агрессивті көріністердің заманауи диагностикасы.

Профилактикалық жұмыстың мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының қызығушылықтарын қанағаттандыруға, қажеттіліктерін жүзеге асыруға, қабілеттерін көрсетуге, өзін-өзі бағалауға, құрдастарымен және мұғалімдермен жақсы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік беру.

Әдебиеттер тізімі:

1. Головин, С.Ю. Словарь практического психолога / С.Ю. Головин. - Минск: Харвест. - 1998 - 358 с.

2. Бэрон, Р. Агрессия / Р. Бэрон, Д. Ричардсон. - СПб.: Питер. - 2001 -. 352 с.

3. Фромм, Э. Анатомия человеческой деструктивности / Э. Фромм // - М. Наука,

- 1990 - 330 с.

4. Левитов, Н.Д. Психическое состояние беспокойства, тревоги. / Н.Д. Левитов

// Вопросы психологии. - 1969 - №1. - С. 22-28

5. Фурманов, И.А. Детская агрессивность / И.А. Фурманов. М. Академия, - 2002

-292 с.

6. Ленденева, И.Л. Детская агрессия и методы ее психолого педагогической коррекции / И.Л. Ленденева //Дис. канд. психол. наук. - Иркутск. - 2002 - С. 170

7. Аракелов, Н.Е. Психофизиологический метод оценки тревожности / Н. Е. Аракелов, Е.Е. Лысенко // Психологический журнал. - 1997 - №2. - С. 34

8. Дубинко, Н.А. Влияние когнитивных процессов на проявление агрессивности в детском возрасте / Н.А. Дубинко // Вопросы психологии. - 2000 - №1. - С. 53-57.

9. Горшечникова, Т.Б., Дородницына, Л.Н. Причины агрессивного поведения у младших школьников и подростков/ Т.Б. Горшечникова, Л.Н. Дородницына.- СПб.: Питер. - 2001 -358 с

ВИРТУАЛЬНАЯ И ДОПОЛНЕННАЯ РЕАЛЬНОСТЬ В ОБРАЗОВАНИИ

К. Ж. Туребаева-д.п.н., профессор

Актюбинский региональный университет имени К. Жубанова,

Turebaeva_KJ@mail.ru

Л. Е. Рамазанова

Актюбинский региональный университет имени К. Жубанова

lyram@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Қазіргі білім берудегі виртуалды шындықтың (VR) даму тарихы сипатталған. Білім берудегі виртуалды және толықтырылған шындық құрылғылары, платформалары мен өнімдері және пайдалану талаптары қарастырылады. Сандық технологияның дамуымен және білім берудің цифрлық модификациясымен, жаңа онжылдықта VR және AR технологиясының ықпалының айтарлықтай артуы.

Түйінді сөздер: виртуалды шындық, толықтырылған шындық, виртуалды шындық өнімдері, виртуалды шындық құрылғылары

Аннотация: Описана история развития виртуальной реальности (VR) в современном образовании. Рассмотрены устройства, платформы и продукты виртуальной и дополненной реальности в образовании и требования к их использованию. С развитием цифровых технологии и цифровой модификации образования прогнозируется существенный рост влияния VR и AR технологии в новом десятилетии.

Ключевые слова: виртуальная реальность, дополненная реальность, продукты виртуальной реальности, устройства виртуальной реальности

Annotation: The article describes the history of development in the field of virtual reality (VR) on modern education, as well as devices, platforms and products of virtual and augmented reality in education and requirements for use. The development of digital technology and digital modification of education significantly increase the influence of VR and AR technology in the new following decade.

Keywords: virtual reality, augmented reality, virtual reality products, virtual reality devices

В последнее десятилетие стремительное развитие информационных технологий породило рост интереса к виртуальной реальности (ВР). В целом, ВР является новым уровнем визуализации. В виртуальном режиме изображение становится частью пространства, и пользователь имеет возможность погрузиться в него [1]. Виртуальная реальность и дополненная реальность стремительно проникает во все сферы человеческой жизни. Высокий рост научных исследований и публикаций, посвящённых технологиям виртуальной реальности, показывает значительный интерес к этой сфере новых информационных технологий.

Виртуальная (virtual reality) и дополненная реальность (augmented reality) – это одна из актуальных тенденции в современной педагогике [2]. Если говорить об определении, то в ВР пользователь взаимодействует с созданным виртуальным

миром, полностью погружаясь в него, а AR генерируемая информация накладывается на физический объект [3].

Сложившееся по всему миру ситуация с COVID – 19 внесла свои коррективы на всю образовательную среду, начиная с освоения новых инструментов информационной образовательной платформы и расширением границ, которые навсегда изменили образовательную парадигму, которую В.В. Краевский в педагогике определил, как «парадом парадигм» не исключающее параллельное существование различных парадигм, таких как: личностно – ориентированная, когнитивная, культурологическая, а сейчас в ряд этих технологии можно включить и цифровую [4].

Впервые идея о создании виртуальных миров и его прототипа была выдвинута американским ученым Айвеном Сазерлендом в 1966, позже в 1984 году Джароном Ланье вводит термин «Виртуальная реальность» в программирование. Понятие данного термина носит широкий характер начиная с работы в глобальной сети и разработкой 3-D информационных пространств, где главным инструментом является очки и шлемы ВР, программно – аппаратный комплекс виртуальной реальности, гироскопы и т.д [5].

ВР и AR в образовательных целях применяется в качестве информационного пространства, где обучающийся строительных специальностей могут выполнять совместные проекты. Если говорить об обучающихся, такое понятие как BIM (building information modeling) тесно связано с работой в комнатах виртуальной реальности как CAVE (computer added virtual environment), где основным плюсом является разработка «цифровых двойников», для изучающих историю ВР предоставляет возможность посетить музеи мирового уровня, окунуться в разные исторические периоды [6]. Обучающийся педагогических факультетов в своей практике могут разрабатывать интерактивные игры для освоения учебного, Varvara является виртуальной платформой для изучения иностранного языка. Технология виртуальной реальности позволяет пользователю попасть внутрь цифрового пространства и в совокупности с глобальной сетью выводит новое образовательное пространство.

Таким образом, динамичное развитие информационной технологии способствует использованию виртуальной реальности в образовании. На данный момент рынок виртуальных приложении и проектов на столько расширился, в том числе и образовательных проектов. Рассмотрим несколько виртуальных лаборатории и проектов, которые могут быть полезны в учебном процессе [8].

Название проекта	Область применения	Требуемое оборудование
VARVARA	Уникальный тренажёр, предлагающий современный подход к изучению иностранного	VR-шлем HTC Focus / Vive Pro / Vive Cosmos

На сегодня виртуальная реальность преимущественно используется в компьютерных играх, однако несомненно, что в следующие десятилетия могут заметно изменить нашу жизнь. [1].

Список литературы:

1. Уваров А.Ю., Uvarov A.Y. Технологии Виртуальной Реальности В Образовании // Наука И Школа. 2018. № 4. P. 108–117.

2. k-opredeleniyu-ponyatiya-virtualnaya-realnost.pdf.

3. Набокова Л.С. Outlooks of Applying Augmented and Virtual Reality Technologies in Higher Education // Профессиональное Образование В Современном Мире. 2019. Vol. 1841, № 2. P. 2710–2719.

4. Калинина С.Д. Цифровая педагогика : революционный сдвиг педагогической парадигмы или новое видение современной образовательной среды ? // Образование и общество. 2018. Vol. 5. P. 32–36.

5. Martín-Gutiérrez J. et al. Virtual technologies trends in education // Eurasia J. Math. Sci. Technol. Educ. 2017. Vol. 13, № 2. P. 469–486.

6. Kozlenko T.A., Pridvizhkin S. V. Bim and vr: development of a software module for the integration of building information modelling and virtual reality // Russ. Automob. Highw. Ind. J. 2021. Vol. 18, № 4. P. 440–449.

7. https://vc.ru/education/227841-vr-i-ar-produkty-dlya-obrazovaniya-samyy- polnyy-obzor- rossiyskogo-rynk

НЕКОТОРЫЕ ПОДХОДЫ К ПОНЯТИЮ СИСТЕМНОГО МЫШЛЕНИЯ

М. Д. Есекешова- к.п.н., доцент Г. Искакова- магистрант 2 курса Кафедры профессионального образования

КАТУ им. С.Сейфуллина baltabekovagulnaz1@gmail.ru Нур-Султан, Казахстан maral-astana@mail.ru

Аннотация: Бұл мақалада автор жүйелі ойлау ұғымын ашатын сұрақтарды қарастырады. Автор ғалымдардың ұсынылған тәсілдері қайталанбайды, бірақ бір- бірін толықтырады, өйткені "жүйелік ойлау" ұғымы күрделі, көп өлшемді және көп қырлы.

Түйінді сөздер: жүйелік тәсіл, жүйелік ойлау, ойлау, жүйе, супержүйе, Ішкі жүйе, талдау, синтез.

Аннотация: В данной статье автором рассматриваются вопросы, раскрывающие понятие системного мышления. Автор акцентирует внимание на том, что представленные подходы учёных не повторяют, а дополняют друг друга, так как понятие «системное мышление» сложное, многоаспектное и многогранное.

Ключевые слова: Системный подход, системное мышление, мышление, система, надсистема, подсистема, анализ, синтез.

Annotation: In this article, the author discusses issues that reveal the concept of systems thinking. The author focuses on the fact that the presented approaches of scientists do not repeat, but complement each other, since the concept of "system thinking" is complex, multidimensional and multifaceted.

Keywords: System approach, system thinking, thinking, system, suprasystem, subsystem, analysis, synthesis.

Современные преобразования в обществе, новые стратегические ориентиры в развитии экономики, открытость общества, его быстрая информатизация и динамичность кардинально изменили требования к образованию. Система образования большинства ведущих стран мира отреагировали на эти вызовы тем, что стали основывать цели, содержание и технологии образования на ожидаемых от него результатах.

В связи с чем, основной целью образования становится не простая совокупность знаний, умений и навыков, а основанная на них личная, социальная и профессиональная компетентность – умение самостоятельно добывать, анализировать и эффективно использовать информацию, умение рационально и эффективно жить и работать в быстро меняющемся мире.

Успешность достижения цели зависит не только оттого, что усваивается - содержание обучения, но и от того, как усваивается: индивидуально или коллективно, в авторитарных или гуманистических условиях, с опорой на мышление, внимание, восприятие, память или на весь личностный потенциал человека, с помощью каких форм, методов и средств обучения можно достигнуть поставленных целей образования.

Проведенные исследования известных педагогов учёных, как Л. В. Занкова, И. Я. Лернера, М. И. Махмутова, и др. убедительно показали, что среди факторов, активно влияющих на процесс обучения, ведущая роль принадлежит мышлению обучающихся. Мышление - это опосредованное и обобщённое отражение действительности, вид умственной деятельности, заключающейся в познании сущности вещей и явлений, закономерных связей и отношений между ними.

В свою очередь мышление системно по своей природе, оно образует диалектическую систему, которая наиболее адекватно отражает системность объективной реальности [1].

Присущий человеку системный взгляд на действительность есть только объективная предпосылка возможности системного подхода к деятельности, в том числе управленческой. Это означает, что без специальной подготовки, которая будет направлена на формирование соответствующих способов деятельности в рамках системного подхода к объекту управления, невозможно ожидать спонтанного проявления этих качеств в управленческой деятельности человека [2]. Системное мышление позволяет ориентироваться в нарастающем потоке знаний, дает возможность избирательного выбора знаний и их интеграции для формирования ориентировочной основы деятельности по решению проблем с

новым предметом исследования и способом их решения [3].

Поэтому остановимся на некоторых психологических основах процесса самого понятия мышления. В психологическом словаре: «Мышление – постольку процесс отражения объектов, поскольку оно есть творческое преобразование их субъективных образов в сознании человека, их значения и смысла для разрешения реальных противоречий в обстоятельствах жизнедеятельности людей, для образования ее новых целей, открытия новых средств и планов их достижения» [4]. А.Н. Леонтьев определяет мышление как «процесс сознательного отражения действительности в таких объективных ее свойствах, связях и отношениях, в которые включаются и недоступные непосредственному чувственному восприятию объекты» [5]. Как известно, мышление это высшая ступень познания человеком действительности. Чувственной основой мышления являются ощущения, восприятия и представления. Через органы чувств - эти единственные каналы связи организма с окружающим миром - поступает в мозг информация. Содержание информации перерабатывается мозгом. Наиболее сложной (логической) формой переработки информации является деятельность мышления. Решая мыслительные задачи, которые перед человеком ставит жизнь, он размышляет, делает выводы и тем самым познаёт сущность вещей и явлений, открывает законы их связи, а затем на этой основе преобразует мир. Мышление выступает главным образом как решение задач, вопросов, проблем, которые постоянно выдвигаются перед людьми жизнью. Решение задач всегда должно дать человеку что-то новое, новые знания. Поиски решений иногда бывают очень трудными, поэтому мыслительная деятельность, как правило, - деятельность активная, требующая сосредоточенного внимания, терпения. Реальный процесс мысли - это всегда процесс не только познавательный, но и эмоционально-волевой. Мышление - функция мозга, результат его аналитико-синтетической деятельности.

Оно обеспечивается работой обеих сигнальных систем при ведущей роли второй сигнальной системы - речи.

Представитель когнитивной психологии Р. Солсо предлагает следующее определение: «Мышление – это процесс, с помощью которого формируется новая – мысленная репрезентация; это происходит путем преобразования информации, достигаемого в сложном взаимодействии мысленных атрибутов суждения, абстрагирования, рассуждения, воображения и решения задач» [6].

С.Л. Рубинштейн рассматривает процесс мышления как анализирование и синтезирование того, что выделяется анализом; это затем абстракция и обобщение, являющиеся производными от них. «Закономерности этих процессов в их взаимоотношениях друг с другом суть и основные внутренние закономерности мышления» [7].

В педагогическом энциклопедическом словаре мышление определяется как опосредованное отражение внешнего мира, которое опирается на впечатления от реальности и дает возможность человеку в зависимости от усвоенных им знаний, умений и навыков правильно оперировать информацией, успешно строить свои планы и программы поведения [8].

По определению Г.К.Селевко, мышление представляет собой процессы познания человеком объектов и явлений окружающего мира и их связей, решения жизненно важных задач, поиска неизвестного, предвидения будущего [9].

Вследствие чего характеризуя системный стиль мышления, как объективную интегративную тенденцию научного познания, И.Б.Новик выделяет три его глубоких основания [10]:

1. многосторонность;

2. системность процесса развития;

3. предостережение против абсолютизации отдельных сторон и черточек познания.

Множество теоретических и прикладных проблем могут быть решены только при условии применения целостного, глобального, всестороннего подхода. В контексте таких проблем, по словам В.А.Ганзена [11]:

• существуют различные виды научных и практических задач систематики, построения системных описаний целостных объектов, проектирования и создания систем, тактического и стратегического планирования, принятия и реализации решений и т.д. Поскольку самым общим признаком перечисленных выше и иных задач является системность, то и мышление, являющееся главным инструментом их решения, может быть названо системным;

• человек, владеющий системным мышлением, в любом объекте видит целое, разделенные на части и состоящее из частей, стремится обнаружить упорядоченность частей в целом. А так как почти все можно рассматривать, таким образом, то человек, владеющий системным мышлением, приобретает возможности (инструмент) совершенно общие, универсальные и может легко входить в любую область знания и деятельности. В этом ценность системного мышления;

• оно не только вид человеческого мышления, определяемый спецификой предметной области и классом решаемых задач, но и новый этап в развитии мышления человека, ибо реализуется оно на основе особого состава операндов (концептов, конструктов, компактов, моделей и парадигм) и новых технологий, характеризуется высоким уровнем развития, как анализа, так и синтеза, а также применением спектра логик и системы языков описания;

• системное мышление – это и особый стиль мышления, противоположный (противостоящий) мышлению локальному, непоследовательному, одностороннему.

Д.О^/Коннор и И.Макдермотт определяют системное мышление как подход, который позволяет нам увидеть и понять смысл и закономерность в наблюдаемых последовательностях – паттернах событий, так что мы можем подготовиться к будущему и в определенной степени повлиять на него. Это значит, что мы будем способны в некотором смысле управлять ситуацией. По мнению этих авторов [12]:

• неотъемлемой характеристикой систем является наличие обратной связи: нет обратной связи, нет и систем;

-обратная связь реализуется в контуре, в петле, поэтому мышление в категориях обратной связи является контурным мышлением;

• чем большей динамической сложностью отличается система, тем больше нужно времени на то, чтобы сигнал обратной связи прошел по сети взаимосвязей в ней. Скорость системы определяется самым медленным звеном;

• любую нашу деятельность направляют глубоко укоренившиеся идеи, стратегии, способы понимания и руководящие идеи. В литературе они известны как ментальные модели, представляющие собой общие идеи, которые формируют наши мысли и действия, а также представления о желаемых результатах. Ментальные модели направляют все наши действия. При этом ментальные модели можно изменять;

• созданию и воссозданию наших ментальных моделей служит обучение;

• фундаментальный принцип системного мышления заключается в том, что поведение систем определяется их структурой;

• системное мышление позволяет не скользить по поверхности, как бы это ни было соблазнительно, а вскрывать глубинные факторы, которые порождают последовательность и характер проявления событий, т.е. создают паттерн;

• системное мышление позволяет видеть мир в ином ракурсе (ракурс – это угол зрения, под которым рассматривается ситуация).

В значительной степени системное мышление выявляется при изучении любой системы. При этом по утверждению О.С.Разумова и В.А.Благодатских, имеют место четыре аспекта [13]:

1. система-объект – источник научного системного знания;

2. теоретическая (научная) система отражает в сознании исследователя систему-объект;

3. теоретическая система движется к большей адекватности отражения системы-объекта;

4. практика как среда применения знаний о системе исходный пункт познания, его основа и критерий истинности.

В процессе изучения, конструирования и реализации системы в сознании субъекта отражаются в определенных теоретических понятиях внутренняя природа, характерные черты, свойства и особенности системы, в том числе :

• сущность (присущие системе системные, интегративные свойства);

• состав (количественная и качественная характеристика ее частей);

• структура (внутренняя организация, взаимосвязь элементов);

• функции (активность, жизнедеятельность системы и ее частей);

• интегративные, системные факторы, механизмы обеспечения целостности, взаимодействия, совершенствования и развития;

• коммуникации с внешней средой и связь с большей системой;

• история (начало и источник возникновения, становления, тенденции и перспективы развития, превращение в качественно новую систему).

М.Н.Сарыбеков и М.К.Сыдыкназаров полагают, что системное мышление проявляется в способности человека видеть связи между науками, понимать общенаучные законы, лежащие в основе их развития, иметь обобщенные представления о закономерностях развития природы и общества [14].

По мнению Е.В.Ксенчука, системное мышление – это «когда мы

«поднимаемся» над организацией и анализируем ее не с позиции участника внутреннего процесса, а с точки зрения внешнего окружения. Это когда мы пытаемся постичь динамическую сложность нашей системы и за отдельными деревьями разглядеть лес» [15].

С точки зрения А.И.Пушкаря и Л.В. Потрашковой, для того, чтобы проникнуть в суть исследуемого явления, человек должен обладать системным мышлением, которое является основой системного подхода. Указанные авторы видят системное мышление как:

• умение видеть в процессе мышления целостную картину явления;

• отображение в сознании человека объектов и явлений окружающей действительности в их многоаспектности, целостности и взаимосвязанности (т.е. как систем и их частей);

• способность субъекта рассматривать конкретное явление с большого числа перспектив (точек зрения), чем это свойственно обычным людям;

• возможность человека видеть себя частью крупномасштабных процессов и явлений. Это может означать, что человек, где бы он ни работал и чем бы ни занимался, всегда является элементом некоторой (научной, экономической, социальной и т.п.) системы. При этом эффективность его деятельности и решений во многом зависит оттого, насколько он понимает структуру и закономерности этой системы.

Следуя системным представлениям исследователь, по мнению А.И.Пушкаря и Л.В.Потрашковой, должен мысленно видеть объект в трех аспектах:

-как нечто целое (систему);

-как часть более общей системы (надсистемы);

-как совокупность более мелких частей (элементов, подсистем)» [16].

Л.И.Шрагина в качестве системного рассматривает мышление, уровень развития которого при познании мира человеком позволяет устанавливать связи между предметами и явлениями объективной действительности, выявлять закономерности явлений и процессов и прогнозировать их.

Системное мышление, по утверждению Л.И.Шрагиной, отражает способность применения системного подхода в различных сферах практической деятельности [17].

Л. Бут Свини и Д.Медоуз в своей работе [18], посвященной играм для развития системного мышления, дают представление обучающимся о системном подходе как о способе познания мира и множества взаимозависимостей в нем.

По их мнению, системное мышление и организационное обучение заключают в себя взаимосвязанные понятия – от системной динамики (изучения причинно- следственных связей и запаздываний в сложных системах) до мысленных моделей (всех наших глубинных представлениях о том, из чего состоит мир, наших предположений, легенд, нашей веры). Человек как системный мыслитель:

• видит картину в целом;

• рассматривает сложные системы с разных точек зрения, чтобы увидеть новые ключевые точки;

• основывается на независимых мнениях;

• размышляет над тем, как стереотипы мышления влияют на наше будущее;

• отдает предпочтение долговременным перспективам;

• имеет широкий кругозор (и широкий взгляд на вещи), в состоянии выявить сложные причинно-следственные связи;

• способен примириться с существованием парадоксов, противоречий и разногласий, не пытаясь немедленно разрешить их любой ценой. [19].

Таким образом, понятие «системное мышление» сложное, многоаспектное и многогранное. Поэтому попытка дать этому понятию полное, единственно верное определение (дефиницию) приводит к чрезмерному обобщению отличительных характеристик системного мышления, не раскрывающего в полно мере его многостороннюю сущность.

Кроме того, развитие системного мышления предполагает получение и совершенствование определённых умений и навыков:

• рассматривать происходящие явления, процессы, ситуации как определённую систему;

• выявлять основные, базовые элементы системы;

• владеть анализом и синтезом настолько, чтобы творчески использовать уже имеющуюся базу знаний и генерировать новые идеи;

• уметь в условиях системного анализа оценивать ситуацию критически;

• иметь навык рефлексии (осмысления, самоанализа, оценки своей деятельности в процессе системного анализа процессов или явлений);

• уметь анализировать и прогнозировать развитие системы [20].

Следовательно, в целом системное мышление способствует целостному познанию окружающего мира. Сообразно этому, по мнению Ж.М.Абдильдина, целостное рассмотрение предмета, объекта является важнейшим и необходимым моментом конкретного теоретического познания действительности [21].

Список литературы:

1. Перегудов Ф.И., Тарасенко Ф.П. Введение в системный анализ. – М.: Высшая школа, 1989. – 367 с.

2. Хмель Н.Д. Педагогический процесс в общеобразовательной школе. – Алматы: Мектеп, 1984. – 134 с.

3. Формирование системного мышления в обучении: Учебное пособие для вузов

/ Под ред. З.А.Решетовой. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2002. – 344 с.

4. Психологический словарь \под.ред. Зинченко В.П., Мещерякова Б.Г.-М.: Педагогика –Пресс, 1997. -440 с.

5. Леонтьев А.Н. Избранные психологические произведения в 2-х т. Т.2. –М.: Педагогика, 1983.-392с.

6. Солсо Р. Когнитивная психология СПб.: Питер,2006. – 589 с.

7. Рубинштейн С.Л. О природе мышления и его составе: Психология мышления

/ С.Л. Рубинштейн –М.: Педагогика, 1991.-80с.

8. Педагогический энциклопедический словарь / Гл. ред. Б.М.Бим-Бад. – М.: Большая российская энциклопедия, 2002. –528 с.

9. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: Учебное пособие. – М.: Народное образование, 1998. – 256 с.

10. Новик И.Б. Системный стиль мышления. – М.: Знание, 1986. – 64 с.

11. Ганзен В.А. Системное мышление // Вестник СПГУ. Серия 6, 1992, вып.1 (№ 6). – С.78-84.

12. Д. О`Коннор, И.Макдермотт. Искусство системного мышления: Необходимые знания о системах и творческом подходе к решению проблем. Пер с англ. – М.: Альпина Бизнес Букс, 2008. -256 с.

13. Разумов О.С.,Благодатских В.А. Системные знания: концепция, методология, практика. – М.: Финансы и статистика, 2006. – 400 с.

14. Сарыбеков М.Н., Сыдыкназаров М.К. Словарь науки. Общенаучные термины и определения, науковедческие понятия и категории: Учебное пособие. – Алматы: Триумф «Т», 2008. – 504 с.

15. Ксенчук Е.В. Системное мышление. Границы ментальных моделей и системное видение мира. – М.: Издательский дом «Дело» РАНХиГС, 2011. – 368 с.

16. Пушкарь А.И., Потрашкова Л.В. Основы научных исследований и организация научно-исследовательской деятельности: Учебное пособие. – Харьков: ИД «ИНЖЭК», 2008. – 280 с.

17. Шрагина Л.И.Системное мышление в контексте педагогики и психологии // Технологiя розвитку креативностi. – Киев: Шк.свiт, 2010. - 160 с.

18. Сборник игр для развития системного мышления: пер. с англ. / Л.Бут Свини, Д.Медоуз; под ред. Г.А.Ягодина, Н.П.Тарасовой. – М.: Просвещение, 2007. – 285 с.

19. Галиев Т Т.., Формирование системного мышления как фактора опережающей подготовки специалистов. Уч.пособие. -Астана: Изд.КАТУ им.С.Сейфуллина,2015. -176 с

20. Галиев Т., Обуение на основе системного подхода. Уч.пособие. -Астана: Изд.КАТУ им.С.Сейфуллина,2015. -161 с

21. Абдильдин Ж.М. Собрание сочинений в пяти томах. Том II. – Алматы: Өнер, 2000. – 448 с.

БАСТАУЫШ ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ БОЙЫНА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР АРҚЫЛЫ МЕТАПӘНДІК ҚҰЗІРЕТТІЛІКТІ

ҚАЛЫПТАСТЫРУ МАҢЫЗЫ

Г. Р. Бахтиярова- п.ғ.к., доцент М. Б. Абдигалиева- 2-курс магистрант

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

moldir.abdigalieva@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бұл мақала бастауыш сынып оқушыларының инновациялық технологияларды қолдана отырып әдістемелік құзыреттілігін қалыптастыруға арналған

Түйінді сөздер:метапәндік құзіреттілік, инновациялық технологиялар, білім, кіші мектеп оқушылары, жаңа ғылым.

Аннотация: Данная статья посвящена о формировании методологической компетентности учащихся начальной школы с помощью иновационных технологий.

Ключевые слова: метапредметные компетенции, инновационные технологии, образование, младшие школьники, новая наука.

Annotation: This article is devoted to the formation of methodological competence of primary school students using innovative technologies.

Keywords: metasubject competence, innovative technologies, education, primary school students, new science.

Ұлы орыс ғалымы И.П. Павлов өз жұмысында адамның мақсатқа ұмтылысының оның өмірінің басты шарттарының бірі деп атайды, ал мақсатқа жетудің шартты белгілі бір кедергілер түрінде кернеудің болуы деп санайды.

А.В. Хуторский білім беру мақсатын «алдын ала алынған нәтиже – білім беру өнімі ішкі немесе сыртқы болуы мүмкін, бірақ ол белгілі бір уақыт аралығында құрылуы тиіс және оны диагностикалауға болады» деп анықтайды, яғни мақсаты тексерілуі тиіс. В.С. Лазарев бойынша, мақсат – ұйымның қажеттіліктеріне және мүмкіндіктеріне сәйкес келетін, оны алудың белгіленген уақыты бар, оның қол жеткізу бағытында әрекет етуге уәждейтін субьектінің, жедел анықталған бақыланатын нәтиженің бейнесі – дейді. Білім беру мақсатының осы және басқа да анықтамаларында инвариантты құрамдауыш бар: қызмет нәтижелері туралы (нәтиже үлгісі) нұсқаның міндетті болуы және тексерілу, осы нәтижені диагностикалау мүмкіндігі[1 – 13 б.].

Бастауыш мектеп оқушыларының метапәндік құзіреттілігін инновациялық технологиялар арқылы қалыптастыру барысында сыни тұрғыдан ойлау технологиясы арқылы қалыптастыруды жөн көріп отырміз. Себебі сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы – әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған білім берушілердің бірлескен еңбегі болып табылады. Тәжірибені Джени Стилл, Курст Мередит, Чарльз Темпл, Скотт Уолтерлер зерттеген болатын. Ал аталмыш технологияның философиясы мен теориясын ресейлік ғалым Л.С.Выготский мен

американдық ғалым Джон Дьюи жасаған Ғалымдардың мақсаты – барлық жастағы оқушыларға кез келген мазмұнға қарап, екі ұйғарым бір пікірдің біреуін таңдауға, саналы шешім қабылдауға үйрету. Біздің елімізге Джордж Соростың ашық қоғам институты, «Сорос-Қазақстан» қоры арқылы келген бұл технология орыс және қазақ тілдеріндегі мектеп тәжірибелеріне ене бастады. «Сын тұрғысынан ойлау» ұғымы белгілі бір идеяларды қабылдай отырып, оның неге қатысты екенін зерттеу, оларға сеніммен қарау деп түсіндіреді авторлар. Сын тұрғысынан ойлау – сынау емес, шыңдалған ойлау. Бұл деңгейдегі ойлау тек ересек адамдарға, жоғары сынып оқушыларына ғана тән деп ойлау дұрыс емес. Жас балаларға да бұл жұмысты дұрыс ұйымдастырған жаңдайда өз даму деңгейіне сәйкес ойы шыңдалып, белгілі бір жетістіктерге жетері сөзсіз. [2 – 17 б.].

Заманауи инновациялық мектеп сенім, төзімділік, бейбітшілік, мәдениеттер арасындағы диалог және психологиялық жайлылық мектебі болуы керек. Қазіргі инновациялық мектепте жеке тұлғаны сәтті әлеуметтендіру және шығармашылық талантты дамыту, балалар мен жасөспірімдердің жеке дамуына қолдау көрсету үшін барлық жағдайлар жасалуы керек. Мектептің басқаша «өмір сүруіне», жаңашыл өмір бастау үшін, ең алдымен мұғалім мен оның санасын қайта құру қажет. Қазіргі кезде арнайы әдебиеттер мектепте оқытудың көптеген әдістері мен құралдарын ұсынады. Мұғалімге сабақты сапалы әрі тиімді өткізуге және жақсы нәтиже алуға мүмкіндік беретін оқыту әдісі ұсынылады. Соңғы жылдары білім беруді модернизациялаудың негізгі идеяларының бірі оқушылардың құзыреттіліктерін қалыптастыру идеясы болды, бұл оқушылардың білімді интеграциялау, беру және әр түрлі өмірлік жағдайларда пайдалану қабілеттерінде көрініс тапты. Құзыреттіліктің үш тобы:

• жеке,

• метапәндік,

• тақырыптық [1. – 56 б.].

Бүгінгі күні «метапәндік» және «метапәндік оқыту» ұғымдары ерекше танымал болып келеді. Себебі өте түсінікті, өйткені метапәндік тәсіл жаңа стандарттардың негізі болып табылады. Метапәндік оқытудың нәтижесі - бұл ойлау, түсіну, қарым-қатынас, рефлексия, іс-әрекетті дамыту. Бастауыш сынып курсын оқып-үйренудің метапәндік нәтижелері жалпыға бірдей білім беру іс- әрекетін қалыптастыру болып табылады: реттеуші, когнитивті, коммуникативті. Инновациялық технологиялар оқуға деген ынтаны және балалардың мектепке деген қызығушылығын арттырады, шығармашылық ынтымақтастық пен бәсекелестік ортаны қалыптастырады, балалардың өзін-өзі бағалау сезімін тәрбиелейді, оларға шығармашылық еркіндік сезімін сыйлайды және ең бастысы қуаныш әкеледі.

Жалпы білім беретін мектептегі гуманитарлық циклдің метапәндік құзыреттілігін қалыптастырудағы инновациялық өзгерістер жобасын іске асыру қажеттілігімен байланысты проблеманың өзектілігі:

• мектеп оқушыларының білім нәтижелерін өлшеудің жаңа тәсілдерінде;

• оқу және сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың жаңа технологияларына сұраныста;

• инновациялық процестерге интеграцияланған тәсілді ұсынуда;

• мектепті дамыту бағдарламасына енгізілген оқушыларға бағытталған оқыту идеяларында;

• оқушылардың жеке білім беру қажеттіліктерін қамтамасыз етуде [2–152 б.]. Бастауыш сынып оқушыларының негізгі қабілеттерінің даму деңгейін: ойлау, түсіну, қарым-қатынас, рефлексия, іс-әрекетті метапәндік оқытудың нәтижесі ретінде қарастырған әлдеқайда ыңғайлы және дұрысырақ. Бұл білім беру нәтижесі әмбебап болып табылады және кез-келген білім беру жүйесінде оқыту нәтижелерін салыстыруға мүмкіндік береді. Сондықтан оқушыларда метапәндік құзіреттілік

негізінде келесі даңдыларды қалыптастыру өте маңызды:

• аналитикалық дағдылар;

• білім беру және ақпараттық дағдылар:

• әр түрлі ақпарат көздерінен ақпарат алу мүмкіндігі;

• жоспар құруды үйрену;

• берілген тақырып бойынша материалды таңдау мүмкіндігі;

• жазбаша рефераттар құра білу;

• дәйексөздерді таңдау мүмкіндігі;

• кестелер, диаграммалар, графиктер салу мүмкіндігі. Байланыс және сөйлеу метапәндік дағдылары:

• байланысты ауызша мәлімдеме құру мүмкіндігі;

• орфографиялық және грамматикалық нормаларды сақтау мүмкіндігі;

• тұжырымның интонациялық маңызды бөліктерін бөлектеу мүмкіндігі;

• эмоционалды кідірістерді және айтылу қарама-қайшылығын сақтау мүмкіндігі;

• хабарламалар мен есептерде сөйлеудің белгілі бір стилін сақтау мүмкіндігі;

• көрнекіліктің әр түрлі құралдарын қолдану мүмкіндігі;

• өз пікіріңізді білдіру және оны дәлелдеу мүмкіндігі;

• зерттеу жұмыстарын рәсімдеу мүмкіндігі;

• мәтінді қайта айту мүмкіндігі (егжей-тегжейлі, таңдамалы, қысқаша);

• пікірталас жүргізу мүмкіндігі.

Осы білім беру нәтижесіне жету үшін мен оқушылардың жұмысына және тірек сызбаларын құрастыруға ерекше назар аударылады. Техника жаңа емес, бірақ бұл ақпаратты кең көлемде кодтауға, пайымдау үшін логикалық тізбектер құруға ыңғайлы.

Метапәндік құзіреттілікті қалыптастыру мақсатында анықтамалық сызбаларды ережеге сәйкес құру (мысалдарды талдау) және бүкіл тақырыптық блок бойынша (оқушылардың дайын жұмыстары) жұмыс жасау қажет. Тәуелсіз ізденіс-зерттеу жұмысын ұйымдастыру арқылы оқушы оқығанын ашады. Мәтінді талдау кезінде келесі техникалар қолданылады: түсініктеме беру, әңгімелесу. Ең бастысы - балаларды пассивті тыңдаушы болмауы үшін ынталандыру. Кәдімгі түсініктеме барысында белгілі бір схема құрылады, ол мәтіндегі басты нәрсені көруге, алған білімдерін жүйелеуге, оны дәйекті түрде көрсетуге көмектеседі. Логикалық схема пайдалы, өйткені ол мәтіннің мағынасының тілдік ерекшеліктермен байланысын байқауға көмектеседі.

Тек анықтамалық диаграммаларды құрудың ғана емес, сонымен бірге олардың презентациясының да маңызы зор. Оқушылармен бірге бұл жұмысты талқылау керек, онда негізгі бағалау критерийлері:

• жауаптың толықтығы мен дұрыстығы;

• зерттелгенді түсіну, түсіну дәрежесі;

• жауаптың тілдік безендірілуі [3. – 96 б.].

Бірлескен пікірталас рефлексиялық қызмет пен бағалаудың негізінде жатыр. Тәжірибе көрсеткендей, инновациялық технологияларды қолдану белгілі нәтиже беретіні сөзсіз. Сабақта оқылатын материалдың көлемі едәуір артады, өз бетімен жұмыс жасау дағдылары қалыптасады, оқушылар тақырып бойынша мықты білімдерін көрсетеді.

Оқытудың инновациялық әдістерін қолданудың тұжырымдамасы мен жаңалығы олардың оқудың тыңдау, игеру, қайталау рөлі белсенді оқумен ауыстырылатындығына баса назар аударуға болады.

Осылайша, заманауи зерттеушілер метапәндік құзіреттілік нәтижелеріне қол жеткізу құралдарының жоғары өзгергіштігін атап өтеді. Жұмыс авторларының пікірінше, метапәндік құзыреттілікті қолдану әдістемесін әзірлеу жалпыға бірдей білім беру іс-әрекеттерін қалыптастырудың кілті болып табылады және білім сапасына автоматты түрде әсер ететін мұғалімдердің өзара әрекеттесуінің жақсы деңгейін қамтамасыз етеді. Сонымен, авторлар қызметінің мақсаты пәнаралық байланыстарды жүзеге асырудың қолданыстағы әдістерін жаңарту болып табылады. Бұл инновациялық технологияларды қолдана отырып, метапәндік құзыреттілікті күшейту қажеттілігін көрсетті.

Әдебиеттер тізімі:

1. Мейрамов Н.М. Жеке білім беру нәтижелерінің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз ететін мектептегі білім беру ортасының ресурстарын талдау // Алматы: Педагогикалық білім және ғылым. — 2013. – 56 б.

2. Антонов А.А., Дроздов А.А., Кузменко Н.Е. Метапредметное и межпредметное в современной школе на примере изучения // Известия Пензенского государственного педагогического университета им. В. Г. Белинского. — 2011. — № 25. – 152 б.

3. Галеева Н.Л. Анализ ресурсов школьной образовательной среды, обеспечивающих становление и развитие личностных образовательных результатов // Интер наука. — 2013. – 96 б.

АРТ-ТЕРАПИЯ ӘДІСІНІҢ

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

А. Т. Рыстыгулова - магистр, аға оқытушы

Г. Уббиниязова, Б. Нуриева 5В010500 - Дефектология ББ студенттері Қ.Жұбанов атындаы Ақтөбе өңірлік университеті

S.aiym01@mail.ru

Аннотация: Бұл мақалада арт-терапия әдісінің жалпы психологиялық тұрғыда пайдасы, әсер ететін факторлары жазылды. Церебральды сал ауруы бар балалар үшін арт-терапия әдістері көрсетілді. Арт-терапияның кең тараған барлық Түйінді сөздер: арт-терапия, церебральды сал ауру, агрессия, психикалық

және физикалық даму

салаларына жеке-жеке тоқталды.

Аннотация: В данной статье изложены факторы, влияющие на пользу метода арт-терапии в общем психологическом плане. Показаны методы арт-терапии для детей с церебральным параличом. Углубленно пишется на наиболее распространенных отраслях арт-терапии.

Ключевые слова: арт-терапия, церебральный паралич, агрессия, психическое и физическое развитие

Annotation: In this article, the general psychological benefits and influencing factors of the art therapy method are written. Methods of art therapy for children with cerebral palsy have been demonstrated. Separately, we touched on all the most common areas of art therapy.

Keywords: art therapy, cerebral palsy, aggression, mental and physical development

Қазіргі уақытта мүмкіндігі шектеулі балаларды оңалту проблемасы өте өзекті болып табылады. Өйткені психикалық және физикалық дамуы бұзылған балалардың саны жыл сайын өсіп келеді. Мүмкіндігі шектеулі балалардың ерекше контингентін церебралды сал ауруы бар балалар құрайды. Қазақстанда статистика мәліметтері бойынша, 10 мыңнан астам бала церебралды сал ауруы диагнозымен есепте тұр. Бүгінгі балалар интеллектуалды дамыған. Бірақ көптеген балаларда мазасыздық, агрессивтілік деңгейі жоғары, өзін-өзі бағалауы төмен. Мұның себептері бар [1]:

• отбасындағы ересектердің назарын, қолдауын, махаббатын алмауы;

-ата-аналардың психологиялық денсаулығының бұзылуы, ең алдымен олардың мазасыздығы мен эмоционалды суықтылығы;

-баланы тәрбиелеудің жеткіліксіз стилі, ең алдымен гиперопия немесе қатаң бақылаудың болуы;

• ересектердің балаларды өз еркіне қатаң бағындыру және еркіндік қажет болған жағдайда да олардың мінез-құлқын реттеу ниеті.

-мектеп жасына дейінгі балаларды теле-бейне-компьютерлік экранға ерте енгізу.

Ұялшақтық, мазасыздық, өз-өзіне күмәндану, ұзаққа созылған күй, өз бетінше шешім қабылдай алмау және қиындықтарды жеңе алмау, өзін-өзі сезінбеу және тағы басқалар баланың отбасында да, құрдастарының тобында да өмірін қиындатады. Осыған байланысты практикалық психология үшін бұларды анықтау мен тиімді жолдарын табудың маңызы зор.

Церебральды сал ауруы (церебральды сал ауруы) — перинаталды кезеңде пайда болған мидың зақымдануының салдары болып табылатын синдромдар тобы[2]. Бірнеше ондаған жылдар бойы тірек – қимыл аппараты бұзылған балаларға психологиялық – педагогикалық және логопедиялық көмектің әртүрлі бағыттары әзірленіп, практикада сәтті қолданылып келеді. Ғалымдар М. В. Иппалитова, Е.М. Мастюкова, Е. Ф. Архипова және басқалар церебральды сал ауруы бар балаларды арнайы оқыту мен тәрбиелеуді қолданудың маңыздылығы мен қажеттілігін жинақтады. Соңғы кездері иппотерапия — атқа міну, хаготерапия- жеңіл соққылармен емдеу, библиотерапия – кітаптар арқылы емдеу, ойын терапиясы, Дельфин терапиясы, музыкалық терапия, арт – терапия және тағы басқалар сияқты мүгедек балаларды оңалтудың көптеген жаңа әдістері пайда болды.

Осы мәселелер бойынша балалармен жұмыс жасауда арт-терапия қолайлы әдіс саналады. Арт-терапия әдісі агрессияны анықтауға және онымен жұмыс істеуге, сенімділікті дамытуға, балаға әлемге сенім қалыптастыруға бағытталған [3]. Глинотерапия және тестопластика-балшықты, пластилинді, қамырды және ұқсас материалдарды пайдалануды көздейтін арт-терапия әдістері. Жұмыс адамның сенсоримоторлы тәжірибесіне, яғни адамның сөйлеу дамуына дейінгі тәжірибесіне негізделген және эмоционалды зияткерлікті дамыту, жаңа сезімдерді қалыптастыру және эмоционалды жағдайларды түсіну үшін ерекше әлеуетке ие. Бұл терапияда балалар қауіпсіз материалмен жұмыс істейді. Мұндай әдіс әсіресе эмоционалды саланы дамытуда қиындықтарға тап болған, стресстен зардап шеккен, эмоционалды депрессия немесе жалғыздықты сезінетін балаларға арналған.

Құм терапиясы-бұл табиғи материалдарды: құм, су, қиыршық тастар, раковиналар мен өсімдіктерді қолдануды қамтитын арт-терапия әдісі. Құммен жұмыс істеу кезінде стандартты өлшемдегі ағаш науа (50х70х8 см), құмға арналған фигуралар жиынтығы (оның ішінде қоршаған әлемде кездесетін кез-келген заттар), су қолданылады. Бұл әдістің басқалардан басты және тартымды айырмашылығы- жаңа формалар мен сюжеттерді ойлап табу, сонымен қатар жасалған композицияны бұзу мүмкіндігі. Балаларда құммен жұмыс істеу кезінде мидың екі жарты шарының да белсенділігі байқалады, ұсақ моториканың дамуы жүреді, эмоционалды шиеленіс жеңілдейді, өзін-өзі бағалау және өзіне деген сенімділік артады. Құм терапиясы әдісі К. Юнг, Т. М. Грабенко, М. В. Киселева және басқалардың еңбектерінде кеңінен ұсынылған.

Ойын терапиясы-бұл мектеп жасына дейінгі баланың іс-әрекетінің негізгі түрі ретінде шиеленісті, агрессияны, алаңдаушылықты және қорқынышты жеңілдетуге бағытталған бала мен ересек адам арасында диалог жүргізуге мүмкіндік беретін арт-терапия әдісі. Терапия топ мүшелері арасында сенімді және тығыз қарым- қатынас орнатуға ықпал етеді, қарым-қатынастың әртүрлі деңгейлерінде өзін

дәлелдеуге мүмкіндік береді, ойындағы баланың еркін сезімдерін көрсету мен вербализациялауды қамтамасыз етеді.

Ертегі терапиясында ертегілер (астарлы әңгімелер, ұқсас мәтіндер) мен ойындардың метафоралық потенциалының көмегімен қатысушылар өздерінің мінез-құлық үлгілерін, іс-әрекеттің мотивациясын біледі және болашақта осы негізде ең тиімді шешімдерді қабылдайды. Балалар психологиясы мен психотерапиясында ертегі ең алдымен мінез-құлық реакцияларын түзету, қорқыныш пен фобияны зерттеу, балабақшаға бейімделу, өзін-өзі бағалауды арттыру, коммуникативтік дағдыларды жақсарту және өзін-өзі тану мәселелерін шешу үшін қолданылады. Ертегіні 3,5–4 жастан бастап қолдану керек, өйткені бала нақты белсенділікті қиялдан ажырата білуі керек. Ал мұндай шеберлік балаларда осы жаста пайда болады. Баланың жеке ерекшеліктерін, оның эмоционалды дамуы мен жұмыс үшін таңдалған тақырыптардың қауіпсіздігін ескеру қажет (егер травматикалық жағдайлар болса). Ертегінің мазмұны баланың жасына сәйкес келуі керек. Қарапайым оқудан айырмашылығы, ертегі терапиясында ертегі талданады, талқыланады, ойнатылады немесе сахналанады. Ертегіні талдау-бұл психотерапиялық немесе түзету тапсырмасын шешуге бағытталған тәуелсіз әдістемелік әдіс.

Өнерді терапевтік фактор ретінде пайдалану мүмкіндігі шектеулі мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалармен жұмыс жасауда тиімді. Мүмкіндігі шектеулі балалардың психикалық және физикалық дамуындағы кемшіліктерді түзетуде арт-терапия әдісі кеңінен таралған. Басқа әдістерден ерекшелігі ретінде мына артықшылықтарын айта аламыз:

• зейінділік пен жинақылықты, байқағыштықты және көруді дамытады;

• қоршаған заттар мен құбылыстар туралы идеяны кеңейтеді;

• кеңістік пен уақытты қабылдау қасиетін дамытады,

• ұсақ моториканы, жалпы қол шеберлігін дамытады;

• қарым-қатынас дағдылары да дамиды,

• қиял, ойлауы кеңейеді.

Ақыл-ой дамуы сөйлеудің дамуымен тығыз байланысты. Ал сөз бен сурет мүмкіндігі шектеулі балалардың дамуына пайдасын тигізеді. Мысалы, ертегі терапиясы баланы табиғатқа, адамға, жұмыс пен шығармашылыққа эстетикалық қатынасқа тәрбиелейді. Ертегі балалардың белсенділігін арттырады. Сабақтардағы арт-терапия әдістері балаларға өз ойларын, сезімдерін, көңіл- күйлерін білдіруге көмектеседі. Сондай-ақ, өз сезімдері мен басқа адамдардың сезімдерін талдауды үйренуге мүмкіндік береді. Әр баланы жұмысқа бейімдеуге көмектеседі.

Арт-терапияның бір түрі – музыка терапиясы. Ежелден бері музыканың адам ағзасына пайдалы әсері туралы белгілі. Белгілі бір әуендердің адамның психикалық және физикалық жағдайына әсер етуі ежелгі Грецияда, Римде және шығыста белгілі болды. Табиғаттың дыбыстары балалар денесіне жағымды әсер етеді: жаңбырдың шуылы, құстардың әні, жапырақтардың шуылы, теңіз толқындары. Көбінесе музыкалық терапия арт-терапияның басқа түрлерімен бірге қолданылады. Балаға ересек адаммен бірге аспапқа қол тигізу, дапта, барабанда дыбыс шығару, сылдырмақтың көмегімен, аспапта ойнау кезінде пайда болатын

дірілді сезіну маңызды. Музыкалық-ырғақтық тәрбие жалпы ағзаның қызметіне оң әсер етеді. Музыкалық-ырғақты қозғалыстарды қолдану баланың дамуы, оның сөйлеу функциясы, моторикасы, қимылдардың икемділігі мен экспрессивтілігін қалыптастыру, ауызша емес қарым-қатынас әдістерін игеру, сонымен қатар музыкалық қабілеттерін дамытуда қолданылады.

Церебральды сал ауруы бар оқушылармен ырғақты сабақтар өткізу хореографиялық емдік гимнастиканың сипатына ие. Бұған бастың қалыпты жағдайын тұрақтандыруға, түзеткіш түзеткіш рефлекстерді дамытуға, тоникалық қарабайыр рефлекстерді басуға, бұлшықеттерді босаңсытуға және патологиялық синергия мен синкинезияны басуға, қатал көзқарастар мен деформацияларды жоюға арналған жаттығулар, сондай-ақ еркін моториканы дамытуға арналған тапсырмалар кіреді. Сабақтар балалардың мүмкіндіктеріне байланысты отыру, жату арқылы жүргізіледі. Оқушылар қолдарын тік ұстап, үнді, орыс, өзбек билерінің хореографиялық эскиздерінің схемасы бойынша түрлі жаттығуларды орындауды үйренеді.

Осы санаттағы балалармен хореографиялық сабақтар жағымды эмоционалды көңіл-күй қалыптастырады.

Бұл оңалту әдісі, ең алдымен, баламен байланыс орнатуға көмектеседі. Арнайы оқыту мен тәрбиелеуді одан әрі жүзеге асыру үшін өте маңызды. Өнермен айналысу балаға өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік береді, өзін-өзі бағалауды арттырады, шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Баланың қарым- қатынас дағдылары дамиды, теріс эмоционалды жағдайларды түзету мүмкіндігі пайда болады, жалпы психикалық күй тұрақтандырылады, ұсақ моторика дамиды және жұмыс қабілеті жақсарады.

Церебральды сал ауруы бар балалар әлеуметтік тұрғыдан төмен және қарым- қатынас жетіспеушілігі анық көрінеді. Арт-терапия оларға қоғамда белсенді болуға және тәуелсіз болуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, церебральды сал ауруы бар баланың ерте жасында арт-терапия көмегімен бейімделу, сөйлеудің дамуына қолайлы жағдай жасауына пайдасы зор.

Қорыта айтқанда, бүгінгі таңда оңалту процесінде мамандар мен ата-аналар қолданатын көптеген технологиялар бар. Оларды қолданудың сәттілігі көбінесе барлық жұмыстың ерте басталуына және білікті жүргізілуіне байланысты. Церебральды сал ауруы бар балаларды оңалтудың жоғары деңгейі кешенді медициналық-психологиялық-педагогикалық көмек ұйымдастырған кезде ғана мүмкін болады. Бұл ретте мамандардың барлық күш-жігерін баланы әлеуметтік оңалтуға шоғырландыру қажет, ал емдеудің, оқытудың, түзетудің жеке міндеттері осы мақсатқа жетудің құралы болуы тиіс. Мүгедектігі бар бала да қоғамның бөлігі екенін ескеруіміз керек.

Әдебиеттер тізімі:

1. Лечебно-педагогическая диагностика детей с нарушениями эмоционально- волевой сферы / Захарова И.Ю., Моржина Е.В. - М.: 2010. - 80 б.

2. Ломакина Г. Сказкотерапия. Воспитываем, развиваем, освобождаем ребенка от психологических проблем. – М:, 2010. - 158 б.

3. Мамайчук И.И. Психокоррекционные технологии для детей с проблемами в развитии. - СПб.: 2006. - 400 б.

АРТ-ТЕРАПИЯНЫҢ БАЛА ПСИХОЛОГИЯСЫНА ӘСЕРІ

А. Т. Рыстыгулова- магистр, аға оқытушы

А. Тлегенова А.М. Махатжанова

5В010500 - Дефектология ББ студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

adaika_aika.00@mail.ru

Аннотация: Бұл мақалада бала психологиясы үшін арт-терапияның маңыздылығы және пайдасы туралы жазылды. Арт-терапия әдісінің бүгінде кең тараған түрлерінің баламен қарым-қатынас жасауда ықпал ететіні нақты көрсетілді. Бұдан бөлек түрлі техникалар мен арт-терапия мамандарына қатысты кеңестер де кірістірілді.

Түйінді сөздер: арт-терапия, психосоматикалық ауытқулар, эмоционалды интеллект, эмпатия, эмоция.

Аннотация: В этой статье написано о важности и пользе арт-терапии детской психологии. Наглядно показано, что наиболее распространенные сегодняшнего времени формы метода Арт-терапии способствуют взаимодействию с ребенком. Кроме того, были включены консультации специалистов по различным техникам и арт-терапии.

Ключевые слова: арт-терапия, психосоматические отклонения, эмоциональный интеллект, эмпатия, эмоция.

Annotation: This article describes the importance and benefits of art therapy for child psychology. It is clearly shown that the most common forms of the Art therapy method today contribute to interaction with the child. In addition, consultations of specialists on various techniques and art therapy were included.

Keywords: art therapy, psychosomatic abnormalities, emotional intelligence, empathy, emotion.

Қазіргі таңда мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс жасау кезінде эмпатияны, өзіңіздің эмоционалды әлеміңізді және басқа адамдардың сезімдерін дамыту маңызды саналады. Мұндай талаптарға жауап беретін технологиялар арт- терапияның барлық түрлерінде кездеседі. Ең тиімдісі - музыкалық сүйемелдеуді қоса отырып, бейнелеу өнері - ертегі және түс терапиясының элементтерін қолдану. Бұл баланың эмоционалды саласын байытуға ықпал етеді, басқа адамдардың эмоционалды көріністерін әртүрлі белгілермен тануға үйретеді (мимика, пантомимика, интонация және т. б.); эмоцияларды оң және теріс деп бөлу туралы түсінік береді, сезімдер мен іс-әрекеттердің арасындағы айырмашылықты тануға үйретеді (жаман сезімдер жоқ, жаман істер бар); эмоциялар мен сезімдердің әртүрлі әлеуметтік қолайлы тәсілдермен (ауызша, физикалық, шығармашылық және т. б.) ашық көрінуіне ықпал етеді, баланың толыққанды жеке дамуына кедергі келтіретін жағымсыз эмоцияларға (қорқыныш, ашу және т. б.) жауап беруге көмектеседі, әр түрлі эмоцияларды, сезімдерді, көңіл-күйді білдіретін сөздер

арқылы балалардың сөздік қорын байытады, балаларды шығармашылық қабілеттерге үйретеді (бояуларды араластыру және пайдалану, эмоцияларды түс, пішін және т. б. арқылы жеткізу); балалардың шығармашылық белсенділігін ынталандырады, әр баланың "МЕН"-ін дамытады.

Арт-терапияны алғашқы рет фашистік лагерлерде күйзеліске ұшыраған және АҚШ-қа экспортталған балалармен жұмыс жасауда қолданған. Содан бері арт- терапия кеңінен таралды. Бұл әдіс психологиядағы тәуелсіз әдіс ретінде қолданылады. «Арт-терапия» терминін (өнер терапиясы) Адриан Хилл (1935) санаторийлердегі туберкулез ауруларымен жұмысты сипаттауда қолданды [1]. Бұл термин аурухана мен психикалық денсаулық орталықтарында өткізілген барлық өнер түрлеріне байланысты болды. Яғни, бейнеле не басқа да шығармашылық қызмет арқылы емдеу. Бастапқыда арт-терапия З. Фрейдтің теориялық идеясы аясында пайда болды. Кейін кең тұжырымдамалық негізге ие болды.

Ғылым саласында «арт-терапия» тіркесі адамның, топтың, ұжымның эмоционалды және психологиялық денсаулығына қамқорлық ретінде түсіндіріледі. Қазіргі заманғы зерттеушілер (А. В.Сизова, М. Н.Сирнова, Н. Ю. Гордеева) арт-терапияның мүмкіндіктерін қарастыра отырып, шығармашылық сәтте баланың өзін-өзі көрсету тану процесіне мүмкіндік мол екенін анықтайды[2]. Арт-терапияның негізгі мақсаты - стресс, отбасылық қатынастарға қанағаттанбау, басқа адамдардың эмоционалды қабылдамау тәжірибесі және басқа факторлар нәтижесінде эмоционалды дамудың қиындықтарын бастан кешіретін тұлғаның психоэмоционалды жағдайын түзету. Сондай-ақ, балаларды депрессияға, эмоционалды тұрақсыздыққа, эмоционалды реакциялардың импульсивтілігіне, жалғыздық сезіміне, тұлғааралық қақтығыстарға, өзін-өзі бағалаудың төмендігіне және т.б. жағдайлардан құтқару.

Арт-терапия проблемалары бар балаға өзін-өзі көрсету, дамыту, тану мүмкіндіктерін ұсынады. Яғни, арт-терапиямен айналысқанда бала жасаған шығармашылық жұмыстары арқылы өзін-өзі бағалауын, өзін-өзі тану дәрежесін арттырады. Дамуда әртүрлі бұзылысы бар балалар өнермен айналысуда біраз жақсы нәтижелер көрсетеді. Арт-терапия төмендегі проблемалары бар балалармен түзету жұмыстарында жиі қолданылады:

• психоэмоционалды сфераның дамуындағы ауытқулар (эмоционалды депрессия, жалғыздық сезімі, эмоционалды дамудың қиындықтары, стресс, депрессия, тұрақсыздық, импульсивтілік, алаңдаушылықтың жоғарылауы, қорқыныш, фобиялық реакциялар)

• коммуникативтік-рефлексивтік процестердің бұзылуы (жанжалдық тұлғааралық қатынастардың, отбасы ішіндегі жағдайлардың болуы, «МЕН»-нің төмен, үйлесімсіз болуы, өзін қабылдамау, өзін-өзі қабылдаудың төмен дәрежесі);

• дамудағы психосоматикалық ауытқулар (тыныс алу, жүрек-тамыр, қозғалтқыш, вегетативті және орталық жүйке жүйелерінде).

Церебральды сал ауруының салдары бар балалар үшін мидың ерте органикалық зақымдануынан туындаған, әртүрлі сенсорлық (көру, есту, кинестетикалық қабылдау патологиясы) және сөйлеу ақауларынан туындаған психикалық дамудың өзіндік аномалиясы тән. Күрделі клиникалық көрініс және мәжбүрлі әрекетсіздік баланың церебральды сал ауруының (церебральды сал

ауруы) салдары бар баланың психикалық дамуының тапшы сипатын тудырады. Бұл оның танымдық белсенділігіне теріс әсер етеді. Ақыл-ой дамуының тежелуі және әртүрлі ауырлықтағы ақыл-ой кемістігі байқалады. Мұндай балаларға тән белгілер: айқын біркелкі емес даму, қабылдау әдістерінің қалыптаспауы, әлеуметтік жетілмегендік, белсенділіктің барлық түрлерінің азаюы. Осы балалармен тиімді психокоррекциялық жұмыс жасау үшін баланың сабаққа деген қызығушылығын ынталандыратын және оның интеллектуалды және эмоционалды дамуын тамақтандыратын жұмыс формаларын, әдістерін қолдану қажет.

Мұндай балалар барлық психикалық процестердің бұзылуымен және тұрақты дамымауымен сипатталады. Сонымен қатар, дамудың терең өзіндік ерекшелігі ретінде нормадан артта қалу байқалады. Церебральды сал ауруының салдары бар балаларды дамытудағы міндеттерінің бірі - олардың жағымды мінездерін тәрбиелеу. Бұл міндетті тәрбиеленушілер қамтамасыз етеді. Кешіктірілген дамуы бар балалар, әңгімелерге, ертегілерге эмоционалды түрде жауап береді және өз әсерлерін суреттер, түс арқылы жеткізе алады; кейіпкерлердің іс-әрекеттері олардың дүниетанымына сәйкес келсе ертегінің немесе оқиғаның соңын өз жолымен қайталай алады.

Арнайы білім беруде жеке және топтық әдіс қолданылады. Алайда, бұл әдістер бір-біріне ұқсас келеді. Мұндағы айырмашылық – балаға назар аудару. Ұйымдастыру деңгейі баланың дамуындағы бұзылулардың сипатымен және түзету міндеттерімен анықталады. Егер баланың проблемалары эмоционалды қатынастар мен эмоционалды даму саласында болса, бастапқы кезеңде арт-терапияның жеке жұмыс жасау әдісін қолдану тиімді болады. Ал баланың дамуындағы қиындықтар әлеуметтік бейімделудің айналасында шоғырланған кезде, топтық жұмыс формасы ұсынылады.

Баланың эмоционалды саласына әсер ететін қолданыстағы тиімді құралдар мен әдістерді жетілдіру және жаңаларын құру шаралары да өзекті. Арт-терапияның әдістері мен құралдарын практикада қолдану ерекше қызығушылық тудырады. Бұл эмоционалды шиеленісті жеңілдетуге ықпал етеді. Сонымен қатар, басқа адамдардың эмоционалды жағдайын түсінуге, эмоцияларын еркін білдіруге үйретеді. Әр түрлі арт-терапиялық әдістерді шығармашылықта қолдану мектеп жасына дейінгі балалардың практикалық шығармашылық тәжірибесін байытуға бағытталған.

Арт-терапия - бұл мектепке дейінгі баланың әлеуметтік бейімделуіне ықпал ететін өнер мен шығармашылыққа негізделген әдістердің бірі. Арт-терапия шешетін мәселелер мынадай: танымдық және сөйлеу белсенділігін дамыту, мінез- құлықты түзету, мектеп жасына дейінгі балалардың эмоционалды жағдайын үйлестіру, шығармашылық әлеуетті анықтау, ойлаудың өзіндік ерекшелігін дамыту, назар мен есте сақтауды жақсарту, өзін-өзі бағалаудың өсуі, коммуникативті қабілеттердің дамуы. Арт-терапия бірнеше бағытта қамтиды: музыкалық терапия, вокал терапиясы, би терапиясы, ойын терапиясы, ертегі терапиясы, құммен сурет салу терапиясы, т.б.

Мектепке дейінгі балалық шақ - бұл тек ата-аналар тарапынан ғана емес, сонымен қатар мұғалімдер тарапынан да ерекше назар аударуды қажет ететін даму кезеңі. Бұл кезең мектеп жасына дейінгі баланың жаңа нәрсені игеруге ашық

екендігімен ерекшеленеді. Бала бұл кезеңде эмоцияларды қабылдау, ойлау және қиял процестерінен ажырата алмайды. Баланың психикалық денсаулығын қоса алғанда, оның эмоционалды-адамгершілік саласының даму деңгейіне байланысты, эмоционалды интеллект, эмпатияны қалыптастыру үшін мектеп жасына дейінгі баланың жеке басының эмоционалды саласын дамыту керек.

Арт-терапевтік әдістерді қолданғаннан кейін баланың эмоционалды көңіл-күйі өзгереді. Маман нақты мәселені көре алады, Мектеп жасына дейінгі бала шығармашылық арқылы өзін-өзі көрсетуді, қиял мен көркемдік қабілеттерін дамытады. Педагог-психолог мектеп жасына дейінгі баламен жұмыста арт-терапиялық әдістерді қолдана отырып, мына шарттарды есте ұстағаны дұрыс. Ең бірінші еске ұстайтын нәрсе - баланың қалауы. Яғни, баланың қалауынсыз шығармашылық процесс орнауы мүмкін емес. Алдымен балаға қалаған нәрсесін салу туралы ұсыну керек. Екіншіден, психолог мектеп жасына дейінгі балаға жауап нұсқаларын дайындауы тиіс. Себебі, бала өз жауабын айтуға қысылған кезде сол нұсқалар көмектеседі. Бала "білмеймін", "сенімді емеспін" деген жауаптарды нақты береді. Үшіншісі-педагог-психологтың процеске қатысуы маңызды саналады. Өйткені маман баламен тікелей шығармашылық жұмыс жасайды. Салған жұмысы туралы туралы сөйлеседі. Келесі маңызды қағида — сабақта жақсы материалдарды ұсыну және соны бірге пайдалану. Ал кабинеттің жарық болуы, таза әрі кең болуы бала үшін маңызды критерий болып табылады. Шығармашылық процесс барысында маман баланың шығармашылық және коммуникативті қабілеттерін дамыту, өзін-өзі танытуды ынталандыру, өзі туралы идеяларды кеңейту, өзін-өзі бағалауды арттыру сияқты мәселелерді шешеді.

Мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс жасауда арт-терапиялық әдістерді қолдану өте пайдалы. Атап айтсақ:

1. Эмоционалды жауап беруі тиімді болады (агрессивті көрініс жағдайында да), мәселелерге дұрыс көзқараста қарайтын болады.

2. Тұйық, ұялшақ немесе қарым-қатынаста қысылатын балалар үшін қарым-қатынас процесін жеңілдетеді.

3. Бұл мимен жазбаша байланысқа мүмкіндік береді. Яғни, ішіндегі шынайы әсерді сурет не басқа да шығармашылық өнер арқылы сыртқа көрсете алады.

4. Баланың сезімдерін, эмоционалды жағдайларын білуге әсер етеді.

5. Жеке құндылықты айтарлықтай арттырады. Позитивті «МЕН» қалыптасады және өзіне деген сенімділікті арттыруға ықпал етеді.

Қорыта келе, артпедагогика екі негізгі функцияны жүзеге асырады. Олардың аясында педагогикалық және арт-терапиялық қызмет қамтамасыз етіледі:

• тәрбиелік функция (тұлғаның адамгершілік жағынан қалыптасқан этикалық жағын, эстетикалық сезімдер мен эмоцияларды, қарым-қатынас пен рефлексияны дамытуды көздейді, өнер арқылы әлеуметтік-мәдени бейімделуге, талғамға, сұлулық сезіміне тәрбиелеуге ықпал етеді);

• психотерапиялық функция (балаларға психологиялық мәселелерді шешуге, эмоционалды тепе-теңдікті қалпына келтіруге, жағымсыз тәжірибелерден жағымды түсті сезімдер мен ойларға ауысуға көмектеседі).

Әдебиеттер тізімі:

1. Деревянкина Н.А. Особенности эмоциональной сферы дошкольников с нарушениями развития. - 2003. - № 2.- 20-22 б.

2. Дилео Д. Детский рисунок: диагностика и интерпретация. – М., 200

ОСОБЕННОСТИ РАБОТЫ С ОДАРЕННЫМ РЕБЕНКОМ

Ж.А. Жусупова-к.п.н., доцент Г.А. Елеукенова-магистрант 2-курса

Актюбинского регионального университета имени К.Жубанова

gauhar.eleukenova@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақалада дарынды даламен жұмыс жасаудың ерекшеліктері туралы белгілі ғалымдардың еңбектері негізінде қарасыра отырып,бастауыш сынып оқушыларының ғылыми зерттеу жұмысына баулуда бірқатар ұсыныстрды автор өз тәжірбиесі негізінде ұсынады.

Аннотация: В статье представлен ряд рекомендаций по приобщению младших школьников к научно-исследовательской работе на основе трудов известных ученых об особенностях работы с одаренными детьми.

Annotation: The article presents a number of recommendations for involving younger students in research work based on the works of famous scientists on the features of working with gifted children.

Не случайно в период становления демократического государства остро стоит проблема одаренных детей в установлении прав и свобод граждан Республики. Именно поэтому мы видим, что решение этой проблемы лежит в будущем страны, развитии общества, реализации его творческого потенциала. Итак, суть работы с талантом заключается в том, чтобы в полной мере использовать возможности человека и создать фонд стратегии интеллектуальных сил страны.

Одаренный ребенок-это умный политик, надежный врач, умелый музыкант, неподражаемый художник, который в будущем будет изобретать новые технологии, он свободный, ответственный, высоконравственный человек, это национальная ценность.. Одаренность рассматривается как общечеловеческая культура и самоценность. И очень редкое, необычное явление в человеческой природе. Важно отметить, что ответы на многие вопросы, тесно связанные с этим, возникают у людей с особыми способностями – в работе

1. Как распознать детскую одаренность?

2. Как работать с талантом, который стал реальностью?

3. как создать возможность наиболее полного развития одаренности?

4. Как мы защитить талант от эгоцентризма и агрессии «звездной болезни».

Наши исследования, наши поиски, наши открытия – это то, что происходит под воздействием каких-то обстоятельств.

Во-первых, концепция школы является основным документом, определяющим педагогическую систему работы с одаренными детьми. Концепция школы-это рабочий документ, который четко управляет деятельностью каждого члена педагогического коллектива и устанавливает план на каждый год. Второе – место одаренности в социуме и в структуре школы-социума. По словам Ш. Амонашвили, в определении своей основной цели школа должна сначала придумать ответ на вопрос, какого человека она стремится обучать и воспитывать.

В деловом мире жить правильно может только тот, кто умеет правильно ориентироваться в ситуации, принимать эффективные решения, одним словом, выстраивать свое дело по правилам справедливой конкуренции. Качественный состав модели личности выпускника в определенной степени подчеркивает одаренность в виде системы психического образования, объединяющей 3 сферы: познавательную, энергично - эмоциональную, личностную. В определении цели модели личности выпускника, прежде всего, как способа достижения успеха, анализируется и учитывается социально – психологическая адаптация ребенка к жизни, а не только овладение знаниями, умениями, навыками, приобретенными в школе. Статус такого учебного заведения в его концепции представлен в виде многопрофильной школы, школы модернизационной направленности.

Комплекс-причина того, что обучение и воспитание начинают с предшкольной подготовки. Многопрофильность - в рамках одной большой школы несколько малых школьных центров работают по единой программе развития, имеющей свои концептуальные особенности.

Социум-структура, функционирующая на основе типа социума, функционирующая для социально неоднородных групп общества.

Инновационность-это способность школы к высокой зрелости и открытости. Только такая школа предостерегает одаренных детей от взаимного несоответствия их интеллектуальному и социальному развитию, социального торможения и предусматривает все меры для удовлетворения их потребностей. В то же время, согласно последним научным данным, одаренность изучается не с точки зрения только одного рассмотренного нами психологического образования, а с точки зрения социума, с точки зрения социальной реальности. Психологи, исходя из этой точки зрения, считают одаренность склонностью к достижению очень высоких результатов в регионе с важным социальным сообществом.

Отсюда вытекает основная задача-создание в школе для одаренных детей пространства, близкого к реальной жизни. В школьном социуме создаются естественные условия для адаптации к жизни всех учащихся, а также одаренных детей. А под личностным развитием школьника понимается принцип взаимодействия развивающейся личности с окружающей средой. В заключение следует отметить, что одной из ведущих характеристик в деятельности коллектива концепции является создание необходимых условий для всестороннего развития каждой личности, раскрытия, сохранения и развития детской одаренности, а также укрепление интеллекта, нравственности, духовного и здоровья. На протяжении последних лет в школе происходит широкое применение новых технологий. Целью современного процесса обучения является воспитание у ученика всесторонне сформированной, склонной к конкуренции личности. Вспоминая это, мы убеждаемся, что лучше заниматься научной работой, начиная с начальных классов. К особенностям относятся развитие познавательных навыков учащихся, формирование умения самостоятельно применять свои знания, ориентация в информационном пространстве, развитие критического мышления. Через организацию научной работы среди учащихся начальных классов мы можем развивать у учащихся познавательные, творческие навыки, умение самостоятельно конструировать свои знания, умение ориентироваться в информационном

пространстве, развивать критическое мышление. Кроме того, ученик учится искать, прогнозировать, приобретать определенный набор знаний, находить решения в своей деятельности, применять полученные знания на практике. Ребенок, который занимается научной работой, проектами - это одаренный ребенок. Ведь для развития науки и техники, производства на современном мировом уровне стране нужны образованные, высококвалифицированные специалисты, творчески работающие. А такие специалисты выходят из числа одаренных детей.

Одаренные дети приносят обществу больше пользы, чем другие. Каждый талантливый человек, склонный к труду, энергично трудится с творческой изобретательностью.

Известный психолог Н. С. Лейтес указывает, что основными качествами одаренного ребенка являются:

• аккуратность, собранность, устойчивость внимания, высокая трудоспособность.

• внимательность, быстрота логического мышления, умение анализировать любую ситуацию.

• неустанно трудиться, прилагая все усилия

Возникает вопрос о том, как выявить эти качества у каждого ученика в школе, в связи с этим необходимо отбирать одаренных учеников в консультации со школьным психологом, опрашивая родителей и учителей, которые проводят ежедневные занятия об индивидуальных качествах ученика.

Список литературы:

1. Лейтес Н.С. Возрастная одаренность школьников: Учеб.пособие для студ. высш. учеб. заведений.- М.: Академия, 2000

2. Матюшкин А.М. Концепция творческой одаренности // Вопросы психологии.

— 1989. — No6. — С. 29–33

3. Шведел А., Поиск и выявление одаренных детей / Прогресс 1991 С. 169—204

4. Рензулли. Дж. Основные современные концепции творчества и одаренности

/– М. : Молодая гвардия, 1997.

ФОРМИРОВАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ

БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ

З.У. Адильшинова- к.п.н.,доцент Г. Е. Борашева- магистрант 2-курса

по ОП Педагогика и методика начального образования Актюбинского регионального университета имени К.Жубанова

borasheva1991@gmail.com Казахстан, г. Актобе

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы подготовки будущих учителей начальных классов в вузах. Усиливая междисциплинарную интеграцию, всем учителям начальных классов дается ряд рекомендаций, подчеркивающих необходимость усиления общих, родственных тем по преподаваемым предметам.

Аннотация: Мақалада болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің жоғары оқу орындарында мектептерге мұғалім мамандарды дайындау мәселесі қарастырылған. Пән аралық кіріктіруді күшейте отырып, барлық бастауыш сынып мұғалімдеіне оқытылатын пәндерге ортақ, сабақтас тақырыптарды күшейту керектігі айта келіп, бірнеше ұсыныстар беріледі.

Annotation: The article deals with the preparation of future primary school teachers in universities. Strengthening interdisciplinary integration, a number of recommendations are given to all primary school teachers, emphasizing the need to strengthen common, related topics in the subjects taught.

Глубокие социально-экономические преобразования, происходящие в стране, требуют своего влияния на сферу образования. Это требует пересмотра существующих парадигм методологии и педагогической науки. В связи с тем, что проблема подготовки будущих специалистов имеет новое содержание, новые цели, на высшие учебные заведения возлагается большая ответственность за подготовку учителей для школ..

Будущие специалисты по образовательной программе с первых дней знакомятся с педагогическими, психологическими дисциплинами,

В университете в настоящее время широко внедряется система дуального обучения, в ходе практических занятий.

Обучающиеся, начиная с третьего курса по утвержденной образовательной программе, продолжают практические знания, полученные педагогической практикой.

Педагогическая практика студентов осваивает дидактическое воспитание и обучение, формируя методические навыки в процессе обучения.После этого студенты проходят практику на педагогической, психологической основе, совершенствуя свое профессиональное мастерство. С этой точки зрения учитель начальной школы должен быть в той степени, в какой он осознает разницу в возрасте в анатомическом, физиологическом, психологическом отношении в обучении и воспитании учащихся с учетом их возрастных особенностей. Таким образом, будущие учителя смогут правильно взаимодействовать с учеником.

Доказательство нашего мнения о том, что учителя начальных классов должны иметь всеобщее образование, так как жизнь ребенка формируется из этой начальной школы. Воспитать конкурентоспособное, интеллигентное поколение может только специалист, знающий психологические особенности ученика.

По словам великого педагога И.Алтынсарина, «преподавание в школах требует большой ответственности», не каждый учитель любой страны способен самостоятельно обучать детей, без определенного направления.

Поэтому в настоящее время в подготовке будущих специалистов стоит парадигма гуманизации сферы образования, активизации личности, реализации субъектной значимости.

При подготовке будущих специалистов будущий специалист, обучающийся в вузе, должен быть лицом, обладающим компетенциями профессионала.

Согласно исследованиям, в конце ХХ века в педагогико-психологической литературе стали рассматривать вопросы формирования компетентности учителя. Были проведены следующие исследования по формированию компетентности педагога в подготовке будущих специалистов:

• по дидактике (М.А. Бантова, В.Г. Горецкий, Н.Б. Истомина, М.Р. Львов, А.М. Пышкало, Т.Г. Рамзаева, Г.С. Щегольсва);

• О формировании педагогических взглядов (Г.И. Вергелес,).

• Научно-исследовательская работа по различным аспектам профессиональной подготовки будущих специалистов в области педагогики Республики Казахстан (Сеитешов А.П., Кулдыбаев М.М., Бейсенбаева А.А., Абылкасымова А.Е., Кудайкулов А.А., Салимбаев О.С., Мажитова Л.Х., Кенжегулова А. , Жусупова Ж.А.) Определить научно-теоретические основы формирования национальных кадров;

• Концепция компетентности учителя (Р.У. Богданова, А.А. Воротникова, Ю.Н. Кулюткин, А.К. Маркова, Л.М. Митина, В.И. Слободчиков, А.П. Тряпицина);

• Проблемы развития современной начальной школы (М. П. Гурьянова, Н. П. Литвинов, А. И. Семенов, Г. Ф. Суворова, А. Н. Цирульников, П. М. Шеразина);

Цель непрерывной и планомерной подготовки студентов к педагогической профессии достигается за счет систематизации содержания аудиторной и внеаудиторной работы студентов и выявления видов и методов ее осуществления. В процессе такой работы у студентов формируется уровень понимания смысла, значения и перспективных целей своей профессии.

Известно, что существует много видов познания. Нельзя сравнивать познание ученых и познания студентов, которые формируются в процессе обучения. Студенты воспринимают и признают только субъективное новое, то, что наука изучала и признавала ранее. Ну, а ученые, ища новое, могут и потерпеть неудачу на пути исследования. Исходя из этого, они сталкиваются со многими трудностями в поиске другого пути. Студенты, с другой стороны, узнают хорошо проверенные методы и ищут способы их применения. Однако этот поиск приводит к новым знаниям и новым пониманиям..

Преподаватель вуза, который руководит поиском того, что ведет к овладению этим нововведением, показывает последовательность применения новшества на практике.

Поэтому в ходе предварительной подготовки акцент делается на закреплении смежных тем, общих для всех учителей начальных классов, усилении межпредметной интеграции. Которое содержит следующий объем контента:

1. Осваение студентами содержание учебных программ для начальной школы, достигая уровня знаний, предусмотренного для каждого класса. Уметь анализировать стандарт и концепцию начального образования и его требования.

2. Уметь анализировать содержание и структуру учебников для начальных классов, их соответствие уровню образованности учащихся, структуру и содержание вопросов и заданий в учебниках.

3. Изучить художественное оформление учебников, достоинства и недостатки рисунков и эскизов.

4. Анализ видов уроков, структуры урока в связи с этим.

5. Обосновать воспитательную, воспитательную, развивающую цель урока по его теме и содержанию.

6. Уметь анализировать передаваемые ученику знания на необходимом и возможном уровне.

Вместе с тем, обновление общественного устройства, нового содержания системы образования, новый стандарт подготовки специалистов с высшим образованием, внедрение новых учебников для начального звена, создание новой профессиональной ориентации учителей начальных классов, работающих в новом направлении.

В профессиональной ориентации будущих учителей начальных классов особое внимание должно быть уделено следующим вопросам:

• обеспечить интегрированное обучение будущих специалистов педагогическим психологическим дисциплинам в вузе Для овладения методическими приемами личностного развития младших школьников в условиях школы;

• при освоении методики преподавания каждого предмета будущим учителям уделять внимание анализу их специфических особенностей (содержание, цель, построение, методы обучения и т.д.), включая межпредметные связи;

• уделять внимание учету психологических особенностей студентов при овладении видами воспитательной работы и методами их организации;

• понимание содержания стандарта и программы образования в начальных классах;

• владение новой технологией образования студентов начальных классов;

• умением вести образование и воспитание в подготовка специалиста с сформированной коммуникативной культурой.

Список литературы:

1. Левина, М. М. Технологии профессионального педагогического образования

: учеб. пособие для студентов высш. пед. учеб. заведений / М. М. Левина. -М.

: Академия, 2001. 272 с.

2. Кузьмина, Н. В. Профессионализм личности преподавателя и мастера производственного обучения /Н. В. Кузьмина. — М.: Высш. шк., 1990. -119 с.

3. Шадриков, В. Д. Деятельность и способности : учебник / В. Д. Шадриков. -М.

: Логос, 1994.-320 с.

4. Ситаров В.А. Формирование методической компетентности будущего учителя // Формирование социально активной личности учителя. -М.: Изд-во МПГУ им. Ленина, 1989. С. 74-81.

6-7 ЖАС АРАЛЫҒЫНДА АҚЫЛ-ОЙ ДАМУЫНДА КЕМШІЛІГІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ МЕКТЕПКЕ ОҚУҒА ДАЯРЛЫҒЫН

ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ШАРТТАРЫ

Г.М. Каримова-аға оқытушы, магистр Б.Т. Алтынбек -Арнайы педагогика ББ 2 курс магистранты

Г.Б. Құралбай Б.Ж. Муханбедиева

Дефектология ББ 3-курс студенттері Қ.Жұбанов атындағы АӨУ

Қазақстан, Ақтөбе

Аннотация: Мақалада 6-7 жас аралығында ақыл – ой дамуда кемшілігі бар балаларды мектепке дайындаудың жолдары қарастырылған. Мүмкіндігі шектеулі жандарға психологиялық – педагогикалық көмек көрсету жолдары, әдіс – тәсілдер мен олардың оқуға қабілеттерін бақылау.

Түйінді сөздер: ақыл-ой, мектеп, дайындық, көмек, әдіс – тәсіл, оқушы, мүмкіндігі шектеулі

Аннотация: В статье рассматриваются способы подготовки детей с ограниченными интеллектуальными возможностями в возрасте 6-7 лет к школе. Оказание психолого-педагогической помощи людям с ограниченными возможностями, определение методов и навыков их учебной деятельности

Ключевые слова: разум, школа, подготовка, помощь, методы, ученик, ограниченная способность

Annotation: The article discusses ways to prepare children with intellectual disabilities at the age of 6-7 years for school. Providing psychological and pedagogical assistance to people with disabilities, determining the methods and skills of their educational activities

Keywords: mind, school, training, help, methods, schoolchildren, disability

Білім беру – барлық бүлдіршіндердің жаңа өмірге аяқ басып, өмірді жан – жақты даму кезеңі. Көбіне оқу стандарты мен балалардың ақыл – ой, сана – сезім, психологиялық – физикалық дайындығына сәйкес, 6-7 жас аралығы мектеп табалдырығын аттауға ең қолайлы сәт болып табылады. Дәл осы жаста бүлдіршіндердің таным – түйсігі қалыптасып, білім алуға дайындықтары, қоршаған ортаны тануы қалыптасады. Алайда, әр бала бір әлем екенін ескерсек,

кей – кездері жалпыға бірдей сиппатталатын қасиеттер, кей бүлдіршіндерде өзгеше болуы мүмкін. Өмірге ерекше болып келіп, денсаулығы жағынан қандай да бір мүмкіндігі шектелген жандар да өкінішке орай жоқ емес. Алайда, біздің қоғам біртұтас екенін ескерсек, ел тұрғындарының жеке басының құндылығы алғашқы орынға қойылған. Сол себепті, білім алуға барлық баланың мүмкіндігі мен оларға қолдау көрсету алғашқы орында.

Осы орайда ақыл-ой дамуында кемшілігі бар балалардың мектепке оқуға даярлығын қалыптастыру барысында психологиялық көмектің маңызы зор. Себебі, жаңа өмірге қадам басқалы отырған бүлдіршіндер үшін бұл жауапты кезең. Отбасы мүшелері де өз баласының қатарынан қалмай сауат ашуын қалайтыны анық. Олай болса, ерекше туылған балаларға барынша көмек көрсету қоғам алдында тұрған үлкен міндет.

Мектеп табылдырығын аттап, оқуға дайындалу зияткерлік сананың ең маңызды шарты болып табылады. Себебі, таным ең алдымен психикалық процестің дамуымен байланысты. Қоршаған ортаға көзқарас, салыстыру, қабылдау, ақыл – ой, себеп – салдар, жіктеу, қорытындылау тәрізді негізгі алғышарттарды басшылыққа ала отыра, балалардың критерийлерін анықтап, қандай көмек қажет екенін айқфндап алу қажет.

Оқуға даярлық дегеніміз – балалардың мектеп бағдарламасын игеріп әкету қабілеті бойынша қатарластарымен бір деңгейде психологиялық дамуы болып табылады. Баланың білім алуға психологиялық дайындығы – бұл мектепке дейінгі психологилық дамудың нәтижелерінің бірі [1].

Мүмкіндігі шектеулі жандардың білім алуға дайындығын пысықтау барысында бірқатар маңызды шарттарға, денсаулық жағдайына жіті мән бергеніміз абзал. Мектепке дейінгі дайындық кезеңінде әр бүлдіршіннің оқуға бейімділігін анықтап, оны үш топқа бөліп, жіктеп қарауға болады. Түзету - дамыту, арнайы мекеме, инклюзивті білім беру барысында әр бүлдіршіннің ең алдымен денсаулығы бойынша ақыл – ой дамуының деңгейін анықтап, оларға білім беру жағдайында төмендегідей топтарға бөліп қарастыруға болады.

• Бірінші топқа үй жағдайынды білім алатын балалар жатады. Яғни, бұрын еш жерде білім алмаған, балабақшаға бармаған, одан әрі мектепке барып оқуға да жағдайы келмейтін жандар;

• Екінші топты ақыл – ой кемістігінде ақау бар, бірақ жалпыға бірдей мекемеге баруға мүмкіндігі қарастырылған, қабылдау түйсігі анағұрлым қалыптасқан, бірақ қалыпты бүлдіршіндердің денсаулығынан әлдеқайда төмен, дегенмен білім алуға бейімі бар балалар құрайды;

• Үшінші топқа туа бітті кемістігі болғанымен, қабілет – қарымы жоғары, оқуға ынтасы бар, физикалық болмысы оқуға жол беретін балалар жатады.

Ақыл – ой кемістігі бар балаларда психологиялық – әлеуметтік дамудың өзіндік жолы қалыптасқан, демек олардың әрқайсысының психологиялық дайындығы жекелей түзіледі [2, 6].

Ақыл – ой дамуының деңгейі – білімдер мен біліктердің және оларды игеру кезінде қалыптасқан ақыл – ой әрекетінің жиынтығы, оларды ойлау процесінде белгілі бір көлемде жаңа білімдер мен біліктердің игерілуін қамтамасыз ету үшін

еркін қолдана білу. Нақты бар ақыл – ой дамуының – индивидттің танымдық және шығармашылық мүмкіндіктерінің күйі, ол туралы ақпарат не ұзақ уақыт психологиялық – педагогикалық бақылаулар арқылы, не арнаулы әдістемелермен диагностикалық сынаулар жүргізу арқылы алынуы мүмкін [3,16].

Денсаулығында кінәраты жоқ, қалыпты балалар 6 – 7 жас аралығында мектепке психологиялық тұрғыда дайын болады. Бұл олардың қоршаған ортаны өз бетімен тануға деген ұмтылысы арқылы көрініс таппақ. Дәл осы кезеңде бүлдіршіндердің өмірге деген көзқарасы, қызығушылықтары, бәрін білуге деген ұмтылысы ерекше дамып, кез – келген тың ақпаратты дереу қабылдауға бейім келеді. Ал, мүмкіндігі шектеулі балалар үшін қарапайым элементтерді қабылдау қиынға соғады. Олар өз қатарластарынан әлдеқайда кеш ойлап, түсіну үшін біраз күш жұмсауларына тура келеді. Сол себепті, олардың таным – түйсігін, ақыл – ойын дамыту барысында бірқатар әдіс – тәсілдерге мән беріп, арнайы жаттығулар, ойындап, мектепке дайындық барысын жан – жақты жүргізген абзал.

Бүгінгі таңда балаларды мектепке дайындау міндеті психологиялық ғылымды дамыту барысында маңызды орындардың бірін алады. Баланың жеке басын дамыту мәселелерін оңтайлы шешу, оқытудың тиімділігін арттыру, қолайлы кәсіби даму көбінесе балалардың мектепке дайындық деңгейін қаншалықты дұрыс ескеретіндігімен анықталады. Қазіргі психологияда, өкінішке орай, «дайындық» немесе "мектептегі жетілу" ұғымдарының бірыңғай және нақты анықтамасы жоқ [4,231].

Өкінішке орай, көп ата – ана ақыл – ой кемістігі бар балаларын мектепке бармас бұрын арнайы түзету мекемелеріне апара алмайды. Біріншіден, барлық жерде мұндай мекемлер қарасы жоқ болса, екіншіден ақылы негізде болуы мүмкін. Тегін білім алуға мекен – жай бойынша тасымалдау жағы қиындық тудырып, ата – ананы тығырыққа тіреуі мүмкін. Сол себепті, мүмкіндігі шектеулі бүлдіршіндер, білім алуға толықтай дайын болмай шығады.

Ақыл – ойы бұзылған барлық мектеп жасына дейінгі балалардың психологиялық дамуының жалпы белгілері - бұл инфантилизм, әлеуметтік процестерді үстірт түсіну [5].

Балалардың бойындағы бұл әрекетті оң бағытқа қарай бұру үшін, психологиялық көмектің маңызы зор. Бұған дейін тек үйде, отбасылық қарым – қатынаспен шектеліп жүрген жандардың әлеуметтік ортаға түсу барысы да айтарлықтай қиындық тудыратыны рас. Олардың бойында өздеріне деген сенімсіздік оты жылт етіп, жаңа ортаға сіңіп кетуге бойда қорқыныш болатыны жасырын емес. Осы орайда педагогикалық психология оларға барынша көмек көрсетіп, жағдайды бақылауда ұстауға, көмек көрсетуге, тұлғаның ерекшеліктерін ескеруге тырысады.

Педагогикалық психология – адамды оқыту мен тәрбиелеу барысында оның болмысының даму заңдылықтарын зерттейтін, танымдық қызметі мен қоғамдық қасиеттерін жүйелейтін психология саласы. Педагогикалық психология балалар психологиясымен, дифференциялдық психологиямен тығыз байланысты. Психологиялық – педагогикалық зерттеу нәтижелері білім беру әдістері мен мазмұнын құрастыру кезінде, оқу құралдарын жасауда, диагностика құралдары мен психикалық даму түзетімін тексеруде қолданылады [3,176].

Әрине, кез – келген мекеме өздерінің тәрбиеленушілерін, мектепке қабылдайтын бүлдіршіндерді алдын – ала біліп, олардың ата – аналарымен тиісті сұқбаттар жүргізіп, қажетті құжаттар тізімін ерте рәсімдеуді өтінеді. Дәл осы кезеңде қай бүлдіршінге психологиялық көмек қажет, арнайы көңіл бөлу керек, жүйелі жұмыстарды қалай жүргізген абзал деген сауалдар туындап, ерекше жаратылысы бар балаларға ерекше көңіл бөлу барысы орындалады. Айта кетейік, әр мекемеде мектеп психологы маманы қызмет етеді. Олардың басты мақсаты, білім алушыларға тиісті көмек көрсету.

Мектеп психологиясы – білім беру психологиясының бөлімі. Әдетте, мектеп психологы оқушыларға кеңес берумен айналысады, оқу жоспарын құруға және әлеуметтік эмоциялық және когнитивтік қиыншылықтарды бағамдау кезінде тестілеуге көмектеседі [3,143].

Мүмкіндігі шектеулі бүлдіршіндер ғана емес, кез – келген бала жаңа ортада жүрексініп, өзгерісті өздерінше қабылдайды. Егер бұл маңызды қадам, мектеп табалдырығын аттайтын сәт болса, тіпті қобалжу мен қорқыныш астарласып, бойды үрей билейтіні жасырын емес. Сол себепті, оқуға даярлықты қалыптастыру барысында психологиялық көмектің маңызы өте зор.

• Оқуға қабылданған бүлдіршіндер үшін ең алдымен ыңғайлы – эмоциялы орта қалыптастыру қажет;

• Ерекше зияткерлік, мінез – құлық және эмоциялы ерекшеліктері бар балаларға ерекше назар аудару керек;

• Белгілі бір күтімді қажет ететін бүлдіршіндерге эмоционалды, психологиялық қолдау көрсетудің маңызы зор;

• Ақыл – ой кемістігі, физикалық дамуы тежелген бүлдіршіндерге жіті мән беріп, олардың ата – аналарымен тығыз қарым – қатынас орнатқан абзал.

Мектепке психологиялық дайындық жүргізу барысында бірқатар маңызды компоненттерге мән бергеніміз дұрыс:

• Жеке дайындық. Яғни мектеп табалдырығын аттауға ниетті жандардың бойында білім алуға деген талпыныс пен іштей даярлық болуы тиіс. Жағымды эмоция мен көтеріңкі – көңіл күй бүлдіршіндердің оқуға дайындығын байқатады. Бала ерікті түрде оқуға құлшыныс танытуы керек. Мінез – құлықтағы эмоциялық тұрақтылық пен белсенді іс – әрекет оқуға психологиялық дайындықты байқатады.

• Зияткерлік дайындық. Яғни, құбылыстар, қоршаған орта, түрлі мәселелерге назар аударып, олардың маңыздылығын ажырата білетін, өзара байланысты табуға талпынысы бар, көрнекі – бейнелі ойлауды байқататын, сөйлеудің жеткілікті дәрежедегі деңгейі бар балалар;

• Әлеуметтік – психологиялық дайындық. Бұл адамдармен қарым – қатынас жасау, қатарластарымен тіл табыса білуді қалыптастыру, жаңа ортаға бой үйретуге көмектесу.

Мектепке оқуға даярлығын қалыптастыру барысында психологияның басты шарттары ақыл – ой кемшілігі бар балалардың ерекшеліктерін назарға алу. Барлық балалар секілді, мүмкіндігі шектеулі бүлдіршіндер де белгілі бір дәрежеде өзіндік даму деңгейін байқатады. Яғни, олардың кезең – кезеңмен дамуы жүзеге асырылады. Тек, қалыпты балалардан өзгеше. Олардың психикасы аса ауыр

кемшілігі болса да, өз дамуын тежелтпейді. Жүйке жүйесінің ауыр прогрессивті ауруларының өзінде уақыт өте келе ілгерілушіліктің бар екенін ғалымдар дәлелдеген. Кез – келген ауыр паталогияның өзі, психикалық дамуға кедергі келтірмейді.

Психоневроз (психо және грек. neuron - жүйке) жеке адамның ойлауындағы, сезіміндегі, мінез – құлқындағы қилы – қилы ауытқушылықтарды сипаттайтын психатрия мен диагностикалық психоталдаудың басты ұғымы [3,185] .

Денсаулығында қандай кінәрат болса да, олардың бойында білімге деген дайындық барысын қолдап, психологиялық көмек көрсету педагогиканың басты бағыттарының бірі. Әр бала бақытты болуға лайық! Білім алуға кез – келген бүлдіршіннің құқығы бар. Олай болса, өресі кең, ой терең шәкірттер тәрбиелеу үшін барынша ұтымды тәсілдерге сүйенгеніміз абзал. Дені сау ұрпағымыз көп болсын.

Әдебиеттер тізімі:

1. Шинтарь З. Л. Введение в школьную жизнь: Учеб.-метод. пособие / З.Л. Шинтарь. - Ш62 Гродно: ГрГУ,2002. - 119 с. 2002.

2. Выготский Л. С. Проблема обучения и умственное развитие в школьном возрасте. Педагогическая психология. – М., 1991. -c.383-389.

3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі «Педагогика және психология». – Алматы, «Мектеп», 2002, 257 бет.

4. Кравцов Г.Г., Кравцова Е.Е. Шестилетний ребенок. Психологическая готовность к школе.- М, Знание, 1987г

5. Чудова А.В. Готовность детей с интеллектуальными нарушениями к школьному обучению. - [Электронный ресурс] - https: // cyberleninka.ru/article/n/ gotovnost-detey-s-narusheniem-intellekta-k-shkolnomu- obucheniyu/viewer (дата обращения: 12.10.2020)

ЖАРАТЫЛЫСТАНУ САБАҚТАРЫНДА СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ АРҚЫЛЫ ЗЕРТТЕУШІЛІК

ІС-ӘРЕКЕТІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ

М.К. Жазыкова- п.ғ.к.,доцент

К.Х. Коныршиева - 7М01301- Бастауышты оқыту педагогикасы мен

әдістемесі ББ 1-курс магистранты Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Hairullievnakh@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бұл мақалада бастауыш cынып оқушыларын сыни тұрғыдан ойлау технологиясы арқылы зерттеушілік іс-әрекетке үйретудің тиімділігі бандалған. Кіші мектеп жасында балалардың танып-білуге деген қызығушылығы ерекше белсенді болады. Бастауыш буында зерттеу жұмыстары әр пән бойынша жүргізіледі. Қалыптасқан зерттеу дағдылары, олардың функционалдық сауаттылығын арттырып, өз қажетіне жарайтындығы дәлелденген. Ұстаздың ізденісі шәкірттердің барлық қабілетін аша алатынына, белсенділіктерін көрсетуге мүмкіндік беретіні, ақпараттың ең танымын, құндылықтарын табуға үйретуге болатынына және зерттеу дағдыларының алғышарттарына тоқталады.

Түйінді сөздер: зерттеу дағдылары, жаратылыстану, сыни тұрғысынан ойлау, зерттеулер, талдау, қызығушылық, бастауыш сынып, функционалдық сауаттылық Аннотация: В данной статье рассматривается эффективность обучения младших школьников исследовательской деятельности через технологии критического мышления. В младшем школьном возрасте интерес детей к познанию становится особенно активным. Исследовательская работа в начальном звене проводится по каждому предмету. Доказано, что сформированные исследовательские навыки повышают их функциональную грамотность и пригодны для применения в повседневной жизний. Учитель в своей работе указал на условия формирования исследовательских навыков, на то, что он может показать все возможности, активность ученика, научить его находить наиболее ключевые основы, ценность предоставленного материала путем правильного

применения знаний и умени.

Ключевые слова: исследовательские способности, естественные науки, перспективное мышление, исследование, анализ, любознательность, начальная школа, функциональная грамотность.

Annotation: Нis article examines the effectiveness of teaching younger schoolchildren research activities through critical thinking technologies. At primary school age, children's interest in cognition becomes especially active. Research work in the initial level is carried out in each subject. It is proved that the formed research skills increase their functional literacy and are suitable for their own needs. The teacher in his work pointed out the conditions for the formation of research skills, that he can show all the possibilities, the activity of the student, teach him to find the most key foundations, the value of the material provided by the correct application of knowledge and skills

Keywords: research abilities, natural sciences, perspective thinking, research, analysis, curiosity, elementary school, functional literacy

Қазіргі қоғамның өзгеруі өміріндегі жағдайларға тез бейімделе алатын, мәселенің шешімін табуға шығармашылықпен қарайтын, тәуелсіз адамдарға деген қажеттілік артып келеді. Бүгінгі шәкірттеріміздің өзі рухани және әлеуметтік дамудың белсендісі болуы керек. Бұлар мектепте, мектептен кейінгі білім ордаларында және өмір бойы жаңа білім мен дағдыларды игеру процесінде тәуелсіздікті талап етеді. Заманауи білім берудің негізгі міндеттерінің бірі білім алушылардың зерттеушілік ізденіске қажетті жалпы біліктері мен дағдыларын дамыту болып табылады. Педагогика және психология ғылымы саласындағы жүргізіліп келе жатқан зерттеулер әр адамның шығармашылық және стандартты емес ойлау қабілетін дамытатынын, және жеке әлеуетін белсендіретін зерттеу қызметі екенін дәлелдеп берді. Адамның ақыл-ойы, интеллекттің қарқынды дамуы тұлғаның қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде жүретіні анық.

Кіші мектеп жасындағы оқушылардың ғылыми-зерттеуге, оның ізденісіне деген қажеттілігі мен қызығушылығы биологиялық тұрғыдан туындайтыны

барлығымызға мәлім .Өмірге келген әр дені сау бала немесе шәкірт зерттеуші болуы бек мүмкін. Әртүрлі тәжірибе жасауға қызығу, байқау, әр түрлі денені зерттеуге ұмтылыс , мына ғалам туралы өз бетінше іздену балалардың мінез- құлқынан байқалуы маңызды деп есептеледі. Зерттеу белсенділігінің үнемі көрініс табуы – оқушының табиғи, қалыпты жағдайы. Оның қоршаған орта туралы білгісі келеді, оны игеруге өз деңгейінде дайын. Баланың осы құлшынысы мен білімге ұмтылысы арқылы ,зерттеу дағдысы қалыптасады. Баланың бұл қызығушылығын әрі қарай дамыту әр пәнді оқыту барысында да жүзеге асырыла береді. Жаңартылған білім беру стандарттарын жүзеге асыру жағдайында да өзекті болып табылады.

Зерттеу жұмысы бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін дамыту мен қатар, ынтасын да арттыратын тиімді әдіс болып табылады .Осы тұрғыдан алғанда сыни тұрғыдан ойлау технологиясын қолдана отырып жұмыстану жақсы нәтижелі болатыны хақ. Жұмыс алдында класикалық әдебиеттеге шолу жасалады, Семенова Н.Н., А.И.Савенков, Н.Я.Долгушинаның зерттеулерінде бастауыш сыныпта оқушы танымын дамытудың теориялық тәсілдері мен зерттеу әдісін қолдану кенінен қарастырылған. Бұл педагогикалық технологиялардың қолдану аясына тікелей байланысты. [1]

Белгілі ғалым В.В. Монахов «Педагогикалық технологиялар дегеніміз – оқыту үрдісін жобалау, ұйымдастыру мен жүргізудің ойластырылған моделі» деп көрсетсе, «Оқу үрдісін жүзеге асырудың мазмұндық техникасы» деген анықтамасын В.П.Беспалько ұсынған. [2]

Педагогика негізін салушы ғалымдар К.Д, Ушинский, Н.Г.Чернышевксий, Д,Писарев зерттеу мәселесіне ерекше көңіл аударған.

Сыни тұрғыдан ойлау- біздің мемлекетіміз үшін білім беру аясын кеңейту мен жетілдіріп беруде маңызы зор педагогикалық тұжырымдама болып табылатыны белгілі.

"Сыни ойлауды дамыту" технологиясы негізін американдық педагогтер Джинни Стил, Кертис Мередит, Чарльз Темпл және Скотт Уолтер қалаған. Сыни тұрғыдан ойлаудың негізгі мақсаты -оқушыларды құр оқытып қана қоймай, алған білімдерін өмірге де, шешім қабылдар маңызды сәттерде де қажеттеріне жарата алуды көздейді.

Сыни тұрғыдан ойлау арқылы балалар қарама-қарсы пікірге ұмтылуды, маңызды шешімдер қабылдауды, біздің ойлауымыз бен іс-әрекетімізге жаңа немесе өзгертілген тәсілдерді енгізуге және көпшілік әлеуметтік әрекеттерге және өзгелердің сыни ойларына дайын болуды білдіреді.

Белгілі психолог ғалым Дайана Халперн еңбегінде «Сыни тұрғыдан ойлау-бұл ең алдымен шығармашылық ойлау» деген анықтама береді. [3]

Сыни ойлаудың табиғаты оның дамуы тұрғысынан ашылады және оны қалыптастырудың тиімді әдістері ұсынылады.Бұл тәсілдер дамытушылық оқыту идеяларымен үндеседі, мұнда ең алдымен "ойлауға үйрету", оның ішінде "мағынасы туралы ойлау", "ойлау туралы ойлау"қажет деп көрсетілген.

Бұл технологияны қолдану әр сабақта да негізі үш қағидат арқылы:

«Ой шақыру» (қызығушылықты ояту)

«Мағынаны тану» (Ұғыну )

Рефлексия (ой толғаныс) жүзеге асады.

Рефлексия осы үш кезеңінің базалық моделі болып табылады, ол балаларға оқу мақсаттарын өз беттерінше анықтауына, қажетті мәліметтермен нәтижелі жұмыс істеуге және өз білгендері туралы ойлауға көмектеседі. Технологияның болуы алдымен оқушыны қызықтыруға (ондағы зерттеу, шығармашылық белсенділікті оятуға), содан кейін оған материалды түсінуге жағдай жасауға және соңында алған білімдерін жалпылауға көмектесетін әртүрлі әдістердің жиынтығын қамтиды. Барлық сабақтар үш кезеңнің құрылымында жүзеге асады. Ой шақыру кезеңінің мақсаты (evocation) зерттелетін тақырып пен қызығушылықты ояту, осы тақырып бойынша бұрыннан бар білімді, болжамдарды, қауымдастықтарды ортаға салу, еске түсіру. Мағынаны тану -түсіну — іске асыру кезеңі (realization)

• ақпаратпен (мәтін, бейнефильм, мұғалімнің дәрісі және т.б.) тікелей жұмыстану. Бұл кезең барысында тақырыпқа деген қызығушылықты сақтауды, ақпаратты қабылдаудың белсенді әдістерін, "жаңа" білімді "ескіге" сәйкестендіруді, "не болды" Мен "не болды"салыстыруды қамтиды. Үшінші кезең-рефлексия кезеңінде талдау, ақпаратты шығармашылық тұрғыдан қайта қарастыру дағдыларын қарастырады. "Сыни ойлауды дамыту" технологиясы бүгінгі күні жеке тұлғаның зияткерлік қызметі тиімділігін арттыру, жүйелі ойлауын дамыту құралы ретінде әрекет етеді, бұл жаратылыстану ғылымын оқыту үдерісінде мұғалімнің алдына қойылған негізгі міндеттердің бірі.

Бастауыш буында «Жаратылыстану» пәнін оқыту бағдарламасының мақсаты дүниежүзінің қазіргі қоғамға жаратылыстану ғылым тұрғысынан бейнесі туралы негізгі білімді меңгерту, оқушылардың зерттеу дағдылары мен біліктерін дамыту қарастырылған.

Оқу пәнінің бағдарламасы келесі міндеттерге жетуге бағытталады:

1. коммуникативтік дағдылары мен ойлау, зерттеу, біліктерінің негізін қалыптастыру;

2. ақпараттық технологияның дамуына тікелей ықпал еткен жаратылыстану ғылымының қол жеткен жетістіктері, идеялары туралы таныстыру;

3. шығармашылық, зияткерлік белсенділіктерімен қатар сыни тұрғыдан ойлау арқылы қарапайым зерттеулер мен құбылыстарға талдау жасау арқылы, жаратылыстану ғылымының ақпаратын қабылдай отырып, білім-біліктерін қолдана білуді игерту;

4. Бізді қоршаған орта мен ғаламның құбылыстарын түсіндіру барысында әртүрлі дерек көздерінен алынған мәліметтерді жаратылыстану – ғылымдық тұрғысынан түсіндіру;

5. аталған пән ғылымының жетістіктерін дамыған өркениетпен ұштастыра отырып, өмір қажеттілігіне жаратуға деген сенімділікке тәрбиелеу;

6. жетілген заманауи технологияларды қажетімізге сауатты жарата отырып, қоршаған орта мен денсаулықты қорғау мақсатында осы ғылымдар бойынша білімдерін қолдана алуға дағдыландыру т.б;

Оқушының жеке тұлғалық қасиеттерін кең ауқымды дағдылар арқылы дамыта оқыту,басты құндылықтарды бойына дарыту көзделген. [4]

Жаратылыстануды оқыту (science) балалардың білгісі келген сұрақтарына және табиғи қызығушылығына негізделген болуы керек. Балалардың көбі зерттеу жүргізгенді және ғалым сияқты жұмыс істеуді ұнатады. Кішкентай балалар нағыз ғалымдарша әрекет етуге еліктейді, мысалы, олар өзіне ненің белгілі екенін, ненің әлі де анықтауды талап ететінінін және өзін қызықтырған нәрсені қалай зерттеуге болатынын жақсы біледі. Жаратылыстану пәндерін оқыту бағдарламасы мұғалімдердің жұмысты барлық бағыттар бойынша ғылыми тұрғыдан интеграциялауы қажет екенін баса көрсетеді. Тәжірибе элементтері жаратылыстануды оқытудың негізі болып саналады және оқытудың конструктивисті әдіснамасын басшылыққа алады. [5 ]

Аталмыш пәнді оқыту барысында оқушылардың зерттеу жұмыстарына деген қызығушылығын, танымын арттыруға мол мүмкіндік беріледі. Ол үшін әр баланың қызығушылығын оята алу маңызды.

Қызығу - жан- жақты қарастыруға болатын күрделі ұғым.

Қызығу –адамның зейіні, көңіл –күйі мен іс-әрекеті бағытталған әр түрлі құбылыстар, нәрселер мен іс-әрекеттердің қамтылуы.

Танымдық қызығу - алғырлық пен тұрақтылық, білімге деген құштарлық секілді бөліктерден құралған, белгілі бір нәрсеге зейін қоюынан туындаған эмоцияны іс-әрекет арқылы жүзеге асыратын жеке тұлғаға ғана тән ерекшелігі деп көрсете аламыз.

Танымдық қызығу сатысының моделі

әлсіз

тұрақты

күшті

2

әлсіз

орташа

күшті

Бағдарлау әрекеті

МОТИВ

қызығу

Әуестену

Биологиялық (адамға және жануарларға тән)

НАҒЫЗ ҚЫЗЫҒУ

әлеуметтік немесе рухани (тек адамға ғана тән)

ҚАЖЕТТІ

ТҮР

Іштей сезім

оятқыш себеп

Білуге құмарлық

СТИМУЛ (сырттай тітіркендіргіш

2. сурет ₃

Осы зерттеу саласына өзіндік үлесін қосып жүрген жетекші оқытушы А.В.Леонтович оқушылардың шығармашылық және зерттеу жұмыстарын 4 кезеңге жіктеді. [6]

1. проблемалық – реферативтік - әр түрлі деректер мен бірнеше әдеби анықтамалар салыстыру және түсіндіру мен талдауға арналған ,сол арқылы мәселені шешу жолдарын болжайтын шығармашылық тапсырмалар,

2. эскперименттік – белгілі бір нәтижеге сүйене отырып, ғылымда шығармашылық сипаттама жасалған жұмыстар. Бас кезіндегі жағдайдың өзгеруінен туындаған нәтиженің ерекшеліктерін өз бетінше түсіндіруді болжау;

3. натуралистік – кез келген бір өзгеріс бақылауға алынып, шығармашылықпен сапалы сипаттауға негізделген жұмыстар;

4. зерттеушілік – адамның шығармашылығынан, жеке бір ой идеясынан туындауы мүмкін жоба. Бұл жұмысты ұйымдастыру балаларға қажет білім-білік дағдыларын (жалпы жоспарын құру, ұйымдастыру, өзектілігін анықтау, іс – әрекетке сай алгоритм құру, деректерді шоғырландыру, іздеп табу, өңдеу, іріктеу, ғылыми тұрғыдан дәлелдеу,қорытып, тұжырымдама жасау) дамытады.

Осы жөнінде педагог, зерттеуші ғалым О.В.Муромецева ««Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің оқушылардың зерттеу белсенділігін ұйымдастырудың жолдары» атты еңбегінде жан-жақты мағлұмат берген. [7].

Айтылғандар Е.Х. Майхнердің эксперименттік зерттеулері көрсеткендей, инновациялық оқыту әдістері білім алушылардың белсенділігін арттырады.Адам оқу арқылы 10% -ын, ал естіген кезде 20%-ын, көзбен көруде 30%-ды, ал өз

тәжірибелері арқылы, яғни сол іс-әрекетті өздері орындау барысында 90% -ды игеретінінін атап көрсетеді. [8]

Ал, өзіміздің білім саласында елеулі үлес қосқан педагог Н.Т.Сартаева

«Аталмыш педагогикалық шарттар орын алған жағдайда ғана оқушылардың зерттеушілік іс-әрекетін қалыптастыру үдерісін табысты жүзеге асыруға болады»,

• деп тұжырымдайды [9].

Мұғалім балаларға өз идеяларын жүзеге асыруға мүмкіндік бере отырып, олардың тәжірибесіне кері байланыс орнату, арқылы бойларында зерттеушілік дағдылар мен балама көзқарастарды қалыптастырады. Жаратылыстануды оқыту ізденіспен жүргізілген жағдайда, оқушылардың өз өмір тәжірибесіне зерттеу жүргізуге ықпалы ауады.

Қорыта келе, «Ізденген жетер мұратқа...» дегендей, ұстаздық қызмет жай сабақ берумен ғана шектелмей, әр баланың қырын ашу, дарынын даралау, таным белсенділіктерін дамыту, бағыт – бағдар беру өз бетімен жұмыс істеуге үйрету. Мектеп жасындағы оқушылардың қалыптасқан дамуы, зерттеу дағдылары балалардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруымен қатар, өз өмірлерінің барлық кезеңдерінде қызмет етеді. Қоғам дамуының иегері келер ұрпақты ізденушілікке үйретіп, ғылымға бағыттау, педагогтердің басты ұстанымына айналуы тиіс.

Әдебиеттер тізімі:

2. ТашеноваА. Сын тұрғысынан ойлауды оқу мен жазу арқылы дамыту //Білім- Образование .-2006. -№2.15-18 б.

3. Журнал "Творческая педагогика" Методологические основы теории педагогических технологий В. М. Монахов, - С.47-50 б.

4. Д.Халперн Психология критического мышления //2010

5. Әдістемелік нұсқау хат 2021 2022 оқу жылы

6. Рассел Григг. Бастауыш мектеп мұғалімі//-2020 – 257-258.

7. Леонтович А.В. В чѐм отличие исследовательской деятельности от других видов творческой деятельности // Начальная школа плюс До и После – 2009 3.

8. Муромцева О.В. Подготовка учителя начальных классов к организации учебноисследовательской деятельности младших школьников//Современные науки и образования. – 2018. – № 4 4.

9. Оценка качества образования учащихся при реализации компетент-ностного подхода [Текст]: материалы район. семинара, дек. 2008 г., Екатеринбург, Россия / Муниципал. образоват. учреждение сред. общеобра-

10. Сартаева Н.Т. Бастауыш мектепте зерттеушілік іс-әрекеттің жүргізілуі // Молодой ученый. — 2016. — №5.2. — С. 53-56.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЛАУЫН ДАМЫТУДАҒЫ СӨЙЛЕУ ЖӘНЕ ТІЛДІҢ МАҢЫЗЫ

Ж. Ж. Қартбаева - п.ғ.к., доцент С. Т. Тлеумбетова - Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ

1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Sagynysh9908@gmail.com Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлауын дамытудың теориялық негіздері талқыланады; тұжырымдаманың негізі - логикалық ойлау; баланың сөйлеу мәніндегі сөйлеу мәніне және сезімтал кезеңіне назар аудару; мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлауының даму кезең кезеңмен көрсетілген.

Түйінді сөздер: сөздік – логикалық ойлау, ойлауды дамыту, операциялар, сөйлеу, ішкі сөйлеу.

Аннотация: В статье рассматриваются теоретические основы процесса развития логического мышления у детей дошкольного возраста; раскрыто понятие

• логическое мышление; акцентируется внимание на значении речи и сенситивного периода в ходе мыслительного процесса ребёнком; выделены стадии и этапы развития логического мышления у детей дошкольного возраста.

Ключевые слова: словесно - логическое мышление, развитие мышления, операции, речь, внутренняя речь.

Annotation: The article discusses the theoretical foundations of the development of logical thinking in preschool children; the concept is revealed - logical thinking; attention is focused on the meaning of speech and the sensitive period in the course of the child's thought process; the stages and stages of development of logical thinking in preschool children are highlighted.

Keywords: verbal - logical thinking, development of thinking, operations, speech, inner speech.

Психологиялық - педагогикалық әдебиеттерде ойлаудың барлық балалық шақта дамып, жетілетіні дәлелденген. Бала өмірінің алғашқы жылдарында ойлау мәдениетінің бастапқы деңгейлері қалыптасуы керек, бұл сөйлеуді меңгерумен, ой-өрісін кеңейтумен, жүруді меңгерумен, қимылдарды жетілдірумен байланысты. Бала сөйлеуді игере бастаған кезде оның ақыл-ой әрекетінде елеулі өзгерістер пайда болады. Қарым-қатынастың арқасында бала шындықты бейнелеудің жоғары дәрежесіне көшеді. Қарым-қатынас және онымен бірге ойлау дамудың жаңа деңгейіне шығады. Одан әрі оқыту және тәрбиелеу процесінде балаларда ойлаудың әр түрлі түрлері қалыптасады.

Ойлау - бұл ерекше дәл, терең, толық жалпы және жанама түрде шыңдықты бейнелеуге, негізінен біздің түйсінуіміз бен қабылдауымызға мүмкін болмайтын заттар мен құбылыстардың арасындағы мәнді байланыстар мен қатынастарды

бейнелеуге бағытталған сананың қызметі,ал логикалық ойлау дегеніміз - сөзбен жұмыс жасау және пайымдау логикасын түсіну [1]. Логикалық ойлауға көшу шартты ішкі позицияның пайда болуымен анықталады. Балалардың логикалық ойлауын дамыту кем дегенде екі кезеңде жүреді. Бірінші кезеңде бала заттар мен іс-әрекеттерге байланысты сөздердің мағынасын игереді, оларды есептер шығаруда қолдануды үйренеді. Ал екінші кезеңде ол қатынастарды білдіретін ұғымдар жүйесін үйреніп, пайымдау логикасының ережелерін бойына сіңіреді [2]. Пиаже өзінің зерттеу жұмыстарында даму процесінде балалардың ойлауы келесі төрт кезеңнен өтеді деген қорытындыға келді:

1. Сенсомоторлық интеллект кезеңі. Бұл балада тек ойлаудың қарапайым

• визуалды және тиімді формасының болуымен сипатталады.

2. Операцияға дейінгі ойлау кезеңі. Ол балалардың нақты материалдық объектілермен ғана емес, сонымен қатар олардың бейнелерімен проблемаларды шеше отырып, әрекет ету қабілетімен сипатталады.

3. Нақты операциялардың кезеңі. Бұл кезеңде балалар белгілі бір материалдық объектілермен және олардың бейнелерімен операцияларды меңгеріп алады, және олар тиісті объектілермен операцияларды практикалық тұрғыдан да, олардың санасында да орындай алады, ал операциялардың өзі қайтымды болады. Осы жастағы балалар (7-8-ден 11-12 жасқа дейін) Пиаже құбылыстары сияқты логикалық қателіктерді жібермейді, бірақ әлі де абстрактілі ұғымдармен ақыл-ой операцияларын жасай алмайды.

4. Ресми операциялардың кезеңі. Бұл кезең балалардың толыққанды, қайтымды психикалық әрекеттерді және ұғымдармен және басқа абстрактілі объектілермен операцияларды орындай алуымен ерекшеленеді. Сәйкес жастағы балалар (11-12 жастан 14-15 жасқа дейін, бірақ Пиаже бойынша) логикаға ие, ақылға қонымды, ал олардың ақыл-ой әрекеттері қайтымды ғана емес, құрылымдық тұтастыққа біріктірілген. Бұл кезеңде вербальды-логикалық ойлау да толық дамыған.

Адам ойлауы сөйлеумен бөлінбейтін байланыста. Ой тілден тыс, сөйлеуден тыс пайда болуы, өмір сүруі мүмкін емес. Біз сөзбен ойлаймыз, оларды дауыстап немесе іштей сөйлеміз, демек, ойлау сөйлеу түрінде іске асады. Сөйлеудің пайда болуымен ғана сол немесе басқа қасиеттерді қаылданатын объектіден алшақтатуға, оны түзетуге, оның идеясын немесе тұжырымдамасын арнайы қабатта бекітуге болады. Ой сөз арқылы қажетті заттық қабықты алады, онда ол тек басқа адамдар үшін және біз үшін тікелей қызметке айналады. Адамның ойлауы, қандай формада болса да, тілсіз мүмкін емес. Кез-келген ой сөйлеумен ажырамас байланыста туындайды және дамиды. Осы немесе басқа ой неғұрлым тереңірек және мұқият ойластырылған болса, соғұрлым ол айқын әрі анық болады.Сонымен, сөзде, ойдың қалыптасуында дискурсивті үшін ең маңызды қажетті алғышарттар бар, яғни, оларды пайымдау, логикалық бөліну және саналы ойлау. Сөздегі тұжырымдау мен біріктірудің арқасында ой жоғалып кетпейді. Ол ауызша немесе тіпті жазбаша сөйлеу тұжырымдамасында берік бекітілген. Сондықтан, егер қажет болса, осы ойға қайта оралып, одан да тереңірек ойлануға, оны тексеруге және оны басқа ойлармен байланыстыруға мүмкіндік бар [3]. Сөйлеу процесінде ойларды тұжырымдау - оларды қалыптастырудың маңызды шарты. Мәселені шешкен кезде

адам дауыстап емес, өзімен сөйлескендей, өзімен-өзі сөйлеседі. Бұл үдерісте ішкі сөйлеу деп аталатын рөл маңызды рөл атқара алады [4].

Сонымен, адамның ойлауы тілмен, сөйлеумен тығыз байланысты. Ойлаудың сөйлеусіз немесе тілсіз дамуы бірталай. Мектеп жасына дейінгі баланың логикалық ойлауын дамытуды сөйлеу қызметінсіз елестете алмаймыз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Көбекова Ж.С. Психология негіздері: оқу – құралы. Қарағанды: ЖК «АҚНҰР баспасы», 2013 – 190 б.

2. Гуткина, Н.И. Лидия Ильинична Божовичтің ғылыми мектебі: тарих және қазіргі заман [аударма мәтін] / Гуткина Н.И. // Мәдени-тарихи психология. – 2018.-148 б.

3. Психология: Адамзат ақыл –ойының қазынасы. 10 томдық.1-том. Л.С.Выготский. Мәдени – тарихи тұжырымдама/ Жетекшісі- акад. Ә.Н.Нысанбаев.- Алматы: “Таймас” баспа үйі, 2005- 464 б.

4. Бурмистрова Е.В. Дидактикалық ойындар/ Логикалық зерттеулер арқылы ересек мектеп жасындағы балалардың логикалық ойлауын дамыту.-2019.-236 б.

ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ МАТИВТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ

Ж. М. Ергарина-магистр, аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ergarina1987@mail.ru А. С. Мухамбетжан – Психология ББ 2-курс студенті Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Aitolqyn0406@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Бұл мақалада жасөспірімдердің мінез-құлықтарын қалыптастыруы жайлы жазылған. Мінездің жасалуына және мативтерінің қалыптастыруның жoлдарына cипаттама бeргeн.

Түйінді сөздер: жасөспірім, мінез-құлық, қарым-қатынас, сезім.

Аннотация: В этой статье обсуждается, как подростки развивают свое поведение. Описывает формирование характера и способы формирования мотивов.

Ключевые слова: подростковый возраст, поведение, чувства.

Annotation: This article discusses how teens develop their behavior. Describes the formation of character and ways of formation of motives.

Keywords: adolescence, behavior, feelings.

Қазіргі кездегі жасөспірімдердің мінез-құлық ерекшіліктері мен іс- әрекеттеріне алаңдау жоғарылады. Құқықтық мемлекетке қадам басқан шақта қоғамға саналы адам қалыптастыру мемлекеттеріміздің басты міндеттерінің бірі

болатын болса, ол міндетті іске асыруға басты мақсат жасөспірімді жаңа рух та, жаңа көзқараста тәрбиелеуден айқын көрінеді. Жасөспірім кезең — балалалық шақтан ересектікке өткір өтетін, үнемі қиын дағдарыстық қақтығыстармен сипатталатын күрделі кезеңі. Жасөспірімдердің мінез-құлқындағы тұрақсызыдық деңгейінің жоғарылауы, отбасындағы қарым-қатынастың шектелуімен, стресстерімен сипатталады. Мұндай балалардан ашық агрессия сирек пайда болады. Жалпы мінез дегеніміз не? Ол бір адамның барлық ісін басқа адамдардың істерінен айыратын сипаттар. Яғни, адамның ойының немесе ішкі сезімдерінің сипаты мінез ұғымына кірмейді. Ойы бір дәрежеде яғни сезімдері бір қалыпты адамдардың мінезі әр түрлі болуға мүмкін. Мейлі жауыз болсын, мейірімді жан, құлықты немесе құлықсыз адамдар мінездес болуы мүмкін. Сондықтан мінез ақылға немесе сезімге байлаулы нәрсе емес, қайратқа байлаулы мінездің жасалуы. [1]

Адамға деген құрмет сезімін тәрбиелей отырып, баланың өзіне деген құрмет туралы да ұмытпағаны абзал. Балалардың бойында берік адамгершілік негіздерін дамытып, оларды жаман ықпалдардан сақтай білсе- ата-аналардың нағыз бақыты осы. Баламен шын сөйлескенде, арада достық барда ғана өтімді болады. Достық баланың жеке басына деген құрмет, шыншылдық мұның бәрі ең жас кезден бастап ойдағыдай тәрбиелеу үшін қажет. Ата-аналар балаларын тәрбиелей отырып, бала тәрбиелеуде қоғам мен мемлекет алдында жауапты екенін, болашақ азаматтарын тәрбиелеп отырғандарын естен шығармауы тиіс. Жасөспірімдерде мінез-құлық мәдениетін қалыптасттыру мәселесіне аса көңіл қойып, онда мұғалім мен ата- атаның бірлескен еңбегі мінез-құлық дағдыларының дамуына әсер еткендігі жайында баса айтқан ғалымдар: Л.Керімов, Б.Айтмамбетова, А.Бейсенбаева, Р.Нұргалиева, С.Ұзақбаева, Ж.Қоянбаев, Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, Н.Д.Хмель т.б. болды.

Адамгершілік тәрбиесінің ең көп тараған формасы – этикалық әңгіме, пікірталас, дискуссия, кездесудер, оқырман конференциялары т.б. этикалық әңгімелерді адамгершіліктің кез-келген қағидасы бойынша жүргізуге болады. Жасөспірімдерді жақсы мінез-құлыққа, адамгершілікке тәрбиелеу ісі, сыпайы ісі, жақсы әдеттері, қолдай отырып, оған қарама-қарсы жаман әдет, жат мінездерді әшкерелеу арқылы жүзеге асырылуы қажет.

Адамгершілік тәрбиесінің құрамдас бөліктерінің бірі – мінез-құлық мәдениеті болғандықтан, жасөспірімдерден адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда, осы мәселеге көңіл бөлінеді. Қазіргі қоғамдары мінез-құлық мәдениетіне тәрбиелеудің әлеуметтік негіздері өткен ғасырдағы негіздерден принципті түрде өзгеше және олар адамның тілектестік, қайырымдылық, сезімталдық, әділеттік, жолдастық және ұжымшылдық сияқты адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға сүйенеді. [2]

Мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеумен жүргізілетін жұмыстардың мазмұны мен дөйектілігін ескере отырып, жүйелі жоспарлы түрде шұғылдану қажет. Мектеп оқушыларын адамгершілік мінез-құлыққа үйретуді оқта-текте қолға алу тұрақты нәтижелер бермейді.

Оқушылардың мәдени мінез-құлық дағдылары мен әдеттерін қалыптастыру және мінез-құлықтың адамгершілік нормалары мен ережелері туралы білімдерді

игеру біртұтас процесс. Бұл жұмысқа жекелеген энтузиаст-мұғалімдерді ғана емес, бүкіл педагогикалық ұжымды жұмылдыру қажет. Жекелеген энтузиаст- мұғалімдердің бірлі-жарым әрекеттері көзге түсерлік нәтиже бермейді. Бұл түсінікті де, өйткені, олардың оқушылары мұндай ережелерді орындамайтын басқа балалармен қарым-қатынас жасайды, ал олардың арасында сыпайылық, турашылдықтың қажеті де жоқ деген пікірлер жиі кездеседі. Балалардың мектептегі мінез-құлқына қандай талаптар қойылатынын ата-аналардың білгені және осы бағытта үйде отбасында жұмыс жүргізгені жөн. Жас ұрпақтың елінің азаматы болып, тұлға болып қалыптасуының түп тамыры тәрбиеден басталады. Еліміздің болашағы әрине, ол келешек ұрпақ екені сөзсіз. Ендеше бүгінгі таңда жас ұрпаққа дұрыс тәлім-тәрбие беру негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Сонымен қатар, тұлғаның қазақстандық қоғам өмірінің жалпы адамзаттық құндылықтарымен, нормаларымен және дәстүрлерімен келісілген рухани- адамгершілік және этикалық ұстанымдарын, моральдық қасиеттерін және көзқарастарын қалыптастыру маңызды.

Қазіргі кезде отбасының жасөспірім дамуына, тәрбиесіне, оның әлеуметтенуіне тигізетін әсері мол. Олар мыналар:

• жасөспірімнің эмоциялық бейімделуі және дене бітімінің дамуына;

• психикалық жүйке қызметінің дұрысқалыптасуы, мысалы, түйсіну, сезіну, қабыл алу, көңіл бөлу, ой-санасы, ақыл-парасатының дамуына;

• зергерлік дамуына, ақыл-ойының қызметін пайдалануға дағдыландыру;

• әлеуметтікнормаларды меңгеруіне;

• құндылық бағдарының қалыптасуына;

Демек, отбасының балаға тигізетін ықпалы – отбасы құрамы, білім деңгейі, әлеуметтік мәртебесі, материалдық шарттары, өмір сүру салты, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасымен анықталады. [3]

Отбасы тәрбиесі жасөспірімдерді әлеуметтендіру үрдісінде ең маңызды орынға ие. Өйткені барлығы отбасынан басталады. Әр отбасының тәрбиелеу мақсаты, мазмұны, түрлері мен әдістері отбасы мүшелерінің өзара қарым- қатынасынан, өздерін ұйымдастыра білуінен, сый құрмет, әдет-ғұрып басқару салтынан байқалады.

Әдeбиeттeр тізімі:

1. Педагогика. Мағжан Жумабаев 1993 ж.

2. Балалар құқығы туралы Конвенция, 1995.

3. Айғабылов Н. Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары. – Алматы, 1972.

ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ж. М. Ергарина- магистр, аға оқытушы Ж.Н. Кереймағанбетова- магистр, аға оқытушы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ergarina1987@mail.ru А. А. Барақат-Психология ББ, 2-курс студенті Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

arai.barakatova@inbox.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Бұл мақалада жасөспірім кезеніңде орын алатын мінез- құлықтардың психологиялық ерекшелігі жазылған. Сонымен қатар осы шақтағы бала бойында болатын ауытқулар мен оларды түзету жұмыстарымен қалай айналысу керек екеніне тоқталамыз.

Түйінді сөздер: Әлеуметтік, психология, жасөспірімдік, қарым-қатынас, мінез-құлық, іс-әрекет, темперамент, физиологиялық, сезім.

Аннотация: В этой статье изложена психологическая специфика поведения, которое происходит в подростковом возрасте. Также остановимся на тех отклонениях, которые происходят у ребенка в этом возрасте, и на том, как нужно заниматься их коррекционной работой.

Ключевые слова: Социальная, психологическая, подростковая, коммуникативная, поведенческая, деятельностная, темпераментная, физиологическая, чувственная.

Annotation: This article outlines the psychological specificity of behavior that occurs in adolescence. We will also dwell on those deviations that occur in a child at this age, and on how to deal with their corrective work.

Keywords: Social, psychology, adolescence, communication, behavior, action, temperament, physiological, emotional.

Жасөспірімдік кезең - бұл жаңа өмір кезеңі оның барысында бала біртіндеп ерексек адамға ауыса бастайды. Ол төменгі және жоғарғы деп екі шекараға бөлінеді. Төменгі кезен 10-11 жас аралығын қамтыса ал жоғарғы кезен 15-16 жас аралығында орналасады. Көп жағдайда бұл шақ бала өмірінің күрделі және қайшылықты кезеңі ретінде сипатталады. Әсіресе мінез-құлықтың, іс-әрекеттің күрт өзгеруі қалыптасады. Оның барлығы ата-ана мен ұстаздардың, қамқоршының көзіне бірден байқалады. Ересектерге бұл кезенде бала іс-әрекетің түсіну қиынға соғып жатады. Л.С.Выготскийдің айтуынша жасөспірімдің мінез-құлқын және қызығушылығын түсініп танып білу үшін ересектер өмірге жасөспірім көзқарасы бойынша қарау қажет екенің айтады. Мысалы, жасөспірімдердің мінез-құлқының ерекшеліктері (мектеп үлгерімінің төмендеуі, ата-аналармен қарым-қатынастың нашарлауы және т.б.) осы жастағы мүдделердің бүкіл жүйесін түбегейлі қайта құрумен түсіндіріледі. Жасөспірімдік шақ баланың жеке басының дамуындағы дағдарыс кезеңі. Бұл кездегі тұлғаның ерекшелігі нақты бір сөзбен жеткізуге болады ол-тәуелсіздікке ұмтылу. [1]

Ендігі осы шақтағы психологиялық ерекшеліктерін қарастырайық. Бірінші ерекшілік эмоцианалды қабылдау күшейіп көңіл-күйдің күрт ауысуы пайда болуы мүмкін. Мысалы эмоцианалды серпіліс-бала ортамен, достарымен араласуды қажет ететін адам болса кейін ол тұйық тұлғаға айналып кетуі әбден мүмкін, сол сияқты көңілді, жарқын мінезден қайғы мен апатияға бейім мінезге ауысады, тапқырлық пен сенімділік күрт сенімсіздік пен өкпелегіш мінез-құлыққа ауысады. Кейде адам қоғаммен тығыз араласып өзге адамдарша мақсатты түрде өмір сүре бастағанды ұнатса ал кейде ол әлеуметтік ортадан шеттетіліп жалғыз қалуды қалайтын болады. Кейде ересектерше өз бетінше өмір сүруді қаласа ал кейде өзін балаша ұстайтын күйге түседі. Ал кейде өзгеге адал жанқиярлық танытса ол күрт өзімшілдік қасиетке ауысып кетеді сол сияқты дос-құрбысы үшін бәріне дайын тұлға болып көрінгенмен үй ішіндегі жақындарына қарсы келуі әбден мүмкін. Бұның барлығы эндокриндік жүйке жүйесінің белсенді қайта құру нәтижесімен байланысты. Соның әсерінең эндокриндік ағзалар активті қызмет атқарғандықтан адам бойына энергия көбейе түседі ол импульсивті мінез-құлыққа әкеліп соғады. Ол бұл энергияны қайда жұмсарын білмейді сол себепті бала бойында осындай

«эмоционалды тербеліс» пайда болады. Екінші ерекшелік маңызды тұлғалардың ауысуы және ересектермен қарым-қатынасты қайта құру. Бұл кезеңде жасөспірім бойында ортаға сыни қарым-қатынастар пайда болады және ең бірінші бұл жерде құрбан балаға ең жақын-адамдар ата-ана болады. Жеткіншек шақта бала ата- анасын қарап оларды сондай керемет әрі мықты жандар деп санаса ал кейін жасөспірімдік шаққа келгенде бала ата-анасына таңдануды қойып бұл ойы керісінше өзгеруі мүмкін. Осы туралы Марк Твен «Мен он төрт жасымда әкем соншалықты ақымақ болғандықтан, мен оған әрен дегенде шыдайтын едім бірақ мен жиырма бір жасқа толғанда бұл қарт адамның соңғы жеті жылда қалай ақылды бола бастағаның аңғардым» деп жазады. Бұл жерден нені байқадық? біз бала жасының жылдан жылға толысуына байланысты адам ойлауының және мінез- құлқының өзгеретінің аңғарамыз. Әдетте жасөспірім бұл кезенде ата-анасын қартайған, ескі сәнде, тым артта қалып қойған деп қабылдайды осылайша дәл осындай қарым-қатынастан кейін ересектермен бала арасында түрлі жанжалдар туындай бастайды. Сонымен жасөспірімдік кезен балалық шаққа жатпайды бір жағынан оны ересектік кезенгеде жатқыза алмаймыз. Олар өз бойынан кемелденуді сезінгенімен бірақ әлеуметтік мәртиебесі өзгермейді. Себебі олар әлі тұлға ретіңде қалыптаспады. Соның әсерінен жасөспірім бойында өз құқығын мойындауға қарсы күрес басталады. Жасөспірім өз алдына дербес әрі тәуелсіз болғаның және өзіне деген қарым қатынасты кішкентай емес ересек адам ретінде қарауды талап етеді және өз талғамын көзқарасын бағалағанын қалайды. Көбінесе жасөспірім мен ересектер арасындағы жанжал ата-ананың қыз баласының немесе ер баланың қалай дамып, өсіп келе жатқанына мән бермеуінең пайда болады, оларға сол баяғы кішкентай бала ретінде қарауды жалғастыра береді. Үшінші ерекшелік жетекші қызмет құрдастарымен қарым-қатынас. Жасөспірім кезіндегі құрдастарымен қарым-қатынас-бұл маңызды қажеттілік өйткені балалар қарым- қатынаста әлеуметтік өзара әрекеттесудің қажетті дағдыларын алады. Төртінші ерекшелік басқа адамдарды бағалауға жоғары сезімталдық. Жасөспірім айналасындағы адамдардың өзін бағалауына көп мән береді одан көңіл күйдің

ауытқуы, сезімталдық байқалады және өзін әлсіз, тәуелсіз ретіңде көрінгенің қаламайды сол себепті өзінің дербес екенің дәлелдеу үшін өзі осы іс-әрекетінің бұрыс екеніне көзі жетседе қыңырлық және дөрекілік мінез-құлықтарын көрсете бастайды. Сонымен қатар жасөспірім бойында құбылмалы өзін-өзі бағалау әрекеті пайда болады. Ол кейде өзін данышпан ретінде бағаласа кейде өзін ақымақ ретінде көреді, кез келген ұсақ-түйек оның өзіне деген қарым-қатынасын өзгерте алады. Сол себепті жасөспірімдік шақта ересектер баламен ерекше қарым-қатынаста болуы қажет. Бесінші ерекшелік-дүниетанымды өзіндік көзқарастың қалыптасуы. 13-14 жастағы құнды және бағалы болған заттары құнсыздана бастайды, жана қызуғышылықтар пайда болады. Сонымен қатар жасөспірім ересектерге еліктеуді доғарады көбіне жаңа ағымға әуестене бастайды соның ішінде фанатизм, бейресми ағымдарға тартылады. Бұл жаста жасөспірім өзіне мына сауалды қоюы тиіс «Мен кіммін? Менің қызуғышылығым не?» бұл сауал оның өмірде өз орның табуға көмектеседі. Бұрын баланың қызуғышылығы ата-анамен байланысты болса, ал енді бұл кезенде бала өзіне не қажет ол өзіне не қалайтының білуі маңызды. Көптеген жасөспірімдер осы жаста өзінің құндылықтарын түсіне бастайды. Өзінің жеке тәжірбиелеріне сүйене отырып олар ненің жаман ненің жақсы екенің аңғара бастайды, бұл олардың тұлға болып қалыптасуына жағдай жасайды.

Біз жалпылама жасөспірімдік кезендегі ерекшеліктерге тоқталып өттік ендігі кезекте тақырыбымызды толықтай ашу үшін жасөспірімдердің мінез-құлқының тағы бір психологиялық ерекшеліктерін қарастырамыз. Сонымен қатар бұл жас шамасында қоғамдағы өзекті мәселенің бірі девиантты мінез-құлықтың түрлері кездеседі. Девантты мінез жасөспірімдердің арасында кеңінен таралған шамамен статистика бойынша 46-64% құрайды. Сипаттама берер болсақ бұл-қоғам қабылдаған ережелерден ауытқитын әрекеттердің жиынтығы. Ол агрессивтілік, садизм, ұрлық, алдау, құмарлық, алаңдаушылық, депрессия, мақсатты оқшаулау, өзіне-өзі қол жұмсау әрекеттері, фобия, тамақтанудың бұзылуы, тәуелділік, обсессия арқылы смпатталады. Ғылымда бұл термин "ауытқу" деген мағына береді яғни атап отқандай жасөспірімдердің мінез-құлқысының ауытқуы болып саналады. Бұл мінез-құлықтың әлеуметттік ортада кенінең көрініс беруі жасөспірімдердің соның ішіңде 14-18 жастағы ұлдар мен қыздар балалардың қолайсыз әлеуметтік жағдайларда тәрбиеленуінен және әлеуметтік ортасының кері ықпалынаң туындайды. Осының әсерінең мінез-құлықтың психикалық бұзылулары көрініс беріп оның қорытыңдысы нашақорлық, алкоголизм бойынша тұқым қуалайтын ауыртпалыққа апарып соғады. Ендігіде жалпы жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқының себептеріне тоқталсақ.

Жасөспірімдердегі ауытқулардың себептерін екі үлкен топқа біріктіруге болады. Біріншісі жоғарыда тоқталып өткен-әлеуметтік ортаның ерекшеліктері болмақ.Соның ішінде толық емес отбасыда дүниеге келуі,отбасы жанжалы. Ата- ана арасындағы шиеленіс, өзара түсіністіктің болмауы білім беру процесіне теріс әсерлер. Білім жүйесіндегі оқу қателіктері мұғалім назарының жеткіліксіздігі, жасөспіріммен байланыс орната алмау сәтсіздігі, сынып пен мұғалімдермен қақтығыстардың қалыптасу мәселелерінің барлығы жасөспірімнің мінез- құлқының психолгиялық тұрғыдан бұзылуына әсер етеді.

Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқының қалыптасуына әкелетін себептердің екінші тобы-ауытқулардың физиологиялық негізі. Ол туа біткен ауыр тұқым қуалаушылық салдарынаң болуы мүмкін. Физиологиялық деңгейде девиантты мінез-құлық ұйқының бұзылуымен, тәбетпен, иммундық жүйенің әлсіреуіне апарды сонымен қатар жасөспірімдерде дене салмағы жеткіліксіз болуына немесе артық, жұқпалы ауруларға жеткізуі мүмкін.

Жасөспірімдердің девиантты мінез – құлқының бала бойына берер кері салдары мол мысалға: педагогтармен, сыныптастармен жиі қақтығыстарна, жаңа ортаға достарының өзгеруіне әкеліп соғады. Әлеуметтік бейімделу қиындығы мен үйден кету, мектептен бас тарту, сабақтан қалу, интернетке, компьютерлік ойындарға құштарлықтың артуына апарады. Оқу іс-әрекетінің қиындауына, сабаққа деген қызығушылықтың болмауы, оқу үлгерімі төмендеуіне және мазасыздық, назардың төмен концентрациясы алып келеді.

Біз психологиялық девианттты мінез-құлыққа жітік тоқталып өттік және оны жасөспірімдердің мінез-құлықының психологиялық ерекшелігі ретіңде қарастырамыз. Көңіл бөліп қарасаныздар девиантты мінез-құлықтың бала бойына берер кері әсері көп. Ендігі кезекте бұл мәселенің алдыналу және емдеу жолын қарастыратың боламыз. Қазіргі қоғамда әлеуметтік ауытқуларды емдеу фармакологиялық, психокоррекциялық, психотерапиялық көмекті қамтитын кешенді тәсілді талап етеді. Оның ішінде Психотерапия әдісі жасөспірім ерекшеліктерін өзін-өзі реттеу жағдайларын, мүмкін болатын әрекеттерді, реакцияларды талдауда жүргізіледі.Сонымен қатар психотерапиялық кездесулер ата-ана мен бала арасындағы толыққанды қарым-қатынасты қалпына келтіру үшін ұсынылады. Екінші әдәс-тәсіл психокоррекцию түзету орталықтары. Оның негізгі мақсаты-эмоционалды жағдайды тұрақтандыру, назар аудару, ойлау функцияларын дамыту. Нәтиже жасөспірм өзіне деген сенімділікті арттырады, оқуға деген қызығушылығы арта бастайды. Үшінші тәсіл фармакотерапия әдісі негізінең оны біз қосымша емдеу әдісі ретінде қарастырамыз. Агрессия, неврологиялық патологиялар бар жасөспірмге дәрі-дәрмектер арқылы көмек беру болып табылады.

Жасөспірім мінез-құлқына әсер ететің екінші фактор-темперамент. Темперамент- бұл адам психикасының туа пайда болатын генотипті қасиеті.Ол кейіпкердің қалыптасуына негіз болады, сонымен қатар жеке тұлғаның қалыптасуына қатысады және адамның іс-әректі мен мінез-құлқының динамикасына мен эмоцианальды жағына әсер етеді.Сол себепті адамның мінез- құлқының қалыптасуы оның темперамент типіне байланысты болады. Сонымен қатар Д.Б Эльконин айтуынша жетекші жасөспірімдік шақты 11-17 аралығын қамтиды деп жазған және ол оны екі кезеңге бөледі: орта мектеп жасы (11-15 жас) және аға мектеп жасы (15-17 жас), оқу және кәсіби қызмет жетекші болған кезде. [2]

Қорытындылай келе мен жасаөспірмнің бойындағы ерекшеліктеріне соның ішінде мінез-құлық ерекшілігіне мінездеме беріп өттім. Медициналық, психологиялық көмекпен қатар жасөспірмге ата-ана тарапынаң сонымен қатар мектеп мұғалімдерінің тарапынан болатын көмектің үлесі зор. Бұл кезеңде ата- ана мен әлеуметттік орта балаға рухани және моральдық жағынан көмекпен бала

іс-әрекетіне қолдау білдіріп бағыт-бағдар бере алса жасөспірім девиантты мінез- құлықты ауыр салдарына жолықпас болар еді. Қазіргі таңда мінез-құлқында ауытқуы бар жасөспірімді ешқандай ұжым өмірінен, әлеуметтік пайдалы еңбектен тысқары қалдыруға болмайды, олар барлық қоғамдық жұмыспен қатар басқа да шараларға қатысуыға міндеттелуі қажет. Сонда ғана бұл олардың зиянды әрекеттерінен арылуға және өз басына жауапкершілік сезімін туғызуға септігін тигізеді. Қазіргі кезде жасөспірімдердің мінез-құлқындағы ауытқуына байланысты әлеуметтік ортада түрлі жағымсыз қылмыстық істер көбейіп отыр. Бұл жағдайлардың алдын алу үшін ата-ана, педагог, психолог бірлесе жұмыс атқара отырып психологиялық ерекшелігімен мінез-құлқын ескеріп, сол мәселе бойынша жұмыс жүргізуі қажет. Осы мәселелерді ескере отырып, іске асыруда педагог-бала мүддесін қорғап және оны қалыбына келтіруі тиіс. Соның ішінде жаңа ортаға бейімдеу құрбыларымен қарым-қатынас орнатуға көмек беру, әлеуметтік тәртіпті сақтауға және жауапкершілікті сезуге үйретуге тәрбиелеуге тиіс.

Өскелен ұрпақ ол сіз бен біздің ертеңгі болашағымыз. Ұлттың байлығы оның экономикалық және табиғи ресурстарында емес, болашақ ұрпағында, елдің, ұлттың болашағын құрайтын балалары мен жастарындың қолында. Бүгінгі балалар болашақта ел тағдырын анықтайтын болады. Сондықтан әрбір қоғам үшін мінез- құлық пен психолгиялық санасы қалыптасқан дені сау және интеллектуалды жастарды тәрбиелеу міндетті болып табылады. Ересектер жастарды дұрыс бағытқа бағыттауға міндетті және ата-ана мен педагог жасөспірмге немқұрайлықпен қарамауы тиіс. Тұлға өз мақсаттарын таба алмайды және іздемейді, олар тек ағынмен жүреді. Сондықтан жеке тұлғаны қалыптастыру кезеңінде адамға өзінің мақсатын түсінуге және оның күшті және әлсіз жақтарын анықтауға көмектесу өте маңызды.

Әдeбиeттeр тізімі:

1. Выготский Л. С. Педология подростка // Собр. соч. в 6-ти т. Т. Детская психология / Под ред Д. Б. Эльконина. М.: Педагогика 1984. 132с.

2. Эльконин Д.Б. К проблеме периодизации психического развития в детском возрасте// Вопросы психологии, 1971, № 4. 6с.

МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДИАГНОСТИКАСЫ

А.А. Утеуова-аға оқытушы, магистр

А. Айткалиева, Қ. Бітімбаева 6В03101-Психология ББ 2 курс студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: бұл мақалада қазіргі уақытта тек біздің еліміз үшін ғана емес, сонымен қатар барлық елдер үшін әлемге тән ол балалар санының өсуі болып табылатындығы және мүмкіндігі шектеулі балаларды психологиялық тұрғыдан зерттеу тәсілдері қаралады.

Аннотация: в данной статье рассматриваются подходы к психологическому изучению детей с ограниченными возможностями здоровья, которые в настоящее время являются характерным дя всего мирано и для всех стран.

Annotation: this article discusses approaches to the psychological study of children with disabilities, which are currently characteristic of the whole world and for all countries this article discusses approaches to the psychological study of children with disabilities, which are currently characteristic of the whole world and for all countries

Мүмкіндігі шектеулі балалар – бұл денсаулық жағдайы білім беру бағдарламаларын игеруге кедергі келтіретін, яғни белгілі тәртіпке бекітілген, туа біткен, оқыту мен тәрбиелеудің ерекше жағдайларынан тыс қиындататын балалар.Бұл балалар белгіленген тәртіппен мүгедек балалар деп танылмаған, бірақта дене және психикалық дамуындағы уақытша немесе тұрақты ауытқулары бар және оқыту мен тәрбиелеудің арнайы жағдайларын жасауды қажет ететін мүгедектер не сегіз жастан он сегіз жасқа дейінгі басқа да балалар.

Мүмкіндігі шектеулі балалардың дамуындағы айырмашылықтардың ауқымы өте үлкен. Іс жүзінде қалыпты дамудан,уақытша және салыстырмалы түрде оңай жойылатын қиындықтардан бастап,орталық жүйке жүйесінің қайтымсыз ауыр зақымдануы бар балаларға дейін; қалыпты дамып келе жатқан құрдастарымен бірге тең дәрежеде оқуға қабілетті баладан бастап, олардың мүмкіндіктеріне бейімделген жеке білім беру бағдарламасына мұқтаж балаларға дейін болып келеді. Мүмкіндігі шектеулі оқушылар тобы өте гетерогенді. Оған әртүрлі даму бұзылыстары бар балалар кіреді: есту; көру; сөйлеу; тірек-қимыл аппараты; ақыл- ой; эмоциялық-ерік саласының айқын бұзылулары бар және аутистикалық бұзылуларды қоса алғанда; психикалық дамуы тежелген; дамуының кешенді бұзылулары бар. Көпшілігі шаршаудың жоғарылауымен сипатталады. Олар тез летаргиялық немесе тітіркендіргіш,жылап,тапсырмаға әрең назар аударады. Егер сәтсіздікке ұшыраса,олар тез қызығушылықты жоғалтады,тапсырманы орындаудан бас тартады. Кейбір балаларда шаршау нәтижесінде мотор мазасыздығы пайда болады. Бала мазасыздана бастайды, қатты қимылдайды және

мылжыңдайды, күшті қозғалыстар күшейеді,сілекей пайда болады. Ойында ол барлық ойыншықтарды ұстап алып,оларды бірден тастауға тырысады, сөйлеу қарқыны жылдамдайды, сөйлеген кезде басқаларға түсініксіз болады{1}. Ғылыми мақаламызды жазу барысында мүмкіндігі шектеулі балалардың психологиялық диагностиканың мазмұнын, құрылым, механизмдерін танып білуге, мүмкіндігі шектеулі балалар категориясына, Л.С.Выготскийдің арнайы білімді, оқытуды және жалпы тәрбие мен жалпы оқытуды кіріктіру туралы идеясы, мүмкіндігі шектеулі балалар мен жастардың толыққанды және тиімді білім алуы туралы ғылыми түсініктемелерін негізге аламыз. Сондай-ақ, мазасыздықтың, белгісіздіктің, эмоционалды тұрақсыздықтың жоғарылауымен сипатталатын мұндай балалар санының көбеюіне байланысты эмоционалды тұрақсыздықты уақытылы түзуту мәселесі бүгінгі күні өте өзекті жағдай жайында тоқталамыз.

Л.С. Выготский «қиын» балалық шақ мәселесін зерттеу тарихындағы ерекше жарқын бетті жазды. Ол қиын балаларды зерттеуге қатысты дамыған ең маңызды әдіснамалық принциптер қазір жұмыс істейді деп толық сеніммен айтуға болады. Л.С. Выготскийдің негізгі идеяларының бірі-қиын баланың ерекшеліктерін статикада емес,оның «кемшіліктерінің», кемшіліктерінің қосындысы ретінде емес, динамикада қарастыру керек деп санаған. Дәл осындай диалектикалық тәсіл Л.С.Выготскийдің анализде баланың мінез-құлқындағы алғашқы ақаулардың генезисінен екінші және үшінші белгілерді анықтауға көшуіне мүмкіндік берді, оны өсірудің маңызы зор болды. Тұтас тұлға құрылымының ерекшеліктерін түсіну, оның пікірінше,олардың түсінуіне байланысты. Л.С. Выготский ауырлық орталығын сыртқы көріністерді зерттеуден психологиялық механизмдердің мазмұнына ауыстыруға, зерттеудің өзі ретінде мінез-құлықтағы белгілі бір «ақаулардың» белгілерін қарастырудан даму процесінде болатын және осы белгілерде кездесетін өзгерістерге көшуге шақырды. Осылайша, Л.С.Выготский «қиын» балалық шақ зерттеушілеріне балалардың дамуындағы жасырын себеп-салдарлық байланыстарды зерттеудің маңызды міндетін қойды. Ол бұл туралы былай деп жазды: «атасының маскүнемдігі кейде немересінің мінез-құлқын тікелей түсіндіретіндіктен, сол немесе басқа отбасылық сәттер ( бөлменің тарылуы, ата-аналар арасындағы нашар қарым-қатынас, жаман мысалдардың болуы және т .б.) баланың мінез-құлқына шағымдармен тікелей байланысты....» - осындай жолды пайымдау дұрыс емес. Бұл жағдайда баланың даму тарихындағы барлық делдалдық байланыстар құлап, церидің бірінші және соңғы байланыстары тікелей төмендейді. Ғылыми талдау туралы әңгіме болуы мүмкін емес, ол қандай жолмен, қандай байланыс арқылы, қандай психологиялық механизмдер арқылы, даму процесінің қандай аспектілеріне әсер ететінін, қоршаған орта жағдайлары мінез-құлықтағы осы құбылыстарға әкелгенін көрсетпейді. Өмір сүру жағдайлары баланың психикалық дамуын анықтамайды. Нашар немесе жақсы ортаға қарапайым сілтеме-зерттелетін құбылысқа күнделікті- эмпирикалық, ғылыми емес көзқарастың көрінісі. Л.С. Выготский сол жағдайларда психиканың әртүрлі сипаттамалары пайда болуы мүмкін екенін атап өтті, өйткені адам қоршаған ортаның белгілі бір әсеріне өзінің жеке реакцияларын береді. Ортаның бірдей әсеріне нақты реакциялар, ең алдымен, баланың өзі қоршаған ортамен қандай қарым-қатынасқа байланысты болады.

Кейінірек, Л.С. Выготский қоршаған ортаның әсері баланың бұрын пайда болған психикалық қасиеттері арқылы сынатындығына байланысты өзгеретінін жазды. Сондықтан әсердің нәтижесі баланың әсер етуші агентке аффективті қатынасының сипатына байланысты болады (әр жағдайда). Л.С.Выготский қиын білім беру мәселесімен айналыса отырып, оның шексіз күрделілігіне назар аударды және осыған байланысты, егер ол "дұрыс емес жолмен" жүрсе, баланың дамуына "назар аудару" үлкен қиындықтарға тап болды. Мәселенің күрделілігіне байланысты Л.С.Выготский зерттеушілерді оның жеңілдетілген, жеңіл шешімдеріне, балалардың дамуына сыртқы, ресми көзқарастың үстемдігіне қарсы күресуге шақырды. Выготскийдің идеяларын біз зерттеудің әдіснамалық принциптерін жасауда қолдандық{2}.

Мүмкіндігі шектеулі балалардардың сөйлеуін дамыту. Ырғақ музыканың элементтері сөз сөйлеу арқылы дами түседі.Яғни құрдастарымен салыстырғанда жақсырақ жоғары немесе бірдей деңгейде бола бастайды.Адамның барлық таным процестерінің және психикалық дамуы үшін ырғақтық сезім өте маңызды рөл атқарады.Бұл уақыт өте келе моторлық сферасында іс әрекетінен сөйлеуінен кейіннен жазу мен оқу барысында біліне бастайды.

Күрделі синкреттік көру есту қозғалыс ырғаққа байланысты жасауға үлкен әсер ететін әдістеме жүруі тиіс. Яғни әртүрлі ырғаққа байланысты құрылымдық танысу бірнеше рет қайталау ырғағымен басталады. Біріншіден бала суретті қайталай отырып алғашқы ойларын идеяларды алды. Ересектермен бірлесе отырып ырғақтың берілген құрылымына сәйкес келген ойдың құрылымын және өзінің қабілетін біле алды. Енді оған екі топтағы суреттер ұсынылған болатын. Олардың біреуінде заттардың кескіндері парақтың барлығын толық толықтырса екіншіден оның барлық принциптері бұзылған суреттердің кейбірі бос орынмен толықтырылмай қалды. Дұрыс мұқият жасалған қайталау ырғағы бар суреттер дұрыс тиянақты деп есептелінді өйткені бүткіл заттар үйлер гул жапырақ тб бірдей жинақы орналасқан. Оны толығымен көріп шыққаннан кейін балаға барлық дұрыс емес суреттерді алып тастау және сол ырғақты қайта шығаруға тапсырма берілді. Содан кейін бала суреттерді өз бетінше басып шығарды. Бұдан шығатын ой сурет салу барысында бала әртүрлі ойындарды ойнай отырып ырғақтың бөлуін жаттықтырады{3}.

Элементтердің біртекті қайталануларын біркелкі қабылдауға бір дөңгелек бір көлденең тік немесе түзу сызық бойымен элементтердің сәйкес қалыптасуы. Жоғарыда айта кеткендерден басқа біз орналасу сызығына да бір мезгілде бағдарлауды қажет ететін тапсырмаларды қарастырдық. Сондықтан кейбір жауаптар арасында бұзылған суреттер де кездесті. Бұл элементтердің қайталануының бірдейлігі. Қажетті ауызша белгілеулер сурет арқылы қолданбалы бірдей интервалдар. Бұл суреттер қабылдануына байланысты бір біріне қарама қарсы болып келеді. Бала ересектермен бірге шамадан тыс ырғақты сипаттаумен айтылуымен қимылдарын өз білгені бойынша сүйемелдейді.

Қорыта айтқанда, жеке тұлғаның ортадағы көптің әркелкі маңызына негізделген. Есту және интеллект біз жеке тұлғаның танымдық процестерін қана емес сонымен қатар қалыптастыратын факторларын қарастырдық. Балада

кездесетін адамгершілік эмоциалық психологиялық әлеуметтік түзету әсерімен нәтижесінен гөрі жеке адамның дамуы белсенді болып шығады. Соңғысы мектеп жасына дейінгі балалардың жас мүмкіндіктерінің шектелуі толық емес эмоция күйзеліс депрессия биологиялық ауытқулар ауырлығымен тежеледі. Сонымен қатар түзету қандай да бір жеке тұлғаның дамуының қайнар көзі. Тұлғаның қасиеттері мен қалыптасуы көп мөлшерде әсер етеді. Бірақ психикалық дамуында назардан бөдек қалдырмауға тырысу тиіс. Кішкентай баланың қалыптасуы маңызды факторлардың бірі болып табылады. Кешенді білім беру емес сонымен қатар арнайы білім берудің толық жүйесын қарастыру{4}. Нәтиже белгілі бір қабілетке даму үрдісіне және мінез құлыққа баланың қоршаған ортасы шындықпен байланыстары мен қарым қатынастары. Барлық жиынтықты қайта реттейді. Тұлғаның тұлғалық дамуы одан әрі зерттеп психологиялық ықпалды ұйымдастыру деп есептейміз. Тұлғаның дамуын тежейтін қиындықтарды әдеттерді факторларды зерттедік.

Жеке тұлға кейінгі жасына байланысты дами бастайды, яғни қалыптаса бастайды. Қалыптасуына байланысты психикалық жүйелердің қарқынды дамуы. Эстетикалық шығармашылықтың даму процесіне айтарлықтай байытуды көздеп отырмыз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Есенғұлова М.Н. Мүмкіндігі шектеулі балалардың психологиялық- педагогикалық диагностикасы. – Алматы,2019. 8-12 б.

2. А.А.Рояк. Психологический конфликт и особенности индивидуального развития личности ребенка. - Москва, «Педагогика», 1988. 6-9 б.

3. Т.А.Власовой,В.И.Лубовского,Н.А.Цыпиной.-Москва, «Педагогика»,1984

4. О.П.Гаврилушкина. Обучение конструированию в дошкольных учреждениях для умственно отсталых детей.- Москва, 1991.

ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕР ЖӘНЕ ОҚЫТУДА ТИІМДІ ҚОЛДАНУ

Г. Б. Боранбаева- магистр, оқытушы

Ақтөбе қ. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Boranbaeva1990@mail.ru

С.Н. Баймахан-магистр, оқытушы

Ақтөбе қ. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Saul_bn@mail.ru А.Б. Түлкібаева- Педагогика және психология ББ 3-курс студенті Ақтөбе қ. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

aysulu.tulkibayeva@bk.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Интербелсенді әдістер диалогтық формасына негізделген таным тәсілі. Оның барысында білім алушылардың бірлескен әрекет дағдылары қалыптасады.

Түйінді сөздер: Интербелсенді, интербелсенді әдістер, интербелсенді тәсілдер, процес.

Аннотация: Интерактивные методы – это метод познания, основанный на форме диалога. В процессе у учащихся развиваются навыки взаимодействия.

Ключевые слова: Интерактив, интерактивные методы, интерактивные подходы, процесс.

Annotation: Interactive methods are a method of cognition based on a form of dialogue. In the process, students develop skills of interaction.

Keywords: Interactive, interactive methods, interactive methods, process.

Әлемдік бәсекелестік заманында әрбір адамның білім сапасын, қабілеттік деңгейін, іскерлік мүмкіндігін анықтайтын тұлға ресурстарын дамыту мәселесі күн тәртібіне өткір қойылып, адамның білімі мен біліктілігі қазіргі кезеңде мемлекет- тердің бәсекеге қабілеттілігінің ең маңызды көрсеткішіне айналып отыр. Бәсекеге қабілетті, интеллектуалдық күші жетік маман кадрлар болмай, әлемдік бәсекеге төтеп бере алатындай экономика дамымайды. Қай заманда да өркениеттің өрлеуі интеллектуалдық шығармашылық қабілеттің негізінде іске аспақ. Бүгінгі таңда жеке тұлғаны емес, оның даму үрдісін басқару қажеттігі айқындалып отыр. Білім алушының түрлі ақпараттың толассыз ағынында бағытталуы қиынға түсіп отыр, ол үшін оның талдау, құрылымдау, жүйелеу, мәселені шешу дағдылары жетік дамытылуы тиіс. Ал бұл, педагог жұмысындағы тікелей жасалатын әдістерден, бас тартылып, артық дидактизмнен, ғибаратты сарыннан тежелуді; оның есесіне бірінші орынға қарым-қатынас жасаудың сұхбаттық әдістерін, шындықты бірлесіп іздеуді, сан алуан шығармашылық әрекетті тәрбиелеуші шарттарды жасау арқылы дамытуды білдіреді. Интербелсенді әдістерде басты назарды “процеске”,яғни үйрену процесінің өзіне, білім алушылардың “қалай” және “қандай әдіс-тәсілдер арқылы

үйренетіндігіне” аударады. Яғни, интербелсенді сөзі - өзара әрекет ету бейімділігін білдіреді немесе әңгімелесу, әлде кіммен (адаммен) не болмаса әлде немен (мысалы, компьютермен) сұхбаттасу режимінде болады. Осы жерде білім алушылардың жауаптарынан гөрі мәселенің шешімін табуға талпынғаны маңызды. Себебі, интербелсенді оқытудың басты мақсаты – білім алушыларды өз бетінше ой қорытып, жауап табуға үйрету.

Интербелсенді оқудың әдістері:

• Интербелсенді дәрістер мен практикалық сабақтар;

• Броундық қозғалыс

• Пікірталастар, дебаттар;

• Ойындар (оқу, рөлдік, іскерлік, өндірістік, имитациялық және т.б.);

• Тренингтер;

• Оқытудың ақпараттық технологиялары.

• Жұптасып жұмыс істеу.

• Сұрақтар қоюда ынталандыру(СТО – ға үйрету);

• Шағын топтармен жұмыс

• Аяқталмаған сөйлем.

• Есептеу ағашы.

• Рөлдік /іскерлік/ ойын.

• Өз позицияңды ұстан

• Дискуссия

Интербелсенді оқытудың мәні мынада, оқу процесі іс жүзінде барлық білім алушылар таным үрдісіне тартылатындай болып ұйымдастырылуы тиіс, олардың осыған байланысты не біледі, нені ойлайды түсінуге және рефлекстеуге мүмкіндігі болуы тиіс. Таным процесінде білім алушылардың біріккен іс-әрекеті, әркім өзінің жеке-дара үлесін қосатын, оқу материалдарын меңгеруді білдіреді, білімдерін, идеяларын, іс-әрекет тәсілдерін алмасу жүргізіледі. Және де бұл мейірімділік пен өзара бір-біріне қолдау көрсету аясында болады, ол тек қана жаңа білім алуға мүмкіндік беріп қоймайды, таным әрекетінің өзін де дамытады.

Интербелсенді әдістердің мәндік ерекшелігі, сипаттамасы – бұл субъектілердің өзара әрекеттестігінің бір бағыттағы белсенділігінің жоғарылығы, қатысушылардың өзара әрекеттестігі, эмоционалдық, рухани бірігуі. Қытайдың бір нақыл сөзінде: «Маған айтшы – мен ұмытып қаламын; маған көрсетші – менің есімде қалады; өзіме істетші – мен сонда түсінемін» делінген. Осы сөздерден интерактивті оқытудың мәні өз көрінісін табады.

Интербелсенді оқытудың мақсаттары:

-білім алушылар арасында еркін, ашық шығармашылық қарым-қатынас орнату;

-білім алушыға білімді өз бетімен ізденуге бағыт-бағдар сілтеу;

-білім алушының қажетті білік-дағдыларды қалыптастыру.

Интербелсенді әдістерді пайдалану кезінде білім алушылар түсіну процесіне толыққанды қатысушылар болады, оның тәжірибесі оқу танымының негізгі қайнар көзі қызметін атқарады. Педагог дайын білімді бермейді, бірақ білім алушыларды өз бетімен ізденуге үйретеді. Білім берудің дәстүрлі түрлерімен салыстырғанда, интербелсенді оқытуда оқытушы мен білім алушылардың өзара әрекеттестігі

ауысады: педагогтың белсенділігі білім алушылардың белсенділігіне орын береді, ал педагогтың тапсырмалары олардың бастамасы үшін жағдай жасаушы болады.

Интербелсенді әдіс қолдану кезінде төмендегі жағдайлар ескерілуі керек:

-білім алушының еркіндігі мен құқықтары сақталуы;

-білім алушының өзін көрсете алуына жағдай жасау;

-педагогикалық қолдау көрсету.

-тұлғаның еркіндігі мен құқықтары сақталуы керек;

-тұлғаның өзін көрсете алуына жағдай жасау керек;

-оған өзіндік даралығын көрсетуге мүмкіндік жасау керек;

-педагогикалық қолдау көрсету.

Интербелсенді әдіс-тәсілдерді қолдану нәтижесінде оқу үрдісінің барысында білім алушылар мыналармен қарым – қатынасқа түседі:

1. Педагог (білім алушы педагогтың сұрағына жауап қайтарған уақытта);

2. Білім алушылармен (жұптық жұмыс барысында)

3. Кіші топтармен (3-4 білім алушылармен);

4. Білім алушылардың үлкен тобымен (көбіне пікірталас/дебат сынып болып әлдебір мәселені талқылау барысында);

5. Техника түрлерімен (мысалға, компьютермен, интербелсенді тақтада жұмыс істеуде).

Интербелсенді оқыту әдістері дәстүрлі оқыту әдістерінен оқу процесінде білім алушылардың өзінің өмірлік тәжірибелерін пайдалану арқылы есте берік сақтаумен, ақпараттарды талдап, жинақтау арқылы жеке және кәсіптік қабілеттерін аша алуымен ерекшеленеді. Интербелсенді әдістің тағы бір ерекшелігі білім алушылардың белсенділігі педагогтың белсенділігімен сәйкестігінде сонымен қатар білім алушы мен педагогтың тұрақты өзара іс әрекетінде. Интербелсенді әдістерді қолдануда білім алушыларды сапалы дайындықпен қамтамасыз ету оқу процесінің нәтижелігіне тікелей байланысты. Басты тапсырма обілім алушыларға берілген білімнің бағасында емес ол тапсырманы орындаудағы іс – әрекетінде.

Интербелсенді оқытудың принциптері:

-oрта қалыптастыру;

-әрекет арқылы үйрету;

-өмірмен байланыстыру;

-өзінділікпен дербестікке үйрету.

Интербелсенді әдіске сондай-ақ әр түрлі көмекші құралдарды яғни ақпараттық қорларды пайдалану: интербелсенді тақта, бейне материалдар, слайдтар, флипчартттар, компьютерлер бейне фильмдер мен бейне сюжеттерді қарап шығып талқылау, әртүрлі науқандар мен акцияларды пайдалана отырып, таныстырулар жатады.

Оқудың интербелсенді әдістерінің артықшылығы:

*білім алушылардың қызығушылығын туғызады;

• әрқайсысының оқу үрдісіне қатысу белсенділігін кеңейтеді;

• әрбір білім алушының сезіміне назар аударады;

• оқу материалдарын тиімді меңгеруге бейімдейді;

• білім алушыларға көпжоспарлы әрекет етуге ықпал етеді;

• кері байланысты (аудиторияның жауап беру реакциясын) жүзеге асырады;

• білім алушылардың жеке ойлары мен қарым-қатынастарын қалыптастырады;

*өмірлік машықтарды қалыптастырады;

• мінез-құлықтың өзгеруіне көмектеседі.

Қорыта айтқанда, «Мұғалім өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, оқуды, ізденуді тоқтатысымен оның мұғалімдігі де жойылады» деп К.Д .Ушинскидің сөзі дәлел бола алады. Қазіргі уақытта оқу сабақтары барысында оқытудың интербелсенді әдістерін және интербелсенді құралдардың көмегімен педагогтің, білім алушының шығармашылықпен жұмыс істеуіне жол ашылып отырады.Сондықтан оқу тәрбие үдерісінде үнемі жаңа оқыту құралдарының мүмкіндіктерін ұтымды пайдаланып, оған білім алушыларымызды үйрету – әр педагогтың басты міндеті. Әдебиеттер тізімі:

1. Сарбасова Қ. Инновациялық педагогикалық технологиялар- Алматы, 2006.

2. Мұхаметжанова С.Т., Жартынова Ж.Ә. Интерактивті жабдықтармен жұмыс жасаудың әдіс-тәсілдері. Алматы, 2008

3. «Жаңаша оқыту – заман талабы» Ғ.Сұлтанова, З.Сатқаева, Алматы, 2011 ж. (7-17б.);

ЖОО СТУДЕНТТЕРІНІҢ ОҚУ ІС-ӘРЕКЕТІ МОТИВАЦИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

А.А. Утеуова - аға оқытушы, әлеуметтік ғылымдар магистрі

А. Жиеналина, А. Ищанова, А. Утенова

А. Мухатова, А. Нургазиева

5В050300-Психология ББ 4 курс студенттері Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: бұл мақалада студенттердің құлшынысын оятатын оқу мотивацияның құрылымын зерттеу психологиялық тұрғыдан кәсіби дайындаудың тиімділігін арттыру сұрақтарын шешуге, яғни таңдау, оқыту, мамандарды қызметке орналастыруды дұрыс жүзеге асыру, кәсіби мансапты жоспарлауы туралы деректер берілген.

Аннотация: в данной статье говорится о правильности изучения эффективности мотивации учебной деятельности студентов в целях повышения эффективности профессиональной подготовки, то есть выбора, подготовки, профессионального планирования карьеры.

Annotation: this article refers to the correctness of studying the effectiveness of the motivation of students' learning activities in order to increase the efficiency of training, that is, the choice, training, professional career planning.

Психология құндылықтарды өзінің қызметіне сәйкес қоғамдық және жеке сана феномені ретінде қарастырып зерттейді. «Құндылық» ұғымының көмегімен қоғам үшін әлеуметтік-тарихи мағынаға және белгілі бір құбылыстар шынайылығында индивидтер үшін тұлғалық мағына ие. Қоғамдық және жеке құндылықтарды атап көрсету қабылданған. Қоғамдық құндылықтар - бұл индивидтің әлеуметтік белсенділігінің регуляторы қызметін атқаратын дұрыс санкцияланған және қажетті объектілер, идеялар мақсаттар. Индивидуалдық құндылықтар іс–әректті бағыттап қана қоймайды, сонымен қатар оны туындата отырып, мотивациялық қызмет атқарады. Қоғам мен индивидтің құндылықтық қарым-қатынасының бастауы болып адамдардың әлеуметтік әрекетінің мәні танылады.

Құндылықтар белсенді түрде әлеуметтік-психологиялық және психологиялық-педагогикалық мәселелер аспектісінде кеңінен зерттеледі. Әрекетті әлеуметтік тұрақтандыруда, кәсіби қызметте, түрлі жас аралығындағы кезеңде тұлғалық құрылымдарды сипаттайтын құндылық мазмұнының, тұлғаның жеке-типтік және мінездік ерекшелігіне сәйкес құндылыққа бағыттылықтың өзара байланысының рөлі әлеуметтік құндылықта және құндылыққа бағытталықта зерттеледі [1]. Психологияда қолданбалы аспектіден басқа жеке құндылық жасамдардың табиғатын, құрылымын, қызметі мен механизмдерін нақтылаумен және олардың тұлға құрылымындағы орны, рөлі және белсенділігімен байланысты теориялық ережелерге қызығушылық сақталады.

Б.С.Братусь тұлғаның өзін бағалау ретінде өзгеге (зат сияқты) қарым- қатынасының критерийін қолдана отырып, мағыналық сала деңгейін анықтады: нөлдік– прагматикалық, бірінші - эгоцентрлік, екінші – топтық центрлік, үшінші - әлеуметтік (адамгершілік). Қарқындылық деңгейі бойынша Б.С.Братусь құндылықтың ситуациялық, берік және тұлғалық түрлерін анықтады. Осы негізде тұлғалық құндылық құрылымына деңгей мен беріктік тұрғысынан талдау жасау мүмкін. Жалпы қозғалыс – бұл бір мезетте тігінен де, көлденеңінен де қозғалыс, тұрақсыз эпизодтық қарым-қатынастан тұрақты және саналы құндылықтық- мағыналық бағыттылыққа бағытталған жалпы адамзаттық идентификация.

Мотивациялық рөлге шынайы қызметпен байланыстыратын құндылықтар ие болады. Бұл құндылықтар жеке тұлғалық (әлеуметтік) болып та, жеке жоспарды, беріктіктің түрлі деңгейін, санасыз түрде нұсқаудың психологиялық түрлерін ұсынуы мүмкін. Индивидуалдық құндылықтарды зерттеуде әлеуметтік маңызды объектілердің саналы көрінісін, сананың әлеуметтік маңызды объектілерге бағыттылығын, әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында қызметке психологиялық дайындықтың жағдайын, ғұмырнаманы оңтайландыру мақсатында жеке белсенділікті шектеу көрінісінің процесін, әлеммен «консервіленген» қарым- қатынасын, қызметтің мотиві мен мақсаттары арасындағы қарым-қатынаста индивид қабылдаған өмірлік мәнге және мотивациялық қызметке басқа қырынан қарауын есепке алады. Жеке құндылықтарды білдіретін психикалық ерекшелік шынайылығын есепке алу бұл ұғымды тұлғаның бағыттылығын өзекті қызмет тұрғысынан терең сипаттау үшін ғана қолданбайды, сонымен қатар, өмірлік бастамаларды анықтауда да қолданады.

Б.Г.Ананьев бірінші деңгейдегі объективтік-субъективтік қасиеттер есебінен объекті мен субъектінің бірлігі ретінде тұлғаны сипаттауда мақсат пен құндылыққа бағыттылықты мәртебе негізінде құрылатын және үнемі онымен байланыста болатын жүйе ретінде атайды. Мұндай тұлғалық қасиеттер қоғамдық тәртіптің құрылымы мен мотивациясының ерекшелігін анықтайды. Бұл жағдайда құндылықтар және құндылыққа бағыттылық әлеуметтік биографияны қалыптастыратын тарихи процестер мен әлеуметтік құрылымдарға әсер ету

«арналары» ретінде көрініс береді. Тұлғаны тәртіп пен қызмет субъектісі ретіндегі сипаттамасы тек әлеуметтік рөлдер жүйесін ғана емес (мәртебемен белгіленген), сонымен бірге тұлға игерген мораль нормасымен, құқықпен және т.б. детерминантталған тұтас қарым-қатынас жүйесін (позициямен белгіленген) де анықтауға болжам жасайды. Жеке тұлғаның құндылық бағыттылығы бұл жағдайда зерттеудің ортасында болады, олар тұлғаның жеке қажеттіліктеріне жауап беретін нақты қоғамдық құндылықтарға бағыттылығын «ашып көрсетеді». Құндылық бағыттылық «тұлғаның әлеуметтік байланыстарының белсенділігінің көлемі мен шамасын анықтауға мүмкіндік береді және өзіндік даму ортасын жасауға әсер етеді».

Мотивация психология ғылымында жеке тұлғаның дамуындағы мінез-құлқы мен іс-әрекеті, әрекеттегі белсенділігін реттейтін фактор ретінде қарастырылады. Ал жеке тұлға іс-әрекеттің қай түрі болмасын, оның мотивациялық ерекшеліктерін ескермей, әлеуметтік психологиялық тиімді өзара әрекет, қатынас жасау мүмкін еместігі белгілі. Әрбір жеке тұлғаның мотивациясы өзіндік сипатқа ие болатындықтан, нақтылы фактілер мен заңдылықтарды талқылауға өтпей тұрып, негізгі ұғымдарды анықтап алу керек. Қазіргі кездегі психология ғылымы мотив, мотивация ұғымдарына әртүрлі анықтамалар береді. Сондықтан бұл ұғымдарды бірегей анықтау белгілі ғылыми мәселе болып табылады. Кейбір авторлар (В.В. Юрчук, М. Кордуэлл) мотив ұғымы арқылы психикалық құбылысты сипаттаса [57], ал басқалары (А.К. Маркова, В.И. Ковалев) жеке тұлғаның қылықтары мен іс- әрекетті таңдау себептерін түсіндіреді [2]. Соны- мен қатар, мотивация қызметі адамды қандай да бір күшке итермелеуші, қозғалмалы күштердің жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Бұл күштер адамның ішкі және сыртқы жағында орналаса- ды және оны саналы немесе саналы еемес кейбір іс-әрекеттерге итермелейді. Осыған байланысты іс-әрекет түрткісі мен адамның реакциясы өмірлік тәжірибеге, тәрбиеге, эмоциялық күйіне байланысты адамдар бірдей әрекетке әртүрлі қабылдауы мүмкін. Сондықтан мотвацияның нақты анықтамасын беру керек:

«Мотивация – бұл жеке тұлғаны немесе топты ішкі немесе сыртқы әсерлер ықпалынан өз қажеттіліктерін қанағаттандыру және ұйымның мақсатына жету процесі»[4]. Мотивацияның күші оның құрылымында және оқыту мотивациясының жетекшілігінде, кәсіби құзіреттілікті кәсіби меңгерілуінде. Студенттерді оқыту қызметінде міндетті түрде мотивтік құрылымды білу керек, ол жұмысты түзету әдістерінде, позитивті оқыту моти- вациясын көтермелеуде, оқыту процесінің нәтижелілігінде көрініс табады. Оқу мотивациясының қызметтілігін анализ- деуде міндетті түрде басымырақ қозғаушысын анықтай келе, мотивациялық сферадағы адамның барлық құрылымын ескеру керек. Оқу қызметі әртүрлі қайнар көздеріне ие болуына қарай полимотивтік болып табылады.

М.В. Матюхина оқу мотивациясының қайнар көзін үш мотивке тәуелді деп көрсетті: – Ішкі – танымдық және әлеуметтік қажеттіліктер (әлеуметтік іс- әрекеттерге және жетістіктерге жету ұмтылысы); – Сыртқы – қатысушының өмірлік жағдайымен анықталады; оған талап, нәтижелілік, мүмкіншіліктер кіреді; – Жекешелік – қызығушылықтар, қажеттіліктер, нұсқаулар, өлшемдер және стереотиптер, сонымен қатар өзін-өзі кемелдендіруге ұмтылу, басқа қызмет түрлерінде өзін-өзі тануы [59]. Оқу мотивациясында ішкі, сыртқы және жекешелік көздерінің әрекеттесуі оқыту қызметі мен оның нәтижесіне ықпал етеді. Бір қайнар көзінің болмауы оқу мотивіне немесе оның өзгеруіне алып келеді. Мотивацияның атқару тәртібі келесідей психикалық процестерден тұрады: түрткіні қабылдау, оның эмоционалдық бағасының мағынасы, мәнін түсіну және түрткі бағасы, түрткіге көз жеткізу. Мотивтің мазмұны мотив түріне тәуелді. Ішкі мотив мазмұны оқып жатқан материалдың дүниетанымдылығы, сол объектіні практикалық қызметте тану болып табылады. Осы білімді игеру сана-сезімнің ту- ындауын көрсетеді. Сөйтіп, мотив мазмұны – оның әділетті негізі. Субъектілік мотив негізі – тұлғаның дара ерекшелігіне байланысты оқу материалының маңызы. Эмоционалдық бағалаудың білімде орны – оның мазмұндылығымен және объектілік мағынасымен, сонымен қатар ішкі жалғаспалы факторлармен, ең алдымен оның жеке оқытушысымен сипатталады. Оқытушының негізгі оң эмоционалдық бағасы мынадай болу керек: тартымды, өзінің пәніне деген ішкі терең та- лап қоя алушылық және оқушыларға өз білімін жеткізе алушылық.

Фактордың жоғары қабілетінің жеткіліксіздігін компенсациялауда жоғары белсенді мотивация үлкен рөл атқарады; бірақ кері бай- ланыста осы фактор іске аспаса – ешқандай қабілеттіліктің деңгейі оқу мотиві мен оның төменгі көрсеткішін компенсациялауда, оқу үрдісінде нәтиже бермейді. Студенттердің оңды белсенді мотивациясын қалыптастыру үшін, міндетті түрде олардың оқу мотив қозғалысын бақылау керек. Ол үшін міндетті түрде оқу процесінде студенттердің өз ойын, доминантты мотивін қалыптастыру ке- рек. Сондықтан да, мотивация туралы мәселе – студенттің оқу-танымдық жұмысының сапасының мәселесі. «Оқытушы – оқушы» жүйесі арасында сту- дент тек басқаратын нысан ғана емес, қызмет субъектісі екендігін ескеру керек, жоғары оқу орнындағы оқу жұмыстарына талдау жасауда біржақтылық болуы мүмкін емес, оқу үрдісінің

«технологиясына» назар аудара, мотиваци- яны да есепке алуымыз қажет. Әлеуметтік- психологиялық зерттеу көрсеткендей, оқу жұмысындағы мотивация біржақты емес, ол студенттің жеке ойлау қабілетіне, топтың си- патына, студенттік топтың даму деңгейіне, нақты жағдайларға және т.б. байланысты. Бір жағынан, адамның тәртібінің мотивациясы, психологиялық құбылыс ретінде қарастырылып, әрқашанда көзқарас бейнелері, бағыт құндылығы, әлеуметтік қабаттардың орналасуы (топтың, жалпы) бәрінің өкілі жеке тұлға болып табылады. Оқу жұмыстарындағы мотивацияны қарастырғанда, «мотив» сөзі «мақсат» және

«қажеттілік» сөзімен тығыз байланысты. Адамның жеке тұлғасында олар бір- бірімен тығыз байла- нысты және «мотивациялық сала» атауын алды. Әдебиеттерде «мотивациялық сала» термині ҚазҰУ хабаршысы. Психология және социология сериясы. №4 (51). 2014 70 Студенттердің оқу іс-әрекеті мотивациясының ерекшеліктері мыналарды білдіреді: қажеттілік, қызығушылық,

мақсат, міндет, жақындық, нақтылық. П.М. Якобсон айтуынша: «Кең мағынада тәртіп мотивациясы сөзінің астарында – психологиялық сәттердің тұтастығы, олар адамның жүріс- тұрысымен анықталады» [4]. Мотивация тұлға қалыптасуының барлық негізгі құрылымын анықтайды: бағыттылық, мінез, эмоция, қабілет, қызмет, психологиялық үрдіс. Ол тек бір қызметпен ғана тоқтап тұрмайды, басқа да жеке қырлармен тығыз бай- ланысты. Сондықтан да, мотивацияны білу тек психологиялық аспект негізіндегі аясымен ғана шектелмейді, әлеуметтік және философиялық та- раптарды да қамтиды. Философиялық аспект жеке қабілетті реттейтін, «механизмдер» құралы болып анықталады. Философиялық және әлеуметтік тал- дау аспектісі бір-бірімен ажырамастай байланы- сты. Ол әлеуметтік қатынас үрдісінде адамдардың мотив тәртібімен түсіндіріледі. Бұл қарым- қатынас әлеуметтік қатынас деңгейімен ғана емес, қызметтің нәтижесімен анықталады. Фило- софия және әлеуметтік аспект негізінде талдау әлеуметтік – психологиялық аспект мәселелерін бөлу мүмкіндігін көрсетеді. Ол психологиялық және мотивация негіздерін жеке ашуды көздейді. Философиялық талдау аспектісі методологиялық талдау болып әлеуметтік-психологиялық мәселерін оның қызығушылықтарын, қажеттілігін және қоғамдық талаптарын жекелей білуге үйретеді. Мотивацияның жеке және толық, нақты қырлары А.Н. Леонтьевтің еңбегінде толық ашылды. Мотив нақты әрекеттің себеп психикасының қажеттілікті қанағаттандыру құралы немесе тікелей бағыты. Әртүрлі және нақты адами қажеттілік бар, осы қажеттіліктерді қанағаттандырып, мақсаттарына қол жеткізеді.

Оқу әрекетінде білім алушының дамуы жүзеге асатындықтан, мотивацияның құрылымдық маңызды компоненті ретінде өзін-өзі жетілдіру мен өзін-өзі дамыту мотивтері ұсынылады. Сонымен, И.И.Вартанованың пікірінше, оқу әрекеті үш компонентті мотивтер кешенімен құрастырылады, онда әлеуметтік,танымдық қызығушылықтары мен өзін-өзі дамытуды туындатушылар тобы бөлініп шығады. Факторлық-аналитикалық зерттеулер оқу мотивациясының құрамын жасайтын жоғарыда аталған мотивтер кешенінің өзара байланыс сипаты мен деңгейін анықтауға мүмкіндік берді.Алынған мәліметтер мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік берді: өзін өзі дамыту (өзін өзі жетілдіру) мотивтері мен таным тікелей бір-бірімен байланысты жәнеолар жалпы бір факторды жасайтындықтан танымдық мотивацияның бір түрін құрайды (Р2). Басқа жағынан алғанда, таным, жетістік және әлеуметтік идентификация мотивтері статистикалық тәуелсіз, яғни толығымен өз еркінде, өйткені олар үш ортогональды факторды құрайды.Дегенмен, сәтсіздіктен қашу мотиві Р1-ге (әлеуметтік идентификация) сөйлесу, өзін-өзі таныту және әлеуметтік марапатты іздеу мотивтерімен бірге енеді, ИЗ жетістік мотивациясымен мүлдем байланыспайды.Алынған мәлімметтер таным, өзін-өзі жетілдіру және жетістік мотивтерінің өзара қарым-қатынасына жаңаша қарауға мүмкіндік берді.

Әдебиеттер тізімі:

2. Леонтьев А.Н. Психология образа //”Вестник МГУ, Психология. Москва, 2017., Переизд.

3. Бодалев А.А. Вершина в развитии человека: характеристики и условия достижения. - М.,2018.

4. Кудрявцев Т.В. Психолого-педагогические проблемы высшей школы // Вопр. психологии. – 2011.

5. Климов Е.А. Психолого-педагогические проблемы профессиональной консультации. - М., 2018.

КОЛЛЕДЖ БІЛІМ АЛУШЫЛАРНЫҢ ЖАҢА ОРТАДА БЕЙІМДЕЛУ БАРЫСЫНДА КЕЗДЕСЕТІН ҚИЫНДЫҚТАР

А.К. Тогайбаева- п.ғ.к., доцент Г.Ж. Жұмабаева- Педагогика және психология ББ

1 курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

zzhuumabaevaa@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада болашақ колледж білім алушыларының мектептік ортадан колледжік ортаға өтуідегі бейімделуімен, тұлға болып қалыптасуында кездесетін қиындықтар қарастырылған.

Түйінді сөздер: колледж, студент,бейімделу,қиындық,мамандық,қарым- қатынас, жаңа орта.

Аннотация: В статье рассматриваются трудности, с которыми сталкиваются будущие обучающиеся колледжа при переходе из школьной среды в колледжную, становлении личности.

Ключевые слова: колледж, студент, адаптация, трудности, профессия, отношения, новая среда.

Annotation: The article discusses the difficulties faced by future college students during the transition from a school environment to a college environment, the formation of a personality.

Keywords: college, student, adaptation, difficulties, profession, relationships, new environment.

Талапкердің колледжге аяқ басу болашақ еңбек қызметіне кәсіби дайындықты ғана емес, сонымен бірге жеке тұлғаны қалыптастырудың маңызды кезеңі болып табылады. Көптеген түлектердің колледждік білім беретін оқу орнына түсуі,бұл ең алдымен, ересек өмірге қадам жасауды,өз бетінше жоспарлау, шешім қабылдау және жауапкершілік алу қажеттілігін білдіреді. Мұндай күрт өзгерістер оқу орнына жаңадан аяқ басқан білім алушы үшін біршама қиындықтар тудыруы мүмкін. Кез келген 1 курс колледж білім алушысы үшін үлкендердің қолдауынсыз, өз күшімен жаңа ортада бейімделу оңай бола бермейді. Негізінен 1 курс колледж білім алушыларының бейімделу үрдісі келесі деңгейлерден тұрады:

1. Жаңа.оқу.жүйесіне.бейімделу

2. Өзгерген.оқу.режиміне.бейімделу

3. Жаңа.ортадағы.қарым-қатынасқа,топқа.бейімделу[1].

Бейімделу-адам ағзасының қоршаған ортаның өзгеретін жағдайларына бейімделуі. Бейімделу қысқа мерзімді (мысалы, оқуға келгенде - бір сабақ ішінде) және ұзақ мерзімді (жартыжылдық, оқу жылы ішінде білім беру мекемесінде оқу)болып бөлінеді[2]. Бейімделу барысында көпшілік колледж білім алушылары.біршама.қиындықтарға.тап.болуы.ықтимал.

Жаңа ортаға аяқ басқан жасөспірімдер бейімделу барысында мына секілді қиындықтарға.кезігуі.мүмкін:

1. Мектеп.ұжымынан.кетумен.байланысты.уайымдар;

2. Таңдалған мамандыққа мотивациялық дайындықтың жеткіліксіздігі;

3. Психологиялық өзін-өзі реттеуді жүзеге асыра алмау (өзіндік жұмысты орындау дағдыларының болмауы; конспект жасай алмау, бастапқы көздермен, сөздіктермен, каталогтармен жұмыс істей алмау); Оқытуды ұйымдастыруда жаңа жүйеге үйрене алмау, атап айтқанда сабақтарды лекциялық-семинарлық өткізуге, бағалаудың сынақ жүйесіне, оқу қызметін қатаң сыртқы бақылаудың болмауына; Оқу процесіне бейімделудің қиындықтары сонымен қатар оқытылатын пәндердің мазмұнына қанағаттанбауы[3]., оқу тапсырмаларының білім алушыға түсініксіз болуы [4.], білім алушының жеке өзіндік оқу және ақпаратты іздеу дағдыларының жоқтығы [5]., керекті материалдарды іздей алмау және ақпаратты пайдалана білмеу, оқу жұмысының ережелерін түсіне алмауымен байланысты [4].

4. Жаңа жағдайларда еңбек пен демалыстың оңтайлы режимін іздеу;

5. Колледждің өз курстастары мен беделді оқытушыларының алдында көпшілік алдында.сөз.сөйлеуден.қорқу;

6. Қаладан тыс жерлерден келген студенттердің әлеуметтік-экономикалық проблемалары: өздерін тұрғын үймен және қаржы қаражатымен қамтамасыз ету, қаланы білмеу, туыстары мен жақындарынан эмоциялық қолдаудың болмауы. Сонымен қатар оқу процесінің күрт өзгеруі бұрын бұрын ата-аналар мен мұғалімдердің тұрақты бақылауына дағдыланған көптеген студенттердің уақыттарын ұйымдастыра алмауына және алғашқы аттестаттауда оқудан шығуына үміткер болуына әкеледі. Колледж білім алушыларының жасөспірімдік шақтан өтуі жаңа ортада бейімделуіне өзінің әсерін тигізеді. Жасөспірім дегеніміз.кім? Жасөспірімдік кезең – балалық шақпен ересектік арасында жатқан адамның дамуы мен жетілуінің белгілі - бір кезеңі. Ол 16-18 жас аралығын қамтиды, яғни сәйкесінше ІХ-ХІ сынып оқушылары болып табылады[6]. Айта кететін болсақ cыртқы жағынан қарастырсақ, жасөспірімдердің бейімделудегі қиындықтар

келесідей көрінуі мүмкін:

• шешім қабылдаудағы белгісіздік;

• ойдың шашыраңқы болуы;

• шамадан тыс эмоционалдылық;

• агрессивтілік;

• жанжал.

Мұның бәрі оқу үлгеріміне теріс әсер етеді және тұлғааралық қатынастарды қиындатады.

Сондықтан бірінші курс студенттеріне осы қиын жағдайда көмектесу өте

маңызды міндеттердің бірі. Бұл проблемаларды сәтті шешу студенттермен өзара іс

• қимылдың әр түрлі деңгейдегі тиімді бейімделуіне ықпал ететін нысанын енгізумен байланысты: – білім беру - оқу іс – әрекетіне бейімделу; - психологиялық – оқуға деген ынтаны, өзіне деген сенімділікті дамыту; - тұлғааралық-тиімді тұлға- аралық өзара іс-қимыл процестерін қамтамасыз ету. Колледж білім алушыларының бейімделуі кезінде жиі кездесетін қиындықтардың ендігі бір түрі студенттердің өзі таңдаған мамандыққа деген күмән келтіруі немесе ұнатпауы.Көптеген жасөспірімдер мамандық таңдау барысында қиындықтарға тап болады. Грант саны көп бөлінетін мамандықты таңдау немесе ата-анасы айтқан мамандыққа түсуі. Өзі ұнатпаған мамандыққа түсуі әрине көптеген білім алушылардың оқуға бейімделуіне әсерін тигізеді. Мамандық таңдау-өміріңіздің бір кірпішін дұрыс қалау. Осы жерде ата-аналар мен болашақ мектеп бітіруші түлектерге кішігірім кеңес мамандық таңдауда тек өз жүрегіңді тыңдап, өзіңнің жаның қалайтын мамандықты таңдаған жөн,- деп айтқым.келеді. Осылайша, колледж білім алушыларының бейімделуі-бұл мотивациялық саланы, кешенді қайта құрудың күрделі, динамикалық, көп деңгейлі және көпжақты процесі, сонымен қатар жаңа міндеттерге, мақсаттарға, перспективаларға сәйкес қолда бар дағдылар мен әдеттерді және оларды іске асыру

шарттары болып табылады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Росляков А.Е. Процесс адаптации студентов в условиях вуза // Психология и эргономика. 2015. № 3. С. 47-49.

2. Энциклопедия профессионального образования. В 3 т. Т.3 / под ред. С. Я. Батышева. М.: АПО, 1998. 568 с.

3. Боронина и др. 2001 – Боронина Л.Н., Вишневский Ю.Р., Дидковская Я.В., Минеева С.И. Адаптация первокурсников: проблемы и тенденции // Университетское управление. 2001. № 4 (19). С. 65–69.

4. Малкова 2011 – Малкова Т.В. Исследование учебных проблем студентов при обучении в ВУЗе [Электронный ресурс] // Молодёжь и наука: Сборник материалов VII Всероссийской научно-технической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных, посвященной 50-летию первого полета человека в космос / Отв. ред. О.А. Краев. Красноярск: Сибирский федеральный ун-т, 2011. URL: http://elib.sfu-kras. ru/handle/2311/4960 (дата обращения 18 нояб. 2020).Кринчик 2004 – Кринчик Е.П. К вопросу о психологической поддержке профессионального становления психолога в процессе обучения на факультете психологии МГУ // Вестник МГУ

«Психология». 2004. № 4. С. 61–69.

5. Уразалиева, Р. М. Жасөспірімдердің өзіндік бағалауының психологиялық ерекшеліктері / Р. М. Уразалиева, Р. К. Есенова, Ж. С. Кушекбаева. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2015. — № 6.2 (86.2).

АУТИСТІК СПЕКТР БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ЗЕЙІНІН ДАМЫТУДА ОЙЫН ӘДІСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Г.И. Туретаева- п.ғ.к, доцент П. Абайқызы - Арнайы педагогика ББ 2-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

perizat.abaikyzy@inbox.ru Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация: Бұл мақалада аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін ойын әрекеті кезінде дамытудың ерекшеліктері туралы айтылды. Аутистік спектр бұзылысы бар балаладың эмоционалды – ерік және танымдық саласындағы бұзылыстарына байланысты ойын түрлерін таңдау бірқатар өзгешеліктерге ие. Ойын барысында баланың мотивациясын ояту және оны табысты ұштастыру ойын әрекетінің дамытушылық мақсатын қамтамасыз етеді. Мақаланың аясында зейін қызметін дамытуға арналған ойын түрлері және олардың нұсқалары келтірілді.

Түйінді сөздер: аутистік спектр бұзылысы, эмоционалды – ерік саласы, зейін, зейін тұрақтылығы, ойын әрекеті, дидактикалық ойындар.

Аннотация: В данной статье рассказано об особенностях развития внимания детей с расстройством аутистического спектра в процессе игровой деятельности. Выбор игровых форм в зависимости от нарушений эмоционально – волевой и когнитивной сферы у детей с расстройством аутистического спектра имеет ряд особенностей. Пробуждение мотивации ребенка в процессе игры и успешное ее сочетание обеспечивает развивающую цель игровой деятельности. В рамках статьи были приведены виды игр для развития внимания и их варианты.

Ключевые слова: аутистическое расстройство спектра, эмоционально- волевая сфера, внимание, устойчивость внимания, игровая деятельность, дидактические игры.

Annotation: This article describes the features of the attention development of children with autism spectrum disorder in the process of play activity. The choice of play forms depending on the disorders of the emotional - volitional and cognitive sphere in children with autism spectrum disorder has a number of features. The awakening of the child's motivation during the game and its successful combination provides a developing goal of the game activity. Within the framework of the article, the types of games for the development of attention and their variants were given.

Keywords: autistic spectrum disorder, emotional-volitional sphere, attention, attention stability, play activity, didactic games.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалар – ерекше білімді қажет ететін балалар тобының бірі. Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың эмоционалды – ерік саласы, сөйлеу тілі мен коммуникативтік дағдылары зардап шегеді. Балалардың басым бөлігінде танымдық саланың бұзылыстары кездеседі. Олардың зейіні тұрақсыз, шашыраңқы және ауысымдылығы төмен болып келеді. Осының салдарынан баланың сөйлеу тілі, оқу және әлеуметтік дағдыларының дамуының деңгейі төмендейді.

Аутистік спектр бұзылысы бар балаларға білім беру мен тәрбиелеудің жаңа парадигмаларының пайда болуына байланысты олардың танымдық саласын дамыту өзекті мәселеге айналып отыр. Олардың танымдық саласын дамыту мәселелері бүгінгі таңда кеңінен зерттеліп, жаңа әдіс – тәсілдермен толығуда. Алайда, қазақ тілді балаларға арналған әдістеменің аздығы зерттеуге жаңа тыынс ашып, өзекті етіп отыр.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың білім алу процесі кең ауқымды жұмыстарды талап етеді. Оқу процесіне кіріктіру кезінде көптеген қиындықтар пайда болып, білім беру парадигмаларына өзгерістер енуі мүмкін. Білім алудың негізі ретінде бастауыш сынып жасын қарастыратын болғандықтан, осы кезеңде сапалы білім алу әрі қарайғы білімдерінің деңгейін анықтайды. Ал, сапалы білім мен білік жоғары деңгейде дамыған танымдық сала жағдайында мүмкін болады. Сол себепті, аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамыту мәселесі өзекті болып табылады [1].

Педагогикалық әдебиеттерге сүйене отырып, мына анықтаманы келтіреміз: зейін дегеніміз – психикалық белсенділіктің белгілі бір нысанға бағытталуы мен шоғырлануы. Осылайша, бұл психикалық процесс сыртқы және ішкі кез – келген қызметті сәтті жүзеге асырудың шарты болып табылады.

Зейін адамның іс – әрекеттерінің барлық деңгейінде негізгі қызметті атқаратын психикалық сала болғандықтан оны дамыту мәселесі кең ауқымды жұмыстарды қамтиды [2]. Аутистік спектр бұзылысы жағдайында зейінді дамыту үшін әртүрлі технологияларды қолданудың ерекшеліктері туралы деректер педагогикалық, психологиялық әдебиеттерде, сонымен қатар, Денверлік ерте жастан қолға алу моделінің теориялық саласында кездеседі.

Аршатская О. С өз зерттеулерінде аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінінің даму деңгейі оның қасиеттерінің қалыптасуымен көрінетіндігін сипаттап жазған. Негізгі қасиеттер ретінде мыналар сипатталады: шоғырлану, тұрақтылық, бөлу және ауысу. Шоғырлану адамның жұмысқа қаншалықты терең енуімен анықталады. Ал, тұрақтылықтың көрсеткіші – белгілі бір нысанға шоғырлану уақыты және одан шыққан алшақ мәндер саны. Зейін тұрақтылығы бір объектіден немесе әрекеттен екіншісіне ауысу кезінде көрінеді. Бөлу адам бір уақытта бірнеше әрекеттерді орындаған кезде орын алады, мысалы, бала бөлмеде ойнап жүрген кезінде өлең айтады. Ол қажетті психологиялық және физиологиялық процестерді белсендіреді және қазіргі уақытта қажет емес психологиялық және физиологиялық процестерді тежейді, ағзаға оның қажеттіліктеріне сәйкес келетін ақпаратты ұйымдасқан және мақсатты таңдауға ықпал етеді, бір объектіге немесе қызмет түріне таңдамалы және ұзақ мерзімді шоғырлануды қамтамасыз етеді.

Жоғарыда аталған зейіннің сипаттамаларын ескере келе, оның өте маңызды қызмет екендігін дәлелдейміз. Қазіргі таңда педагогика, психология және арнайы педагогика мен психология ғылымдарында зейінді дамытудың сан алуан әдістері бар. Оған дәстүрлі сабақтар мен түзету жұмыстарын, ойын технологиясын, логоритмика әдісін, тренингтер мен АКТ құралдарын пайдалану арқылы жұмысты ұйымдастыру кешенін жатқыза аламыз. Аталған әдістердің ішінде ойын технологиясы бастауыш сынып жасындағы аутистік спектр бұзылысы бар балалар үшін тиімді болып саналады. Себебі, өзіміз білетіндей ойын әдісі мектеп жасына

дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың сензетивті кезеңіне сай деп қарастырылады. Сондықтан, ойындар арқылы аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамыту жұмысын кешенді ұйымдастыру арқылы нәтижеге жетуге болады [3].

Никольская О.С., Баенская Е.Р., Либлинг М.М. сияқты авторлардың

«Аутичный ребенок. Пути Помощи» атты еңбегінде аутистік спектр бұзылысы бар балалардың дамытудың шарттарының бірі көрнекі – бейнелік кеңістік ортасы болып табылатындығы қарастырылады. Аталған шартты жүзеге асыру үшін дамытушы ойындар мен дидактикалық ойындарды қолдануға болады. ойындар кезінде баланың дербестігі артып, өз бетінше әрекет жасауға дағдыланады. Сонымен қатар, ойындар кезінде балалар арасында ынтымақтастық орнап, қарым – қатынас дамиды. Танымдық саланың белсендігі артып, оқу қызметі жанданады. Сонымен қатар, дәл осы еңбекте аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамытуда баланың жеке дербестігін дамыту олардың ақпаратқа жылдам зейін қоюына көмектесетіндігі туралы тұжырымдама жасалған [4].

Дидактикалық ойындар ұнамды, қоғамдық нормаларға сай тәрбиені қалыптастыруға, зейін мен ақыл – ойды дамытуға септігін тигізеді. Ойындар кезінде балалар өз бетінше жұмыс істеп, ойын әрекетінде негізгі субъект болуға мүмкіндік алады. Алайда, аутистік спектр бұзылысы бар балалар үшін ойын әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері бар.

Ойын әрекетін ұйымдастыру кезінде ең алдымен балалардың мотивациясын ояту қажет. Бұл АВА әдісі арқылы балалардың мотивациялық стимулын қалыптастыру арқылы іске асады. Ал, осыдан кейін балалардың жеке даму үдерісін есепке ала отырып, ойын түрлерін таңдауға көшеміз. Робина Шарманың АВА терапиясын қолдану шарттары туралы жарық көрген «Детский аутизм и АВА» кітабында зейін қасиеттерінің әрбірін дамыту үшін таңдалатын ойын түрлері туралы деректер келтірілген. Олардың түрлері және олардың өзара бірқатар айырмашылықтары да аталған еңбекте кеңінен түсіндіріліп жазылған. Сонымен қатар, аутистік спектр бұзылысы бар балаларға сюжеттік – рөлдік ойындарды қолдану қиындығына және олардың коммуникативті дағдыларының қалыптасу деңгейіне негізделе отырып, жұмыстың алғашқы кезеңдерінде қозғалыс ойындарынан гөрі дамытушы ойындарды таңдаған абзал [5].

Янушко Е.А., Сара Ньюмен., Роберт Шрамм және тағы басқа зерттеушілердің еңбектерін талдай келе және ондағы педагогикалық шарттарды негізгі ала отырып, мынадай ойын түрлерін ұсынамыз.

Төмендегі ойындарды зейін және басқа танымдық қызметтерді байланыстыра дамытуға арналған ойындар нұсқасы ұсынамыз:

1. «Не өзгерді» ойыны

Мақсаты : зейіннің шоғырлануын, ауысымдылығын дамыту. Құрал – жабдықтар: қызыл галстук, сағат, бантик және т.б

Барысы: ойынға балалар жұп болып қатысады. Екі бала ортаға шығып, бір – біріне мұқият қарайды. Содан кейін, балалардың біреуі теріс қарап тұрғанда екінші балаға белгілі бір өзгеріс қосылады. Мысалы, қызыл галстук, сары сағат, жасыл қалам. Яғни, зат көзге көрінетіндей болуы тиіс.

Нұсқаулық: не өзгерді, тап!

2. «Мен атаймын – сен табасың» ойыны

Мақсаты: зейін қасиеттері мен психикалық белсенділікті арттыру. Құрал – жабдықтар: сыныптағы заттар.

Барысы: педагог сыныптағы балаларға түстерді атайды және балаларға сол түстегі затты ұстауға нұсқаулық беріледі.

Нұсқаулық түске қолыңды тигіз!

3. «Пішіндер мен мүсіндер» ойыны

Мақсаты: зейін қасиеттері мен психикалық белсенділікті арттыру. Құрал – жабдықтар: сыныптағы заттар.

Барысы: педагог балаларға кезек – кезек пішіндердің атауларын айтады. Балалар болса сондай пішінге ие заттарды тауып дарысады. Мысалы: домалақ – сағат, айна.

Нұсқаулық затты тап!

4. «Жартысын тап!» ойыны

Мақсаты: зейінді, талдау – жинақтау қызметін дамыту. Құрал – жабдықтар: екі бөліктен тұратын пазлдар.

Барысы: ойынға ортаға бір бала шақырылады. Содан кейін педагог оған пазлдың бір бөлігін береді және екіншісін табуға нұсқаулық береді. Тапқан жағдайда, баланы мадақтайды. Ойынға екі бөліктен тұратын пазлдар ұсынылады.

Нұсқаулық: пазлдың бөлігін тап!

«Топ - хлоп»

Мақсаты: зейін тұрақтылығын, ауысымдылығын дамыту.

Барысы: мұғалім белнілі бір фразаларды оқиды, егер бұл фраза дұрыс болса, балалар қол шапалақтайды, егер қате болса аяқтарымен «топ – топ» жасайды (бұл ойын сөзді түсінуі мен ауызша сөйлеу тілі дамыған балалар үшін).

«Ұры түлкі»

Мақсаты: зейін таралуын дамыту және көлемін арттыру.

Барысы: балаға партаның үстіне бірнеше заттарды қояды. Баланың көзін 3 секундқа жұмуға нұсқаулық беріп, партаның үстінен бір затты алып тастайды. Балаға жоғалған затты атауға немесе тірек суреттерден көрсетуге тапсырма беріледі.

Нұсқаулық: Көзіңді жұм!, жоғалған затты ата (көрсет)! [6].

Жоғарыда көрсетілген ойындар балалармен жеке түзету сабақтары кезінде, логопедиялық сабақта және сабақтан тыс жұмыстар кезінде де қолдануға болады. ұсынылған ойындар барысының жеңілдігі мен мазмұндық жағының түсінікті болуы кешенді өткізілген жағдайда нәтиженің сапалы болуын болжайды. Ұсынылған ойындар зейінді дамыту мақсатына бағытталғанымен, ойын әрекеті кезінде баланың жалпы танымдық саласын, сөйлеу тілі және қарым – қатынас дағдыларын дамытады.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамытуда ойындарды қолдану баланың жас кезеңі мен даму жағдайын ескере отырып, ең тиімді әдіс деп қорытындылай аламыз.

Әдебиеттер тізімі

1. Аршатская О.С. Психологическая помощь ребенку раннего возраста при формирующемся детском аутизме // Дефектология. – 2005

2. Янушко Е.А. Игры с аутичным ребенком. Установление контакта, способы взаимодействия, развитие речи, психотерапия. – М.: Теревинф, 2004

3. Москаленко А.А. Нарушение психического развития детей – ранний детский аутизм. // Дефектология. – 2008

4. Никольская О.С., Баенская Е.Р., Либлинг М.М. Аутичный ребенок. Пути Помощи. – М.: Теревинф, 2005

5. Роберт Шрамм. Детский аутизм и АВА. – М: Рама Паблишинг, 2017

6. Сара Ньюмен. Игры и занятия с особым ребёнком. – М: Литагент ТеревинфDRM, 2017

ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ ЖАҒДАЙЫНДА МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АҚЫЛ-ОЙЫН

ДАМЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ

Л. Е. Сағындықова

7М01301 Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі ББ

2курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы АӨУ

laurita06@bk.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Бұл мақалада талаптарды анықтау процесінде бастауыш сынып мұғалімдерінің рөлінің маңыздылығын түсіну үшін болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің мүмкіндігі шектеулі балаларды оқытуда және осы балалардың жалпы білім беруінде кешенді зерттеу жүргізу қажеттілігі туралы айтылады.

Түйінді сөздер: бастауыш мектеп, мұғалімдер, инклюзивті білім беру, мүмкіндігі шектеулі балалар, менталитет, мүмкіндіктер.

Аннотация: В данной статье говорится о необходимости всестороннего изучения будущих учителей начальной школы в обучении детей с ограниченными возможностями и общего образования этих детей, чтобы понять важность роли учителей начальной школы в процессе определение требований для обеспечения равноправия и социального развития.

Ключевые слова: начальная школа, учителя, инклюзивное образование, дети с ограниченными возможностями, менталитет, возможности.

Annotation: Future elementary school teachers to work in inclusive education, the need for a comprehensive study of the future elementary school teachers in the training of children with disabilities and general education of these children to learn the importance of the role of primary school teachers in the process of making the determination of the requirements to ensure equal rights and social development.

Keywords: Elementary school, teachers, inclusive education, children with disabilities, peoplewith disabilities, competitive mentality, adults, and opportunities.

Қазіргі уақытта инклюзивті білім беру еліміздің білім беру жүйесін дамытудың стратегиялық бағыттарының бірі ретінде қарастырылады. Мемлекет қазіргі таңда мүмкіндігі шектеулі жандарға айрықша назарын аударып, қамқорлық көрсетіп отыр. Инклюзивтік ортада білім ала отырып, балалар ашық болуға, өмірлік қажетті коммуникация дағдыларын, қоршаған адамдармен өзара іс-әрекет жасауға үйренеді. Мүмкіндігі шектеулі балалардың тіл байлығы, әдеттегі балаларға қарағанда 20-30% төмен болады. Сөздік қорында да бар сөздердің өзін қолданғанда, олар көбінесе қате жіберіп, сөз мағанасын толық түсінбейтінін көрсетеді. Мүмкіндігі шектеулі оқушылардың сөздің грамматикалық құрлымын меңгеру әлсіз, олардың сөйлеу тілінде грамматикалық конструкцияларды дұрыс қолданбауы жиі кездеседі. Бұл балалардың сөйлеу тілі, күнделікті қарым-қатынас қажеттілігін қанағаттандырады. Мүмкіндігі шектеулі балалардың сөйлеу тілінде лексика және грамматикалық қатардың өрескел бұзылуы болмайды, дегенмен бұл балалардың сөйлеу тілі байланыссыздықпен, логика, нақтылық, анықтылықтың жоқтығымен ерекшеленеді, олар өз ойларын дұрыс жеткізуде қиналады. Бұл балалардың сөйлеу тілінің, сөздік қорының және грамматикалық үйлесімнің аздығымен ерекшеленеді, олардың фонетикалық есту қабілеті толыққанды жетілмеген.

Қашықтан оқыту – процесс. Қашықтықтан оқу – жүйе. Басқа да оқыту формалары сияқты, қашықтықтан оқыту да педагогикалық жобалаудың кезеңдерін, оның мазмұндық және педагогикалық құрамын (педагогикалық технология жоспарындағы әдістеме, оқыту формаларын) теориялық тұрғыда мағыналы етуді ұсынады. Бұдан шығатыны, педагогикалық жобалау кезеңінің міндеттері мыналар: электрондық курстар, электрондық оқулықтар, оқу құралдарының кешендірін құрастыру, желіде оқыту процесін ұйымдастырудың педагогикалық технологиясын жасау. Дегенмен, қазіргі таңда әлемде болып жатқан індеттің таралуына байланысты бұл оқыту түрінің маңыздылығы арта түсті.

Осы тұста қашықтықтан білім алған бастауыш сыныптары арасындағы мүмкіндігі шектеулі балалардың ақыл-ойын дамытуға бағытталған бірқатар жұмыстарды жүргізуді қолға алған дұрыс деп санаймын.

Бастауыш сыныптарда қашықтан оқыту білім беру процесін шығармашылықта дамытып, білім алушының шығармашылық ой-өрісінің жаңа мүмкіндіктерін ашады.Бастауыш сынып оқушыларының оқуға деген қызығушылығы артып, берілген тапсырмаларды, тест жұмыстарын қызыға орындауы байқалды. Қашықтан оқытуды енгізу сынақ немесе емтихан тапсыру кезінде білім алушылардың яғни оқушылардың қорқынышын азайтады. Оқушылардың толқуы мен қорқуы кейбір сыныптастарына өз білімдерін толық көрсетуге мүмкіндік бермейді. Бағалаудың субъективті факторы алынып тасталады. Топтың әсерімен немесе оқушының басқа пәндер бойынша үлгерімімен байланысты психологиялық әсері алынады. Оқушылар өткізілген тақырыпты өз бетімен ешкімнің көмегінсіз орындап, тапсыра алады. Бұл мүмкіндігі шектеулі жандар үшін өз бетімен жұмс жасауға талпынуға бағыттайтыны анық.

Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы нақтылы болғандықтан, олар көп нәрселерді өз қалпында түсінуге бой ұрады.

Бастауыш сынып оқушыларының оқыту процесінде психикалық даму дәрежесіне қарай белсенділіктің бірнеше түрі қалыптасып дамиды: қимыл, сөйлеу, таным, ойлау, өзін-өзі тәрбиелеу т.б.

Мұғалімнің міндеті – оқыту процесінде бастауыш сынып оқушысының ой- әрекетін қалыптастыру. Осыған орай оқушы оқыту процесінде, әрбір сабақта өзінің оқу іс-әрекетінің мақсат-міндеттерін анықтап, соларды іске асырудың нақты тәсілдері мен амалдарын қолданып, өзін-өзі бақылап отыруға үйренуге тиіс. Оқыту процесіндегі ой-әрекетінің қалыптасу жолдарында танымдық белсенділіктің мынадай көріністері болатынын білу керек:

—Білуге деген ықыластың, ұмтылыстың, шабыттың жоғары болуы;

—Бастауыш сынып оқушысының өзіндік дербестігі, сұрақ беруге құмарлығы, пікірталас туғызуға деген ықыласы;

—Бастауыш сынып оқушысының материалды еркіне, өз сөзімен айтып беру мүмкіндігі және шығармашылық әрекетінің жоғары болуы.

Егер де сабақтарда бастауыш сынып оқушысының бойында танымдық белсенділік пайда болған жағдайда оқушыларда ақыл-ой қабілеттерінің мынадай элементтері дамиды: зеректілік, зейінділік, байқағыштық, ойлау мен сөйлеу дербестігі т.б.

Бастауыш сынып оқушысының оқыту процесіндегі өздігінен жасайтын түрлі оқу жұмыстары ойлау әрекетінің тиімді амал-тәсілдерін қалыптастырады. Амалдарды қолдану арқылы оқушы материалдың мазмұнын еркін меңгеріп, материалды баяндау тәртібін өзінше өзгертіп айтып беруге шамасы келеді.

Міне, осындай жағдайда ғана балада білімге деген қажеттілік, талпыныс, қызығу, танымдық белсенділік қалыптасады.

Оқыту процесі өзіне екі міндет қояды: біріншіден, балаларға білім беру, екіншіден, оларды жан-жақты дамыту. Ақыл-ой дамуы танымдық қабілеттердің дамуы мен адамның гармониялық дамуының құрамдас бөлігін құрайды. Оқыту процесіндегі іс-әрекет өзіне екі міндет қоя отырып, ойлау әрекетінің дамуын көрсететін белгілерді анықтау педагогикалық психологияның тағы бір маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Оқыту мен дамудың өзара қатынас мәселелері ақыл-ой дамуының белгілерін нақты анықтау негізінде тұжырымдалады. Ол белгілер бойынша, оқыту әдістері мен мазмұны дамуға қалай әсер етеді, оның негізінде дамудағы қозғалысты қалай көруге болады деген сұрақтарға жауап аламыз.

Мүмкіндігі шектелген балалардың есте сақтау қабілеті әлсіз, қабылдау процестері тұрақсыз келеді. Сондықтан олар затты қолмен ұстап, көзімен көргенді ұнатады. Зейіндері тұрақсыз болғандықтан бір сарынды оқудан тез жалығады. Осыған сәйкес, мүмкіндігі шектелген бастауыш оқушыларына оқу іс-әрекеттеріне көрнекілік, ойын технологиясын кеңінен қолданған жөн.

Сондықтан оқу мазмұны мен тәрбие әдістерін жаңарту бағытында оқушыларға сапалы білім мен саналы тәрбие беру үшін жан-жақты іздене отырып, оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын, ынтасын оятып, танымдық қабілеттерін арттыруға жағдай жасау керек деп ойлаймын.

Өз тәжірибемде баланың жалпы жетістіктеріне ықпал ету үшін, ақыл-ойы кем баланың танымдық белсенділігін дамытуда ойын құралдарына негізделген

оқытудың сапасын жақсартуды көздедім. Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын дамытудың негізгі факторы олардың білімі мен дағдыларының дәрежесі ғана емес, сонымен бірге, баланың маңызды психикалық қызметтерін, ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу процесін жолға қою керектігі саналады. Танымдық белсенділік ақыл-ойы кем балалар танымының қажеттілігі мен қызығушылығын, сабақтың түрі мен мазмұнын, ойын технологиясы арқылы «үйрету» үрдісін басқаруда педогогтың өнері және оның эмоционалды ахуал жасау іскерлігін ынталандырады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Дефектология. №2, 2014.

2. Бастауыш мектеп. №5, 1998.

3. Бастауыш мектеп. №3, 4, 2010.

4. Қазақстан мектебі. – Алматы, №8, 2003

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Г. К. Убайдулла

7М01301 Бастауыш оқытудың педагогикасы және әдістемесі ББ

1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

gauhar—98@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырудың негізгі ұстанымдары, теориялық негіздері, сонымен қатар бастауыш мектепте коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырудың компоненттері мен ерекшеліктері талданған.

Түйінді сөздер: Құзыреттілік, коммуникация, когнитивті компонент, коммуникативтік функция, рефлексия.

Аннотация: В статье анализируются основные принципы, теоретические основы формирования коммуникативной компетентности учащихся начальных классов, а также компоненты и особенности формирования коммуникативной компетентности в начальной школе.

Ключевые слова: Компетентность, коммуникация, когнитивный компонент, коммуникативная функция, рефлексия.

Annotation: The article analyzes the basic principles, theoretical foundations of the formation of communicative competence of primary school students, as well as the features and components of the formation of communicative competence in primary school.

Keywords: Сompetence, communication, cognitive component, communicative function, reflection.

Құзыреттілік ұғымы «Білім беру мазмұнын жаңғырту стратегиясына» сәйкес тек когнитивтік және операциялық технологиялық құрамдастарды ғана емес, сонымен бірге мотивациялық, этикалық, әлеуметтік және мінез-құлық компоненттерін де қамтиды. Ол оқытудың нәтижелерін (білім мен дағдыларды), құндылық бағдарлар жүйесін, әдеттерді және т.б. қамтиды.

Коммуникативтік құзіреттілік тұлғаның маңызды қасиеттерінің бірі ретінде тыңдай білуден және адамның қарым-қатынас жасау қабілетінен көрінеді. Кіші мектеп жасындағы оқушылардың ерекше сезімталдығына байланысты коммуникативті дағдыларды меңгеруге өте қолайлы тілдік құбылыстарды үйрену, сөйлеу тәжірибесін түсінуге қызығушылық және басқалармен қарым-қатынас жасау маңызды екені анық. Сондықтан оқушының коммуникативтік құзыреттілігін дамыту бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесінің кезек күттірмейтін міндеті болып табылады [1]. Қарым-қатынасқа үйрету тәсілдері мен коммуникативті функцияны қалыптастыру кезеңі педагогика мен психологияның басқа салаларына қарағанда әлдеқайда баяу жүреді. Мысалы, баланы қолына қылқалам ұстатып сурет салуға үйретуге қарағанда, оған сауатты түрде сөйлеуге көмектесу әлдеқайда қиын екенін мойындағанымыз жөн.

Қазіргі жағдайда диалог жаңа сипатқа ие болды. Өйткені білім берудің коммуникативтік мазмұнының негізгі принципі ретінде әрекеттің мәні мен сапасы қарастырылады. Әртүрлі коммуникациялық байланыстарға қаныққан көпмәдениетті қоғам тек ынтымақтастық, өзара түсіністік қатынастарын орнатуды ғана емес, сонымен қатар қайшылықтардың туындауын да білдіреді. Сондықтан мектеп түлектерінің әлеуметтік-мәдени салалардың әр түрінде жемісті, тиімді диалог жүргізу, әлемді монологиялық (абсолютті шындықты талап ететін) позициялардан емес, диалогтық, плюралистік тұрғыдан тану қабілеті ең маңызды және коммуникативті қасиетке айналады. И.А.Зимняя коммуникативті құзыреттілікті «Күрделі коммуникативті дағдыларды меңгеру, жаңа қоғамдық құрылымдарда адекватты дағдыларды қалыптастыру, қарым-қатынастағы мәдени нормалар мен шектеулерді, әдет-ғұрыптарды, дәстүрлерді білу, қарым-қатынас саласындағы әдептілік, инабаттылықты сақтау, ұлттық, таптық менталитетке тән коммуникативтік құралдардағы бағыттылық» деп есептейді [1]. Соған сәйкес коммуникативті құзыреттілік – бұл:

• білім алушылардың қарым-қатынасының әртүрлі салаларында және жағдаяттарында тілдік құралдарды пайдалана отырып, белгілі бір коммуникативтік міндеттерді шеше білуі;

• сөйлеу әрекетінің барлық түрлерін және сөйлеу мәдениетін меңгеруі;

• қарым-қатынастың әртүрлі жағдаяттарында шындықты адекватты қабылдау мен бейнелеуге арналған вербалды және вербалды емес құралдар саласындағы білім, білік және дағдылардың жиынтығы [2].

Мектеп жасы қабілеттердің, белсенді әлеуметтік мінез-құлықтың, әртүрлі жыныстар арасындағы қарым-қатынастың, жағдаяттарды ажыратудың коммуникативтік, сөйлеу тәсілдерінің қалыптасуының кезеңі болып табылады. Бастауыш сынып оқушыларының қабілеттерін оқу іс-әрекеті барысында қалыптастыру бүгінгі күні бастауыш сыныптар жұмысында өте маңызды мәселе.

Бастауыш сынып оқушыларының рефлексиясы – оқушы-серіктес ұстанымы мен мүддесіне сәйкес өз ұстанымын бағалай алатын коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырудың негізгі факторы. Білім алушы да сұхбаттасушымен байланыс орнатып, оның хабарламаларын талдап, оларға адекватты жауап беріп, вербалды және вербалды емес қарым-қатынас құралдарын шебер қолдана білуі қажет. Соған сәйкес психологиялық-педагогикалық зерттеулерде коммуникативтік құзыреттілік келесі құрамдас бөліктерді қамтиды:

1. эмоционалды (эмпатия, жанашырлық қабілеті, серіктестердің әрекеттеріне назар аудару, басқаларға сезімталдықты қамтиды);

2. когнитивтік (басқа адамның мінез-құлқын болжай білу, басқа адамның білімімен байланысты адамдар арасында туындайтын әртүрлі мәселелерді тиімді шешу қабілетін қамтиды);

3. мінез-құлық (баланың ынтымақтасу қабілетін, бірлескен іс-әрекетін, бастамасын, қарым-қатынастағы сәйкестігін, ұйымдастырушылық қабілетін және т.б. көрсетеді) [3].

Ал бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік құзыреттілігінің компоненттері келесідей:

1. Когнитивті компонент: кіші жастағы оқушылардың ана және шетел тілдеріндегі, ауызша және жазбаша, жанама және тура, вербалды және вербалды емес қарым-қатынас түрлері туралы түсініктер жүйесі;

2. Аксиологиялық компонент: коммуникацияның мотивтері мен мақсаттары: ақпарат алмасу, ақпаратты сұрау, сендіру, ұсыну, эмоционалды өзін-өзі көрсету, дәлелді бас тарту;

3. Интерактивті компонент: әмбебап және пәндік коммуникативті іс-әрекеттер және олармен байланысты қарым-қатынас әдістері: монолог, диалог, полилог, хабарлама, мәлімдеме, дау, пікірталас, сөйлеу, дәлелдеу, сұрақ, теріске шығару, хат, телефон арқылы сөйлесу, жеделхат, SMS;

4. Эмпирикалық компонент: қарым-қатынас мазмұнын бақылау, қарым- қатынас әдісін түзету және қарым-қатынас мақсатына жетуді бағалау негізінде коммуникацияның рефлексиясы [4].

Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруды мектеп жасынан бастау маңызды. Бастауыш мектеп жасы - әлеуметтік мінез-құлықты, әртүрлі жыныстағы балалар арасындағы қарым-қатынас өнерін, қарым-қатынас пен сөйлеу дағдыларын, әлеуметтік жағдайларды ажырату тәсілдерін меңгеруге белсенді түрде үйренуге ең қолайлы кезең. Бұл, ең алдымен, баланың өсу қабілетінің, өзіне және қоршаған әлемге жауапкершілігінің арту кезеңі, жалпы баланың тұлғалық даму кезеңі. Қоғам бастауыш сынып оқушысының дамуына негіз болады және мәдениеттің проблемалық саласында әлеуметтік-мәдени тәжірибені дамытуға түрткі десек те қателеспейміз. Дегенмен, баланың әлеуметтік-мәдени дамуының қозғаушы күші адамның тәжірибесін жай ғана иемдену емес, ересек адаммен ерекше әрекеттесу процесінде оның жеке өмірлік тәжірибесін жинақтау және кеңейту болып табылады. Сондықтан жас оқушыны, бір жағынан, әлеуметтік тұлға ретінде, яғни қоғамда өз орнын алатын, екінші жағынан, мәдениетті тұлға ретінде дамыту, мәдениетті бойына сіңіріп, оның қызметінде түрлендіру - біздің басты міндетіміз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Жалмуханова Б.Х. Жаңартылған білім беру бағдарламасы бойынша

2. оқу-тәрбие жұмыстарында қолданылатын әдіс-тәсілдер: әдістемелік құрал. – Атырау. - 2018. – 13 б.

3. Батырева С.Г. Дидактические основы формирования коммуникативной

4. компетенции младших школьников: дис. ... канд.пед.наук.: 13.00.01 / БОУВПО МО «Академия социального управления». - Москва: 2014. – 78с.

5. Зимняя И. А. Ключевые компетентности как результативно-целевая

6. основа компетентностного подхода в образовании. – М. : Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 2004. – 23 с.

7. Михайлова И.М. Формирование коммуникативных умений школьников с использованием наглядности. – ПГПУ, 2015. – 105 с.

THE IMPACT OF TIME MANAGEMENT ON THE EMOTIONAL INTELLIGENCE OF UNIVERSITY STUDENTS

M. M. Begimova

Educator, Master of Social Sciences

M. Zh. Bakradinova Student of Yessenov University Malika.begimova@yu.edu.kz

Aktau, Kazakhstan

Аннотация: Қазіргі кезеңде тұлға бәсекелестігінің бірден-бір көрсеткіші ретінде «тайм-менеджментті» алдыңғы қатарлы фактор деп қарастырған жөн. Уақытты басқару қызметкердің жұмыс уақытын пайдаланудың тиімділігін жоғарылату және тапсырмалардың көлемін ұлғайтуға, бақылауды күшейту үшін пайдаланатын ұйым қызметкерінің жұмысын жоспарлауға арналған технологиялардың барлық жиынтығын қамтиды. Жоғарғы кәсіби білім беру жағдайындағы студенттердің эмоциялық интеллектісінің даму мәселесінің өзектілігі оқу жағдайындағы эмоциялық интеллектісінің дамуында қажетті көрінулермен шартталған. Төмендегі мақалада студенттердің эмоционалды интеллектісін реттеудегі тайм-менеджмент рөлінің негізгі теориялық бастамасы туралы ой қозғалады.

Түйінді сөздер: эмоционалды интеллект, тайм-менеджмент, эмоционалды күй, өзін-өзі басқару.

Аннотация: На современном этапе «тайм-менеджмент» следует рассматривать как опережающий фактор конкурентоспособности личности. Тайм- менеджмент включает в себя весь набор технологий для планирования работы сотрудника организации, которые используются работником для повышения эффективности использования рабочего времени и увеличения объема заданий, усиления контроля. Актуальность проблемы развития эмоционального интеллекта студентов в условиях высшего профессионального образования обусловлена

необходимыми проявлениями в развитии эмоционального интеллекта студентов в условиях обучения. В данной статье будет затронута мысль об основном теоретическом начале роли тайм-менеджмента в регуляции эмоционального интеллекта студентов.

Ключевые слова: эмоциональный интеллект, тайм-менеджмент, эмоциональное состояние, самоконтроль.

Annotation. At the present stage "time management" should be considered as a leading factor of personal competitiveness. Time-management includes the whole set of technologies for planning the work of the employee in the organization, which are used by the employee to increase the efficiency of work time and increase the volume of tasks, and to strengthen the control. The relevance of the problem of the development of emotional intelligence of students in higher professional education is due to the necessary manifestations in the development of emotional intelligence of students in the learning environment. This article will touch upon the idea of the basic theoretical beginning of the role of time management in the regulation of emotional intelligence of students.

Key words: emotional intelligence, time management, emotional state, self-control.

The problem of how people use and manage their time economically is one of the most pressing issues. Management is the earliest field of human activity. About psychology of management German researchers W. Siegert and L. Lang gave definition: "management is achievement of set goal by human, economical and rational use of people and material means". Rich material and social values in the history of mankind were created and formed only as a result of coordinated work of people. Prior to the twentieth century, management was not considered an independent field of scientific research. In 1911, Frederick Winslow Taylor singled out the main principles (principles) of managerial work in his book "Management" or "factory management". In the 1930s management theorists began to focus on the role of the human motive in work activities. He had great success with management, focusing on the place and essence of human activity. This success in management marked the beginning of the "Elton Mayo school of human relations", introducing the concept of the "social man" instead of the "economic man". From the perspective of this school, the production organization was seen as a unified social body, and working people in it as an indicator of motivational, personal, and individual psychological qualities of the social system. The following amendments to the management practice of "people relations" by E. Mayo:

1. more attention to the social needs of the individual;

2. a rejection of unlimited specialisation of labour;

3. the need to abandon the hierarchy of power within the organisation;

4. informal relations of people within the production formation of a maximum;

5. introducing improvements in the methods for studying formal and informal groups within the organisation [1].

The main reason why the famous US scientists E. Mayo and Ch. Barnard jointly proposed the concept of the 'social person' instead of the 'economic person' in 1938 was that they were dissatisfied with the formed view of the organisation of Ch. Barnard, with whom he was directly involved in managerial work. He noticed that groups in the

organisation were neglected and realised the need to analyse the structure of these groups. In addition, another positive aspect of the study was his assessment of the individual as a strategic factor in the organisation. Ch. Barnard emphasised the place of the manager in the work of the organisation and pointed out the activities of the manager:

• the art of decision-making;

• the ability to set goals based on a vision of the future;

• having a clear understanding of the organisation's scheme and relationships within the human resources management structure;

• demonstrated a role in shaping and developing organisational morale, placing these qualities at the top of the manager's agenda. He also paid particular attention to leadership. Ch. Barnard argued that incentive is linked to purpose, that purpose is the force that unites a person's perseverance in an ever-changing environment, revitalises personal faith and unites cooperation. The concept of "human relations" proposed by E. Mayo and Ch. Barnard was supported by Professor Douglas Mark Gregor of the University of Massachusetts, D. Likert of the University of Michigan, C. Argyris of the University of Iehl. Due to the fact that both the manager and the subordinates benefit from improved relationships in the organization, these scholars were often referred to as the "human resource" group [2].

Learning theory. In the works of I. P. Pavlov, D. B. Watson, B. F. Skinner the feedback between the manager and the subordinate is based on a system of rewards and punishments (training) to determine the sphere of reasonable work according to the performer's abilities. The basis of the learning theory is the organism's response to external stimuli - a reflex. Reflexes are divided into innate (unconditioned) and experience-driven. Inborn reflexes are often formed in unconscious acts, a complex range of feelings, emotions, desires, and behavioural acts that require will and determination. Unconditioned reflexes determine the instinctive behaviour of the individual, which is inhibited by upbringing, education and social experience and is limited in its manifestation. The conditioned reflex, according to proponents of this theory, forms a stereotype of thought and behaviour and is a major component of the human motivational system.

According to I.P. Pavlov, one of the bases of human behaviour is the desire for cognition, coupled with innate unconditioned reflexes, awareness of the new, the goal reflex (in other words, orientation), which creates prerequisites for achieving success in work. This powerful reflex explains the amazing persistence of inventors, collectors and even lovers. Persistence towards a goal is inherent in leaders of various teams and all creative individuals. The various difficulties encountered in achieving a goal lead them to be proactive. In the practice of management psychology, the theory of learning is widely used in the adaptation of a person to the collective. This is because human behaviour and society are interdependent. The regulation of relations as a result of adaptation to the collective is beneficial to both the individual and the collective. A person's performance in society is constantly evaluated, praised and discussed. Positive and negative aspects of behaviour are regulated according to established norms and rules. In the general problem of management, the concept of "time management" was introduced into scientific usage in the 1950s-90s of the 20th century. Time management

as one of the directions of management was considered separately, when there were problems of time management, effective use of time, increase of personal efficiency [1].

Given its vision of organisational management, classical scientific management in this case is the only source of increasing the personal effectiveness of the employee, acting as a passive value, the role of mental, managerial and creative work in production is increasing.

First of all, schools of 'human relations' (E. Mayo, J. Brown) and should be noted the 'new human relations' (C. Argyris, A. Maslow, E. Schein). in these directions researchers, first of all, paid special attention to the problem of 'human factor', analyzing these defects and shortcomings of organization management in researches of F. Taylor and A. Fayol. It also showed the importance of their creative abilities and qualities of free behaviour in human resource management. However, the representatives of this direction failed to widely disclose the problem of increasing individual efficiency, and limited themselves to solving the issues of changing motivation of human resource management and development of corporate culture. Therefore, the individual labour organisation was limited to influencing the employee's independent activity only through managers.

The role of the human factor in increasing the efficiency of the enterprise was investigated, the direction of "self-management" in management was singled out and the development of "management gurus" was laid down. The works of T. Peter and R. Waters in the 1980s are particularly noteworthy in this direction. Peters, R. Waters in the 1980s. The creative initiative of employees at all levels was considered one of the important directions of increasing the effectiveness of the company, summarizing the experience of the best companies in improving all aspects of its activities. The researchers pointed out the main directions of managers' independent activity on the increase of personnel activity: expression of trust in employees; encouragement of employees; encouragement and stimulation of employee in development and implementation of new ideas, etc. Thus, the problem of efficiency of an individual employee in company efficiency, the problem of personality efficiency, the manager's influence on the increase of management efficiency is brought to the foreground [3].

Peter Duker enterprise efficiency along with the efficiency of the individual employee, studying the problems of its content and methods for the first time in his scientific works touched upon the efficiency of the personal manager, proposing along with the representation of the manager as a profession, a scientific basis for increasing the efficiency of specialists, suggested ways to make him efficient in his working conditions.

The concept of students' emotional intelligence has been addressed in academic papers. We are also aware that increasing personal effectiveness in the development of the profession is one of the important issues. In this direction, we decided to start by analysing the theoretical positions of management. First of all, ideas have been expressed about the importance of increasing the effectiveness of human management in the direction of psychoanalysis. The ideas of the founders of psychoanalysis Z. Freud and his followers have also found their place. In the study of each social process, modern management psychology pays special attention to the personality, to personal priorities. Each person considers his way of thinking effective because it is the result, but the

effectiveness of creativity is reduced because of limitation and confidence, fear of novelty and overconfidence. Man's reserves of ability are limitless, he has a very complex intellect, a very complex psyche. It is no coincidence that early thinkers set a very high goal of "knowing oneself".

The American authors believe that 'improving the competitiveness of production and evaluating the performance of the manager has become a critical hour in the art of managing people'. Everyone working in management is well aware that it is difficult to be sure of anything in the team he or she is in charge of. He or she must constantly monitor the mood and make operational decisions. When the problem of determining the reliability of a machine assembled from unreliable parts arose, J. von Neumann investigated. The results showed that such reliability is related to the correct organisation of movements of the individual components and is closely linked to one another. In managing a society of people, this connection must be constantly considered and predicted. Each individual has unique emotional, intellectual and psychological characteristics, inherent or taken from life as a biological being. At the same time, it reflects the characteristics of human society, the typical norms inherent in the collective in which one works and learns. The biological characteristics of a personality are based on hereditary information, its genotype. The social qualities of personality are formed under the influence of the environment [4].

Today, the scientific-technological revolution and the economic picture of the world are creating a new level of science and innovation. In this regard, there is a great interest of scientists and educators in the quality of education and personal development. Rapidly changing socio-economic and political conditions actualise the problems of societal development, i.e. the tasks of developing personal and professional qualities of students, including emotional intelligence, are increasing.

Professional success of an individual undoubtedly depends on knowledge, abilities, skills, intelligence and ability to think holistically, i.e. general intellect. The relevance of the problem of development of students' emotional intelligence in the conditions of higher professional education is due to the necessary manifestations in the development of emotional intelligence of a psychologist in pedagogical conditions. This allows, on the one hand, to meet the needs of the highest level of development of emotional intelligence of students, and on the other hand - the needs in the society of qualified professionals in the field of psychology.

The concrete evaluation and expression of emotion is expressed in the fact that emotion is a signal that signals to a person about important issues occurring in the context of the inner or outer world. The more you feel your own emotions, the more you have to perceive other people's emotions. It is characterised by a person's ability to determine their mood according to their physical state, thinking, appearance and style of behaviour. The use of emotion for thinking activity affects a person's thinking.

Time management techniques have contributed to the regulation of emotional intelligence. We have achieved positive results by conducting training work for students using time management techniques and psychological transformation games. Time management serves as a basis for choosing effective ways to achieve a goal, correctly defining tasks in accordance with the goal set. the personality in achieving its goals allows to properly mobilise its resource, energy, correctly allocate the necessary time and

correctly use its time. ways to identify internal personality conflicts, blocks of consciousness and their elimination are considered.

List of references:

1. D.Goleman. Working with emotional intelligence. – Bantam Books, 2017.

2. J.Bariso. EQ APPLIED: The Real-World Guide to Emotional Intelligence. Daily Books, 2019.

3. Kuzovkin V.V., Barannikova S.A. Conceptualization of Emotional Intelligence in Psychological Science //Psychology and School. № 2 / 2014.

4. Chirkina E.A. Formation of emotional intelligence in students, future specialists in helping professions by didactic means: dissertation of Candidate of Psychological Sciences. - Izhevsk, 2012.

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК ИНТЕЛЛЕКТ ФЕНОМЕНІ

Б. Т. Жусупов –оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Д.Е. Айдоллаева, И.Б. Амангелді, Н.М. Артықбаева, А.А. Арыстанбек, А. Кенжебайқызы, А.А. Турсынбекова

5В050300 – Психология ББ студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

psychologists_050300@mail.ru

Қазақстан, Ақтөбе

Аннотация: Бұл мақала психологиялық зерттеулердегі әлеуметтік интеллектіні түсіну мәселелеріне арналған. Авторлар әлеуметтік интеллектіні түсіндірудің әртүрлі нұсқаларын қарастырады. Әр түрлі тәсілдерді жалпылау әлеуметтік интеллект мінез-құлық ақпаратын білуге байланысты зияткерлік қабілеттер жүйесі ретінде қарастырылуы қажет екенін анықтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ғылымда ең көп таралған және іс жүзінде қолданылатын Дж. Гилфордтың әлеуметтік интеллект моделінің құрылымы мінез-құлықты танудың алты факторы тұрғысынан қарастырады.

Түйінді сөздер: әлеуметтік интеллект, мінез-құлықты тану, әлеуметтік интеллектінің құрылымы, мінез-құлық туралы ақпаратты тануға бағытталған зияткерлік қабілеттер жүйесі.

Аннотация: Данная статья посвящена проблеме понимания социального интеллекта в психологических исследованиях. Авторы рассматривают различные варианты интерпретации социального интеллекта. Обобщение различных подходов позволяет установить, что социальный интеллект следует рассматривать как систему интеллектуальных способностей, связанных с познанием поведенческой информации. Также наиболее распространенным и практически

используемым в науке является структура модели социального интеллекта Дж.Гилфорда, которая рассматривается с точки зрения шести факторов распознавания поведения.

Ключевые слова: социальный интеллект, распознавание поведения, структура социального интеллекта, система интеллектуальных способностей, направленных на распознавание информации о поведении.

Annotation: This article is devoted to the problem of understanding social intelligence in psychological research. The authors consider various interpretations of social intelligence. The generalization of various approaches allows us to establish that social intelligence should be considered as a system of intellectual abilities associated with the cognition of behavioral information. Also, the most common and practically used in science is the structure of J.Guilford's model of social intelligence, which is considered from the point of view of six factors of behavior recognition.

Keywords: social intelligence, behavior recognition, the structure of social intelligence, a system of intellectual abilities aimed at recognizing information about behavior.

Қазіргі әлемде жеке тұлға сыртқы өзгерістерге тез жауап беріп, қоғаммен өзара әрекеттесудің әртүрлі жүйелеріне қосылуы керек. Әлеуметтік интеллект адамды қоғам өміріне енгізудің сәттілігін анықтайды, тез жетілуге, өзгеретін жағдайларға бейімделуге, өзара әрекеттесетін серіктестерді тереңірек түсінуге және басқа біреудің де, өзінің де мінез-құлқын болжауға мүмкіндік береді. Зерттеушілердің әлеуметтік интеллект құбылысына деген қызығушылығы ұзақ уақыт бойы жоғалмайды, бірақ бүгінгі таңда ақыл-ойдың психологиялық мәні мен табиғаты жеткілікті зерттелмеген және әлеуметтік интеллект идеялары қарама- қайшылықты жағдайда болып қала береді. Осыған байланысты, осы мақаланың мақсаты – әлеуметтік интеллектіні түсінудің әртүрлі нұсқаларын жалпылау.

Зерттеудің бастапқы кезеңінде интеллект адамдар арасындағы интеллектуалдық айырмашылықтардың туа біткен (органикалық) сипатын көрсете отырып, психофизиологиялық функциялармен анықталды. Қазіргі уақытта интеллект таным процесін жүзеге асыру және өмірдің көптеген міндеттерін орындау кезінде мәселелерді тиімді шешу қабілеті ретінде қарастырылады [1, 2]. Әлеуметтік интеллект категориясының өзін психологияға Э. Торндайк енгізді. Әлеуметтік интеллект ұғымы пайда болғаннан кейін, шетелдіктер ғалымдар (Г. Айзенк, Х. Гарднер, Дж. Гилфорд, Г. Оллпорт, Р. Стернберг және т. б.) мен отандық зерттеушілер (Ю.И. Емельянов, М.И. Бобнева, Е.С. Михайлова-Алешина, О.Б. Чеснокова, Г.П. Геранюшкина, Н.А. Кудрявцева және т. б.) арасында кең таралды [1, 3]. Әлеуметтік интеллект мәселесін теориялық талдаудың ең көп таралған бағыттарының бірі – оның жеке тұлғаның жалпы зияткерлік сипаттамаларына қатынасын қарастыру: бүгінгі күнге дейін ғылымда әлеуметтік интеллект жалпы интеллект құрылымына кіреді ме, әлде ғылыми талдаудың тәуелсіз, дербес категориясы ма деген пікірталастар қалыптасқан. Қазіргі уақытта психологияда әлеуметтік интеллектінің жалпы интеллект құрылымына қосылуы туралы консенсус жоқ, бұл әлеуметтік интеллектінің табиғаты туралы көзқарастарда қарама-қайшылықтардың бар екендігін көрсетеді [4].

Г.Айзенктің ақыл-ойының жалпы тұжырымдамасында интеллекттің салыстырмалы түрде ерекшеленетін және салыстырмалы түрде тәуелсіз үш түрі ерекшеленеді, олардың деңгейін биологиялық, психометриялық және әлеуметтік ретінде қарастыруға болады. Биологиялық интеллект-бұл ми қыртысының функцияларына байланысты ақпаратты өңдеудің негізгі, ең іргелі және генетикалық қабілеті. Биологиялық интеллект жалпы танымдық мінез-құлықтың негізі болып табылады. Биологиялық интеллект негізінде биологиялық және әлеуметтік интеллект арасындағы байланысты түзетін психометриялық интеллект құрылады. Психометриялық интеллект зерттеушіге көрінетін құбылыстарды береді және интеллект тесттерімен өлшенеді. Әлеуметтік интеллект – бұл белгілі бір әлеуметтік орта жағдайларының әсерінен әлеуметтену барысында пайда болатын адамның ақыл-ойы. Әлеуметтік интеллект интеллект дамуының ең жоғары деңгейі ретінде қарастырылуы мүмкін [5]. Сонымен, Г. Айзенк интеллектті құрылымдық құбылыс ретінде қарастырады, бірақ автор интеллекттің жеке түрлерін құрылымдамайды.

Әртүрлі зерттеушілер ұсынған әлеуметтік интеллекттің кейбір анықтамаларын қарастаратын болсақ (1 кесте).

Психологиялық зерттеулердегі "әлеуметтік интеллект" категориясының анықтамалары

Автор	Әлеуметтік интеллект анықтамасы
Э. Торндайк	басқаларды түсіну мен оларға ақылмен, адекватты түрде әрекет ету қабілеті
Дж. Гилфорд	жалпы интеллект факторына тәуелсіз және мінез- құлық ақпаратын білуге байланысты интеллектуалды қабілеттер жүйесі
Г. Оллпорт	әлеуметтік бейімделу өнімі болып табылатын адамдармен қарым-қатынаста тегістікті қамтамасыз ететін ерекше қабілет
Н.А. Кудрявцева	тұлға аралық өзара әрекеттесу процестері болып табылатын ұтымды, ақыл-ой операцияларына қабілеттілік
Д.В. Ушаков	әлеуметтік дағдылар мен құзыреттіліктің құрамдас бөліктерінің бірі ғана болып табылатын әлеуметтік құбылыстарды білу қабілеті
М.И. Бобнева	әлеуметтік саладағы күрделі қатынастар мен тәуелділіктерді көру және ұстау мүмкіндігі
Ю.И. Емельянов	ойлау процестерінің ерекшеліктеріне, аффективті жауап беруге және әлеуметтік тәжірибеге негізделген, өзін, сондай-ақ басқа адамдарды, олардың қарым-қатынасын және тұлғааралық оқиғаларды болжай алу қабілеті

1-кестеде келтірілген әлеуметтік интеллектінің анықтамаларынан барлық зерттеушілер құбылыстың мәнін белгілі бір әлеуметтік ақпаратты және мінез- құлық пен өзара әрекеттесу туралы ақпаратты білуге, түсінуге, қолдануға байланысты қабілеттерге дейін төмендететінін көруге болады. Сонымен қатар, аталған зерттеушілер іс жүзінде әлеуметтік интеллектінің мазмұнын оның құрылымдық компоненттерін ашу арқылы қарастырмайды, тек жеке компоненттерді қысқаша назарға алады.

С. Космитский және О.П. Джон алғашқылардың бірі болып жеті компоненттен тұратын әлеуметтік интеллект тұжырымдамасын ұсынды. Зерттеушілер бұл құрылымдық компоненттерді салыстырмалы түрде тәуелсіз екі топқа біріктірді: "танымдық" және "мінез – құлықтық", осылайша әлеуметтік интеллект танымдық (таным) және аффективті (эмоциялар, сезімдер, қатынастар) өзара әрекеттесуді қамтитын құбылыс екенін атап көрсетті. Мұндай модель әлеуметтік интеллекттің мәнін нақты көрсетеді және нақты талдауға жататын сұраққа жауап береді [6].

А.Л. Южанинова әлеуметтік интеллектті бірқатар жалпы сипаттамаларда қарастыруды ұсынып, оның ішінде практикалық және логикалық интеллектті қамтитын зияткерлік құрылымның болуын қарастырады. Практикалық және логикалық интеллект субъект-объектілік қатынастардың саласын, ал әлеуметтік интеллект – субъект-субъектілік қатынастар мен қатынастардың салаларын көрсетуге бағытталған.

А.Л. Южанинованың зерттеулері әлеуметтік интеллект жалпы интеллект (IQ) бағаларымен, сондай-ақ MMPI тестінің зияткерлік өнімділік шкаласымен және Р. Кеттелл сауалнамасының "В" факторы бойынша нәтижелермен іс жүзінде байланыспайтынын анықтауға мүмкіндік берді

Авторлар әлеуметтік интелектіні ерекше әлеуметтік қабілет ретінде түсінеді, оның құрылымында үш өлшем бар: әлеуметтік-перцептивті қабілеттер, әлеуметтік қиял және қарым-қатынастың әлеуметтік техникасы.

Әлеуметтік интеллект теориясының дамуында Дж. Гилфордтың факторлық- аналитикалық теориясы бүгінгі күнге дейін ерекше орын алады. Дж. Гилфорд әлеуметтік интеллектті жалпы интеллект факторынан тәуелсіз және ең алдымен мінез-құлық ақпаратын білумен байланысты интеллектуалды қабілеттер жүйесі ретінде түсінеді. Әлеуметтік интеллектті өлшеу мүмкіндігі Дж. Гилфордтың интеллекттің жалпы моделіненен шығады [2, 7].

Дж.Гилфорд 20 жылдан астам уақыт бойы жалпы қабілеттерді өлшеуге арналған тест бағдарламаларын жасау мақсатында жүргізген факторлық- аналитикалық зерттеулер әлеуметтік интеллект құрылымының кубтық моделін құрумен аяқталды. Құрылған модельге сәйкес ақпаратты өңдеу процесін сипаттайтын үш тәуелсіз айнымалыға сәйкес жіктеуге болатын 120 фактор бөлінеді. Бұл айнымалыларға кіреді:

а) ұсынылған ақпараттың мазмұны (суреттер, символдар, семантика, мінез- құлық);

б) ақпаратты өңдеу бойынша операциялар (таным, есте сақтау, дивергентті ойлау, конвергентті ойлау, бағалау);

в) ақпаратты өңдеу нәтижелері (элементтер, сыныптар, қатынастар, жүйелер, трансформациялар, импликациялар).

Әрбір интелектуалды қабілеттілікті Дж.Гилфорд нақты мазмұн, операциялар, нәтиже тұрғысынан сипаттайды және үш индекстің тіркесімімен белгілейді. Әлеуметтік интеллекттің кубтық моделінде әр нақты интеллектуалды қабілет үш координаталық осьтен құралған кішкентай текшеге сәйкес келеді.

Дж.Гилфорд әлеуметтік интеллектті талдауда бір операцияны – танымды бөліп, зерттеулерін мінез-құлықты тануға бағыттады. Көпжылдық зерттеулердің нәтижесінде автор алты факторды қамтитын әлеуметтік интеллекттің келесі құрылымын анықтады:мінез-құлық элементтерін тану;

• мінез-құлық сыныптарын тану ;

• мінез-құлық қатынастарын тану;

• мінез-құлық жүйелерін тану;

• мінез-құлық өзгерістерін тану;

• мінез-құлық нәтижелерін тану [7].

Осылайша, әлеуметтік интеллекттің анықтамасы мен құрылымының әртүрлі нұсқаларын қорытындылай келе, біз әлеуметтік интеллект – бұл жалпы интеллект факторынан тәуелсіз және ең алдымен мінез-құлық ақпаратын білумен байланысты интеллектуалды қабілеттер жүйесі деген қорытындыға келеміз. Әлеуметтік интеллект жеке тұлғаның қарым-қатынасы мен әлеуметтік бейімделуінің сәттілігін анықтайды және адамның әртүрлі өмірлік жағдайлардағы басқа адамдардың мінез-құлқын түсіну және болжау қабілетін, сондай-ақ сезімдерін, ниеттері мен эмоцияларын олардың ауызша және вербальды емес қасиеттерімен тани алатындығын білдіреді. Дж.Гилфорд сипаттаған әлеуметтік интеллект құрылымының ең құрылымдалған және іс жүзінде қолданылатын моделі болып қала береді, оған мыналар кіреді: мінез-құлық элементтерін тану; мінез-құлық сыныптарын тану; мінез-құлық қатынастарын тану; мінез-құлық жүйелерін тану; мінез-құлық өзгерістерін тану; мінез-құлық нәтижелерін тану.

Әдебиеттер тізімі:

1. Корчагина Н.В. Проблема соотношения академического и социального интеллекта в отечественной и зарубежной психологии / Н.В. Корчагина // Прикладная психология и психоанализ. – 2006. - № 4. – С. 3-6.

2. Социальный интеллект: Теория, измерение, исследования / Под ред. Д.В. Люсина, Д.В. Ушакова. – М.: ИП РАН, 2004. – 176 с.

3. Чеснокова О.Б. Возрастной подход и исследование социального интеллекта у детей / О.Б. Чеснокова // Вопросы психологии. – 2005. - № 6. – С. 35-45

4. Саутина Е.С. Научное становление понятия «Социальный интеллект» / Е.С. Саутина // Территория науки. – 2007. - № 1. – С. 142-146. – URL: http:// cyberleninka.ru/article/n/nauchnoe-stanovlenie-ponyatiya-sotsialnyy-intellekt

5. Андреева Г.М. Социальная психология / Г.М. Андреева. – М.: Аспект Пресс, 2010. – 368 с.

6. Мудрик А.В. Социализация человека / А.В. Мудрик. – М.: Академия, 2014. – 304 с.

7. Практический интеллект / Р.Дж. Стенберг, Дж. Форсайт, Дж. Хедланд и др. – СПб.: Питер, 2002. – 272 с.

КОНФЛИКТ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ МЕН СТРАТЕГИЯЛАРЫ

Б. Б. Исатаева –магистр, аға оқытушы

А. Мамытова – психолог

Алматы обл., Жаркент ауд.

М. Қабдысалық, К. Кенжегулова, К. Жолдыбаева

Психология ББ 4 курс студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

bbi_73@mail.ru, zholdybayeva, kamila@mail.ru, bolatovna.moldir@bk.ru,

drollpak@mail.ru

Аннотация: Конфликтілі жағдайдың пайда болуы жасырын, өзара немесе біржақты наразылықтың болуынан туындайды. Мақалада конфликт классификациясы және оның негізгі түрлері, қақтығыс жағдайындағы қатысушылардың мінез-құлық стратегияларына талдау жасалынып, конфликтті басқарудағы стратегиялардың мүмкіндіктері қарастырылады.

Түйінді сөздер: конфликт, конфликт классификациясы, мінез-құлық стратегиялары, конструктивті функция, деструктивті функция.

Аннотация: Возникновение конфликтной ситуации обусловлено наличием скрытого, взаимного или одностороннего недовольства. В статье анализируется классификация конфликта и его основные виды, стратегии поведения участников в конфликтных ситуациях, рассматриваются возможности стратегий в управлении конфликтом.

Ключевые слова: конфликт, классификация конфликта, стратегии поведения, конструктивная функция, деструктивная функция.

Annotation: The emergence of a conflict situation is caused by the presence of hidden, mutual or unilateral discontent. The article analyzes the classification of conflict and its main types, strategies of behavior of participants in conflict situations, considers the possibilities of strategies in conflict management.

Keywords: conflict, classification of conflicts, behavior strategies, constructive function, destructive function.

Конфликтілердің пайда болуы мен тиімді шешілуі, келіссөздер жүргізу және жанжалды шешу мәселесіне тек кәсіби психологтар мен әлеуметтанушылар ғана емес, саясаткерлер, менеджерлер, мұғалімдер, әлеуметтік қызметкерлер де үлкен қызығушылық танытады — бір сөзбен айтқанда, олардың практикалық қызметінде адамдардың өзара әрекеттесуі барысындағы жанжал мәселесі кең етек жайып отыр.

Конфликт - бұл екі адамның немесе жеке топтардың бір-бірінің алдына қойған мақсатына жетуіне кедергі жасау мүмкіндігін іздеу және (субъективтік қарама- қайшылықтың көрінісі) қарсы адамның қызығушылығын тоқтатып, оның көзқарасын өзгерту процесі [1].

Конфликт классификациясы - бұл кез келген атрибут негізінде оларды топтарға біріктіруден тұратын таным әдісі. Классификацияның негізі болып белгілі бір топқа конфликтті тағайындау, конфликттің болмауы немесе ауырлығы

критерийлері жатады. Егер маңызды белгі таңдалса, онда классификация табиғи, ал егер белгі формальды болса, жасанды деп аталады.

Классификацияның негізгі түрлері: типология, систематика, таксономия.

• Типология – конфликттің маңызды белгісіне негізделген классификация болып табылады.

• Систематика – белгілі бір конфликттер жиынтығы туралы ойлар жүйесін енгізуден тұрады.

• Таксономия – белгілі бір кеңістік-уақыт шекаралары бар бағынышты, өзара байланысты конфликттердің бөлімдерінің жіктелуі [2].

Әр қақтығыстың конструктивті және деструктивті функциялары бар. Жанжалдардағы позитивті және негативті элементтердің қатынасына байланысты олар бір мезгілде позитивті және негативті салдарға ие конструктивті және деструктивті болып бөлінеді [2].

Конфликт кейбір жағдайда адамның қанағаттану үшін қажеттілігін өтеу мақсатында пайда болады. А.Маслоу теориясына сәйкес қажеттіліктерді иерархиялық бес деңгейге бөлу арқылы топтастыруға болады.

Оларға мына қажеттіліктер жатады:

• физиологиялық;

• қауіпсіздік;

• әлеуметтік;

• құрмет қажеттіліктері;

• өзін-өзі көрсету қажеттіліктері.

Осы қажеттіліктердің кез-келгені қанағаттандырылмаған жағдайда, адам жанжалға түсуі мүмкін. [4]

Ч.Ликсон жанжалдың маңызды түрлерін әртүрлі белгілер бойынша ажыратады (конфликтіге қатысушылардың саны, конфликт бағыты мен ерекшеліктері):

• ішкі (жеке тұлғаның ішкі қарсылықтары) және сыртқы (проблеманы екі немесе одан да көп адам бастан кешіреді);

• тікелей (жеке тұлғаға тура бағытталған) және жанама (жеке тұлғаға тікелей бағытталмаған);

• жеке (тұлғааралық қарым-қатынас негізінде) және ұжымдық (үш немесе одан да көп тұлға арасындағы қарым-қатынас) [5].

Стратегия — қарсыластың қақтығыстағы мінез-құлқының негізгі бағыты. Нақты түрдегі конфликттерді шешу әр түрлі мінез-құлық стильдерін қолдануды қажет екенін ескеру қажет, сондықтан барлық стратегиялардың технологияларын меңгеру және жағдайларға байланысты ең қолайлы әдістерді қолдану маңызды.

Конфликтке қатысушылар таңдаған мінез-құлық стратегиялары оның кейінгі дамуы үшін және көбінесе түпкілікті нәтиже, қақтығыстың нәтижесі үшін өте маңызды [3].

Конфликтедегі жеке тұлғаның мінез-құлқының стратегияларын зерттеу аясында К.Томастың схемасы кеңінен танымал. Олар конфликтіге қатысушылардың өз мүдделері мен екінші жақтың мүдделеріне бағдарлану дәрежесіне байланысты.

Бәсекелестік. Өз мүдделері үшін ашық күрес, өз позициясын қорғау. Екінші тараптың пікірі дұрыс емес екенін дәлелдеуге ұмтылу, кейде айқайлау, физикалық зорлық-зомбылықты қолдану әрекеттері көрінуі мүмкін, бұд жанжал тараптарының біріне айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін.

Өз мүддесін қанағаттандыруға бағытталуы

Бейімделу. Өз ұстанымын өзгерту, қайшылықтарды болдырмауға тырысу, өз мүдделерінен бас тарту. Осы стратегияда адам өз мүдделерін құрбан етеді, теріс эмоцияларды басады, бейбітшілікті бұзбау үшін кез келген шешімді қабылдайды, үндемейді.

бейімделу

елемеу

компроми

одақтасу

бәсекелестік

Екінші адамның мүддесін қанағаттандыруға бағытталуы

К.Томас бойынша конфликтідегі мінез-құлық стратегиясы

Елемеу. Мәселені шешпей, конфликтті тоқтатуға ұмтылыспен айқындалады. Елемеу физикалық (адам мәселені ашық талқылаудан аулақ болады) немесе психологиялық болуы мүмкін: мәселенің маңыздылығын төмендету.

Компромисс. Келіспеушіліктерді өзара жеңілдіктер арқылы реттеу. Ымыраға келу "Сен — мен, мен — сен" қағидаты бойынша өзара әрекеттесу болып табылады. Әрқайсысының мүдделері жартылай қанағаттандырылады.

Ынтымақтастық. Екі тараптың мүдделерін қанағаттандыратын шешімді бірлесіп іздеу. Ынтымақтастықтың мәні тараптардың шынайы мүдделерін ашық қарастыру болып табылады. Қатысушылар өздерінің шынайы мүдделерін және ортақ мүдделерді анықтап, сонымен қатар қарама-қарсы болып көрінетін мүдделерді ескеріп, екі тарап та қанағаттанатындай шешім қабылдайды.

Томас-Килманн схемасында конфликтті басқарудың нақты жаман немесе жақсы тәсілдері жоқ, көп нәрсе жағдайға, қатысушыларға және проблемаға байланысты. Алайда стратегиялардың келесі мүмкіндіктері анықталды:

• жанжалдан аулақ болған кезде тараптардың ешқайсысы табысқа жете алмайды;

• бәсекелестік, бейімделу және ымыраға келу кезінде біреуі жеңіске жетеді, ал екіншісі ұтылады, немесе конфликттің екі қатысушысы да ымыраға келгендіктен ұтылады;

• ынтымақтастық стратегиясын ұстанған жағдайда, екі тарап та жеңіске жетеді, өйткені олар бірге мәселені шешудің жаңа тәсіліне жетуге тырысады [6].

Қазіргі уақытта жеке тұлғаның конфликттегі мінез-құлқы мәселесі әлемдік психологияда танымалдыққа ие. Бүкіл әлемде үнемі өсіп келе жатқан зорлық-

зомбылық пен деструктивтік жанжалдар мен жасөспірімдердің агрессивті мінез- құлқының мәні мен себептерін теориялық зерттеуге мамандар мен көпшіліктің назарын аударады.

Конфликттегі жеке мінез-құлық модельдері мен стратегияларын бағалауда жеке тұлға үшін қарама-қарсы тараппен тұлғааралық қатынастардың маңызы зор. Егер бір конфликт қатысушысының басқа тарапқа тұлғааралық қарым-қатынасы немқұрайлы болса, онда оның қақтығыстағы мінез-құлқы деструктивті мазмұнмен немесе стратегиядағы төтенше позициялармен (мәжбүрлеу, күрес, бәсекелестік) ерекшеленеді. Керісінше, егер субъект тұлғааралық қатынастарды сақтауды жоғары қоятын болса, онда конфликт конструктивті мазмұнмен немесе ымыраға, ынтымақтастыққа келу арқылы көрініс табады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Абдырахманова А.Т., Оспанбаева М.П. Конфликтология: оқу құралы. – Алматы, "Эверо" баспасы, 130 бет, 2014 ж.

2. Анцупов А.Я., Шипилов А.И. Конфликтология:Учебник для вузов.-2-е- изд.перераб. и доп.-М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2002.-591с.

3. Гришина Н.В. Психология конфликта. 2-е изд. – СПб.: Питер, 2008. – 544 с: ил. — (Серия «Мастера психологии»).

4. Анцупов А.Я., Шипилов А.И. Конфликтология: Учебник для вузов. – М.: ЮНИТИ, 2000. – 551 с.

5. Ложкин Г.В., Повякель Н.И. Практическая психология конфликта: Учеб. пособие. – 2-е изд., стереотип. – К.: МАУП, 2002. – 256 с.: ил. – Библиогр.: с.250-254.

6. Психология конфликта. Компендиум кейсов : учеб. пособие / под ред. Т. И. Короткиной. – СПб.: СПбГУП, 2016. – 116 с. – (Библиотека гуманитарного Университета; Вып. 55).

Парталарды қоюдың да көптеген тәсілдері бар. Ең бастысы білім алушылардың бәрі де бір мезгілде сабақ жүргізушіні көре отырып, топ ішіндегі жұмысқа белсене араласуға мүмкіндік алуы керек [1].

Интербелсенді әдістер қазіргі білім беру үдерісінде кең қолданысқа ие болып отыр. Бұл әдістерді жан-жақты меңгеру кез келген маман, сонымен қатар әртүрлі болашақ маман иелері және қазіргі білім алушылар үшін өте маңызды. Интербелсенді әдістерді меңгеру барысында білім алушылар негізгі құзыреттіліктерін шыңдап, дамытып, қазіргі заман талабына сай бәсекеге қабілетті еліміздің дамуына үлес қосатын маман болып шығуына мүмкіндік береді.

Оқытудың әдеттегі әдістері білім алушылардың мінез-құлқындағы қауіпсіздік дағдыларын қалыптастырмайды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, оқытудың тиімді әдістерінің бірі – «тренинг». Егер оқыту интербелсенді жүргізілсе, яғни ақпарат ала отырып, түсініксіз сәттерді талқылауға, сұрақ қоюға мүмкіндік алса, берілген ақпаратты тез меңгереді және алған білімдерін бекіте отырып, мінез- құлық дағдылары қалыптасады [2].

Интербелсенді әдістердің жиі қолданылатыны – «ойға шабуыл». Бұл әдісте білім алушының қойылған сұраққа қайтарған кез келген жауабы есепке алынады. Айтылған пікірге бірден баға бермей, оны қағазға немесе тақтаға жазып түсірудің маңызы бар. Олардан берген жауаптарының негізделуі, түсіндірмесі сұралмайтынын білім алушылар білуі тиіс. «Ойға шабуыл» әдісін өткізуге 4-5 минуттан артық уақыттан аспауы керек, уақыт аяқталғаннан кейін жауаптардың барлық нұсқаларын талқылап, бастылары таңдап алынады да, қосалқылары қалдырылады, яғни жауаптың тиімді нұсқасын топ талқысы таңдайды. Бұл әдіс мынадай қажеттіліктерде тиімді болады:

• күрделі және даулы мәселелерді талқылағанда;

• өзіне сенімсіз білім алушыларды талқылау ісіне ынталандыруға;

• қысқа мерзімде көп ұсыныс-пікір жинақтау қажет болғанда;

• дәрісхананың ақпараттануын немесе дайындығын анықтауға.

«Шағын топтардағы жұмыс». Білім алушылар 4-5 адамнан шағын топтарға бөлінеді. Оларды бөлуге әртүрлі әдіс қолданылады. Мысалы, мұғалім білім алушыларға бір, екі, үш, төрт деп санауды ұсынады. Санақ саны қанша топ құру қажетіне сәйкес алынады. Шағын тптардағы жұмыс барлық қатысушыларды белсенді іс-әрекетке, ашық пікір алмасуға, пікірсайысқа тартуға, мүмкіндік береді. Тапсырма орындалғаннан кейін әр топ орталарынан жұмыс қорытындысын хабарлайтын жетекші таңдайды [3].

«Бақылау парағы немесе тест». Бұл әдіс білім алушылардың тақырыпқа сәйкес мағұлматтарды білу деңгейін немесе олардың тақырыпқа көзқарасын анықтауға көмектеседі. Қатысушылар жауаптарының нұсқасын тиісті бағаналарға белгілейді. Сонан кейін жауаптарын бір-бірімен салыстырып талқылайды. Қорытындысы мұғалімнің қатысуымен талқылаудан соң шығарылады.

«Жобалар» әдісі. Қазіргі заманауи педагогикалық технологиялар арасында білім алушылардың жобалық іс-әрекеттері негізгі құзыреттіліктерді қалыптастыруда ең маңызды мақсат болып табылады. Жобалар әдісі жеке дамып келе жатқан дамушы технологиялар ретінде, әсіресе жеке іс-әрекеттердің нәтижелерін бағалау және жбалай алу, мәселелерді табу және шешу, өз бетінше

ойлай білуге, шығармашылық бастамалары, білім алушылардың танымдық дағдыларын дамыту негізін жатқызуға болады [4].

«Кейс» әдісі – экономикалық, әлеуметтік, тұрмыстық немесе басқа да күрделі жағдайлардың сипаттамаларында қолданылатын білім беру технологиясы. Білім алушылар кейспен жұмыс жасау кезінде болашақ мамандықтарына байланысты іздеу, әртүрлі білім салаларында қосымша ақпараттарды талдау жұмыстарын жүзеге асырады.

«Белгі қойып оқу» (INSERT) – жаңа мәліметті игерудің интербелсенді тәсілі. Білім алушылар дәрісті тыңдағанда жекелей кестені толтырып отыруы тиіс. Дәрістің әр бөлігінен кейін білім алушылардың өз кестелерін салыстырып, өзара талқылау жүргізіп отырғандығы орынды. Ал оқытушы бұл тәсілді шығармашылық тұрғыдан қарастырып, оған өзгертулер енгізуге болады.

«Кластерлер» - идея мен ақпараттардың арасындағы байланыстарды айқындауға арналған жазба кестелер. Мұнда негізгі тақырып тақтаның ортасына шеңберге жазылады да, одан туындайтын тақырыпшаларды білім алушылар оның жан-жағына жазып, шеңберлеп бір-біріне қосады да, өзара байланыстары туралы әңгімелейді. Мұндай кластерді тақырыпты қорытындылау бөлімінде рефлексия түрінде беруге болады, сонда білім алушылардың тақырыпты қалай меңгергендіктері байқалады.

«Синквейн» - бес жолдан тұратын тақпақ. Мұнда білім алушыға оқу материалын қысқаша түйіндемелеу талап етіледі. Бірінші жолда – негізгі ұғым; екінші жолда – берілген ұғымды сипаттайтын екі сын есім; үшінші жолда – ұғымның әрекетін көрсететін үш етістік; төртінші жолда – автор өз қатысын көрсететін қысқа сөйлем; бесінші жолда – ұғымға қатысты өз сезімін, ассоциациясын сипаттайтын бір сөз, көбінесе зат есім[5].

Қорытындылап айтқанда, интербелсенді әдістерді білім беру процесінде үздіксіз қолдану – жемісті нәтижеге жеткізері хақ. Олай болса, қазіргі жаңа технологиялардың даму заманында интербелсенді оқыту технологиясын қолданған абзал. Білім алушылардың пәнге, дәріске деген қызығушылықтары артары сөзсіз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Рассел Г. Бастауыш мектеп мұғалімі. Нұр-Сұлтан, 2020. – 84 б.

2. Дейл Х.Ш. Оқыту теориясы. Астана, 2019. – 45 б.

3. Әбиев Ж.Ә. Педагогика. Алматы, 2004. – 68 б.

4. Таубаева Ш, Мақсұтова И. Дидактикадағы инновация. Алматы, 2020. – 113 б.

5. Жанатбекова Н.Ж., Борибекова Ф. Білім беру жүйесіндегі инновациялық технологиялар. Алматы, 2019. – 123 б.

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТТЕГІ ОТБАСЫЛЫҚ ҚАҚТЫҒЫСТАР

МӘСЕЛЕСІ

Б. Б. Исатаева –магистр, аға оқытушы Н.Ә. Әділова, А.М. Длжанова, Р.К. Игебаева, С.А. Мухаммед, Ә.Т. Төкен 6В01101 – Педагогика және психология ББ студенттері

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

dlzhanova90@inbox.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада қақтығыс, отбасылық қақтығыс ұғымы, олардың түрлері мен себептері қарастырылады. Отбасы ғылыми зерттеу пәні ретінде қазіргі уақытта психологиялық зерттеулердің ең өзекті бағыттарының бірі болып табылады. Бұл бағыттың өзектілігі қазіргі заманғы отбасы институтына тән қайшылықтар мен дағдарыстық құбылыстарға байланысты.

Түйінді сөздер: қақтығыс, отбасылық қақтығыс, қақтығыстық жағдай, қақтығыс кезеңдері.

Аннотация: В статье рассматривается понятие конфликта, семейного конфликта, их типы и причины возникновения. Семья как предмет научного изучения представляет собой одно из самых актуальных в настоящее время направлений психологических исследований в настоящее время. Во многом актуальность данного направления обусловлена теми противоречиями и кризисными явлениями, которые характерны сейчас для современного института семьи.

Ключевые слова: конфликт, семейный конфликт, конфликтная ситуация, стадии конфликта.

Annotation: The article discusses the concept of conflict, family conflict, its types, and causes. The family as a subject of scientific study is one of the most relevant areas of psychological research at present. In many ways, the relevance of this direction is due to the contradictions and crisis phenomena that are now characteristic of the modern institution of the family.

Keywords: conflict, family conflict, conflict situation, stages of conflict.

Қақтығыстардың болуы кез-келген адамзат қоғамында тән, өйткені адамдардың өзара әрекеті әртүрлі қақтығыстық жағдайлардың пайда болуы мен шешілуін қамтиды. Бұл жеке әлеуметтік топтарға, соның ішінде отбасыларға да қатысты. Теориялық талдау отбасылық қақтығыстар отбасылық динамика мен тұқым қатынастарындағы дағдарыстық көріністерді зерттеу аясында отандық және шетелдік ғалымдар зерттегенін көрсетеді.

В.П. Зинченко мен Б.Г. Мещеряков ұсынған қақтығыстың анықтамасына сәйкес, бұл құбылыстың мәні кез-келген құбылыстар мен оқиғаларға қатысты пікірлер мен көзқарастарда бір-бірінен ерекшеленетін қарым-қатынас субъектілерінің мақсаттары мен мүдделеріне қатысты нақты қарама- қайшылықтардың болуы [1].

Қақтығыс екі немесе одан да көп субъектілердің өзара әрекеттесуі аясында туындайды. Бұл жағдайда жанжалдың мәні осы субъектілердің мотивациялық- қажеттілік және құндылық сипаттамаларының қарама-қайшылығынан тұрады [2]. Кез-келген қақтығыстың ортақ белгісі-өзара әрекеттесетін адамдар немесе адамдар топтары арасында пайда болатын қарама-қайшылықтың болуы. Бұл қарама-қайшылық өзара әрекеттесу субъектілері бір-біріне қарсы әрекет етіп, сонымен бірге жағымсыз тәжірибелерді бастан кешіруінен көрінеді. Қарым- қатынас субъектілерінің әрқайсысының белгілі бір қақтығыстық жағдайды қабылдау ерекшелігі өте маңызды, ол әдетте оны шешуді талап ететін маңызды

жағдай ретінде танылады [3].

Қақтығыс кезінде ғалымдар әртүрлі компоненттерді ажыратады. Мысалы, М. Дойчтың айтуынша, қақтығыс құрылымына келесі компоненттер кіреді:

• қақтығыстық жағдайдың мазмұны;

• қақтығыстық жағдай туындауының әлеуметтік жағдайлары;

• қақтығысқа қатысушылар;

• қақтығысқа қатысушылардың мінез-құлқы;

• қақтығыс жағдайының нәтижесі [4].

Қақтығыс құрылымы үш негізгі компонентті қамтиды:

• өзекті қарама-қайшылық;

• эмоциялық сипаттамалар;

• мінез-құлық белгілері.

Сонымен қатар, қақтығыс құрылымында оның объектісі; қақтығыс субъектілері; қақтығыс жағдайын сипаттайтын жағдайлар; қақтығыс ауқымы; жанжал жағдайындағы субъектілердің мінез-құлық стратегиялары; қақтығыстың аяқталуы және оны шешудің салдары бөліп қарастырылады [5].

Қақтығыс тек құрылымға ғана емес, сонымен қатар бірнеше негізгі кезеңдерді қамтитын динамикаға ие. Қақтығыс кезеңдерінің арасында:

• қақтығыстың пайда болуының объективті себептерінің қалыптасуымен сипатталатын пәндік жағдай кезеңі;

• инциденттік түрде немесе дамып келе жатқан және оның қарқындылығын өзгертетін жанжалды жағдай ретінде ұсынылған қақтығыстың өзара әрекеттесу кезеңі;

• қақтығысты шешу кезеңі, онда жанжал жағдайы толық немесе ішінара шешілуі мүмкін [5].

Қақтығыстардың кең таралған түрлерінің бірі – жанұяда пайда болатын отбасылық қақтығыстар.

Д. Хэбдинг бойынша, отбасы – бұл әлеуметтік рұқсат етілген топ, оның құрамы салыстырмалы түрде тұрақты және неке немесе туыстық негізде біріктірілген адамдардың әлеуметтік тобы [6].

А.А. Крыловтың пікірінше, отбасы – бұл әлеуметтік институт, оның аясында жеке тұлғаны әлеуметтендіру жүзеге асырылады [7].

Н.В. Калининаның айтуынша, отбасы – бұл әлеуметтік тұтастық, онда топтың бір мүшесінің жағдайы өзгерген кезде басқа мүшелердің жағдайы өзгереді. Отбасылық қатынастар ерекше және көбінесе отбасылық қақтығыстардың

ерекшеліктерін анықтайды. Сонымен бірге, бұл қатынастар барлық отбасы мүшелерінің әлеуметтік және психикалық денсаулығына тікелей әсер етеді [8].

Отбасылық қақтығыстар қоғамның әлеуметтік институты ретінде отбасы өмірінде өте маңызды екенін атап өткен жөн. Сонымен қатар, ғалымдар отбасындағы жанжал жағдайларының пайда болуына және тұтастай алғанда ерлі- зайыптылар арасындағы қақтығыстарға әсер ететін белгілі бір факторларды анықтады.

Мысалы, С. Кратохвил отбасылық қатынастар динамикасындағы негізгі дағдарыс кезеңдерін бөліп қарастырады.

Ерлі-зайыптылардың бірлескен өмірінің бірінші жылында ерлі- зайыптылардың бір-біріне екі "Мен" - ді бір "Біз" - ге салыстырмалы түрде өзгерту арқылы бейімделу үдерісіндегі жанжалдар пайда болады. Эмоциялар мен сезімдердің динамикасы сүйіспеншіліктің жоғалуына әкеледі және ерлі- зайыптылар бір-бірін шынайы қабылдай бастайды, бір-бірінің артықшылықтары мен кемшіліктерін байқайды.

Баланың жанұяда дүниеге келуі екінші дағдарыс кезеңінің басталуын білдіреді. Бұл жас отбасы үшін ауыр стресс. Мұнда қақтығыс жағдайларының негізі келесі факторлар болып табылады:

• ерлі-зайыптылардың кәсіби қалыптасуы үшін әлеуеттің нашарлауы;

• хобби және өзін-өзі дамыту саласындағы өзін-өзі тану мүмкіндіктерінің тарылуы;

• әйелдің белсенділігі уақытша төмендеуі, бұл балаға күтім жасау қажеттілігі аясында оның шаршауымен байланысты;

• ерлі-зайыптылар мен олардың ата-аналары арасындағы баланы тәрбиелеу көзқарастарындағы қарама-қайшылықтар.

Орта жастағы ерлі-зайыптыларда, әдетте, үшінші дағдарыс кезеңі қарым- қатынастағы монотондылыққа байланысты басталады. Бір-бірінен алған әсерлерін қайталау ерлі-зайыптылардың өзара қанықтылығын тудырады. Бұл "сезімдер аштығы" ерлі-зайыптылардың ескі әсерлерге қанық болуымен және жаңа эмоциялар алуға деген құштарлығымен сипатталады [9].

Әдетте, 20 жылдан кейін неке қатынастарында жанжалдың төртінші кезеңі басталады. Бұл, әдетте, балалардың отбасынан бөлектенуінің нәтижесінде ерлі- зайыптыларда жалғыздық сезімін тудырып, ал әйелдерде күйеуіне деген эмоционалды тәуелділігін арттырады [10].

Өзара қарым-қатынаста қақтығыс жағдайларының пайда болуына себеп болатын жалпы сипаттағы себептерден басқа, ғалымдар психологиялық сипаттағы және бала-ата-ана қатынастарымен байланысты қақтығыс факторларын анықтайды.

Теориялық дереккөздерді талдау отбасылық қақтығыстардың пайда болуына ықпал ететін келесі негізгі себептерді анықтауға мүмкіндік берді:

• ерлі-зайыптылар бір-біріне табиғаты мен көзқарасы бойынша сәйкес келмейді;

• ерлі-зайыптылар бір-бірін өзгертеді;

• ерлі-зайыптылардың біреуі басқа отбасы құрады;

• ерлі-зайыптылардың бірі немесе ерлі-зайыптылардың екеуі де отбасылық өмірге дайын болмауы;

• отбасында қаржылық проблемалардың болуы;

• ішімдікке тәуелділік немесе отбасы мүшелерінің маскүнемдігі;

• ерлі-зайыптылардың бірі отбасының тұрмыстық мәселелерін шешумен айналыспауы;

• ерлі-зайыптылардың бірі өзін-өзі жоғары бағалауы;

• ерлі-зайыптылардың бірі өзін-өзі растау қажеттілігін қанағаттандырмауы;

• ерлі-зайыптылардың темпераменттерінің әртүрлі болуы [11].

М. Дойч, Э.Г. Эйдемиллер, В.В. Юстицкий сияқты ғалымдар жүргізген зерттеулерге сәйкес отбасылық қақтығыстардың арасында олардың келесі түрлері ерекшеленеді:

• шынайы түрдегі қақтығыс – бұл объективті және ерлі-зайыптылардың екеуі де адекватты түрде қабылдайды;

• шартты түрдегі қақтығыс – ерлі-зайыптылар әрқашан біле бермейтін айқын шешімі бар;

• екіжақты түрдегі қақтығыс – айқын қақтығыс ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасындағы басқа қайшылықтарды жасырады;

• қате жазылған түрдегі қақтығыс;

• жалған түрдегі қақтығыс – ерлі-зайыптылардың екеуінің де қателіктеріне негізделген және объективті факторлары жоқ;

• құндылық түріндегі қақтығыс – ерлі-зайыптылардың құндылықтарындағы айырмашылықтарға байланысты туындайды, бұл олардың өзара түсіністікке жетуіне жол бермейді;

• физиологиялық типтегі қақтығыс – ерлі-зайыптылардың биологиялық циклдерінің айырмашылығын көрсетеді [12].

Осылайша, отандық және шетелдік психологтардың еңбектерін талдай отырып, біз қақтығыстардың шарасыздығын анықтадық: олар әрқашан адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасында болған және үнемі туындайтын болады. Қақтығыстардың оң және теріс функциялары бар (салдары); теріс салдарларды азайту үшін қақтығыс себептерін дұрыс анықтай білу, олардың барысы мен шешімін басқара білу көмегімен қақтығыстардың қарсыласу деңгейін психологиялық амалдарды пайдалану арқылы төмендете аламыз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Емельянов, С.М. Практикум по конфликтологии. – 2-е изд., перераб. – СПб.: Питер, 2011. – 400 с.

2. Здравомыслов, А.Г. Социология конфликта. – М.: Аспект Пресс, 2016.-261.

3. Левкович, В.П., Зуськова, О.Э. Социально-психологический подход к изучению супружеских конфликтов / Райгородский Д.Я. Психология семьи. Учебное пособие для факультетов психологии, социологии, экономики и журналистики. – Самара: Издательский дом «БАХРАХ-М», 2002. – с. 528-546.

4. Витек, К. Проблемы супружескогоблагополучия.–М.:«Прогресс», 2008.136

5. Гозман, Л.Я. Психология эмоциональных отношений. – М.: Изд-во МГУ, 2007. – 176 с.

6. Бойко, В.В. Любовь, семья, общество. – М.: «Наука», 2013. – 164 с.

7. Гурко, Т.А. Влияние добрачного поведения на стабильность молодой семьи / Райгородский Д.Я. Психология семьи: учебное пособие для факультетов психологии, социологии, экономики и журналистики. – Самара: Издательский дом «БАХРАХ-М», 2012. – С. 486-492.

8. Калмыкова, Е.С. Психологические проблемы первых лет супружеской жизни

/ Райгородский Д.Я. Психология семьи: учебное пособие для факультетов психологии, социологии, экономики и журналистики. – Самара: Издательский дом «БАХРАХ-М», 2002. – с. 474-485.

9. Кратохвил, С. Психотерапия семейно-сексуальных дисгармоний. – М.: Медицина, 1991. – 336 с.

10. Криксунова, И.А. Брак законный и гражданский: кнут и пряник семейной жизни / И.А. Криксунова. - СПб: Невский проспект, 2012. - 160 c.

11. Курамшев, А.В. К трансформации семейных ролей в современном российском обществе: // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. Серия: Социальные науки. № 2. – Н. Новгород: Изд-во ННГУ, 2002. – С. 139 - 147.

12. Юркевич, Н.Г., Красовский, А.С., Бурова, С.Н. и др. Этика и психология семейной жизни: Кн. для учителя. - Мн.: Нарасвета, 2009. – 286 с.

ТҮС КӨРУ. ТҮСТІҢ АДАМ ПСИХОЛОГИЯСЫНА, ЭМОЦИЯЛЫҚ КҮЙІНЕ ӘСЕРІ

А.А. Утеуова- аға оқытушы, магистр А. Айтжанова- 6В03101 – Психология ББ 2 курс студенті Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: бұл мақалада адамның ұйықтау барысында түс көруі, оның қандай жағдайдан туындайтыны, түстің тұлғаның қалыпты күйіне психо- эмоциялық әсері туралы түсінікке қызығушылық ертеден қалыптасқаны туралы деректер берілген.

Аннотация: в данной статье рассматриваются вопросы сновидения человека, как они формируются, влияние сновидений на психо-эмоциональное состояние человека.

Annotation: this article discusses the issues of human dreams, how they are formed, the influence of dreams on the psycho-emotional state of a person.

Ұйқы - адам үшін аса қажет құбылыс.Ұйқының адам өміріндегі маңыздылығын ауа, су, тамақпен теңестіруге болады. Ұйқысыз өмір болуы мүмкін

емес. Адамның ұйқысыздыққа шыдау процесі 1-2 тәуліктік көрсеткіштен аспайды. Ұйқыны зерттеуші ғалымдар оған мынадай анықтама береді. Ұйқы – мидың үйлесімді жұмысының көрінісі. Ұйқы арқылы адам жұмыс істеу қабілеттін арттырып, күш жинайды. Адам ұйықтаған кезде бұлшық еттері босаңсып, тыныс алуы сирейді. Жүрек қағысы бәсеңдеп, дене температурасы, қан қысымы төмендейді. [1] Зат алмасу процесі төмендейді. Аталған процестер ағзаның ағзаның жұмысқа қабілеттілігін арттырып, организмді бейне бір «өңдеуден» өткізгендей сергектік сыйлайды. Ұйқының нормада болуы немесе кем, шамадан тыс артық болуы адамның психо-эмоционалдық күйіне әсер етпей қоймайды. Эксперимент нәтижесінде 10 сағаттан артық ұйықтаған ересек адамдардың ми жұмысы нашарлап, есте сақтау қабілеті төмендеген. Сонымен бірге, көп ұйықтаған адамдардың 49 пайызы депрессеияға ұшырайтындығы анықталған. Психологиялық тұрғыдан алғанда адамдар уақытының басым бөлігін ұйқыда өткізгенде ішкі ресурстары мен қарым-қабілетін тиімді пайдалана алмағандықтан өзіне көңілі толмау сезімі артып, күйзеліске бой алдырады. Дәл сол секілді ұйқы кезіндегі адамдардың түс көруі, түстің жағымды, жағымсыз, қорқынышты немесе жүйесіз, сериялы болуы адамның көңіл-күйіне, психологиясына әсерін тигізетіні дәлелденген. Мұны жағымды не жағымсыз түс көрген екі адамның күні бойы өзін ұстау, қарым-қатынаста тату не конфликтіге жол беруге бейімділігі мен ой үстінде жүруінен, мазасыздығынан байқауға болады. Жалпы алғанда, адамның ұйқыдағы кезінде түс көруі – тылсым мен таласқа толы құбылыс.

Академик Иван Петрович Павлов мен оның шәкірттерінің тұсында, ізденіс- еңбектерінің нәтижесінде түс көру мидың физиологиялық процестерін зерттейтін материалистік ғылым шұғылданатын мәселеге айналды. Олар ұйқыдағы адамның түс көру шартын былайша түсіндіреді:

Аталған зерттеушілер тобының пайымдауынша түс көрудің бірінші шарты ми қабы клеткалары адамның жеке өмірінен белгілі бір дәрежеде тәжірибе, әсер алуы қажет. Адам өзінің басынан кешірмегенін немесе өзін ойландырмаған жағдайларды түсінде көруі мүмкін емес;

Түс көрудегі екінші шарт ұйқы шала-шарпы, яғни ми қабатындағы тежеу процесі ішінара болып, ми өзінің жұмысын ішінара жүргізіп жатқан болуы керек. Сонымен түс көру ұйқының өнбойында емес, адам ұйықтай бастағанда және оянарда немесе әлдеқандай себептермен ұйқының сергек болуы кезінде ғана болады;

И.П.Павлов ұйқы қатты болса, яғни тежеу процесі ми қабы клеткаларына толығынан тараса адам түс көрмейді деген қорытындыға келеді. [2]

Сонымен, И.Павлов түс көруге мынадай анықтама береді: Адам ұйықтағанда ми клеткаларының қызметі толық тежелмейді, оның кей бөлімдері ояу қалыптағыдай өз жұмысын жалғастырады. Ми қыртысының ұйықтағанда да жұмыс істейтін бөлігін «күзетші пункт» деп атайды. Күзетші пунктер ұйқы кезінде адамның бұрынғы көрген, естіген, дәмін татқан, басынан шынайы өткерген сезімдерін, оқиғаларын бейнелі ойдың ісін басқаратын оң жақ ми сыңарында қайта тірілтеді. Бұл тіріліу процесі түс көру болып табылады, дейді.

Ал И.М. Сеченов түс көру дегенміз – бұрын алынған әсерлердің болып көрмейтін комбинациясы деп тұжырымдайды.

Зигмунд Фрейд түс көрудің ғылыми дәйегін тапқан мазмұнымен қатар тылсым астары бар екенін жоққа шығармайды. Сондықтан ғалым түс көру адамның бейсаналық деңгейіндегі ойларының символдық бейнесі деген қорытынды жасайды.

Психолог Карл Густав Юнгтың да түс туралы анықтамасы жоғарыдағы ғалымның анықтамасынан алыс кетпейді. Ол да түс күруді ұйқыдағы бейсаналық жағдайымен байланыстырады. К.Юнг анықтамасында түс – адам санасынан тыс, оның рухани дүниесіндегі сана мен бейсаналықтың арасын байланыстыратын, болашақты болжайтын транценденталды құбылыс. [3] Ғалымдардың түс туралы тұжырымдамасын саралайтын болсақ, түс адам еркінен тыс жүзеге асады. Ұйқыдағы тұлға бейсаналы түрде күндіз ойлаған, көрген жағдайлар мен болашаққа қатысты арман-қиялдарын түсінде көреді. Түс көру кезінде сана ұлғайып, кеңістік пен уақытқа байланысты шектер жойылады. Сондықтан адам өзін түсінде басқа уақытта, өзге әлемде, басқа күйде сезінетін жағдайлар жиі ұшырайды.

Негізінен түс - адамның күндізгі өмірінің табиғи тәмәмдалуы, жан мен тәннің келесі күнгі жаңаруына дайындығы десек те болады. Енді осы түстің табиғи болмысын сана астарындағы психологиялық үдеріс екендігін жантану ғылымы тұрғысынан зерттеген Жүсіпбек Аймауытов былай түсіндіреді: «Адамның есі бүтін болмайтын күйлері болады. Сондай күйдің бірі - түс көру. Ұйқы дегеніміз - мерзімді демалыс, тыныс алыс. Ұйықтаған адамда сана не мүлдем болмайды, не кем болады... Шырт ұйқыда жатқанда адам түк сезбейді. Бірер ұйықтап алған соң, ұйқы сергек бола бастайды, ұйқылы-ояу деген күйге келеді. Сондай кезде санамыз кіресілі-шығасылы болып, түс көрсек керек. Түс дегеніміз ояуда көретін нәрселердің пернесі болады. Түсімізде сол пернелерді өңіміздегі екен деп ойлаймыз». Бағамдасақ, ХХ ғасырдың басында қазақы түсінікпен, жаңа көзқараспен жантану ғылымы соның ішінде түс көру секілді таңғажайып тақырыпты зерттеген Аймауытов та түсінде адам өңінде, өмірінде болмаған жайттарды көрмейді деген ұстанымды алға тартады.

Шығыстың орта ғасырдағы атақты ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби да адам баласының түс көру себебін күндізгі саналы түрдегі ойлау процесі тоқтаған кезде жүзеге асатын табиғи құбылыс деп қарайды. [4].

Қорыта келгенде адамның ұйқы кезіндегі түс көруін зерттеген ғалымдардың пікірі қарама-қайшы емес екендігін аңғарамыз. Ғылыми мақаламыздың келесі тақырыпшасында түстің адам психологиясына, оның эмоциялық жағдайына әсерін зерделейміз.

Түстің адам психологиясына, эмоциялық күйіне әсері. Адамның ұйқы барысындағы түс көруі оның күні бойғы көңіл-күйіне белгілі деңгейде әсерін тигізеді. Жағымды, ұнамды түс көргендер қуанышты эмоциямен жүрсе, қорқынышты не жағымсыз түс көргендердің көңілін мазасыздық күйі басатыны жасырын емес. Адам мұндай кезеңде көрген түсінің сырын, астарын түсіну үшін ғылыми еңбектерге, сондай-ақ, түс жоритын болжамдарға, ғаламтордағы ақпараттарға жүгініп жатады. Мұндай әрекеттерді күнделікті өмірде айналамызды қоршаған ортадан байқаймыз. Тәжірибеде болашағының жарқын болып, армандарына жеткен секілді бейнедегі түс көрген адамның қуанышты күйі бірден байқалып тұрады. Көбіне, мұндай ситуациялар ой арқылы санаға сіңіп, бірте-бірте

жүзеге асып жататыны да бар. Осы тұста атақты ғалым Дмитрий Иванович Менделеевтің химиялық кестені алдымен түсінде көріп, одан кейін қағазға түсіргенін мысал етуге болады. Ғалымдар түс көруді адам қиялының шегі десе де, қиялдың ойлай-ойлай материядан шындыққа ауысатынын заманауи ғылым кеңістігі теріске шығармайды.

Ал, түсінде жүйесіз, қорқынышты бейнелер көрген жандар іс-әрекетін шектеп, не жоспарлы сапарын кейінге шегеріп, сол секілді сақтануға көшеді. Бұл да айналадағы адамдардың көз көрген әрекеті. Демек, түс адамның психологиясына, эмоциясына, тіпті, кей жағдайларда болашағына да өзіндік әсерін тигізеді.

Түс көрудің осындай маңыздылығына мән берген Батыс, Еуропа елдері түстің адамның психологиясына тигізетін әсерін арнайы зерттеуге көшкен. Мәселен, дәл қазіргі кезде бір ғана Америкада түс көру, оның адам денсаулығына, эмоциясына қатысты мәселелерін зерттейтін 240 арнаулы ғылыми орталық жұмыс істейді екен. Сонымен бірге, адамның ұйықтап жатқан кездегі қимыл-әрекетін, жатысын (поза—дене қалпы, кейіп) зерттеп, көптеген ғылыми жаңалықтар ашқан психотерапевттер Ф.Перлз пен Самюэль Данкелдің «Язык жестов» деген еңбегі - бүкіл Еуропада ең көп тараған танымал кітапқа айналды [4].

Осы орайда біз де, әлеуметтік желі арқылы 20-30 жас аралығындағы адамдар арасында әлеуметтік сауалнама жүргіздік. Блиц-сауалнамаға 19 адам қатысты. Олардан ұйқы кезіндегі түстің психологиясы мен эмоциясына қаншалықты әсер ететінін сұрадық: Біз ұсынған нұсқалар қатарында:

1. Көрген түсіме мән бермеймін;

2. Түс көргеннен кейін міндетті түрде оның сырын іздеймін; Нәтижесі эмоцияма әсер етеді;

3. Түс көргеннен кейін міндетті түрде оның сырын іздеймін; Алайда, нәтижесі эмоцияма әсер етпейді;

4. Жиі түс көрмеймін; Түс көрсемде есімде қалуы қиын;

Сауалнама қорытындысындағы нәтиже мынадай:

1. 1

   58%

   9%

   10%

   23%

   1 адам көрген түсіме мән бермеймін нұсқасын таңдады;

2. 4 адам түсінің эмоциясына әсер ететінін жеткізді;

3. 3 адам түсім эмоцияма әсер етпейді нұсқасын таңдады;

4. 2 адам жиі түс көрмейтінін жеткізді.

Қорытынды: Түс көру және оны жору әр халықта түрліше. Бұл әр халықтың танымының, психологиясының түрліше екенін аңғартады. Түс атқаратын танымдық функция осыдан келіп шығады. З.Фрейд түсті жору мен оны талдау арқылы адамның өзіне де беймәлім жасырын жайттарды, құпия ойларды, жұмбақ сырларды ашуға болатынын дәлелдеп берді. Мұның бәрі адамның ойлау психологиясынан келіп шығатыны белгілі. Сондықтан, психолог-ғалымның «түс көруді мидың аса маңызды, ерекше тілі» деп қабылдауы жай тұжырым емес. Ал психологтардың бір тобы түс – адамның тірлік – тынысын ұдайы жаңа мазмұнмен

толықтыратынын алға тартады. Олар түстің жауабын іздесең ол өзінің қасиетін ашып, адамның өзін-өзі тануына жол ашады деп қорытады. Шындығында да түс көру сыры оңай шешілетін құбылыс емес. Ол сонысымен тылсым. Түс сонысымен адамдардың ерік-жігерін жеңіп, психо-эмоциясына әсер ете алады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Жолдыбайұлы Қ. Кемел адам. - Алматы, 2021. – 367 б

2. Жұмажанов О. Академик И.П.Павловтың іліміне сәйкес ұйқы, түс көру және гипноздық құбылыстар туралы (лекторларға көмек ретінде материал) – Алматы, 1954. – 30 б

3. Алданазарова А.Т Ұйқы, түс көру және гипноз. – Алматы, 1955. – 48 б

4. Бабалар сөзі: Жүзтомдық Түс жору және ырымдар. – Астана, 2013. – 432 б

ИНТЕРНЕТКЕ ТӘУЕЛДІЛІК МӘСЕЛЕСІН ЗЕРТТЕУДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТӘСІЛ

Б. Т. Жусупов -оқытушы Н.Н. Молдабаева, Б.Е. Мухамбеткалиева, Н.О. Рысмағанбетова,

Б.Д. Утебаева, К. Хуттымешин 5В050300 – Психология ББ студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

psychologists_050300@mail.ru

Ақтөбе, Қазақстан

Аннотация: мақалада интернетке тәуелділік мәселесі желінің ішіндегі және сыртындағы байланысты талдау тұрғысынан қарастырылады. Интернетке тәуелділіктің қалыптасуына ықпал ететін әлеуметтік-психологиялық мотивтер мен факторлар егжей-тегжейлі сипатталған. Тәрбиенің стильдеріне және отбасының маңызды мүшелерімен қарым-қатынас сипатына ерекше назар аударылады.

Түйінді сөздер: интернетке тәуелділік, тәуелділіктің әлеуметтік психологиясы, тәуелділіктің әлеуметтік факторлары.

Аннотация: в статье рассматривается проблема интернет-зависимости с точки зрения анализа связи внутри и вне сети. Подробно описаны социально- психологические мотивы и факторы, способствующие формированию интернет- зависимости. Особое внимание уделяется стилям воспитания и характеру общения с важными членами семьи.

Ключевые слова: интернет-зависимость, социальная психология зависимости, социальные факторы зависимости.

Annotation: the article deals with the problem of Internet addiction from the point of view of the analysis of communication inside and outside the network. The socio- psychological motives and factors contributing to the formation of Internet addiction are described in detail. Special attention is paid to parenting styles and the nature of communication with important family members.

Keywords: Internet addiction, social psychology of addiction, social factors of addiction.

Қазіргі қоғамның ең көрнекті белгілерінің бірі – Интернеттің кең және ауқымды таралуы. Бір жағынан, Интернет қоғамдағы қарым-қатынас пен ақпаратты таратудың өте маңызды құралы ретінде қазіргі адамның өмір салтына үлкен ықпал етеді. Екінші жағынан, компьютерлік технологияның дамуы адам мен қоғам үшін бірқатар жағымсыз ықтимал қауіптерді тудырады. Қазіргі уақытта интернетке тәуелділік немесе интернет-аддикция деп аталатын осындай қауіптердің бірі медициналық, психологиялық, педагогикалық әдебиеттерде және жаңа технологияларды қолданумен байланысты салаларда қарқынды талқылануда. Ол күнделікті ауызекі сөйлеуде және журналистикада айтылады және заң тәжірибесінде кездеседі [1].

Психологиялық зерттеулерге сүйенетін болсақ, интернет әлі де белгілі болмаған кезден бастап-ақ, психологтар компъютерлерге деген тәуелділікті зерттей бастады. Компъютерге тәуелділіктің ең алғашқы және неғұрлым кең ауқымды зерттеуін 1980-жылдары ағылшын психологы М.Шоттон жүргізді [2]. Зерттеуге 100-ден астам компъютерге тәуелділігі бар кәсіби программисттер мен компъютермен жұмыс жасаушы адамдар қатысып, зерттеу сыналушыларға сұрақнама мен интервью жүргізу арқылы жүзеге асып, онда стандартты психологиялық тесттер мен арнайы құрастырылған сұрақнамалар қолданылған. Компъютерге тәуелді деп бағаланған зерттеу тобымен қатар, қосымша екі бақылау тобына да сондай зерттеу жабдықтары жүргізілді.

М.Шоттонның зерттеуі нәтижесінде алынған әлеуметтік-демографиялық параметрлері бойынша, компъютерге тәуелділік көрсетушілірдің жоғары деңгейін – жоғары білімді ер адамдар көрсетті. Таңдаудың орташа жасы шамамен 30 жасты құрады және олар әдетте ғылым және техника саласында қызмет жасайды, ал олардың жартысынан көбі –ата-аналарының алғашқы перзенттері болып табылады. Бақылау тобымен салыстырғанда, олар сирек үйленген және салыстырмалы түрде балалары да аз. Компъютерге тәуелділігі бар сыналушылар интеллектуалды дамудың жоғары деңгейін көрсетті (олардың көбі Mensa интеллект коэффициенті бар аса жоғары иемденушілер қоғамына кірді). Көптеген сыналушылардың өз мойындауына сәйкес, олар компъютермен жұмыс жасамай тұрғанда да, электроникаға теориялық және тәжірибелік қызығушылық танытқан. Неміс зерттеушілері О.Зееманның басқаруымен интернетке тәуелділікті және компъютерге тәуелділікті деп бөлуді орынды деп санады: олардың байқауынша, интернетті қолдану көптеген адамдарда «ғаламдық тұрлылықтық жер, еркіндік мен шексіздік» сезімін тудырады, ал ол өз алдына, күнделікті компъютерді қолданушылардан оларды ажыратады [3]. Мұндай көзқараспен келіспеуге де болады: көптеген квалификацияланған программисттер өз жұмысын компъютермен (интернетке қосылуы немесе қосылуынсыз) жаңа әлемді еркін құрылымдауымен түсіндіреді. Осыған байланысты, екі түрлі потенциалды аддикттердің өзіндік сезімінің бір бөлшегі қиылысуы мүмкін. Сондықтан да

тәуелділікті екі түрге бөлудің толық негізі жоқ.

Психотерапевтер интернетке тәуелділік мәселелеріне бірінші болып тап болды. Интернетке тәуелділік құбылыстарын психологиялық зерттеудің негізін қалаушы клиникалық психолог К.Янг деп санауға болады. Интернетке тәуелділікті зерттеу мәселесінің пайда болуын сипаттай отырып, ол былай деп жазды: "менің интернетке тәуелділікті зерттеуім менің досымның күйеуі онлайн-чаттарға тәуелді болғаннан кейін басталды. Күйеуінен ажырасқаны туралы айтқан досымның қоңырауы мені таңқалдырды: көптеген адамдар есірткіге, алкогольге, құмар ойындарға, артық тамақтануға немесе жыныстық қатынасқа тәуелді болуы сияқты интернетке тәуелді болды деп айтуға бола ма?» [4].

Басқа психотерапевттер өз тәжірибесінде осындай проблемаларға тап болатындығын жиі мойындайды. Осылайша, 2908 американдық психикалық денсаулық сарапшыларының сауалнамасы олардың 73%-ында Интернетті пайдалануға байланысты проблемалары бар науқастар болғанын көрсетеді [3]. Жақында 94 швейцариялық психиатрдың сауалнамасы олардың 74-і интернетке тәуелділікті ауру деп тануға дайын екенін және көбінесе мұндай пациенттердің терапия перспективаларын талқылауға дайын екендігін көрсетті. Интернетке тәуелділік халықаралық құбылыс екенін мойындауға болады. Бұл тек АҚШ-та ғана емес, Ресейде, Қытайда және интернетке қолжетімді кез-келген аймақта кең таралған. Интернет қолданушыларының 2%-дан 15%-ына дейін тәуелділіктің белгіді бір түрімен зардап шегеді деп саналады [4; 5; 6].

Интернетке тәуелділік қазіргі қоғамда кең таралған термин болса да, бұл құбылысты сипаттау үшін әлі де стандартты терминология жоқ, өйткені көптеген ғалымдар Интернетке тәуелділікті тәуелділіктің жеке түрі ретінде анықтаудың заңдылығына күмән келтіреді.

А. Е. Войскунский XXI ғасырдың басында шетелдік зерттеулерде мәселені зерттеуге деген көзқараста сапалы өзгерістер болғанын атап өтті [5]. Жаңа тәсілді әлеуметтік-психологиялық деп атауға болады. Көптеген ғалымдар интернеттің өзі тәуелділікті қалыптастыру үшін жеткілікті орта ма, әлде тәуелділікке бейім адамдар оған тәуелді мінез-құлықты жүзеге асырудың жолын таба ма? сұрағына жауап іздеуге тырысады. Бұл сұрақ интернетті адам қызметінің нақты саласы ретінде, пайдаланушылардың жеке ерекшеліктері мен олардың әлеуметтік ортасы ретінде зерттеуді енгізуге тырысатын барлық болашақ зерттеулердің негізіне айналады. А. Г. Асмолов [8] сонымен қатар, қазіргі зерттеушілер біртіндеп тәуелділік объектісіне психологиялық құштарлық физиологиялық сипатқа қарағанда әлдеқайда ертерек пайда болатындығын түсінеді. Осыған байланысты, ғылыми әдебиеттерде ауыр тәуелді патологиялардың анықтамалары мінез- құлыққа тәуелділіктің анықтамаларына жақындай түсуде, олардың бірі интернетке тәуелділік болып табылады [8].

1998-1999 жылдары К.Суррат және К.Мюррей интернет-тәуелділікті "медикализациялауына" қарсы шығып, интерактивизм тұрғысынан балама көзқарасты ұсынды [5]. Олардың пікірінше, интернетке тәуелділік үлкен мәселені тудырмайды және әлеуметтік-мәдени аспектіде әлеуметтік өзара әрекеттесудің басқа түрлерінен еш айырмашылығы жоқ. Интернетті ауру дәрежесінде пайдалану осы ақпараттық технологияны бұзады және пайдаланушыға ол сіңірген жәбірленушінің рөлін жүктейді. Авторлар интернеттің қашып кету функциясын

мойындай келе оған оң мағына береді, пайдаланушылар шындықтан кетуі белгілі бір тәжірибе жинақтап, оған қайта кіруге мүмкіндік беретініне сенімді. Әлеуметтік-психологиялық көзқарас аясында жүргізілген кейбір зерттеулерді қарастырайық. Олардың арасында басым мотивтер жиі кездеседі: коммуникативті, рекреациялық және әлеуметтік. Бұл зерттеу интернетке тәуелді пайдаланушылардың коммуникативтік және тұлғалық салаларының ерекшеліктерін зерттейтін бірқатар кейінгі зерттеулерден тұрады. Зерттеулердің бірінде пәндердің келесі ерекшеліктері анықталды [9]:

• қарым-қатынас және Мен бейнесі саласындағы мәселелер (субъектілердің 96 %);

• физикалық Менін қабылдаудағы қиындықтар (субъектілердің 55%);

• тікелей қарым-қатынастағы қиындықтар (субъектілердің 35%);

• интеллектуализацияға бейімділік (субъектілердің 30%);

• жалғыздық сезімі және өзара түсіністіктің болмауы (субъектілердің 32%);

• бір фрустрацияланған қажеттіліктің болуы (субъектілердің 85%);

• екі немесе одан да көп фрустрацияланған қажеттіліктердің болуы (субъектілердің 35%);

• тәртіпсіздік және жалпы қабылданған нормалардан бас тарту туралы алаңдаушылықты компенсациялау (субъектілердің 55 %);

• тәуелсіздіктің ерекше құндылығы ретінде (субъектілердің 40%).

Көптеген сыналушылар өздеріне және басқаларға деген ерекше және жоғары талаптарды көрсетті, бұл өзін-өзі бағалаудың жетілмегендігін көрсетеді. МГИМО студенттерінің топтарындағы Интернетке тәуелділік құбылысын зерттеу аффилиация мен қарым-қатынас мотивтерінің басым болуы және жалғыздық сезімі желіден тыс ыңғайсыздық сезімімен оң байланысты екендігін көрсетті. Р. Ф. Теперик және М. А. Жукова интернетке тәуелді пайдаланушылар айқын эмоционалды сезімталдық пен эгоцентризмнен туындаған байланыс мәселелерін сипаттап, бұл интернет-коммуникацияны компенсаторлық механизм ретінде пайдалануға мүмкіндік беретінін анықтаған [10]. Олардың зерттеу нәтижелері эмоционалды сезімталдық, қарым-қатынас серіктесіндегі вербальды емес тілді тану қабілетінің төмендеуі, эгоцентризм, сынды қабылдай алмау сияқты критерийлер бойынша интернетке тәуелділігі бар субъектілерде шизоидтық жеке тұлғаның типін ұсынады. Интернет тәуелділікті зерттеумен айналысқан бірқатар басқа да зерттеушілер, сыналушылар арасында шизоидтердің салыстырмалы түрде басым екендігін көрсетті. Олардың жалпы үлесінің үштен бір бөлігі – 29,8% көрсетті.

Р.Ф. Теперик пен М. А. Жукованың шизоидтерге тән қарым-қатынас ерекшеліктері шизоидтің мінез-құлық сипаты ретінде емес, интернетке тәуелділікті қалыптастырудың алғышарты бола алатындығын көрсетуі мүмкін, бірақ отбасында қабылданған және бала кезінен тұлғаның қалыптасуына әсер ететін қарым-қатынас ерекшеліктері кейіннен шизоидке тән сипат және онымен байланысты ерекшеліктер мен мәселелер ретінде көрінуі мүмкін.

Интернетке тәуелді тұлғалардың тікелей ортасын зерттеу отбасы мүшелерінің қарым-қатынасындағы келесі ерекшеліктерді бөліп көрсетуге мүмкіндік берді [11]:

• бір-біріне қамқорлық жасаудың және отбасына тиесілі болу сезімінің төмен деңгейі;

• өз сезімдерін ашық білдіру немесе оларды әлсіз дәрежеде білдіру ерекшелігі;

• мәселелерді талқылауда және шешімдер қабылдауда өзін-өзі бекітуге, тәуелсіздік пен дербестікке отбасы мүшелерін ынталандырудың төмен дәрежесі;

• этикалық және адамгершілік құндылықтар мен ережелерге отбасылық құрметтің төмен деңгейі;

• қызметтің әлеуметтік, мәдени және саяси салаларындағы белсенділіктің төмен дәрежесі;

• белсенді демалыс пен спорттың әр түрлеріне қатысудың төмен дәрежесі;

• отбасылық белсенділікті құрылымдауға, қаржылық жоспарлауға, отбасылық ережелер мен міндеттердің айқындылығы мен сенімділігіне қатысты тәртіп пен ұйымдастырудың маңыздылығының төмен деңгейі.

Жоғарыда аталған ерекшеліктер, әдетте, отбасындағы қарым-қатынас түрі отбасы мүшелерінің белгілі бір жеке қасиеттерін дамытуға ықпал етіп, кейіннен зиянды тәуелді мінез-құлық стратегиясының қалыптасуына әкелуі мүмкін [9].

Осылайша, бір-біріне тәуелсіз зерттеулердің көпшілігінде бір-бірімен салыстырмалы нәтижелері бар. Осы нәтижелерге сүйене отырып, интернетке тәуелді тұлғалардың көпшілігіне тән жеке және әлеуметтік салалардың келесі ерекшеліктерін ажыратуға болады:

• жақын ортамен қарым-қатынаста эмоционалды бөлінуді қалыптастыру;

• Менін бейнелеудегі мәселелер (дифференциалданбаған өзін-өзі бағалау, негативизм, шамадан тыс тәуелсіздік, инфантильділік)

• қарым-қатынас құру мәселелері;

• тұрақты әлеуметтік фрустрация [5].

Әдебиеттер тізімі:

1. Войскунский, А. Е. Актуальные проблемы зависимости от Интернета // Психологический журнал. 2004. Т. 25. №1. С. 90–100 .

2. Шоттон М.А. Компьютерная аддикция. Изучение компьютерной зависимости.- М: Омега-Л, 1989.

3. Зееман О., Зееман В.Д. Борнер Р., др. Исследование интернет-зависимости и его связь с психатрией, психотерапией и психосоматикой // интернет ресурс: http://www.eurjmedres.com/search/results?terms=Seemaan

4. Янг, К. С. Диагноз — интернет-зависимость // Мир Интернет. №2. 2002. С. 24–29.

5. Войскунский, А. Е. Актуальные проблемы зависимости от Интернета // Психологический журнал. 2004. Т. 25. №1. С. 90–100.

6. Goldberg, I. (1996) Internet addiction disorder // CyberPsychol. Behavior. V. 3. №4.

P. 403–412.

7. Voiskounsky A.E. Internet addiction in the context of positive psychology // Psychology in Russia: State of the Art. 2010. Т. 3. P. 541—549.

8. Асмолов А.Г., Цветкова Н.А., Цветков А.В. Психологическая модель Интернет-зависимости личности // Мир психологии. №1. С. 179-193.

9. Чудова, И. В. Особенности образа «Я» «жителя Интернета» // Психологический журнал. 2002. Т. 23. №1. С. 113–117.

10. Жукова М.В. Компьютерная зависимость как один из видов аддиктивной реализации // Вестник ЮУрГГПУ. 2013. №11. С. 120-129.

11. Смирнова Е.А. Особенности семейного воспитания интернет-зависимых подростков // Ярославский педагогический вестник. 2013. С. 246-252.

КРЕОЛИЗОВАННЫЕ ТЕКСТЫ КАК ИНТЕГРАЦИОННАЯ МОДЕЛЬ ПАРАЛИНГВИСТИЧЕСКИХ СРЕДСТВ

А.Е. Сарбасова, И.С. Каликова, К.А. Минибаева

Актюбинский региональный университет имени К.Жубанова,

aigul_sarbassova@mail.ru Казахстан, г.Актобе

Аннотация: Мақалада ауызша және вербальды емес тілдік құралдардың тіркесімі ретінде ұсынылған жазбаша қарым-қатынас түрлерінің бірінде паралингвистика құралдарының бірі ретінде креолданған мәтіндердің ерекшеліктері сипатталған. Мәтіндердің шығу тарихы, мәтіндердің түрлері туралы ақпарат беріліп, креолданған мәтіндердің негізгі функциялары ұсынылған.

Түйінді сөздер: мәтін, креолданған мәтін, паралингвистика, құралдар, коммуникация, функциялар

Аннотация: В статье описываются особенности креолизованных текстов как одной из средств паралингвистики в одном из видов письменной формы коммуникации, представленной как сочетание вербальных и невербальных языковых средств. Дается информация об истории происхождения текстов, разновидностях текстов и представлены основные функции креолизованных текстов.

Ключевые слова: текст, креолизованный текст, паралингвистика, средства, коммуникация, функции

Annotation: The article describes the features of creolized texts as one of the means of paralinguistics in one of the types of written form of communication, presented as a combination of verbal and non-verbal language means. Information about the history of the origin of texts, varieties of texts is given and the main functions of creolized texts are presented.

Keywords: text, creolized text, paralinguistics, means, communication, functions

В современном мире, насыщенном информацией, благодаря информационным технологиям, компьютерной графике, в том числе и Интернету

наблюдается развитие в научной среде новой отрасли под названием паралингвистика, основой которого являются также: фонационные (такие как уровень громкости, паузы), кинетические средства (особенности мимики и жестикуляции, которыи выражают различное отношение говорящего, оценкуи, чувства, переживания в процессе общения и т.п.), графические оформление текста (длина строки, пробелы, шрифты, символы, курсив). Указанные паралингвистические средства «имеют языковую основу, относятся непосредственно к вербальным средствам, выступают в качестве вспомогательных по отношению к ним» [1, 489]. В настоящее время, графические особенности текстах находят широкое применениев учебно-методических разработках, создающихся для совершенствования речевых навыков. Одним из подобных средств является текст, созданный человеком для использования в процессе речевой деятельности.

Текст, как известно, является базовой коммуникативной единицей, приеняемой человеком в процессе речевой деятельности. Традиционно, текст представлен преимущественно в письменной форме речи; которое является произведением речи, в составе которого имеются ряд предложений, следующих в определенной последовательности и имеющих общий смысл и структуры. Лингвист Д. А. Удод отмечает значимость взаимосвязь паралингвистики текста следующим высказыванием «первоосновой перехода к новой научной парадигме в лингвистике послужила не только ее кооперация со смежными науками», но и

«всестороннее изучение языка во всем многообразии его связей с кодами других семиотических систем, в том числе с невербальным кодом»[2, 97].

В современной коммуникации увеличение визуальной информации побуждает интерес к невербальным, или, так называемым параграфемным средствам в письменной речи, именно к средствам иконического и т.е. изобразительного языка, к которым относится рисунок, фотографии, таблица, график, схема, чертеж, диаграмма, блок-схема, карта, списки и др., изображения в графическом оформлении текста. И эти средства паралингвистики выступают в качестве самостоятельного носителя информации для раскрытия содержания текста.

Само собой разумеется, что развитие паралингвистики предполагает также совершенствование и новое понимание самого термина «текст». Тексты, в которых использование паралингвистических средств становится важным типаобразующим признаком, могут называтся паралингвистически активными текстами. Особую группу таких активных текстов составляют креолизованные тексты. «Креолизация – это процесс впитывания ценностей другой культуры» [3, 618]. К средствам креолизации вербальных текстов относятся различные и многочисленные изобразительные компоненты, включая и технические оформления текста, влияющие на его смысл, таких как шрифт, цвет, фон текста (цветной или иллюстрированный), средства орфографии, пунктуации и словообразования, иконические печатные символы, графическое оформление вербального текста и др. «Креолизованные тексты – это тексты, фактура которых состоит из двух негомогенных (разнородных) частей: вербальной

(языковой/речевой) и невербальной, принадлежащей к другим знаковым системам, нежели естественный язык» [4, 180].

В креолизованных текстах вербальный и визуальный компоненты состоят в неразрывной связи. Функционируя в едином семантическом пространстве, взаимодействуя друг с другом, вербальный и иконические компоненты сообщения обеспечивают целостность и связность креолизованного текста, его коммуникативный эффект. В нем иллюстративно-визуальный ряд имеет решающее значение в восприятии текста: от его наличия или отсутствия зависит содержательное восприятие текста. В процессе восприятия креолизованного текста обучающимся происходит двойное декодирование заложенной в нем информации, в результате чего создается единый общий смысл (концепт) креолизованного текста.

Новые тенденции развития лингвистики в наши дни, быстрая смена аучных парадигм влияют на то, что в современном мире, понятие коммуникации стремительно меняется, становится более сложным и приобретает полисемиотический характер. Разнообразие способов передачи информации, которое связано с процессом совершенствования информационно- коммуникативных технологий, тотальной компьютеризацией общества, инициирует появление новых средств индивидуализации и стратегий дифференциации, а коммуникативность и прагматическая эффективность при этом является результатом сочетания различных элементов сложно организованных семиотических систем.

В условиях политической, экономической, социально-культурной интеграции, усиление взаимодействия и взаимозависимости стран мира, формирования

«мирового сообщества», «планетарного социума» наблюдается стремительное развитие и усложнение коммуникации, которое заключается не только в ее информационной насыщенности, но и в новых путях кодирования информации, в которых заметно возрастает значение визуальных компонентов. Имея большую роль в развитии нового восприятия действительности, визуальная информация «претендует на высокую степень вероятности» [5, 115], поскольку и слово, и изображение имеют возможность в полной мере нести информацию с основным содержанием материала,представленного в тексте.

Обращаем внимание на то, что сегодня невербальный компонент не уступает значению словесного ряда, потому что он превратился из подчиненного и вторичного источника информации в самостоятельный, а в некоторых примерах и основной компонент текста. Невербальные средства могут передать разные оттенки значения вербальных компонентов текста, они наделены определенным абстрактным и конкретным смыслом, содержанием, образностью и имеют высокий ассоциативный потенциал.

Если обратиться к истории происхождения креолизованных текстов, то выясняется, что в конце XX столетия объектом научного исследования в лингвистических исследованиях становится сочетание элементов различных семиотических систем, вызывает появление термина «креолизированный текст». Российские ученые Ю.А. Сорокин и Е.Ф. Тарасов впервые предложили этот термин в 1990 р., понимая под ним тексты, которые в своем составе имеют

две негомогенные части – вербальную (речевую) и невербальную (та, которая принадлежит к другим системам, чем естественный язык)» [4, 182].

Постепенное усиление межкультурных политических и экономических связей в условиях роста и развития визуальной медиакультуры имеет значительное влияние на формирование социокультурной жизни современного общества. В условиях глобализации становится безальтернативным признание того, что внимание ученых сосредоточивается на креолизованной информации, а ее адекватная трансляция выступают важным условием общественного взаимодействия людей.

В современном мире, п р и п е р е н а с ы щ е н и и и н ф о р м а ц и и , л ю д и сталкивается с большим количеством информации из-за экономии времени, избегая чтения длинных словесных текстов, и хорошего восприятия и сохранения в памяти визуальных изображений, эффективно применение креолизованных текстов в своей образовательной практике для улучшения и упрощения учебного процесса в двустороннем порядке, как для обучающихся, так и для учителей. Некоторые ученые в ыделяют тексты с частичной и полной креолизацией.

В тексте с частичной креолизацией, которые преимущественно встречаются в материалах газетных, научно-популярных и художественных текстов, вербальная (словесная) часть и изображение выступают на равных правах. В таком тексте изображение может быть удалено без ущерба для понимания общего смысла. Текстовый компонент играет главную роль и является самостоятельным по отношению к визуальному компоненту или же изображению. В текстах с полной креолизацией очевидно слияние вербального и невербального компонента, что ярко выражено в рекламе, плакатах, научных и научно-технических текстах, где без изображений просто никак не обойтись и невозможно понять информацию, которую хотел донести до нас сам автор. Текст зависит от изображения, которое выступает в качестве необходимого элемента текста и находится в прямой зависимости от изобразительных средств.

Далее целесообразно остановиться на функциях данного вида текста. Информационная функция является одной из ведущих, так как любой текст несет в себе определенную информацию. И креолизованные тексты не являются здесь исключением. Креолизованный текст содержит в вербально-визуальной образной форме лингвокультурологическую информацию о разных событиях или явлении. Его можно рассматривать как ведущую составляющую в создании образов неязыковых и языковых явлений (подписи к карикатурам и рекламируемым товарам, слова в репликах персонажей). Креолизованный текст расскажет обучащимся о быте, истории, традициях, социально-политических, экономических проблемах различных стран, а также о других не менее значимых деталей в разнообразных сферах жизни.

Коммуникативная функция не менее важная составляющая креолизованных текстов, так как с помощью креолизованного текста происходит акт коммуникации и взаимообмена информацией на этапе ознакомления, восприятия иллюстрации, понимания намерений автора. Креолизованные тексты являются как фактором, так и результатом успешной

коммуникации, в том числе и учебной, иак как конечная цель в обучении языка это речевое общение.

Образовательная функция креолизованного текста может быть выражена мотивацией обучающихся узнать что-то новое. Например, благодаря рекламе можно узнать о первостепенном назначении новых товаров и новых моделях потребительского поведения в заданиях типа: «Опишите серию рекламных изображений/ карикатур, чтобы внимание было направлено именно на отбор языковых средств». Креолизованный текст может быть в качестве опоры при формировании речевых навыков говорения и понимании иноязычной речи, что значительно облегчит изучение английского языка. Креолизованный текст помогает разгрузить оперативную память от удержания логической последовательности.

Кроме того, что креолизованный текст может выступать как средство обучения, он может также выполнять функцию активизации познавательной деятельности школьников. Психологи установили влияние положительных эмоций на работу больших полушарий мозга, так как креолизованные тексты вызывают положительные эмоции, побуждая человека к деятельности, мотивируя тем самым быть активным на уроке, вырабатывая большой интерес к иностранным языкам, а также стимулируют учащихся, как на самостоятельную работу, так и на работу в парах и в группах.

В заключении хочется отметить, что сфера воздействия креолизованных текстов чрезвычайно ш ирока и многообразна. Они присутствуют практически во всех сферах жизни, являясь при этом как средством коммуникации, так и носителем культуры того или иного народа, социальной группы и т.д. Креолизованные тексты отражают мировоззрение, ценности, эстетические идеалы, изучение которых в совокупности представляет собой социокультурный аспект изучения иностранного языка.

Список литературы:

1. Паралингвистика//БСЭ.- 3-е изд.-М.,1975.-Т.19-С.489

2. Удод, Д.А. Креолизованный текст как особый вид паралингвистически активного текста / Д.А.Удод // Современная филология: материалы II Междунар. науч. конф. (г. Уфа, январь 2013 г.). — Уфа: Лето, 2013. – С. 97– 99.

3. 3.Sidbury, J. Globalisation, creolization, and the not-so-peculiar institution

/J. Sidbury // Journal of Southern History. – 2007. – № 73(3). – P. 617–630.

4. Сорокин, Ю.А. Креолизованные тексты и их коммуникативная функция /

5. Ю.А. Сорокин, Е.Ф. Тарасов // Оптимизация речевого воздействия. – М.: Высшая школа, 990. – С.180–186.

6. 5.Левицкий В.В. Семасиология: [монография для молодых исследователей]

/В.В. Левицкий. ‒ [изд. 2, испр. и доп.]. ‒ Винница: Новая Книга, 2012. ‒680 с.

СУЩНОСТЬ И ОСОБЕННОСТИ ДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ В СИСТЕМЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ

М.К. Жазыкова - к.п.н., доцент Т. Ж. Жеткергенова- магистрант педагогического факультета Актюбинского регионального университета им. К.Жубанова

Togjankz_98@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Бұл мақалада кәсіптік білім беру жүйесіндегі дуальды оқытудың мәні мен ерекшеліктері тақырыбы қозғалады. Мақаланың мақсаты – кәсіптік білім берудегі дуальды оқытудың ерекшеліктерін көрсету. Мақалада кәсіптік білім берудегі дуальды оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктері талданады.

Түйінді сөздер: дуальды оқыту, кәсіптік білім беру.

Аннотация: В данной статье затрагивается тема сущности и особенности дуального обучения в системе профессионального образования. Целью статьи является выделить особенности дуального обучения в профессиональном образовании. В статье анализируется преимущества и недостатки дуального обучения в профессиональном образовании.

Ключевые слова: дуальное обучение, профессиональное образование.

Annotation: This article touches upon the topic of the essence and features of dual training in the system of vocational education. The purpose of the article is to highlight the features of dual training in vocational education. The article analyzes the advantages and disadvantages of dual training in vocational education.

Keywords: dual training, vocational education.

Данная статья посвящена вопросу об особенности и сущности дуального обучения в системе профессионального образования. В статье представляется анализ понятий «дуальность», при определении сущности понятия дуального обучения в системе профессионального образования проведенный в исследовании. Он широко используется в различных областях науки (философии, политологии, экономике, социальных науках и естественных науках) в научной литературе предполагает, что двойственность, (от лат. dualis) двусторонний, двойственный, одинаковый, той же цели [1, с.152].

Как методологическая характеристика профессионального образования дуальность означает гармоничное взаимодействие образования и производства на единой методической базе подготовки определенных профессий в рамках разных форм обучения.

Как философская категория в онтологическом аспекте дуализм означает представление о равном содержании материального и духовного (материи, духа, материального и идеального).Термин «двойственность» в этом смысле был введен в XVIII веке немецким философом Х. Вольф [2].

Декарт рассматривает две основные стороны жизни, проблемы мышления (дух) и творчества (материя), в терминах психофизиологического параллелизма, основанного на взаимообусловленности психических и физиологических

процессов. А с современной философской точки зрения рассматривается познавательный аспект двойственности, который по сравнению с онтологией заключается не в причинах существования сущего, а в противоречии познающего субъекта объекту, необходимому для познания.

В социально-политическом контексте под дуальностью понимается система административного управления многонациональным государством, при которой одно национальное государство приобретает значительную самостоятельность при сохранении доминирования одного национального государства, в результате чего создается двухгосударственное целое. Таким образом, в 1867-1918 годах в Австро- Венгрии существовало двоевластие.

Понятие «двойственность» в экономике используется для описания экономической ситуации в стране или регионе: это два разных подхода к производству, потреблению, рынкам труда или даже разным денежным потокам.

В педагогике понятие «дуальная система» впервые было использовано в Германии в середине 1960-х гг. для определения новой формы организации профессионального образования, которая будет распространена во многих немецкоязычных странах (Австрия, Швейцария). [3].

При определении дуальности в профессиональном образовании воспользуемся определением С.П. Романова: понятие «дуальность» встречается на трех методологических основаниях: аксиологическом (равенство образовательных и производственных ценностей и целей), онтологическом (компетентностном подходе), технологические (образование) и организация профессиональной деятельности)» На этом основании, на наш взгляд,

Дуальное обучение в профессиональном образовании - взаимодействие образования и производства в подготовке специалистов на основе трех методических блоков - аксиологического (равенство образовательных и производственных ценностей и целей), онтологического (модульно- компетентностный подход), технологического (организационно- компетентностный подход). образования и профессиональной деятельности) Инновационная форма организации целевого профессионального образования.

Основное отличие от этого традиционного подхода состоит в том, что формирование знаний, умений и навыков завершается развитием сложной системы профессиональной деятельности и мышления специалиста. Структура этой системы базируется на полностью сформированных видах деятельности, которые соответствуют различным видам деятельности, присущим данной профессии (специальности), таким как производство, технология, управление, проектирование и профиль будущей работы. Все это, в первую очередь, требует модернизации содержания подготовки будущих специалистов [4].

Дуальное образование в профессиональном образовании Германии предполагает взаимодействие двух образовательных учреждений, как организационно, так и юридически самостоятельных, в соответствии с законодательством о профессиональном образовании и профессиональном обучении.

Принципы дуального обучения в образовательных учреждениях:

• учеба и работа: одновременно заключается трудовой договор и договор о профессиональном обучении;

• участие социальных партнеров в дуальной системе (учебных программах). Эта система состоит из двух разных учебных и производственных сред:

частного предприятия и государственного профессионального училища. Они работают вместе с общей целью – привлечь студентов к профессии.

Учебно-производственная среда предприятия включает в себя:

• Работа по совместительству для студента;

• Учебный цех или лаборатория;

• Обучение на рабочем месте;

• Учебно-производственная среда профессионального училища включает в себя:

• Класс;

• Мастерская или лаборатория.

Дидактическую основу обучения на предприятии составляют три основных компонента, предусмотренных «Положением об организации профессионального образования»:

• Описание образовательной специальности;

• Типовой план обучения;

• Требования к экзаменам.

• Дидактические основы школьного обучения:

• учебные программы;

• Учебные планы.

А. Шелтен выделяет следующие отличительные черты дуальной системы профессионального образования: [5, с. 57-62].

1. В дуальной системе ищется педагогическое взаимодействие двух образовательно-производственных сред - предприятия и школы. Обучение на предприятии осуществляется без отрыва от производства. Обучение в профессиональном училище осуществляется в классах.

2. Обучение на предприятии носит в основном профессионально- практический характер, тогда как в школе оно имеет профессионально- теоретическую направленность и рассматривается как продолжение общего образования (среднего образования). Однако в условиях современного производства, где профессиональная квалификация/специализация теоретически усложнена, эти различия начинают стираться. Если раньше предполагалось, что в компании будут учиться «что» и «как», а в школе — «зачем», то сегодня компания все больше дополняет теоретические знания и навыки. Это набор теорий, преподаваемых в профессиональном училище, напротив, его нужно претворить в жизнь: необходимо использовать практический пример, чтобы получить обратную связь, чтобы теоретически осмыслить то, что изучено в классе.

Кроме того, эти формы обучения пересекаются, и в пределах их пересечения находится область, которая приобретает сегодня все большее значение, - она называется экспериментально-конструктивным обучением в специальных помещениях, оборудованных в виде лабораторий. Обладает высокой

квалификацией в организации обучения, связанного с такими технологическими экспериментами и конструкторскими упражнениями.

Дуальная система профессионального образования оказывает существенное влияние на потребности личности. Как и предприятие, профессия имеет разные потребности от студентов, и эта потребность может резко меняться в разное время. В связи с этим неизбежна проблема повышения спроса на одну специальность и снижения интереса к другой. И этот спрос не зависит от потребностей рынка труда. Эту ситуацию можно решить только через систему профориентации, которая в значительной степени способствует выбору профессии. Однако этот аспект подчеркивает необходимость гибкости, мобильности и вариативности для облегчения этой системы.

Сорокалетний опыт развития немецкой дуальной системы профессионального обучения позволяет увидеть ее достоинства и недостатки,

«слабые стороны», что видно из таблицы 1.

Таблица 1 – Преимущества и недостатки дуальной системы обучения

Преимущества

Недостатки

сокращение безработицы; расширение сферы взаимодействия, налаживание социального партнерства; Расширение международного сотрудничества. устраняет разрывы между теорией и практикой; формирование новой психологии будущего работника; разработка программ, элективных (гибких) курсов в соответствии с интересами и потребностями обучающихся; социальная адаптация выпускников; Определенную часть затрат на профессиональное обучение несет производство. В ходе обучения производственная компания готовит необходимых специалистов «под заказ».

нормативные акты в сфере высшего образования придется изменить. Такая программа рассчитана на сверхмышленных, очень умных учеников. Внедрение любой новой технологии требует исследований, максимально оптимизированных. во время экономического кризиса или рецессии Существует риск того, что предприятия будут экономить на профессиональном обучении (распределенных затратах) и выделять меньше места для студентов. Неравномерность рождаемости, значительные количественные изменения спроса на рынке студенческих мест в разное время. передача изделий, изготовленных в сфере кустарного промысла, в другие отрасли экономики Имеются качественные отличия по материально-технической базе и кадровому составу. Возможность использования студентов на предприятиях для выполнения работ, не связанных с их профессиональной подготовкой.

Анализ теоретических концепций дуального образования в системе профессионального образования позволил сделать следующие выводы:

• дуальная система обеспечивает координацию и взаимосогласованную работу двух различных учебно-производственных сред, т.е. двух нормативно- организационных форм профессионального обучения;

• Каждый компонент дуальной системы можно рассматривать как индивидуальную образовательную среду со своей структурой (ни один из них не является взаимозависимым);

• Отношения между ними не иерархичны, наоборот, носят паритетный характер, т.е. они равноправны в своей деятельности;

• единая образовательная цель, являющаяся ключевым фактором согласованных действий, - подготовка специалистов определенной социально- профессиональной квалификации;

• Каждая система имеет четкую дидактическую основу и условия профессионального обучения и отражает специфику соответствующей учебно- производственной среды;

Нацеленность на формирование универсальных качеств (ключевых компетенций) повышает значимость методов обучения. Они становятся такими же важными педагогическими подходами, как и содержание образования (содержание обучения имеет доминирующую детерминанту, а методы обучения отличаются от познавательно-ориентированного обучения, играющего вспомогательную роль).

В настоящее время происходит переход от узкой профессиональной подготовки к профессиональной подготовке, основанной на практических навыках более быстрой адаптации, с более широкой целью, основанной на более глубоком общем образовании. В развитии содержания образования в профессионально- технических училищах можно отметить переход от механической интеграции общеобразовательного и профессионального цикла с их явными отличиями от интеграции общеобразовательных, общетехнических и специальных дисциплин [6].

Некоторые исследователи считают, что основными причинами снижения качества профессионального образования в учебных заведениях в последние годы является недостаточное внимание к практической подготовке на учебных семинарах и базовых предприятиях.

Таким образом, особенности дуального обучения в профессиональном образовании

• устраняет разрывы между теорией и практикой;

• Снижается нагрузка на бюджет.

• сокращение безработицы;

• расширение сферы взаимодействия;

• Определенную часть затрат на профессиональное обучение несет производство

• В процессе обучения производственная компания готовит необходимых специалистов «под заказ».

• повышение конкурентоспособности образовательных учреждений.- развитие социального партнерства;

• формирование новой психологии будущего работника;

• социальная адаптация выпускников;

• заинтересованность руководителей в практической подготовке своих сотрудников;

• Вуз, тесно взаимодействующий с заказчиком, учитывает требования к будущим специалистам в процессе обучения.

• разработка программ, элективных (гибких) курсов в соответствии с интересами и потребностями обучающихся;

Список литературы:

1. Шелтен А. Введение в профессиональную педагогику: учеб. пособие.Екатеринбург: Изд-во Урал. гос. проф.-пед. ун-та, 1996. - 288 с.

2. Stratmann K. Stufen der Berufsbildung.Handbuch der Berufs-und Wirtschaftspadagogik. - Dusseldort, 1979. - S. 279-347.

3. Штратман К.В. Немецкая система профессионального образования и ее обучающий персонал // Понятийный аппарат педагогики и образования / отв. ред. Е.В. Ткаченко. – Екатеринбург: Урал. гос. пед. ун-т; Урал. гос. проф.- пед. ун-т, 1995. - Вып. 1. - С. 145-153.

4. Schelten A. Kinfuhrung in die Berufapadagogik. - Stuttgart:Franz Steiner Verlag, 1991. - S. 51-63;204-214.

5. Abdigapbarova U.M., Baysultanova S.Ch., Smanova A.A. Polylingual specialists training and dual education as ways to create varied training conditions in the republic of Kazakhstan. European science andTechnology // Materialsof the xiinternationalresearch and practice conference. – Germany; Munich, 2018. - S. 55- 70.

6. Stratmann K.Die Berufagrundbildung als “Gelenk” zwiscmen rokceruflicher und Berufsgrundbildung // In Berufserzienung in Wissenschaft und Praxis 5. – 1976. -

№2. - S. 2-5.

БОЛАШАҚ МАМАННЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТҰЛҒАЛЫҚ ЖӘНЕ КӘСІБИ ДАМЫТУ МҮМКІНДІГІ

А.М. Таганова- п. ғ. к., доцент А.Қ. Төлеш, А. Алуадин, А.Т. Болатова,

А.С. Әжімбаева, Ж.Н. Қалыбек, Р.Т. Макежанов 5В010300 – Педагогика және психология ББ 4-курс студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе, Қазақстан

Аннотация: Білім беру процесіне қатысушыларға психологиялық- педагогикалық қызмет көрсету сапасын арттыру және кәсіби өзін-өзі жүзеге асыру мақсатында кәсіби құзыреттілікті жетілдіру бойынша педагог-психологтың белсенді, саналы, мақсатты қызметі ретінде педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі дамытуының психологиялық жағдайларының сипаттамасы мен ерекшелігіне арналған.

Түйінді сөздер: Кәсіби өзін-өзі дамыту, кәсіби өсу, болашақ маман, педагог- психолог.

Аннотация: Описание и особенности психологических условий профессионального саморазвития педагога-психолога как активной, осознанной, целенаправленной деятельности педагога-психолога по совершенствованию профессиональной компетентности в целях повышения качества психолого- педагогического обслуживания и профессиональной самореализации участников образовательного процесса.

Ключевые слова: профессиональное саморазвитие, профессиональный рост, будущий специалист, педагог-психолог.

Annotation: Description and features of psychological conditions of professional self-development of a teacher-psychologist as an active, conscious, purposeful activity of a teacher-psychologist to improve professional competence in order to improve the quality of psychological and pedagogical services and professional self-realization of participants in the educational process.

Keywords: professional self-development, professional growth, future specialist, teacher-psychologist.

Кәсіби даму - бұл маманның кәсіби дағдылары мен дағдыларын сақтап қана қоймай, сапасын жақсартуға мүмкіндік беретін процесс. Қазіргі тез дамып келе жатқан әлемде бірден және бір уақытта кәсіпқой болу мүмкін емес. Еңбек нарығында сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті және жоғары ақы төленетін маман болып қалу үшін үнемі кәсіби даму қажет. Бұл барлық қызмет салаларына қатысты. Соның ішінде мұғалімнің кәсіби қызметінің деңгейі неғұрлым жоғары болса, оның кәсіби даму деңгейі соғұрлым артады.

Жаһандану жағдайында Қазақстанның әлемдік білім беру кеңістігіне интеграциялануы, жаңа экономикалық, геосаяси, әлеуметтік-мәдени шындықта қазақстандық білім беруді жаңғыртудың стратегиялық міндеттерін шешу, оны реформалауды және білім беру саласында елеулі өзгерістерді талап етеді. Қазіргі

заманғы педагогикалық білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі -жаңа педагогикалық практиканың негіздерін қалап, үшінші мыңжылдық мектебінде орта білім берудің жаңа тұжырымдамасын іске асыра алатын жоғары білікті мұғалімді даярлау.

Мұғалімнің білім беруді одан әрі демократияландыру және қоғамның білім беруді басқаруға қатысуы, сондай-ақ, әлемдік білім беру кеңістігіне кірігу, Қазақстанның тарихи, ұлттық, демографиялық, географиялық, экономикалық және мәдени ерекшеліктерін ескере отырып, білім беруді дамыту негізінде білім берудің қазақстандық моделін жетілдіру бойынша белгіленген міндеттерді орындаудың маңызды рөлі бар. Бұл жағдайда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі, оның үнемі оқу қабілеті, өзін-өзі тануға және өзін-өзі жетілдіруге деген ұмтылысы алдыңғы орынға шығады.

Кәсіби өсу ұғымына тоқталатын болсақ, бұл адамның өз қызметі саласындағы дамуы, мансапта жетістікке жетуге көмектесетін жаңа дағдылар мен жұмыс тәжірибесін алу. Ол қойылған міндеттерге қол жеткізу, өз әлеуетін іске асыру, өмірді өзгерту үшін кең көкжиектер ашады.

Кәсіби өсу қызметкердің сұранысының артуымен, жұмыстың сапалы және тез орындалуымен, мансаптық сатымен алға жылжуымен белгіленеді, өйткені кәсіби өсу мансапқа айналады.

Кәсіби өсу келесі қадамдардан тұрады:

Бірінші қадам - кәсіптік бағдарлау - қызмет саласы мен мамандықты дұрыс таңдау. Бұл әрқайсымыздың кәсіби жолымыздың басында жасаған алғашқы қадамымыз.

Екінші қадам - кәсіптік білім - бұл кәсіби өсудің бастапқы нүктесі болып табылатын білім, білік және дағды базасы.

Үшінші қадам - жұмысқа орналастыру. Кәсіби өсу үшін бұл ең маңызды қадам. Сіз қалаған жұмыс пен ұстанымды қаншалықты таңдағаныңызға байланысты және сіз кәсіби өсуге қаншалықты ынталы болатындығыңызға да байланысты.

Төртінші қадам - біліктілікті арттыру. Кітаптар, курстар, шебер-кластар, тағылымдамалар, тренингтер, қосымша білім беру нәтижесінде дәстүрлі түрде мансаптық өсуге алып келетін кәсіби өсу мен дамудың тиімді тәсілдері [1].

Педагог-психологтың кәсіби өсуі туралы айтпас бұрын, маман жұмыс істейтін жағдайлардың ерекшелігін белгілеу маңызды. Мысалы, колледжде жұмыс істейтін мұғалім эмоционалды жүктеменің жоғарылауына тап болады. Ал орта арнаулы оқу орындарының білім алушылары негізінен 15-18 жас аралығындағы жасөспірімдер. Бұл адам дамуының ең күрделі жас кезеңдерінің бірі. Осы тұрғыдан алғанда педагог-психолог маманға одан да қиын, өйткені ол тек білім алушылармен ғана емес, олардың ата-аналарымен де жұмыс істейді, оқытушылармен және оқу орнының әкімшілігімен үнемі қарым-қатынас жасайды. Оның жұмысында барлық тараптардың мүдделерін ескеру маңызды. Бұл жоғары жеке қасиеттер мен кәсіби шеберліктің болуын талап етеді [2].

Бұндай жоғарыда аталған негізгі факторлар бір жағынан білім беру мекемелерінде жұмыс істейтін педагог-психологтар арасында эмоционалды күйзелістің алдын алуға, ал екінші жағынан, кәсіби дағдыларын дамытуға

бағытталған шаралардың тұтас жүйесін қажет ететіні сөзсіз. Себебі, шаршаған және көңілі қалған маман белгілі бір дәрежеде жасөспірімдердің арасында кездесетін "қиын" балаларға көмектесе алмай жататыны анық.

Бұл мақалада біз болашақ маманның кәсіби өсу мүмкіндіктерін қарастырғымыз келді және бұл біз сөз еткен мәселелер біздің әріптестерімізге пайдасын тигізеді деп үміттенеміз.

Ғылыми әдебиеттерде кәсіби өсу дегеніміз - арнайы білімнің, дағдылардың кеңеюі. Кәсіби даму тар мамандандыруды сатып алуға да, кәсіби құралдардың арсеналын кеңейтуге де бағытталуы мүмкін [3].

Сондықтан белгілі бір оқу орннда білім алушы болашақ кәсіби маман иесі болатыны анық, сондықтан болашақта белгілі бір ұжымда атқаратын жұмысына қажетті білім, білік, дағдыларды игеру қажет деп түсінеміз. Ал бұл көп ретте кәсіби деңгейде қалыптасқан, жоғары табысқа ие болғысы келетін маманның жауапкершілігін көрсетеді.

Білім беру жүйесін дамытудың қазіргі кезеңінде инклюзивті білім беруді мәселесі басты назарда тұр, ал бұл да өз кезегінде мұғалімдер жұмысындағы бірқатар қиындықтарға әкеледі. Сондықтан маманның әртүрлі оқушылармен, оның ішінде мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс істеу ерекшеліктерін түсінуі, сондай-ақ, осындай ерекше балаларды оқу ұжымына бейімдеу бағдарламасын құруы өте маңызды. Ол үшін біліктілікті арттырудың тиісті бағдарламаларынан өтуі қажет екендігі анық.

Осы тұрғыдан келгенде, кейбір кәсіби психологиялық қауымдастықтардың тәжірибесін көріп отырсаңыз, таң қаласыз, онда тәжірибешілер міндетті түрде кеңес беру, психотерапиялық және супервизорлық қолдау алады, бұл әсіресе, батыста жиі кездеседі. Осындай педагог-психологтарға арналған оқу бағдарламалары аясында жеке және топтық психотерапиядан міндетті түрде өту қарастырылған. Оқытудың мұндай әдістері психоаналитиктер, гештальт терапевтер, логотерапевтер және басқа салалардағы психологтарды даярлау бағдарламаларында қолданылады [4].

Бұл жердегі негізгі мақсат келген клиентпен қалай жұмыстану керек екендігі, оларға түрлі кеңес беру және олардың өмірлік мәселелерін, түрлі қақтығыстық жағдаяттарын шешуге қол созу.

Әр тұлға өзінің білімін жетілдіріп, түрлі тәжірибелерден өту кезінде өзін-өзі қалыптастыра білуі, әрекетке көшетіні анық дүние. Мамандардың біліктілігін дамытуда жоғарғы оқу орындары өзін-өзі реттеу тәсілдерін үйретеді, хабарлама жасауға, мәнжазба жазуға, ғылыми жұмыстар мен конференцияларға қатысуға сөйлеу дағдыларын жетілдіруге, өзін-өзі қалыптастыруға тренингтер өткізуі, мазасыздану, үрей, қобалжу сынды психологиялық жайсыздықтардың алдын алу шараларын ұйымдастырады. Педагог-психологтардың тұрақты және белсенді кәсіби өзін-өзі дамытуын қамтамасыз ету мәселесі білім беру жүйесін жаңғырту контексіндегі маңызды мәселелердің бірі. Бұл мәселені шешудің сәттілігі педагог- психологтың кәсіби өзін-өзі дамытуға деген психологиялық дайындығына және оның кәсіби өзін-өзі дамыту процесіне қатысуын ынталандыру үшін жасалған сыртқы жағдайларға да тікелей байланысты.

Психологиялық ғылымында өзін-өзі дамыту жеке және кәсіби аспектілердің өзара қарым-қатынасы да қарастырылады және ол келесідей анықталады:

• адамның өзін-өзі өзгертудегі, жеке әлеуетін ашудағы өзіндік белсенділігі;

• өзін-өзі жетілдіруге және өзін-өзі жүзеге асыруға бағытталған әлеуметтік әсерлердің, кәсіби іс-әрекеттің және жеке іс-әрекеттің әсерінен тұлғаның прогрессивті өзгеру процесі;

• жеке дамудың жоғары деңгейінің атрибуты, адам өзімен не болып жатқанын өзінің іс-әрекетінің нәтижесі ретінде қарастыра бастағанда пайда болатын саналы өзін-өзі өзгерту;

• аксиологиялық мәні бар нәтиженің бейнесіне назар аудара отырып, кәсіби қызметті сәтті орындау үшін қажет қасиеттерді мақсатты түрде өзін-өзі қалыптастыру [4, 1].

Авторлар кәсіби өзін-өзі дамытудың бірқатар сипаттамаларын анықтайды, олардың ішінде белсенділікті, хабардарлықты және фокусты ажыратуға болатынын айтады.

Динамикалық сипаттама ретіндегі белсенділік-психологияда кеңінен қолданылатын ұғым. Кәсіби өзін-өзі дамыту контекстінде авторлар ашқан бірқатар қасиеттер мен сол қасиеттердің ішінде біз бастамашылық пен қарқындылық сияқты ерекшеліктерді атап өттік. Осыған байланысты белсенділік екі аспектіде қарастырылады: біріншіден, белсенділік бастамашылық, іс-әрекетке ішкі ынталандыру, екіншіден, белсенділік қарқындылық, қызметтің сандық және сапалық сипаттамасы ретінде.

Қозғаушы күштер субъектісі және өзін-өзі өзгерту процесі туралы хабардар болу өзін-өзі дамытуды дамудан ажыратуға мүмкіндік беретін негізгі сипаттамалардың бірі. Кәсіби өзін-өзі дамыту бойынша іс-әрекеттердің мақсаттылығы, олардың белгілі бір мақсатқа бағынатындығын, болашақ нәтиженің бейнесі туралы нақты идеяны көрсетеді.

Қорытындылай келе, педагог-психологтардың кәсіби өзін-өзі дамытуға белсенді қатысуының маңыздылығын және сол маңыздылығын түсінуіне ықпал ететін психологиялық-педагогикалық жағдайларды ұйымдастыру мүмкіндігін қамтамасыз ету, педагог-психологтардың кәсіби қызметіне кешенді бағалауды ұйымдастыру және жүргізу бойынша ұсынылған ұсынымдарды пайдалану кезінде мүмкін болады.

Педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі дамытуға тұрақты қатысуын қамтамасыз ету үшін, педагог-психологтың жеке кәсіби мақсаттары деңгейінің және оның кәсіби біліктілігіне қойылатын сыртқы талаптардың оңтайлы арақатынасын анықтау мәсеелелері де аса маңызды.

Жақсы педагог-психолог болғысы келетін жас маман балаларды жақсы көріп, оларды түсініп, дұрыс қарым-қатынас орната білуі тиіс. Егер, ол алғашқы күннен бастап, балалармен ортақ тіл табысса, оның алдында педагогикалық шеберліктің жаңа баспалдағы ашылады және де балалар да өздерінің ұстаздарына қол ұшын созады деген сөз.

Болашақ маманның кәсіби дамуына қатысты атқаратын жұмысының мақсат- міндеттері мен әдістері, әдістемелік жұмыстары жаңадан келген мамандар тап

болатын қиындықтармен, мәселелермен байланысты болғанда ғана, ол барынша нәтиже береді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Мижериков В.А., Ермоленко М.Н.//Введение в педагогическую деятельность (глава 4.6. Профессиональная компетентность и умения педагога).

2. Зеер Э.Ф. Психология профессионального развития. 2003г.

3. Основы педагогического мастерства / Под ред. И.А. Зязюна. - М., 2006.

4. Елканов.С.Б. Основы профессионального самовоспитания будущего учителя. - М, 2006.

INTEGRATION PROCESSES IN PEDAGOGICAL EDUCATION AND DISTANCE TEACHING TECHNOLOGIES

N.R. Khalimullina, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor K.Zhubanov Aktobe Regional State University,

nailyarafkhat@mail.ru Aktobe City, the Republic of Kazakhstan

Аннотация: Мақалада педагогикалық интеграцияның өзекті мәселелері, қашықтықтан білім беруде ақпараттық технологияларды қолдану мәселелері қарастырылған. «Қашықтан білім беру», «қашықтықтан оқыту формалары» ұғымдарына анықтама берілген. Қашықтықтан білім беру үдерісіне қойылатын дидактикалық талаптар жүйесі, сонымен қатар қашықтықтан оқыту ортасының сипаттамалары берілген.

Түйінді сөздер: педагогикалық интеграция факторлары, ақпараттық технологиялар, қашықтықтан білім беру, білім беру принциптері, қашықтықтан оқыту формалары, электрондық білім беру ресурстары

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы, посвященные актуальным проблемам педагогической интеграции, использования информационных технологий в дистанционном образовании. Определяются понятия

«дистанционное образование», «дистанционные формы обучения». Представлена система дидактических требований к процессу дистанционного образования, а также характеристики дистанционной среды обучения.

Kлючевые слова: факторы педагогической интеграции, информационные технологии, дистанционное образование, принципы обучения, дистанционные формы обучения, электронные образовательные ресурсы

Annotation: The article discusses issues related to topical issues of pedagogical integration, to the use of information technologies in distance education. “Distance education”, “forms of distance education” concepts are defined. The system of didactic

requirements for the distance education process, as well as distance learning environment are presented.

Keywords: pedagogical integration factors, information technologies, distance education, teaching principles, forms of distance education, electronic educational resources.

Specific features of the development of higher pedagogical education are interrelated with the need to trace the professional development of future teacher in a dynamically developing consistent learning process, including general education, as well as professional training of a specialist. A necessary condition is the understanding of the objective goals, normative content and activities of the teacher, the study of the mechanisms of their integration with certain concepts, terms, opportunities and attitudes of students.

The significance of cumulative processes in pedagogical systems is called integrative, the nature of which is determined by the laws of the specifics of activity. Pedagogical processes, therefore, include the necessary integrative connections that have to be established and implemented through the professional activities of experts.

Through a comparative analysis of various pedagogical foundations, integration in pedagogy should be understood as purposeful ways of establishing and implementing structural and organic links between the elements of the pedagogical system about the professional orientation of the student, which ensure the effective functioning of the system.

Researcher N.K. Chapaev highlights the factors of pedagogical integration as a dynamic system of non-pedagogical and pedagogical aspects. "Extra-pedagogical factors express the needs and features (trends, directions, etc.) of the development of the social whole and its non-pedagogical components, initiating the existence and implementation of integrative processes in the field of educational theory and practice." Pedagogical factors express "needs and features (trends, directions, etc.) of the development of pedagogy itself as a sphere of social reality, which determine the existence and implementation of integrative processes in the field of educational theory and practice" [1, 114]. Accordingly, the factors of pedagogical integration are divided into external and internal. The following are external:

• renewal of social functions of education,

• the presence in the integration of educational aspects of the general field,

• the importance of the processes of pedagogical transformation of various professional activity indicators.

Internal factors include:

• the possibility of forming a common educational infrastructure,

• development of a single consistent paradigm of lifelong learning,

• the conditionality of the functioning of a consistent pedagogical process

The conditionality of the integrative processes of modern trends in the development of higher pedagogical education dictates the forms of constant updating of knowledge, skills and abilities that form continuity in mastering professional competencies in the use of information materials in distance education. The target setting in training considers

not only the accumulation of important and interconnected information, but also the possibility of its adequate application. Consequently, the possibility of remote comprehension of a discipline at a university is not limited to memorizing information, but the significance is represented in its comprehension, understanding its importance for a specialist, key terms are defined and assimilated and, in general, interdisciplinary interaction in integrated learning.

The specifics of distance education also determines the adjustments to the organization of the educational process using distance learning technologies, this contributes to the complexity of the work of teachers who follow the instructions bellow:

6. “develop electronic educational and methodological complexes with the necessary educational and methodological materials in electronic form;

7. develop knowledge control tools;

8. develop and send to students a thematic schedule for mastering the relevant sections, indicating the time of work on each topic, the deadlines for completing the work;

9. conduct synchronous and asynchronous consultations with students;

10. apply optimal and diverse types of work, available information and communication technologies” [2. p. 5].

G.V. Suchkov presents the following definition: “Distance learning is considered to be such forms of education that provide an opportunity to exclude direct personal contact between the teacher and students (or significantly limit it), regardless of the nature of the use of technical and other means...Moreover, the use of the term “distance learning” is not entirely correct, and a more correct term is: "distance training" or "distance education" [3, p.278-279]. The author focuses on the psychological factors of the learning process.

E.G. Azimov considers the system of distance learning (individual approach, interactive nature of interaction, combinations of online and offline learning, etc.), noting that "Internet technologies have significant educational opportunities that can be used in teaching" [4, p.54].

A.A. Andreev focuses on the didactic foundations of distance learning, considers the general principles of education, at the same time points out the need for special principles of education, such as:

• the principle of interactivity,

• the principle of basic knowledge,

• the principle if individualization,

• the principle of identification,

• the principle of scheduled teaching,

• the principle of pedagogic expediency of using the means of new information technologies,

• the principle of openness and flexibility in education [5, p.28-30].

The complex of these principles of integration determines the system of didactic requirements for the process of distance pedagogical education.

When considering the principles that are fundamental, their significance is focused on the process of effective use in educational activities. At the same time, integration

assumes that the principles of teaching are aimed at concretizing the actions of the teacher and students in distance learning, a set of teaching principles is used in lecturing, the forms of teaching are based on general and specific principles of teaching, and the very modeling of the optimality and effectiveness of the teaching process is taken into account.

If the principle of interactivity is aimed at the exchange of educational information not only between the teacher and students, but also the interaction of students with each other, then the principle of basic knowledge assumes that the student has hardware and technical means and network skills (it is necessary to receive tasks for the learning process by completing, sending by e-mail address, see the performance in points in an electronic journal, for example, in the UNIVER platform, etc.). The principle of identification includes control of independence in the performance of tasks; for this, various technical means for identifying a person passing a midterm control or exam are applicable, as well as videoconferencing capabilities are used. The principle of individualization is focused on the current control of the student and is reflected in the data of the electronic journal, this control makes it possible to adjust the educational trajectory.

Forms of distance education are various, they include:

6. live broadcast from the university classrooms,

7. electronic educational resources with video lectures, electronic textbooks, control and measuring materials (test tasks, etc.),

8. webinars (Skype, Zoom and etc.)

9. interaction through social networks,

10. e-mail interaction.

Peculiarities of distance education in the process of studying at the university included the following:

• video instructions on remote technologies;

• posting materials by teachers on the UNIVER platform for classes (SILLABUS, CPC, etc.);

• students submit assignments and also receive feedback through the UNIVER platform,

• for classes teachers use ZOOM with the inclusion of presentations, video lectures;

• a single point of entry for students-personal account.

At the lectures in the distance learning mode on the discipline "Methods of teaching Russian literature" we used online lectures with the inclusion of presentations on the main issues under study (related to general issues of the methodology of teaching literature as a scientific discipline, on the classification of methods and typologies of lessons in literature etc.), as well as separately prepared recorded online lectures for students and lectures-presentations with voice accompaniment, sent to the university database, from there the information was sent to You Tube.

Let’s look at the Table 1 to know how it worked remotely.

Table 1. Distance education mode

Asynchronous mode

Synchronous mode

organizational principles of education, as well as the need to determine the content of the studied disciplines. At the same time, modern information technologies provide access to professional information in the learning process using electronic educational resources with video lectures by teachers, electronic textbooks and control and measuring materials.

The specificity of the educational process in distance learning includes innovative and traditional forms of organizing the educational process: lectures, seminars and practical classes, trainings, coworking, a control system, research and independent work of students. Accordingly, these forms of organization of the pedagogical process allow for the practical implementation of a flexible combination of independent cognitive activity of students with various sources of informative material, operational and systematic interaction with the teacher and students of the group with distance learning

List of references:

1. N.K. Chapaev Pedagogical integration: methodology, theory, technology: monograph / N. K. Chapaev. - Yekaterinburg-Kemerovo, 2005.

2. On amendments and additions to the order of the Minister of Education and Science of the Republic of Kazakhstan dated March 20, 2015 No. 137 "On approval of the Rules for organizing the educational process on distance educational technologies" (Нормативтік құқықтық акті 14.04.2020). Access mode: https://enic- kazakhstan.kz/files/1587643891/izmeneniya-i-dopolneniya-v-pravila-po-dot- prikaz-mon.pdf

3. Pedagogical technologies / Edited by V.S. Kukushina – M., 2004.

4. E.G. Azimov Information and communication technologies in teaching Russian as a foreign language: state and prospects // Russian language abroad-2011.-№6

5. A.A. Andreev Didactic foundations of distance learning -М., 1999.

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАМАНАУИ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛГІ

А. М. Бактыгалиева

7М01101 Педагогика және психология ББ 1 курс магистранты

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ

b.ainur11@mail.ru

Аннотация: Мақала жалпы білім беретін мектепте ағылшын тілін оқытудың заманауи технологияларын пайдалануға арналған. Ағылшын тілін оқытуды интенсификациялау мәселесі қарастырылып, оқытудың заманауи әдістері мен технологиялары сипатталады, мектепте ағылшын тілін оқытудың мақсатына, мазмұнына және кезеңіне байланысты әртүрлі әдістер мен технологияларды қолдану бойынша әдістемелік ұсыныстар ұсынылды.

Түйінді сөздер: интерактивті педагогикалық технологиялар, диалогтық байланыс, интерактивті оқыту, әдіс, АКТ

Аннотация: Статья посвящена вопросам использования современных технологий обучения английскому языку в условиях средней школы. Рассматривается проблема интенсификации обучения английскому языку, характеризуется современные методы и технологии обучения, предпологаются методические рекомендации по использованию различных методов и технологий в зависимостий в зависимости от цели, содержания и этапа обучения иностранному языку в школе.

Ключевые слова: интерактивные педагогические технологии, диалогическое общение, интерактивное обучение, методика, ИКТ

Annotation: The article is devoted to the use of modern technologies for teaching a foreign language in a secondary school. The problem of intensification of teaching foreign languages is considered, modern methods and technologies of teaching are characterized, methodological recommendations are proposed for the use of various methods and technologies, depending on the purpose, content and stage of teaching a foreign language at school.

Keywords: interactive pedagogical technologies, dialogic communication, interactive teaching, methods, ICT

Қазіргі таңда мектептің стратегиялық даму мақсаты білім саласының оқыту әдісінің жаңартылған мазмұны негізде оқытудың түбегейлі жаңа сапасына қол жеткізу болып табылады.

Бұл этаптағы ағылшын тілін оқытудың басты мақсаты, коммуникативті құзыреттілікті қалыптастыруда, яғни нақты тілдік ортада шет тіліндегі тұлғааралық және мәдениетаралық қатынасты жүзеге асыру қабілеті мен дайындығында.

Оқытудың негізгі стратегиясы – бала тұлғасын, оның қабілеттері мен қабілеттерін, бейімділіктері мен қажеттіліктерін оқу-тәрбие процесінің орталығына қоятын, оқушыға бағытталған әдіске айналу. Мұның барлығын жаңа білім беру технологиялары негізінде жүзеге асыруға болады.

Әртүрлі педагогикалық технологиялар оқу іс-әрекетін әртараптандыруға көмектеседі, сонымен қатар оқуға деген ынтасын арттыруға ықпал етеді.

Жаңа білім беру парадигмасы аясында оқу мотивациясы маңызды орын алады. Мотивацияның мақсаты – балаларда пәнге деген тұрақты қызығушылықты қалыптастыру, коммуникативті және шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Заманауи педагогикалық технологиялар тек техникалық оқу құралдарын немесе компьютерлерді пайдалану ғана емес, бұл білім беру тиімділігін арттыратын оқу процесін оңтайландырудың принциптерін анықтау және әдістерін әзірлеу.

Оқытудың қазіргі түрлері жоғары коммуникативті қабілеттілігімен және оқушылардың оқу іс-әрекетіне белсенді араласуымен сипатталады, сөйлеу және тыңдау дағдыларының білімдері мен дағдыларының әлеуетін белсендіреді, оқушылардың коммуникативті құзыреттілік дағдыларын тиімді дамытады. Бұл қазіргі оқу процесінің негізгі міндеттерінің бірі.

Интерактивті технологияларға мыналар жатады:

• Диалогтық байланыс

• Өз бетінше алған тәжірибелік білім мен дағдыларды меңгеру

• Сын тұрғысынан ойлауды дамыту

• Мәселені шешу дағдыларын дамыту

• БББ-ның ойлау, жаңғырту, қабылдау деңгейіндегі күрделі өзара әрекеті

• Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру Интерактивті оқыту технологияларының бірнеше түрлері бар:

«Карусель» технологиясы.

«Театр» технологиясы

«Сауалнама» технологиясы

«Аяқталмаған сөйлем» технологиясы.

«Топтық әңгіме» технологиясы

«Сіз сенесіз бе ...» технологиясы

«Брейн-ринг» технологиясы

«Рөлдік ойын» технологиясы.

Интерактивті оқыту бір уақытта бірнеше мәселені шешеді: коммуникативті дағдыларды дамытады, оқу процесіне қатысушылар арасында эмоционалдық байланыс орнатуға көмектеседі, ақпараттық мәселені шешеді, өйткені ол оқушыларды қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді, онсыз бірлескен іс-әрекетті жүзеге асыру мүмкін емес; жалпы оқу дағдыларын дамытады және топта жұмыс істеуге үйрететін оқу тапсырмасын береді. Интерактивті оқыту технологияларының бірнеше түрлері бар:

«Карусель» технологиясы.

Көптеген интерактивті технологиялар сияқты, карусель психологиялық тренингтен алынған. Балалар әдетте мұндай жұмысты жақсы көреді. Екі сақина қалыптасады: ішкі және сыртқы. Ішкі сақина – бір орында тұрып, сыртқы шеңберге қарап тұрған оқушылар, ал сыртқы шеңбер – әр 30 секунд сайын шеңбер бойымен қозғалатын оқушылар. Осылайша, олар бірнеше минут ішінде бірнеше тақырыпты айтып үлгереді және әңгімелесушіні олардың дұрыстығына сендіруге тырысады.

Әдептілік сипатындағы диалогтар, танысу тақырыбы, ұлты, қоғамдық орындағы әңгімесі, т.б. Оқушылар ынталы, сабақ қарқынды және нәтижелі.

«Театр» технологиясы – көрермендер бақылаушы, сарапшы, сыншы және талдаушы ретінде әрекет ететін спектакльге ұқсас нәрсе. Бірнеше оқушы шеңбер бойымен жағдайды көрсетеді, қалғандары бақылап, талдайды. Актерлердің міндеті – тиісті көңіл-күйді, эмоцияны, мінез-құлық қасиетін жеткізу, ал көрерменнің міндеті – байқап, өз тұжырымдарын түсіндіру, нені негізге алғанын, нені басшылыққа алғанын айту.

«Әлеуметтанулық сауалнама» технологиясы ұсынылған тақырып бойынша ақпарат жинау мақсатында оқушылардың бүкіл сыныпта қозғалысын қамтиды. Әрбір қатысушы сұрақтар мен тапсырмалар тізімі бар парақты алады. Мұғалім сұрақтар мен жауаптарды құрастыруға көмектеседі, өзара әрекеттесу ағылшын тілінде жүргізілетініне көз жеткізеді.

«Аяқталмаған сөйлем» технологиясы. Балалар аяқталмаған сөйлемді оқып, ойларына бірінші келген ойды кез келген сөзбен жылдам жалғастыруға шақырылады. Сөйлемдер өте анық емес басталады, сондықтан қатысушылардың оны аяқтау үшін шексіз мүмкіндіктері бар. Олар өмірдің әртүрлі салаларына қатысты және кез келген тақырыпты қамтуы мүмкін.

«Топтық әңгіме» технологиясы екі жолмен жүзеге асырылады. Бірінші әдіс барысында әр оқушы басталған әңгімеге бір сөйлем қосады. Белгілі бір сигналда (бір минутта) аяқталмаған әңгімесі бар парақ шеңбер бойымен беріледі. Екінші әдіс «Сұрақ сөздер» тақырыбын жаттықтыруға өте қолайлы. Мұғалім белгілі бір ретпен сұрақтар қояды, процеске әрбір қатысушы жауап жазады, ешкім көрмес үшін бір парақты бүктеп, көршісіне береді. Қозғалыс шеңбер бойымен жүреді. Осылайша, соңында бірден бірнеше күтпеген оқиғалар алынады.

«Сіз сенесіз бе...» технологиясы тіл тәжірибесінің бұл түрін кез келген тақырыпта қолдануға болады. Сонымен қатар, студенттер алдымен мұғалімге «сенуге» шақырылады, содан кейін берілген тақырып аясында өз пікірлерін айтады.

«Брейн-ринг» технологиясы сабақтарға өте қолайлы – оқылған материалды қорытындылау. Турлардың мазмұны әртүрлі болуы мүмкін және лексика, грамматика, оқу, тыңдау және жазу сияқты бөлімдерді қамтуы мүмкін.

Бұл технология күрделі дайындық жұмыстарын қажет етеді, оған мыналар кіреді: тақырып таңдау, тапсырма құрастыру, презентация құру, назар аударуға арналған сұрақтар арқылы ойлау, жауап бланкілерін, дипломдарды дайындау. Ойын басында қазылар алқасы сайлайды, оқушылар командаларға бөлінеді. Әр тур 3 минутқа созылады, одан кейін жауаптар қазылар алқасына жазбаша түрде беріледі. Жауаптардың дұрыстығы әр турдан кейін тексеріліп, талқыланады, содан кейін назар аударатын сұрақтар тізбегі қойылады, бұл да командаларға қосымша ұпай әкеледі.

«Рөлдік ойын» технологиясы. Рөлдік ойын – бұл бір мезгілде сөйлеу, ойын және оқу әрекеті. оқушылардың көзқарасы бойынша рөлдік ойын - бұл олар әртүрлі рөлдерде әрекет ететін ойын әрекеті. Ойынның тәрбиелік мәні көбінесе олармен жүзеге аспайды. Мұғалім үшін ойынның мақсаты – оқушылардың сөйлеу дағдылары мен дағдыларын қалыптастыру және дамыту. Рөлдік ойын бақыланады, оның тәрбиелік мәнін мұғалім анық түсінеді. Рөлдік ойын тұлғааралық қарым-

қатынасқа негізделгендіктен, ол қарым-қатынас қажеттілігін тудырады, оған шет тілінде қатысуға қызығушылықты тудырады, т.б. ынталандыру қызметін атқарады. Рөлдік ойын көбінесе тілдік құралдарды таңдаумен анықталады, сөйлеу дағдылары мен дағдыларын дамытуға ықпал етеді, әртүрлі сөйлеу жағдаяттарында студенттердің қарым-қатынасын модельдеуге мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл тұлғааралық ортада дағдылар мен дағдыларды меңгеруге арналған жаттығу. Осыған байланысты рөлдік ойын тәрбиелік функцияны қамтамасыз етеді. Рөлдік ойын оқушылардың басқаның рөлін ойнау қабілетін дамытады.

Ақпараттық технологиялар.

Компьютерлік технологияны қолданатын сабақтар мектеп оқушылары арасында өте танымал. Түрлі мультимедиялық ойындар сөздік қордың кеңеюіне ықпал етеді, оларды ағылшын тілінің грамматикасымен таныстырады, сөйлеуді құлақ арқылы түсінуге және дұрыс жазуға үйренеді.

Ағылшын тілі сабағында рөлдік ойындардың көптеген түрлері бар: презентациялар, қызығушылық клубтары, сұхбаттар, сырттай сапарлар, дөңгелек үстелдер, баспасөз конференциялары, экскурсиялар, ертегілер, репортаждар және т.б. Оқыту нәтижелері көрсеткендей, ағылшын тілі сабақтарында рөлдік ойындарды қолдану оқушылардың сөйлеуінде сапалы (диалогтік бірліктердің әртүрлілігі, сөйлеу серіктестерінің бастамасы, сөйлеудің эмоционалдылығы) және сандық (сөйлеудің дұрыстығы, дыбыс көлемі, айтылу, сөйлеу жылдамдығы) оң өзгерістерге ықпал етеді.

Ағылшын тілі сабақтарында АКТ-ны қолданудың негізгі бағыттары мыналарды қамтиды: интернет ресурстарын анықтамалық материал ретінде пайдалану, электронды энциклопедиялар мен сөздіктерді пайдалану, халықаралық жобаларға қатысу, оқушылардың ғылыми-зерттеу және жобалық іс-әрекеттерін ұйымдастыру, оқушылардың білімін тексеру, иллюстрациялық материалды іздеу, оқушылардың тыңдау және сөйлеу дағдыларын жақсартуға мүмкіндік беретін шынайы материалды пайдалану мүмкіндігі.

Олай болса, интерактивті оқытудың мәні оқу-тәрбие процесінің оқушылардың барлығы дерлік таным процесіне қатысатындай етіп ұйымдастырылуында, олардың білгенін және ойлағанын түсінуге, ой елегінен өткізуге мүмкіндік алуында. Оқушылардың оқу материалын меңгеру, оқу процесінде бірлескен іс- әрекеті әркімнің өзіндік ерекше жеке үлес қосуын, білім, ой, іс-әрекет тәсілдерімен алмасуды білдіреді. Сонымен қатар, бұл жаңа білім алуға ғана емес, сонымен бірге танымдық белсенділікті дамытуға мүмкіндік беретін, оны ынтымақтастық пен ынтымақтастықтың жоғары формаларына көшіретін ізгі ниет пен өзара қолдау атмосферасында болады.

Ағылшын тілі сабағындағы ойын технологиялары.

Ойын – баланы әлеуметтендірудің ең күшті құралы, ол әлеуметтік басқарылатын процестерді де, баланың қалыптасуына әсер ететін стихиялық процестерді де қамтиды. Ойын – әр түрлі жастағы балалардың дамытушылық әрекетінің дербес түрі. Ойын – санаға, ақылға және шығармашылыққа негізделген өзін-өзі ашу, өзін- өзі дамыту еркіндігі.

Ағылшын тілі сабағында және сабақтан тыс уақытта ойындарды пайдалану бірнеше себептерге байланысты:

ойын түрлері сабақты жандандырады және түрлендіреді;

• барлық оқу іс-әрекеті баланың ерікті күш-жігері негізінде құрылады (ол өз еркімен өз мінез-құлқын бақылауы, сабақта зейінді болуы және алаңдамауы керек).

• жұмыстың ойын түрлері мұғалімге оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамытуға көмектеседі: олар әр баланың қиялының жұмысына және көркемдік қабілеттерінің дамуына ықпал етеді.

Ойын маңызды әдістемелік міндеттерді жүзеге асыруға ықпал етеді: ағылшын тілі сабағында ауызша қарым-қатынасқа психологиялық дайындықты және тілдік материалды қайталауды қамтамасыз етеді, танымдық белсенділіктің дамуына әсер етеді.

Сабақтарымда ИПТ-ны қолданудың тиімділігі үштік сипатқа ие (мұғалім-бала-ата- ана).

Мұғалім тарапынан мен, ағылшын тілі мұғалімі ретінде, алға қойған мақсат- міндеттерге қол жеткізу үшін білім берудегі жаңа формаларды, ресурстар мен технологияларды іздестіруге, сабақты шығармашылық тұрғыдан ұйымдастыруға үнемі ынталымын. ИПТ-ны қолдану өзімді іске асыруға, өз мүмкіндіктерімді ашуға көмектеседі, алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибеге қол жеткізуге ынталандырады, бұл мені сайып келгенде кәсіби деформациядан қорғайды және өзін-өзі бағалауды арттыруға көмектеседі.

Оқушылар тарапынан оқытылатын пәнге деген қызығушылықтың артуы байқалады. 2019-2021 оқу жылында ағылшын тілі пәнінен олимпиадаға қатысатын оқушылар саны артты.

Сонымен, қорытындылай келе, қазіргі интерактивті педагогикалық технологиялар адамды тәрбиелеу мен өзін-өзі тәрбиелеудің негізгі қозғаушы механизмі ретінде мотивацияға әкелетін мүмкіндіктердің орасан зор саны болып табылады, бұл менің педагогикалық кредомның көрінісі – «тілек – мың мүмкіндік, қаламау - мың себеп...»

Әдебиеттер тізімі:

1. Алишерова Ж.А., Джораева А.Д. Современные педагогические технологии в преподавании иностранного языка [Электронный ресурс] .

2. Гальскова Н.Д. Современная методика обучения иностранным языкам: пособие для учителя / Н.Д. Гальскова. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: АРКТИ, 2003. – 192 с.

3. Зимняя И.А. Ключевые компетентности как результативно-целевая основа компетентностного подхода в образовании / И.А. Зимняя. – М.: Исследовательский цент проблем качества подготовки специалистов, 2004.

4. Методика обучения иностранным языкам: учебное пособие для студентов

«Педагогическое образование (с двумя профилями подготовки)». – Казань, КФУ, 2016.

5. Пассов Е.И. Основы коммуникативной методики в обучении иноязычному общению / Е.И. Пассов. – М.: Русский язык, 1989.

6 . Хуторской А.В. Компетентностный подход в образовании / А.В. Хуторской [Электронный ресурс]. – Режим доступа: ttps://www.khutorskoy.ru/be/2016/0922/

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚҰРАСТЫРУ ІС-ӘРЕКЕТІ АРҚЫЛЫ МАТЕМАТИКАЛЫҚ

ТҮСІНІКТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Н.Ж. Исембаева-магистр, аға оқытушы

А. С. Амиргалиева, Қ. Асқарқызы, Н.Қ. Нұрполдинова, Ә.Б. Серікова, Т.А. Тлепова

Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ 4 курс студенттері Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

nabat_isembaeva@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру процесінде құрастырудың маңызы мен мүмкіндіктері қарастырылады. Қарапайым математикалық білімді қалыптастырудың және балалардың одан әрі математикалық дамуының негізгі міндеттері тұжырымдалған.

Түйінді сөздер: мектеп жасына дейінгі бала, математикалық түсініктер, құрылыс.

Аннотация: В статье рассматриваются значение и возможности конструирования в процессе формирования элементарных математических представлений у дошкольников. Сформулированы основные задачи формирования элементарных математических знаний и дальнейшего математического развития детей.

Ключевые слова: дети дошкольного возраста, математические понятия, постройка

Annotation: The article discusses the significance and possibilities of designing in the process of forming elementary mathematical representations in preschoolers. The main tasks of the formation of elementary mathematical knowledge and further mathematical development of children are formulated.

Keywords: preschool children, mathematical concepts, construction

Мектепке дейінгі білім беру мекемесінің қызметі балалардың мектепке формалды білім берудің математикалық талаптарына дайын болуын қамтамасыз ету болып табылады. Мектеп жасына дейінгі балаларды қарапайым мектепте білім алуға дайындауда оларда бастауыш математикалық түсініктерді қалыптастыру мәселесі маңызды орын алады.

Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде мектеп жасына дейінгі балаларды математикалық оқыту мәселесі ересек жастағы мектеп жасына дейінгі балаларда математикалық түсініктерді қалыптастырудың мүмкіндіктері мен механизмдерін, ғылыми-техникалық және ғылыми-техникалық құралдардың болуын дәлелдеген психологтар мен педагогтардың ғылыми-теориялық және эксперименттік әзірлемелеріне негізделген. Мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінде бұл ғылыми зерттеулердің нәтижелері мектеп жасына дейінгі балаларда

математикалық түсініктерді қалыптастырудың әртүрлі бағдарламалары мен әдістерінде көрсетілген.

Математикалық түсініктер фактілер мен дағдылардан ерекшеленеді және оларды бірдей құралдармен құруға болмайды. Жан Пиаже «бала сан ұғымын және басқа да математикалық ұғымдарды оқу барысында тікелей игереді деп ойлау үлкен қателік» деп есептеді. Керісінше, үлкен дәрежеде оларды өз бетінше, өздігінен және өздігінен дамытады. Үлкендер балаға математикалық ұғымдарды мерзімінен бұрын таңуға тырысқанда, ол оларды тек ауызша меңгереді; шынайы түсіну оның психикалық өсуімен ғана келеді» [1].

Балаларды мақсатты оқыту процесінде математикалық әрекеттің әртүрлі түрлерімен таныстыру олардың байланыстар мен қатынастарды түсінуге бағыттайды. Мектеп жасына дейінгі балаларда математикалық бейнелерді қалыптастыруды оқыту бірден практикалық нәтиже (санау дағдылары, қарапайым математикалық операцияларды орындау) ғана емес, сонымен қатар кең дамытатын әсер ететіндей жүзеге асырылуы керек. Әдетте, мектеп жасына дейінгі балалардың математикалық дамуы деп қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру нәтижесінде пайда болатын баланың танымдық іс-әрекетінің формаларының сапалық өзгерістері түсініледі.

Мектеп жасына дейінгі балалар қарапайым математикалық есептерді құрастыру және шешу, сондай-ақ олардың математикалық әрекеттерін пайымдау және түсіндірудің тамаша қабілетін көрсетеді. Кішкентай балаларға қоршаған әлемді сандық бағалауға деген ұмтылыс табиғи болып көрінеді. Олар математикалық әрекеттерді олармен кездескенде оң қабылдайды.

Математикалық дағдыларды игеру бір жастағы балаларда бірдей болмайды, басқа ретпен жүреді және жас категориялары бойынша ерекшеленеді. Негізгі математикалық ұғымдарды қалыптастырудың ең нәтижелі жолы – ойын әрекеті. Мектепке дейінгі мекемелерде табиғи құрылыс материалдарымен ойындар, ашық ойындар, халық өнері, аспаздық іс-шаралар және т.б. белсенді түрде қолданылады. Математикалық дағдыларды дамыту баланың логикалық ойлауын дамытудың негізі болып табылады, ол үйлесімді дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруда өте маңызды.

Бұл мәселені сәтті шешу үшін мектеп жасына дейінгі баланың математикалық ойлауын ерте дамыту үшін жаңа инновациялық құралдарды пайдалану қажет. Үлкен мектеп жасына дейінгі балалар үшін бұл математикалық түсініктерді дамытуға тиімді ықпал ететін жобалау әрекеті. Бұл балалардың идеяларды негізінен өздерінің тәжірибелері мен әрекеттері арқылы қалыптастыратынын білдіреді.

А.Л. Венгер конструктивті іс-әрекеттің өзі модельдеу сипатына ие және балалар мен тәрбиешілерді пәндік ортаның көрнекі модельдерін белсенді дербес құрастырумен жұмыс істеуге тікелей тартады деп есептейді [2]. Балалар дизайны бойынша құрылыс материалынан жасалған әртүрлі ғимараттарды, қағаздан, картоннан, ағаштан және басқа материалдардан бұйымдар мен ойыншықтарды жасауды түсіну әдеттегідей. Құра отырып, мектеп жасына дейінгі балалар шындық объектілерінің белгілерін түсінуге үйренеді. Айтуынша, А.Р. Лурия, мектеп жасына дейінгі баланың конструктивті іс-әрекеті субъектілік-әрекеттік ойлаудың

бір түрі болып табылады [3]. Сонымен, әртүрлі жиынтықтармен (заттармен, ойыншықтармен, суреттермен, геометриялық фигуралармен) жұмыс жасай отырып, балалар жиындардың теңдігі мен теңсіздігін орнатуға, шаманы сөзбен атауға үйренеді: көп, аз, тең. Сонымен, конструктивті іс-әрекет математикалық бейнелеуді қалыптастырады, баланың логикалық ойлауын ғана емес, сонымен қатар зейінін, қиялын дамытады, моторикасын, көзді, кеңістікті бейнелеуді, ұқыптылықты және т.б. Құрастыру іс-әрекеті жалпыланған дағдылардың болуын қамтамасыз етеді: объектілерді мақсатты түрде қарастыру, оларды бір-бірімен салыстыру және бөліктерге бөлу, оларда жалпы және әртүрлі көру; басқа бөліктердің орналасуы тәуелді болатын негізгі құрылымдық бөліктерді табу; қорытындылар мен жалпылаулар жасау.

Құрастыру әрекетінде мектеп жасына дейінгі балалардың математикалық түсініктерін қалыптастырудың тиімділігі келесі шарттарды орындауға байланысты:

• құрастыру іс-әрекетінде мектеп жасына дейінгі балалардың математикалық түсініктерін қалыптастыруға қолайлы оқу пәндік ортасын құру.

• құрастыру іс-әрекетінде мектеп жасына дейінгі балалар арасында математикалық түсініктерді қалыптастыру процесінде балалардың ақыл-ой әрекеті мен практикалық тәжірибесінің бірлігін қамтамасыз ету.

• Модельдеуді құрастыру процесінде математикалық түсініктерді қалыптастырудың тиімді құралы ретінде пайдалану.

Әдебиеттер тізімі:

1. Пиаже Ж. Как дети формируют математические понятия // Вопросы психологии. 1966. № 4. С. 121-122.

2. Венгер А.Л. Психологическое обследование младших школьников. М.: Владос, 2006. 160 с.

3. Лурия А.Р. Развитие конструктивной деятельности дошкольника // Вопросы психологии дошкольника. Москва: АПН РСФСР, 1948. С. 36-64.

КОНЦЕПЦИЯ ИНТЕГРАЦИИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ

В ОБУЧЕНИИ ПОЛИЯЗЫЧИЯ

,

М. К. Жазыкова- к.п.н., доцент

Г. К. Сахипова- докторант 2 курса, 8D01301 - Педагогика и методика начального образования Актюбинский региональный университет им.К.Жубанова

sakhipova_2014@mail.ru Казахстан, г. Актобе

Аннотация: Мақалада кеңестік және шетелдік педагогикалық әдебиеттегі интеграцияны анықтаудың әртүрлі тәсілдері қарастырылады. Ұзақ уақыт бойы білім беру процестеріндегі интеграция тұжырымдамасын қалыптастыру тарихында әртүрлі формалар мен мазмұн тез өзгергенін атап өткім келеді. Бүгінгі таңда білім беру мен оқытудағы интеграцияны анықтайтын пікірлер, идеялар мен әдістердің белгілі бір жүйелері бар, олар олардың мазмұнындағы барлық тәсілдерді ашады. Осы мақалада біз интеграция жалпы тәсілдер мен жақсы жоспарланған ұйымдастырылған оқу процестері процесінде оқыту мен тәрбиемен біріктірілетінін көрсеткіміз келеді, нәтижесінде бастауыш сынып балаларындағы білім мен дағдыларды қалыптастыру болып табылады. Авторлар белгілі бір кезеңде ғылым мен білімнің дамуына сәйкес келетін білім мен тәрбиедегі интеграция тұжырымдамасы ретінде мысалдар келтіреді. Қазіргі уақытта "Қазақ тілі", "ағылшын тілі", "Орыс тілі" пәндері кіріктірілген оқыту идеясын растайтын бастауыш білім берудің жаңартылған оқу бағдарламасына негізделген.

Түйінді сөздер: Интеграция, көптілділік, тұжырымдама, тәрбие, оқыту, интеграцияланған оқыту.

Аннотация: В статье рассматриваются различные подходы к определению интеграции в советской и зарубежной педагогической литературе. Хотелось бы отметить что, за долгое время в истории формировании концепции интеграции в образовательных процессах стремительно менялись различные формы и содержания. На сегодняшний день существуют определенные системы мнений, представлений и методов определяющее интеграции в образовании и обучении, которые раскрывают всевозможные подходы в их содержании. В данной статье, нами хотелось бы показать, что интеграция сливается с обучением и воспитанием в процессе общих подходов и хорошо спланированных организованных процессов обучения, в результате которых являются формирования полученных знаний и навыков у детей младших классов. Авторы приводят примеры как концепция интеграции в образовании и воспитании, возникающие на определенном этапе соответствующие с развитиями науки и образования. В настоящее время предметы

«Казахский язык», «Английский язык», «Русский язык» основан на обновленной учебной программе начального образования, подтверждающей идею интегрированного обучения.

Ключевые слова: Интеграция, полиязычие, концепция, воспитание, обучение, интегрированное обучение.

Annotation: The article discusses various approaches to the definition of integration in Soviet and foreign pedagogical literature. I would like to note that for a long time in the history of the formation of the concept of integration in educational processes, various forms and contents have changed rapidly. To date, there are certain systems of opinions, ideas and methods of determining integration in education and training, which reveal all kinds of approaches in their content. In this article, we would like to show that integration merges with teaching and upbringing in the process of common approaches and well-planned organized learning processes, as a result of which the formation of acquired knowledge and skills in elementary school children. The authors give examples as a concept of integration in education and upbringing, arising at a certain stage in accordance with the development of science and education. Currently, the subjects "Kazakh language", "English language", "Russian language" are based on the updated curriculum of primary education, confirming the idea of integrated learning.

Keywords: Integration, multilingualism, concept, education, training, integrated learning.

Смысл интеграции в педагогическом процессе появилась, когда большой ресурс опыта и умений, накопленный философской наукой, уже не мог находиться в рамках только одной области дисциплины. Соответственно, это привело к классификации определенных сфер знания от философской науки. Рождение молодых научных дисциплин и научных школ нередко возникают в процессе интеграции существующих наук. В следствии, разделении наук, так же является интеграцией имеющихся научных разделов и школ. К примеру, в следствии комплекса и интеграции биологии и химии появилась наука биохимия, психолингвистика – это и есть, психология, и - синтез лингвистическая наука. Таким образом, разделение наук побудила переход к отдельным отраслям наук. Опираясь на историю педагогики можно заметить, что естественной связью между дисциплиной и явлением настоящей жизни немного искажается между всякого рода знаниями.

Иоанн Амус Коменский, философ-гуманист, общественный деятель, был одним из первых, кто предпринял попытки решить проблемы древней педагогики и попытался реализовать эффективный принцип учебного процесса. Он указал на важность знаний, которые направлены на формирование универсального образа. Более того, он подчеркнул, что «в процессе интеграции необходимо изучать области, представляющие взаимный интерес» [2].

Первые два этапа были предложены Гербартом для получения знаний, а последние были направлены на создание «моста для приобретения новых знаний» [3]. Гербарт признал, что «интеллектуальная способность» является человеческой способностью возрождающая ранее приобретенные знания, которые уже имели отношение к настоящему.

К.Ушинкий обратил особое внимание на важность закрепления накопленных знаний. Связь между понятиями и их развитием в системе образовательных дисциплин способствует расширению и приобретению знаний учащихся не только начальной школы, но и в целом всех учащихся и студентов, в конце обучения это становится полноценным мировоззрением [4].

Таким образом, в XVII-XIX веках ученые-педагоги признавали интеграцию как необходимость образования, основанную на стремлении связать процесс обучения с реальной жизнью.

В 50-е годы систематически обсуждался комплексный подход к обучению в педагогическом процессе. Под понятием регулярности ученые стали лучше понимать установление взаимосвязи между различными явлениями с физиологической и психологической точек зрения. Основываясь на этой концепции, Б.Ананьев обнаружил, что «человек постигает реальность с помощью органов чувств и происходит интеграция в материальный мир» [8].

Поскольку интегративное обучение подразумевает сочетание общих знаний по двум отдельным предметам. Подобное объединение предусматривает взаимодействие содержаний разного рода учебных дисциплин и определяет цель общего образования и задачи обучения и воспитания.

В.Безрукова, Г.Добров, В.Максимова, О.Сичивица, И.Яковлев и др.

Тщательно изучены педагогические аспекты интегративного обучения.

Чепиков, в свою очередь, описывает процесс интеграции как «наиболее благоприятные условия для раскрытия главных тайн материального мира в результате синтеза различных наук и научных знаний» [13].

Сегодня большое внимание уделяется использованию интегративного обучения на всех уровнях образования.

В этой связи в качестве примера можно привести обновленную учебную программу по предмету «Казахский язык» «Английский язык » «Русский язык» для 1-4 классов начальной школы. Всем нам известно что в школах не учитывается интеграционный подход в составлении учебного плана (тем уроков), например, если 7 учебная неделя по казахскому языку посвящена писателем и поэтам, то в английском языке тема урока может быть «Цветы», а в русском языке «Моя Родина», то есть у ученики не могут в достаточной мере закрепляют полученные знания. А задача нашего исследования состоит в том, чтобы ученики получили полиязычное образование в максимально благоприятных условиях. Предметы преподаются как отдельные дисциплины, и их содержание было довольно сложным из-за интенсивного преподавания. Таким образом, это приводит к недостаточно эффективному процессу обучения.

По мере того, как учитель видит прогресс учащихся, цели обучения постепенно усложняются за счет приобретения коммуникативных навыков с помощью различных стилистических выразительных средств и анализа персонажей рассказа, прочитанного на изучаемом языке. Таким образом, такое слияние, безусловно, может улучшить языковые навыки [12].

Список литературы:

1. Коменский, А.Я. Избранные сочинения / А.Я. Коменский. studmed.ru . Извлеченный из http://www.studmed.ru/komenskiy-yaa-izbrannye- pedagogicheskie-sochineniya-tom-1-tom-2_206232a9605.html [на русском языке].

2. Джуринский, Н. (2000). История педагогики. Москва: ВЛАДОС [на русском языке].

3. Болдырева Ф. (1997). Биографические повествования. Челябинск: Урал.

4. Яковлев И.П. (1987). Интеграция высшей школы с наукой и производством [Электронный ресурс]. Ленинград: Издательство ЛГУ.

5. Васильева, З.И. (2006). История образования и педагогической мысли за рубежом и в России [Электронный ресурс]. М.: Академия.

6. Савельева Л.В. (1984). Межпредметные связи в средних технических учебных заведениях строительного профиля [Электронный ресурс]. ru. Извлеченный из http://cyberleninka.ru/article/n/formirovanieissledovatelskoy-kompetentsii-v- sisteme-professionalnogo-obrazovaniya.pdf [на русском языке].

7. Зверев Д.И. (1977). Взаимная связь учебных предметов [Электронный ресурс]. ru. Извлеченный из http://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie- issledovatelskoy-kompetentsii-v-sistemeprofessionalnogo-obrazovaniya.pdf [на русском языке].

8. Ананьев Г. (1961). Теория ощущений [Электронный ресурс]. Ленинград: Издательство ЛГУ.

9. Хохлов, Н.Г. (1990). Интегрированная система обучения в высшей школе за рубежом [Электронный ресурс]. Москва: МАСИ [на русском языке].

10. Кавуненко, Л.Ф. & Гончарова, Т.В. (2009). Г.М. Добров и вопросы превосходства в науковедении [Интегрированная система обучения в высшем образовании за рубежом]. Наука та наукознание – Наука и наука о науке, 1, 13-15.

11. Чернышевский, Г. Избранные педагогические сочинения [Электронный ресурс] / Г. Чернышевский. padaread.com.Извлечено из http://padaread.com/?book=183082 [на русском языке].

12. Кедров, М. (1985). Классификация наук [Электронный ресурс]. Москва: Мысль.

ЛЕГО ҚҰРАСТЫРУ АРҚЫЛЫ ЕРЕСЕК МЕКТЕП ЖАСЫНА БАЛАЛАРДЫҢ МАТЕМАТИКАЛЫҚ ТҮСІНІКТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Н.Ж. Исембаева- магистр, аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ nabat_isembaeva@mail.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада мектеп жасына дейінгі балаларда лего құрастыру арқылы қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру мүмкіндіктері қарастырылады. Мектеп жасына дейінгі балаларда математикалық түсініктерді дамытудың шарттарының бірі - білім беру салаларын біріктіру туралы айтылады.

Түйінді сөздер: лего құрастыру, математикалық түсініктер, форма, шама, уақыт.

Аннотация: В статье рассматриваются возможности формирования элементарных математических представлений у дошкольников посредством конструирования лего. Речь идет об одном из условий развития математических представлений у дошкольников - интеграции образовательных областей.

Ключевые слова: конструкция Lego, математические понятия, форма, количество, время.

Annotation: The article discusses the possibilities of forming elementary mathematical representations in preschoolers through the construction of legos. We are talking about one of the conditions for the development of mathematical concepts in preschoolers - the integration of educational areas.

Keywords: Lego construction, mathematical concepts, form, quantity, time.

Баланың жеке басын қалыптастыру процесі интеллектуалды дамумен ғана емес, сонымен қатар жаңа қажеттіліктер мен мүдделердің пайда болуымен сипатталады. Белгілі бір мағынада, бұл өзгерістер түбегейлі болып табылады, өйткені балалардың ақыл-ой дамуындағы жетістіктер көбінесе оларды іс-әрекетке итермелейтін мотивтерге, олар ұмтылатын нәрсеге, олардың алдында тұрған міндеттерге эмоционалды түрде қалай қарайтындығына байланысты.

"Математикалық түсініктер" ұғымы өте күрделі, күрделі және көп өлшемді. Ол балада "күнделікті" және "ғылыми" ұғымдарды қалыптастыру үшін қажет кеңістік, форма, шама, уақыт, сан, олардың қасиеттері мен қатынастары туралы өзара байланысты және өзара байланысты идеялардан тұрады. Балада "математикалық түсініктердің" қалыптасуы әртүрлі дидактикалық ойындарды қолдануға ықпал етеді. Ойын барысында бала жаңа білім, білік, дағдыға ие болады. Математикалық идеялар мен тұжырымдамаларды оқытудың мазмұны танымдық қызығушылыққа тән ойлау операцияларын (салыстыру, талдау, жалпылау, жіктеу) және ойлау процестерін (пайымдау, қорытынды, пайымдау) қалыптастырады. Мектепке дейінгі жастағы математиканы оқыту балалардың әдеттерін қоршаған әлемде не болып жатқанын толық, логикалық түрде дәлелдеуге көмектеседі [1].

Қазіргі кезеңде - адам өмірінің барлық салаларында айтарлықтай өзгерістерге әкелетін маңызды техникалық жетістіктер, күрделі электронды, техникалық механизмдер мен нысандар адамды барлық жерде қоршап тұрған кезде, мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс жасауда лего құрастыру сияқты өнімді қызмет түрі танымал бола бастады.

Лего-құрылыстың математикалық түсініктерді қалыптастыру үшін өте тиімді қызмет түрі болады деп санаймыз, өйткені білім беру іс-әрекеті кезінде балалар құрылысшы, сәулетші болады, ойнап, олар өз идеяларын ойлап табады және жүзеге асырады. Қарапайым фигуралардан бастап, бала одан әрі алға жылжиды және оның жетістіктерін көріп, өзіне сенімді болады және оқытудың келесі, күрделі кезеңіне өтеді. Білім беру процесін ұйымдастыруда Лего-құрылысты қолдану балаларды техникалық шығармашылықпен таныстыруға мүмкіндік береді, бұл инженерлік-техникалық ойлаудың бейімділігін қалыптастыруға ықпал етеді, сонымен қатар балаларға бастамашылық пен дербестік, мақсат қою және танымдық іс-әрекеттер жасауға мүмкіндік береді, бұл МДҰ-ның дамытушылық оқыту міндеттеріне толық сәйкес келеді. Зейіннің, есте сақтаудың, ойлаудың, қиялдың, қарым-қатынас дағдыларының дамуына, құрдастарымен қарым-қатынас жасауға, сөздік қорын байытуға, үйлесімді сөйлеуді қалыптастыруға ықпал етеді [2].

Лего-құрылыс процесінде мектеп жасына дейінгі балалардың математикалық идеяларын қалыптастыру өте тиімді деп санаймыз, өйткені:

–білім беру салаларын біріктіруді қамтамасыз ететін (сөйлеу, танымдық және әлеуметтік-коммуникативтік даму) мектеп жасына дейінгі балалардың зияткерлік дамуы үшін тамаша құрал болып табылады;

–педагогқа мектеп жасына дейінгі балалардың білімін, тәрбиесі мен дамуын ойын режимінде үйлестіруге мүмкіндік береді (ойын барысында үйрену және үйрену);

–танымдық белсенділікті қалыптастырады, әлеуметтік-белсенді тұлғаны тәрбиелеуге ықпал етеді, қарым-қатынас және шығармашылық дағдыларын қалыптастырады;

–ойынды зерттеу және эксперименттік әрекеттермен біріктіреді, балаға эксперимент жасауға және өз әлемін құруға, бастамашылық пен тәуелсіздік көрсетуге мүмкіндік береді.

–балалар ұжымын біріктіруге, бір-біріне деген жанашырлық сезімін қалыптастыруға, өйткені балалар міндеттерді бірлесіп шешуге, рөлдерді бөлуге, бір-біріне осы сындарлы шешімнің маңыздылығын түсіндіруге үйренеді [3].

Айта кету керек, ересек мектеп жасына дейінгі балалардың математикалық идеяларын қалыптастырудың ерекшеліктері математикалық идеяларды әр түрлі іс- әрекетте жүзеге асыруға болатындығында: ойын, танымдық-зерттеу, өнімді, конструктивті. Математикалық идеялардың қалыптасуы мектеп жасына дейінгі балалардың зейінін, есте сақтау қабілетін, ойлауын, қабылдауын дамыту ерекшеліктерімен анықталады. Математикалық идеялар көбінесе ойлауды қалыптастыру процесін сипаттайды, оның қалыптасуы үлкен мектепке дейінгі жаста көбінесе еркін деңгейде өкілдіктермен жұмыс істеу мүмкіндігін жетілдірумен байланысты. Бұл мүмкіндік ақыл-ой әрекеттерінің жаңа әдістерін игеруге байланысты алты жылға қарай айтарлықтай артады. Ақыл-ой іс-әрекетінің жаңа әдістерінің қалыптасуы көбінесе баланың даму және оқу процесінде игеретін сыртқы объектілермен белгілі бір әрекеттердің негізіне сүйенеді. Мектепке дейінгі жас бейнелі ойлаудың әртүрлі формаларын дамыту үшін ең қолайлы мүмкіндіктер болып табылады.

Мектепке дейінгі білім берудің барлық заманауи бағдарламалары мен технологиялары баланың жеке басын, оның ақыл-ой, рухани және физикалық қабілеттерін дамытудың негізгі міндеті болып табылады. Біздің көзқарасымыз бойынша, баланың прогрессивті дамуы еркін таңдау жағдайында жүзеге асырылуы мүмкін, бұл оған объектіден өз қызметінің субъектісіне ауысуға мүмкіндік береді. Мектеп жасына дейінгі балаларда математикалық түсініктерді дамытудың шарттарының бірі - білім беру салаларын біріктіру. Бала дамуының негізгі бағыттарының интеграциясы деңгейінде әртүрлі элементтер (бөліктер) бір "тұтасқа" біріктіріліп, баланың дамуының әртүрлі бағыттарының тұжырымдамалық категориялары біріктіріліп, педагогикалық процесті қызықты

және мазмұнды етеді [4].

Білім беру салаларын интеграциялау деңгейінде бір білім беру саласының мақсаттары мен міндеттері және басқа білім беру салаларының мақсаттары мен міндеттері арасында байланыс орнатылады. Педагогпен бірлескен іс-әрекет

барысында интеграцияланған міндеттерді шеше отырып, ересек адамның көмегімен бала ассоциативті байланыстар тізбегін "тартады" және белгілі бір белгіні өздігінен емес, жалпылаудың негізі болып табылатын интеграцияланған білім беру салаларының басқа қасиеттері мен байланыстары жүйесінде анықтайды. Маңызды белгілерді анықтау процесі неғұрлым сәтті болса, баланың осы білім беру саласындағы бағыты неғұрлым кең болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Белошистая, А.В. Современные программы математического образования дошкольников / А.В. Беловатый. - «Феникс», 2005. - 256 с.

2. Демина, Е.С. Развитие элементарных математических понятий. Анализ программ дошкольного образования / Е.С. Демин. - М.: ТК Сфера, 2009. - 122 с.

3. Блехер, Ф.Н. Развитие исходных математических представлений у дошкольников / Ф.Н. Блехер // Дошкольное образование. - 2008. - № 11. - С. 15-23.

4. Гурвиц В.Н. Развитие творческих способностей детей старшего дошкольного возраста на занятиях по художественному конструированию / В.Н. Гурвиц // Лектор XXI век. - 2010. - Т. 1. № 4. - С. 112-114.

АУТИСТІК СПЕКТР БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ЗЕЙІНІН ДАМЫТУДА ОЙЫН ӘДІСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Г.И. Туретаева -п.ғ.к, доцент П. Абайқызы 2 – курс магистранты

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

Ақтөбе қаласы, Қазақстан. E-mail: perizat.abaikyzy@inbox.ru, turetayeva@gmail.com

Аннотация: Бұл мақалада аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін ойын әрекеті кезінде дамытудың ерекшеліктері туралы айтылды. Аутистік спектр бұзылысы бар балаладың эмоционалды – ерік және танымдық саласындағы бұзылыстарына байланысты ойын түрлерін таңдау бірқатар өзгешеліктерге ие. Ойын барысында баланың мотивациясын ояту және оны табысты ұштастыру ойын әрекетінің дамытушылық мақсатын қамтамасыз етеді. Мақаланың аясында зейін қызметін дамытуға арналған ойын түрлері және олардың нұсқалары келтірілді.

Түйінді сөздер: аутистік спектр бұзылысы, эмоционалды – ерік саласы, зейін, зейін тұрақтылығы, ойын әрекеті, дидактикалық ойындар.

Аннотация: В данной статье рассказано об особенностях развития внимания детей с расстройством аутистического спектра в процессе игровой деятельности. Выбор игровых форм в зависимости от нарушений эмоционально – волевой и когнитивной сферы у детей с расстройством аутистического спектра имеет ряд особенностей. Пробуждение мотивации ребенка в процессе игры и успешное ее

сочетание обеспечивает развивающую цель игровой деятельности. В рамках статьи были приведены виды игр для развития внимания и их варианты.

Ключевые слова: аутистическое расстройство спектра, эмоционально- волевая сфера, внимание, устойчивость внимания, игровая деятельность, дидактические игры.

Annotation: This article describes the features of the attention development of children with autism spectrum disorder in the process of play activity. The choice of play forms depending on the disorders of the emotional - volitional and cognitive sphere in children with autism spectrum disorder has a number of features. The awakening of the child's motivation during the game and its successful combination provides a developing goal of the game activity. Within the framework of the article, the types of games for the development of attention and their variants were given.

Keywords: autistic spectrum disorder, emotional-volitional sphere, attention, attention stability, play activity, didactic games.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалар – ерекше білімді қажет ететін балалар тобының бірі. Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың эмоционалды – ерік саласы, сөйлеу тілі мен коммуникативтік дағдылары зардап шегеді. Балалардың басым бөлігінде танымдық саланың бұзылыстары кездеседі. Олардың зейіні тұрақсыз, шашыраңқы және ауысымдылығы төмен болып келеді. Осының салдарынан баланың сөйлеу тілі, оқу және әлеуметтік дағдыларының дамуының деңгейі төмендейді.

Аутистік спектр бұзылысы бар балаларға білім беру мен тәрбиелеудің жаңа парадигмаларының пайда болуына байланысты олардың танымдық саласын дамыту өзекті мәселеге айналып отыр. Олардың танымдық саласын дамыту мәселелері бүгінгі таңда кеңінен зерттеліп, жаңа әдіс – тәсілдермен толығуда. Алайда, қазақ тілді балаларға арналған әдістеменің аздығы зерттеуге жаңа тыынс ашып, өзекті етіп отыр.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың білім алу процесі кең ауқымды жұмыстарды талап етеді. Оқу процесіне кіріктіру кезінде көптеген қиындықтар пайда болып, білім беру парадигмаларына өзгерістер енуі мүмкін. Білім алудың негізі ретінде бастауыш сынып жасын қарастыратын болғандықтан, осы кезеңде сапалы білім алу әрі қарайғы білімдерінің деңгейін анықтайды. Ал, сапалы білім мен білік жоғары деңгейде дамыған танымдық сала жағдайында мүмкін болады. Сол себепті, аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамыту мәселесі өзекті болып табылады [1].

Педагогикалық әдебиеттерге сүйене отырып, мына анықтаманы келтіреміз: зейін дегеніміз – психикалық белсенділіктің белгілі бір нысанға бағытталуы мен шоғырлануы. Осылайша, бұл психикалық процесс сыртқы және ішкі кез – келген қызметті сәтті жүзеге асырудың шарты болып табылады.

Зейін адамның іс – әрекеттерінің барлық деңгейінде негізгі қызметті атқаратын психикалық сала болғандықтан оны дамыту мәселесі кең ауқымды жұмыстарды қамтиды [2]. Аутистік спектр бұзылысы жағдайында зейінді дамыту үшін әртүрлі технологияларды қолданудың ерекшеліктері туралы деректер

педагогикалық, психологиялық әдебиеттерде, сонымен қатар, Денверлік ерте жастан қолға алу моделінің теориялық саласында кездеседі.

Аршатская О. С өз зерттеулерінде аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінінің даму деңгейі оның қасиеттерінің қалыптасуымен көрінетіндігін сипаттап жазған. Негізгі қасиеттер ретінде мыналар сипатталады: шоғырлану, тұрақтылық, бөлу және ауысу. Шоғырлану адамның жұмысқа қаншалықты терең енуімен анықталады. Ал, тұрақтылықтың көрсеткіші – белгілі бір нысанға шоғырлану уақыты және одан шыққан алшақ мәндер саны. Зейін тұрақтылығы бір объектіден немесе әрекеттен екіншісіне ауысу кезінде көрінеді. Бөлу адам бір уақытта бірнеше әрекеттерді орындаған кезде орын алады, мысалы, бала бөлмеде ойнап жүрген кезінде өлең айтады. Ол қажетті психологиялық және физиологиялық процестерді белсендіреді және қазіргі уақытта қажет емес психологиялық және физиологиялық процестерді тежейді, ағзаға оның қажеттіліктеріне сәйкес келетін ақпаратты ұйымдасқан және мақсатты таңдауға ықпал етеді, бір объектіге немесе қызмет түріне таңдамалы және ұзақ мерзімді шоғырлануды қамтамасыз етеді.

Жоғарыда аталған зейіннің сипаттамаларын ескере келе, оның өте маңызды қызмет екендігін дәлелдейміз. Қазіргі таңда педагогика, психология және арнайы педагогика мен психология ғылымдарында зейінді дамытудың сан алуан әдістері бар. Оған дәстүрлі сабақтар мен түзету жұмыстарын, ойын технологиясын, логоритмика әдісін, тренингтер мен АКТ құралдарын пайдалану арқылы жұмысты ұйымдастыру кешенін жатқыза аламыз. Аталған әдістердің ішінде ойын технологиясы бастауыш сынып жасындағы аутистік спектр бұзылысы бар балалар үшін тиімді болып саналады. Себебі, өзіміз білетіндей ойын әдісі мектеп жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың сензетивті кезеңіне сай деп қарастырылады. Сондықтан, ойындар арқылы аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамыту жұмысын кешенді ұйымдастыру арқылы нәтижеге жетуге болады [3].

Никольская О.С., Баенская Е.Р., Либлинг М.М. сияқты авторлардың

«Аутичный ребенок. Пути Помощи» атты еңбегінде аутистік спектр бұзылысы бар балалардың дамытудың шарттарының бірі көрнекі – бейнелік кеңістік ортасы болып табылатындығы қарастырылады. Аталған шартты жүзеге асыру үшін дамытушы ойындар мен дидактикалық ойындарды қолдануға болады. ойындар кезінде баланың дербестігі артып, өз бетінше әрекет жасауға дағдыланады. Сонымен қатар, ойындар кезінде балалар арасында ынтымақтастық орнап, қарым – қатынас дамиды. Танымдық саланың белсендігі артып, оқу қызметі жанданады. Сонымен қатар, дәл осы еңбекте аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамытуда баланың жеке дербестігін дамыту олардың ақпаратқа жылдам зейін қоюына көмектесетіндігі туралы тұжырымдама жасалған [4].

Дидактикалық ойындар ұнамды, қоғамдық нормаларға сай тәрбиені қалыптастыруға, зейін мен ақыл – ойды дамытуға септігін тигізеді. Ойындар кезінде балалар өз бетінше жұмыс істеп, ойын әрекетінде негізгі субъект болуға мүмкіндік алады. Алайда, аутистік спектр бұзылысы бар балалар үшін ойын әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері бар.

Ойын әрекетін ұйымдастыру кезінде ең алдымен балалардың мотивациясын ояту қажет. Бұл АВА әдісі арқылы балалардың мотивациялық стимулын

қалыптастыру арқылы іске асады. Ал, осыдан кейін балалардың жеке даму үдерісін есепке ала отырып, ойын түрлерін таңдауға көшеміз. Робина Шарманың АВА терапиясын қолдану шарттары туралы жарық көрген «Детский аутизм и АВА» кітабында зейін қасиеттерінің әрбірін дамыту үшін таңдалатын ойын түрлері туралы деректер келтірілген. Олардың түрлері және олардың өзара бірқатар айырмашылықтары да аталған еңбекте кеңінен түсіндіріліп жазылған. Сонымен қатар, аутистік спектр бұзылысы бар балаларға сюжеттік – рөлдік ойындарды қолдану қиындығына және олардың коммуникативті дағдыларының қалыптасу деңгейіне негізделе отырып, жұмыстың алғашқы кезеңдерінде қозғалыс ойындарынан гөрі дамытушы ойындарды таңдаған абзал [5].

Янушко Е.А., Сара Ньюмен., Роберт Шрамм және тағы басқа зерттеушілердің еңбектерін талдай келе және ондағы педагогикалық шарттарды негізгі ала отырып, мынадай ойын түрлерін ұсынамыз.

Төмендегі ойындарды зейін және басқа танымдық қызметтерді байланыстыра дамытуға арналған ойындар нұсқасы ұсынамыз:

1. «Не өзгерді» ойыны

Мақсаты : зейіннің шоғырлануын, ауысымдылығын дамыту. Құрал – жабдықтар: қызыл галстук, сағат, бантик және т.б

Барысы: ойынға балалар жұп болып қатысады. Екі бала ортаға шығып, бір – біріне мұқият қарайды. Содан кейін, балалардың біреуі теріс қарап тұрғанда екінші балаға белгілі бір өзгеріс қосылады. Мысалы, қызыл галстук, сары сағат, жасыл қалам. Яғни, зат көзге көрінетіндей болуы тиіс.

Нұсқаулық: не өзгерді, тап!

2. «Мен атаймын – сен табасың» ойыны

Мақсаты: зейін қасиеттері мен психикалық белсенділікті арттыру. Құрал – жабдықтар: сыныптағы заттар.

Барысы: педагог сыныптағы балаларға түстерді атайды және балаларға сол түстегі затты ұстауға нұсқаулық беріледі.

Нұсқаулық түске қолыңды тигіз!

3. «Пішіндер мен мүсіндер» ойыны

Мақсаты: зейін қасиеттері мен психикалық белсенділікті арттыру. Құрал – жабдықтар: сыныптағы заттар.

Барысы: педагог балаларға кезек – кезек пішіндердің атауларын айтады. Балалар болса сондай пішінге ие заттарды тауып дарысады. Мысалы: домалақ – сағат, айна.

Нұсқаулық затты тап!

4. «Жартысын тап!» ойыны

Мақсаты: зейінді, талдау – жинақтау қызметін дамыту. Құрал – жабдықтар: екі бөліктен тұратын пазлдар.

Барысы: ойынға ортаға бір бала шақырылады. Содан кейін педагог оған пазлдың бір бөлігін береді және екіншісін табуға нұсқаулық береді. Тапқан жағдайда, баланы мадақтайды. Ойынға екі бөліктен тұратын пазлдар ұсынылады.

Нұсқаулық: пазлдың бөлігін тап!

«Топ - хлоп»

Мақсаты: зейін тұрақтылығын, ауысымдылығын дамыту.

Барысы: мұғалім белнілі бір фразаларды оқиды, егер бұл фраза дұрыс болса, балалар қол шапалақтайды, егер қате болса аяқтарымен «топ – топ» жасайды (бұл ойын сөзді түсінуі мен ауызша сөйлеу тілі дамыған балалар үшін).

«Ұры түлкі»

Мақсаты: зейін таралуын дамыту және көлемін арттыру.

Барысы: балаға партаның үстіне бірнеше заттарды қояды. Баланың көзін 3 секундқа жұмуға нұсқаулық беріп, партаның үстінен бір затты алып тастайды. Балаға жоғалған затты атауға немесе тірек суреттерден көрсетуге тапсырма беріледі.

Нұсқаулық: Көзіңді жұм!, жоғалған затты ата (көрсет)! [6].

Жоғарыда көрсетілген ойындар балалармен жеке түзету сабақтары кезінде, логопедиялық сабақта және сабақтан тыс жұмыстар кезінде де қолдануға болады. ұсынылған ойындар барысының жеңілдігі мен мазмұндық жағының түсінікті болуы кешенді өткізілген жағдайда нәтиженің сапалы болуын болжайды. Ұсынылған ойындар зейінді дамыту мақсатына бағытталғанымен, ойын әрекеті кезінде баланың жалпы танымдық саласын, сөйлеу тілі және қарым – қатынас дағдыларын дамытады.

Аутистік спектр бұзылысы бар балалардың зейінін дамытуда ойындарды қолдану баланың жас кезеңі мен даму жағдайын ескере отырып, ең тиімді әдіс деп қорытындылай аламыз.

Әдебиеттер тізімі

1. Аршатская О.С. Психологическая помощь ребенку раннего возраста при формирующемся детском аутизме // Дефектология. – 2005

2. Янушко Е.А. Игры с аутичным ребенком. Установление контакта, способы взаимодействия, развитие речи, психотерапия. – М.: Теревинф, 2004

3. Москаленко А.А. Нарушение психического развития детей – ранний детский аутизм. // Дефектология. – 2008

4. Никольская О.С., Баенская Е.Р., Либлинг М.М. Аутичный ребенок. Пути Помощи. – М.: Теревинф, 2005

5. Роберт Шрамм. Детский аутизм и АВА. – М: Рама Паблишинг, 2017

6. Сара Ньюмен. Игры и занятия с особым ребёнком. – М: Литагент ТеревинфDRM, 2017

ЗНАЧИМОСТЬ ГЛОБАЛЬНОЙ ГРАЖДАНСТВЕННОСТИ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ

Г.Р. Бахтиярова- к.п.н., профессор

А.С. Уркунова

Докторант 1 курса по ОП 8D01301-Педагогика и

методика начального образования АРУ имени К.Жубанова

г. Актобе, email: akj_2007@mail.ru

Аннотация: Жаһандық азаматтық үдемелі жаһандану және мәдени әртүрлілік жағдайында түлектің қажетті атрибуты болып табылады. Алайда, жаһандық азаматтық білім берудегі құралдар да, мақсаттар да әртүрлі тұжырымдамалардың ықпалында болады. Білім берудегі жаһандық азаматтық сипаттағы білімге үндеу қазіргі ғылыми әдебиеттерде әртүрлі ұлттық және халықаралық контекстте көрініс табады.

Түйінді сөздер: жаһандық азаматтық, білім беру, жаһандану, білім алушылар, педагогтар, білім беру мекемелері.

Аннотация: Глобальное гражданство необходимый атрибут выпускника в контексте растущей глобализации и культурного разнообразия. Однако, как средства, так и цели образования в области глобальной гражданственности находятся под влиянием различных концепций. Призывы к образованию в духе глобальной гражданственности в образовании находят свое отражение в современной научной литературе в различных национальных и международных контекстах.

Ключевые слова: глобальное гражданство, образование, глобализация, учащиеся, педагоги, образовательные учреждения.

Annotation: Global citizenship is a necessary attribute of a graduate in the context of growing globalization and cultural diversity. However, both the means and the goals of global citizenship education are influenced by different concepts. Calls for global citizenship education are reflected in contemporary academic literature in various national and international contexts.

Keywords: global citizenship, education, globalization, students, educators, educational institutions.

В настоящее время глобализация вызывает противоречивую реакцию как на национальном, так и на международном уровне. В Казахстане старые убеждения и вопросы идеологии национальной идентичности все больше актуализируются на фоне мультикультурализма и глобализации, происходящей во всем мире. Так как Республика Казахстан является молодым независимым государством, во время самоидентификации для казахов сегодня наступает непростой эволюционный выбор между растворением себя в истории или отстаивании своего права на суверенную идентичность.

Во многих образовательных контекстах образование в духе глобальной гражданственности приобретает всебольшую значимость как желаемый атрибут выпускников. Образование в духе глобальной гражданственности - это основа, позволяющая учащимся критически и активно взаимодействовать с проблемами и возможностями жизни в быстро меняющемся и взаимозависимом мире. Оно трансформируется, развивая знания и понимание, навыки, ценности и отношения, необходимые учащимся как для полноценного участия в глобальном обществе и экономике, так и для обеспечения более справедливого, безопасного и устойчивого мира, чем тот, который они унаследовали [1].

За последние несколько десятилетий ряд исследователей изучали сущность и значение глобального гражданства, а педагоги-теоретики и исследователи образования в области глобального гражданства утверждают, что воспитание глобальной гражданственности в поликультурных обществах — это феномен [1,2,3]. Исследователи утверждают, что концепция «образования в духе глобальной гражданственности» используется все чаще и с большей уверенностью как в литературе, так и в публичных дебатах [4]. В современном дискурсе идеи глобального гражданства связаны с ответственностью, осведомленностью и вовлеченностью [5]. Глобальное гражданство определяется как «осознание, забота и принятие культурного разнообразия при содействии социальной справедливости и устойчивости в сочетании с чувством ответственности» [6]. Глобальное гражданство приобрело известность в сфере образования, поскольку большинство учебных заведений становятся все более глобализированными, взаимосвязанными, взаимозависимыми и разнообразными. Значимая роль программ подготовки будущих учителей заключается в том, чтобы подготовить будущих педагогов со знаниями, навыками и задатками, которые помогут всем учащимся получать образование в изменившихся условиях глобальной транcформации [7]. Продвижение глобальной гражданственности особенно актуально для дискуссий о глобальном образовании или образовании в духе мира, демократии и прав человека [8].

Ученые в области глобальной гражданственности регулярно сталкиваются с проблемой поддержки многообразия в обществе, создания единого национального сообщества и продвижения глобальных перспектив через образование [9]. Кроме того, Организация Объединенных Наций усилили важность глобального гражданства и поликультурного образования в построении лучшего будущего для молодого поколения. Глобальное гражданство является подтверждением прямой заботы о социальной справедливости, а не просто минималистскими интерпретациями глобального образования, которые касаются «международного сознания» или того, чтобы быть более разносторонним человеком [10].

Согласно ЮНЕСКО, цель глобального гражданства состоит в том, чтобы вооружить учащихся ценностями, знаниями и навыками, которые основаны на соблюдении прав человека, социальной справедливости, разнообразия, гендерного равенства и экологической устойчивости и прививают им уважение, а также позволяют учащимся быть ответственными гражданами мира [11].

Мир сталкивается с глобальными проблемами, в таких аспектах как культура, религия, язык и этническая принадлежность, которые требуют

глобальных решений. Во всем мире глобальное гражданство обеспечивает взаимосвязь между людьми, а образование в области глобального гражданства помогает нам стать более осведомленными, ценить себя как граждан мира и решать проблемы, с которыми мы сталкиваемся как глобальная культура [12]. Кроме того, эти взаимосвязанные глобальные проблемы требуют далеко идущих изменений в том, как мы думаем и действуем ради блага всего общества [13]. Системе образования недостаточно воспитать и обучить людей, умеющих читать, писать и считать. Образование должно быть преобразующим и воплощать в жизнь общие ценности. Исследователи обнаружили, что сегодняшнее образование становится все более разнообразным в культурном и международном плане, поскольку обучение выходит за пределы классной комнаты, включая поликультурную среду образования [15, 16].

Мобилизация образовательных учреждений в продвижении социальных изменений, связанных с формированием глобального гражданства, а также знаний и навыков, связанных с ним, не является новым. Передовые учебные заведения должны создавать учебные программы и педагогические подходы, которые позволяют учащимся думать о своем месте в мире [16]. В большинстве описаний образования в духе глобальной гражданственности подчеркивается важность демократии и прав человека, и, если учащиеся или отдельные лица должны получать образование в духе глобальной гражданственности, это предполагает, что они должны понять концепцию демократии, прав человека в своей повседневной жизни в школе и общественной сфере [10].

Педагоги, учителя и практики, преподающие социальные науки и гражданское образование, должны сосредоточиться в нескольких областях. Во- первых, это базовые знания, которые помогают учащимся продемонстрировать знание глобальных проблем, процессов, тенденций и систем. Во-вторых, это вопросы критического мышления и разнообразия, которые помогают учащимся понимать и использовать знания, различные социокультурные точки зрения и альтернативные точки зрения для критического мышления и решения проблем. В- третьих, глобальное гражданство способствует пониманию и принятию поликультурности и толерантности к разным слоям общества [2,3]. Благодаря чему учащиеся станут гражданами мира, самостоятельными, творческими, склонными к сотрудничеству, заботливыми и полиязычными, преуспевая в глобальном конкурентном 21 веке. Ученые подчеркивают, что глобальное гражданство очень важно для плюралистического общества, и преподаватели должны рассмотреть множество способов, которыми они могут на международном уровне интегрировать комплексный подход к глобальному гражданству во всем спектре школьного и вузовского образования [15, 16].

Было проведено множество исследований в области глобального гражданства. Тем не менее, исследования и образовательный опыт продолжают ограничивать систему образования в полном внедрении всех аспектов глобального гражданства. Анализ исследователей образования показывает, что существует ограниченное количество исследований восприятия обучающихся образования в духе глобальной гражданственности. Учебная программа государственных школ не дает подробной информации или инструментов для понимания того, что

происходит в мире, как это влияет на нашу жизнь, жизнь других людей или саму планету [17].

Таким образом, учебные заведения должны стремиться продвигать глобально ориентированные программы для своих учащихся, чтобы подготовить их к будущему для размышлений о ценностях.

Список литературы:

1. Сагинова О.В. (2004). Интернационализация высшего образования как фактор конкурентоспособности. Вестник Российского экономического университета им. Г. В. Плеханова, (1), 15-25.

2. Banks, J. A. (2004). Teaching for Social Justice, Diversity, and Citizenship in a Global World, The Educational Forum, 68(4), 296-305. DOI: 10.1080/00131720408984645

3. Castles, S. (2004). Migration, citizenship, and education. In J. A. Banks (Ed.). Diversity and citizenship education: Global perspectives (pp. 17-48). San Francisco, CA: Jossey-Bass.

4. Derya, G. O. G. E. B. A. K. A. N.-Y. I. L. D. I. Z. Global citizenship training program for teacher candidates. Educational Research and Reviews, 13(12), 436–

446. https://doi.org/10.5897/ERR2018.3509

5. Geboers, E. & Geijsel, F. & Admiraal, W.& Dam, G. (2015). Citizenship orientations and knowledge in primary and secondary education. Social Psychology of Education. 18. 10.1007/s11218-014-9265-7. https://www.researchgate.net/publication/273905993_Citizenship_orientations_a nd_knowledge_in_primary_and_secondary_education

6. Günel, E. & Pehlivan, A. (2016). Pre-service Social Studies Teachers’ Perception of Global Citizenship, Journal of Education & Future, 10, 51-69.

7. Iris M. van Werven, Robert J. Coelen, Ellen P.W.A. Jansen & W.H.A. Hofman (2021) Global teaching competencies in primary education, Compare: A Journal of Comparative and International Education, DOI: 10.1080/03057925.2020.1869520

8. Kopish, M., & Marques, W. (2020). Leveraging Technology to Promote Global Citizenship in Teacher Education in the United States and Brazil. Research in Social Sciences and Technology, 5(1), 45-69. https://doi.org/10.46303/ressat.05.01.3

9. Marshall, H. 2011. “Instrumentalism, Ideals and Imaginaries: Theorising the Contested Space of Global Citizenship Education in Schools.” Globalisations, Societies and Education 9 (3-4): 411–426.

10. National Education Association (NEA). (2010). Global competence is a 21st century imperative. NEA Education Policy and Practice Department. Center for Great Public Schools. National Education Association (NEA). (2013-2014). NEA strategic plan and budget: Great public schools for every student. National Education Association.

11. UNESCO. 2005. Towards Knowledge Societies: UNESCO World Report. Paris, France: UNESCO Publishing

12. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization(UNESCO) (2014). Global Citizenship Education: Preparing Learnersfor the Challenges of the 21st Century. Paris, FR: Author

13. National Education Association (NEA). (2010). Global competence is a 21st century imperative. NEA Education Policy and Practice Department. Center for Great Public Schools. National Education Association (NEA). (2013-2014).

14. NEA strategic plan and budget: Great public schools for every student. National Education Association.

15. Oxfam. 2006. Education for Global Citizenship. Oxford: Oxfam.

16. Rapoport, A. (2009). A Forgotten Concept: Global Citizenship Education and State Social Studies Standards, The Journal of Social Studies Research, 33(1), 91-112.

17. Tichnor-Wagner, A., H. Parkhouse, J. Glazier, and J. M. Cain. 2016. “Expanding Approaches to Teaching for Diversity and Justice in K-12 Education: Fostering Global Citizenship Across the Content Areas.” Education Policy Analysis Archives 24: 59.

WAYS OF SELF-DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF PREPARING FOR THE FUTURE PROFESSION OF A PSYCHOLOGIST

N.E. Bozgulanova- master of pedagogical sciences

M. A. Amanzhol- master of pedagogical sciences

K.M. Kenshlikova- master of pedagogical sciences Aktobe regional University named after K. Zhubanov

Kazakhstan, Aktobe

Аннотация:Бұл мақалада студенттерді психолог мамандығына дайындау барысында өзін-өзі дамыту субьектісі есебінде инттеллектуалдық жеке сипатын белсенділендіруге бағытталған педагогикалық-психологиялық әдістемелерді тиімді пайдалану, тәжірибелік жұмыстарда қолдану жөнінде қамтылып қарастырылады.

Түйінді сөздер: студент, педагог, өзін-өзі дамыту, даярлық, өзін-өзі бағалау

Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы эффективного использования в практической работе педагогико-психологических методик, направленных на активизацию внутриличностного личностного характера в качестве субъекта саморазвития при подготовке студентов к профессии психолога.

Ключевые слова: саморазвитие, специалист, профессиональное развитие

Annotation: This article discusses the issues of effective use in practical work of pedagogical and psychological methods aimed at activating personal character as a subject of self-development in preparing students for the profession of psychologist.

Key words: personal development specialist, professional development.

INTRODUCTION

As stated in the educational law of the Republic of Kazakhstan, the main task of the education system is to create the necessary conditions for the formation of a person based on human values, science and experience. In this regard, new ways of solving the problem of professional training are considered[1].

The requirements of scientific and technological progress, the rapid development of all spheres of economic life of society, the main goal of Higher education is to show the relevance of the problem of training specialists who can actively and creatively solve various problems in society. These issues, on the one hand, are determined by the current level of cultural achievements of humanity as a whole, which is expressed in the concept of "high-class specialist", and, secondly, are currently being updated in connection with the focus on a specific type of human activity, which is expressed in the nature of special training in higher education[3].

The research of scientists from near and far abroad describes the phenomena that positively affect the effectiveness of training students for the profession of psychologist. special attention is paid to the fact that professionally significant qualities are formed from the intellectual and personal qualities of a specialist.

There are several stages in the formation of professionally significant qualities of teachers as a subject of self-development. The Research of S. L. Rubinstein:

1. the initial stage of position formation is characterized by a General positive emotional attitude of the specialist to the future professional activity. if we talk based on the idea of the relationship between the concepts of "want “" can ""need to do“, then at this stage the first component of” want" is very clearly manifested, that is, the desire to master the profession is well developed, but its own abilities and needs are developed passively. And the third component is due to the subsequent statement of social needs by young people, which is typical for the last stage.

2. at the next stage, when it is "possible", the development of the internal position is manifested in the understanding of their own capabilities and abilities, orientation to the important points of their actions. [2].

In our research work, we worked on writing an essay using the method of "free conversation" on the formation of professionally significant qualities of a teacher as a subject of self-development, proposed by S. L. Rubinstein.

The" free conversation "method makes it possible to analyze your thoughts on a given topic "self-assessment", to form creative thinking.

Test results: 1st year students of the specialty "Preschool education and upbringing" on the topic, shared their thoughts from 10-15 sentences on a piece of paper. Showed a high level of skill in communication in the process of cognitive activity.Can reflect on their views on any issue.Mental abilities were specific, freely expressed their opinions. In the course of the Essay, we drew conclusions from the words of Brian Tracy."The better you feel, the higher your self-esteem, and the higher your self-esteem, the higher your goal, the higher your goal, the more success you will achieve in life."- the secret of self-esteem we know that everyone should constantly improve themselves by capturing thoughts on paper, always writing down and constantly memorizing beautiful events on paper. As stated in the educational law of the Republic of

Kazakhstan, the main task of the education system is to create the necessary conditions for the formation of a personality based on human values, science and experience. In this regard, new ways of solving the problem of training professional personnel are considered [1].

The requirements of scientific and technological progress, the rapid development of all spheres of the economic life of society, the main goal of Higher Education is to show the relevance of the problem of training specialists who are able to actively and creatively solve various problems in society. These problems, on the one hand, were determined by the current level of cultural achievements of humanity as a whole, which was expressed in the concept of "high-class specialist", and, secondly, they were distinguished by the focus on a specific type of human activity, which was expressed in the nature of special training at the university.[3].

MAIN PART

According to the research work in the 2018 academic year, experimental work was carried out with students of the Higher College of the Aktobe regional state University named after K. Zhubanov in the 1st year of the specialty "Preschool education and upbringing" and "primary education" on this topic (formative and regulatory direction). The experimental experiment was conducted on the basis of the Higher College of Aktobe regional state University named after K. Zhubanov.

A total of 30 students took part, 15 of them were in control groups, 15-in experimental groups.

So, among the students of the group Kiselev I. I showed the average level of "self- esteem" for the General indicators of students in the group using the "self-assessment methodology". It is established that to increase the level of self-esteem and self- development, which plays a key role in the formation of students of the group as specialists, it is necessary to conduct a large number of works.

Description of the method: the students of the group were given a list of answers and found it necessary to select the indicators related to their properties using symbols.

As a result:

N at the" high " level-selected a student of the 15th group. D at the "average" level-selected 10 students of the group. D2 at the " low " level-selected 5 students of the group.

In conclusion, in the content of the article, after analyzing the experimental part of our research work, we decided to make the following recommendations:

The topic of self-development is professionally important qualities for teachers. In this regard, the development and training of future professional psychologists as subjects at the University stage is of particular importance.

Picture 1 « Window Johari»

I know very well about myself

I don't know about myself

1. forecast for your past and present, for the future

2. national character (morality, artistry, hospitality)

3. achieving your goal;

C) the desire to see, know, get acquainted.

These values have a great influence on the activity of each student and the achievement of their goals in life. Finally, self-development is the definition of personal values, the realization of all personal qualities of the future psychologist. To determine all the requirements of society, there is a problem of self-regulation and the formation of a system of self-realization.

The main characteristics of the subject: active system, autonomy, spirituality, human ability to resolve conflicts, situational heroism, vitality, freedom, responsibility, self-control, ability to self-control, flexibility in communication, personal tendency to create high moral values in new conditions, tolerance and choice of other self-concepts, self-education and readiness for self-realization, own cognitive activity. Independent creative activity on the subject, includes conscious, purposeful and conscious, free, unique, inimitable beginning.[4].

According to the research work in the 2020-201 academic year, experimental work was carried out on the 1-4 courses of the Aktobe Regional State University named after K. Zhubanov in the specialties "Pedagogy and Psychology" and "Psychology". The experimental experiment was conducted on the basis of the pedagogical faculty of the Aktobe Regional University named after K. Zhubanov. A total of 59 students from universities took part, 30 of them were in control groups, 29-in experimental group The pedagogical experiment is considered as one of the methods of empirical research.It has its own characteristics, structures, and its own functional weight in the pedagogical experiment. The pedagogical experiment involves the solution of two important tasks in its areas:

1. Testing the hypothesis about the effectiveness of appropriate methods, techniques,approaches and means of teaching and upbringing;

2. The first obtaining practical data that characterize a particular activity of the student.The solution of these problems depends on the degree of organization of the pedagogical experiment. In addition, the correct construction of the plan and the main stages of the experiment will undoubtedly give concrete results.

Stage of the pedagogical experiment will be: the ascertaining stage-the collection and analysis of empirical information necessary to verify the research forecast, and at the formative stage-the empirical verification of the theoretical model.[4; p. 208].According to scientists, the best option for any research process should be as follows. According to the characteristics of intellectual and personal qualities of students proposed by V. I. Andreev, Kiselev I. Ya. conducted a "self-assessment methodology", demonstrating and describing the results using diagrams, the following concepts were formulated.

From the point of view of general cultural values: mentally and physically able- bodied, with good relations and behavior that do not contradict the law, having an economic, environmental, political, aesthetic, musical and artistic culture, a well-bred person,formulated by V. I. Andreev. During the detection experiment, the following tasks were solved::

• The level of students ' intelektually individual character;

• Determining the level of self-esteem of students;

• Solving the problems that arise in the formation of students as future psychologists;

Students of the control group could not fully use the table in their independent work in order to improve their intellectual level in the process of performing independent tasks.In particular,it was noted that the future specialist does not have sufficient skills and the need to apply the acquired knowledge in practice in the formation of training for intelective and self-development in research activities, the ability to purposefully and systematically achieve scientific approaches to knowledge is not fully developed.

"The diagnosis of level of self-development" N. Beregovoy students group parameters corresponding to the level of self-development are at a high level in the experimental group, from 48.2% in average of 34.4% and 17.4% at the competitive rate. In the control group, it corresponds to the levels of "high", 35.5% "medium", 50%" low", 3.44%. You can see the image of these indicators in the form of a diagram.

In our research work, work was carried out on writing an essay by the method of "free conversation" on the formation of professionally significant qualities of a teacher as a subject of self-development, proposed by S. L. Rubinstein.

The technique of "free conversation" makes it possible to analyze your thoughts on a given topic "self-assessment", to form creative thinking.

Result: students of the 1st year of the specialty "Preschool education and upbringing" on the topic shared their thoughts from 10-15 sentences on a piece of paper. Showed a high level of skill in communication in the process of cognitive activity.Can reflect on their views on any issue.Mental abilities were specific, freely expressed their opinions. In the course of the Essay, we drew conclusions from the words of Brian Tracy."The better you feel, the higher your self-esteem, and the higher your self-esteem, the higher your goal, the higher your goal, the more success you will achieve in life."- the secret of self-esteem we know that everyone should constantly improve themselves by capturing thoughts on paper, always writing down and constantly remembering beautiful events on paper.

In conclusion, in the content of the article, after analyzing the experimental part of our research work, we decided to make the following recommendations:

The topic of self-development is professionally important qualities for teachers. In this regard, the development and training of future psychologists-specialists as subjects at the stage of training at the university is of particular importance.

CONCLUSION

Professionally important qualities of a teacher include the following intellectual characteristics: (high intellectual ability, ability to take initiative, critical thinking, compliance with standards, creative thinking, imagination, flexibility, selfless interest) and personal characteristics (ability to analyze their behavior, interest in themselves, their problems, self-esteem, self-confidence, self-control, emotional will and communication features: high level of responsibility, emotional stability, sensitivity, high level of compassion, empathy, sympathy, person, perception, compassion, enthusiasm, independence, perseverance, distrust, tolerance of contradictions and ambiguities, ability to criticize and self-control, sociability, prowess for social contact, goodwill and respect for communication skills).

Literature:

1. Law of the Republic of Kazakhstan "on education", 2017

2. Bapaeva M. K., Bapaeva S. T., zhumataeva M. S. development of professional qualities of future psychologists-the basis for successful performance of activities by a specialist \ \ Bulletin of KazNU.Psychology and sociology series, №. 2 (57).2016

3. Andreev V. I. Pedagogy of higher school. Innovation and prognostic course: textbook. manual / V. I. Andreev. Kazan: center for innovative technologies, 2005. - 500 p.

4. Theory and practice of pedagogical experiment / ed. by A. I. Piskunov, G. V. Vorobyov. - M.: Pedagogika, 1979. -208 p

БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДАРЫНДЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ

Г.Р. Бахтиярова - п.ғ.к., профессор

К.Ж. Күмісқали

Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі

ББ 2-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

kamshat.9191@yandex.ru Қазақстан, Ақтөбе

Аннотация: Білім беру жүйесіне жаңа инновациялық технологияларды енгізу арқылы оқыту үрдісін жетілдіру, оқушының шығармашылық дарындылық іс- әрекетін қалыптастыру,оны игеруді үйретудің негізгі мәселелері қамтылады.

Түйінді сөздер: экология, табиғат, инновациялық технология, әдіс-тәсілдер, қоршаған орта.

Аннотация: К основным вопросам относится совершенствование процесса обучения за счет внедрения новых инновационных технологии в систему образования, формирование творческого таланта учащихся, обучение их мастерству.

Ключевые слова: Экология, природа, инновационные технологии, методы и приёмы,

Annotation: The main of improving the learning process in through the introduction of new innovations technologies in the education system. The formative in a creative talent of children’s teaching them in to master.

Key words: Ecology, nature, innovation technologies, methods, environment.

Мектептегі оқу неден басталады? Әрине, алғашқы қоңырау қағудан, білім күнін атап өтуден. Бұл күнге шат күлкі, ұстаз бен шәкірттің, кластас құрбылардың көптен күткен қуанышты кездесуі, ерекше салтанаттылық тән. Яғни, жылдың үш мезгіліне созылатын білім сапарының бірінші күні мерекеден басталады екен. Ойлап қарасақ, төрт тоқсандық оқы жылы тек шәкіртке білім берумен шектелмейді. Мектептегі тәрбие шараларының кең таралған формасы түрлі тақырыптардағы ертеңгіліктер, кештер, ойын-сауықтар болып табылады.

Совет мектебінің үлкен досы Н.К.Крупскаяның айтуы бойынша, дұрыс дайындалған және өткізілген мереке колективті қалыптастырудың, оған қатысушы әркімнің бойында айналадағы шындыққа белсене араласу қабілетін тәрбиелеудің, балалардың жеке дарынын ашудың үлкен мүмкіндіктеріне ие болады.

Жастардың рухани дамуына, осы бағыттағы тәрбие шараларын парасатты өткізуге маңыз беріліп отырған қазіргі жағдайда мектеп мерекелерін ұйымдастыру ісі педагогикалық коллективтерге ерекше жауапкершілік жүктейді. Мектеп мерекелері балалармен көп қырлы жұмыстың бір бөлігі болғандықтан, оларды бүкіл тәрбие процесімен шебер байланыстыруды талап етеді. Яғни, олардың мазмұны, көркемдік қырлары идеялық-саяси, адамгершілік-эстетикалық тәрбиенің тығыз бірлестігін қамтамасыз етуі тиіс.

Әсіресе, төменгі класс оқушыларының өмірінде мектеп ертеңгіліктері ерекше орын алады. Бұл жаста балаларға сезімталдық, әсемпаздық, кез келген көрініске,оқиғаға әсерленгіштік қасиеттері тән. Кездесуге соғыс ардагері келген екен, олардың жадында ерлік ұғымы берік сақталады. Ана туралы ертеңгілік өткізілсе, дүниедегі ең қымбатты, сыйлы, әдемі адам өзінің анасы деген сезім қалыптасады. Жолда жүру ережелерді тікелей жаттатқаннан гөрі көбірек ұғынып, жадында сақтайды.

Осы секілді орта және жоғары класс оқушыларымен өткізілетін тақырыптық, даталық, өнертанымдық кештердің әсері мол. Оларды әзірлеу барысында балалар өз беттерімен ізденуге, творчестволық қабілетін танытуға мүмкіндік алады. Өнерпаздық, білімпаздық қасиеттері ұшталады, арман, қиялдарына қанат бітеді. Мектепте өткізілген кештердің әркімнің есінде көп уақыт бойы ұмытылмай жүретіні де сонда алған әсерден болар.

Кештерді өткізуге дайындықтың өзі оқушылардың сана-сезіміне, мінез- құлқына әсер етіп, оларды ойлы іске жұмылдырары анық. Әзірлік барысындағы коллективтік жұмыс құштарлық пен қуаныш сыйлап, балалар арасында болатын кейбір келіспеушілік жайттардан арылуға мүмкіндік береді.

Мектеп кешін әзірлеуде маңызды да қиын сәті – сценарий құру. Онда мереке барысында болатын көріністер, тақырыпты ашатын фрагменттер, кештің бір бөлігімен екіншісіне ауысу, оған қатысушылардың белсендігін арттыру әдістері, мереке өтетін орынды безендіру мен жабдықтау рет-ретімен баяндалады. Сценарийде тек тақырыпқа сай материал берумен шектелмей, мерекенің идеясын ашып көрсету мақсат. Оның мазмұндылығы, көркемдігі автордың шеберлігіне, тәжірибесіне байланысты болғанымен, сценарийге қойылатын берік логика, жеке эпизодтардың аяқталып тұруы, кештің шарықтау шегі мен шешімі секілді негізгі талаптар сақталуы тиіс.

Сценарийлерді балалардың жас ерекшеліктеріне арналуы, жанрлық сипаттары жағынан бірнеше тарауларға топтау керек. «Ертеңгіліктер» тарауында барлық мектептерде дәстүрлі өтіп тұратын «Әліппемен» қощтасу, Жаңа жылды қарсы алу, ана туралы, еліміздің символдары, жолда жүру ережесіне арналған сценарийлер және т.б. Ал мектепте бұдан басқа да, мәселен, айтулы даталарға арналған ертеңгіліктер өткізілетіні белгілі. Белгілі бір сценарийді мектептің, ауылдың ерекшелігіне сай дамытуға, көріністер қосуға, ән, тақпақ, би репертуарына өзгерістер әбден енгізуге болады.

Сонымен, оқу жылы түрлі мазмұндғы мерекелерге толы. Олар мектеп өмірінің бір тынысы. Талапқа сай өткізілген ертеңгіліктер мен кештер арқылы рухани өмір мектепке еніп, білім ұясында өзінің көрінісін табады.

Бастауыш сынып- оқушысы тұлғасы мен санасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды қайталанбас кезең. Сондықтан бастауыш білім- үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да жауапты жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім беріп қана қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған орта жөнінде дұрыс көзқарас қалыптастыру, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, салыстыра білуге, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйретеді.

Дамыта оқытудың ең басты мақсаты- баланы оқыта отырып, оны шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту.

Біздің басты мақсатымыз – білім сапасы. Білімнің сапалы болуы тікелей мұғалімге, оның білім дәрежесі мен іздену шеберлігіне байланысты.

Мұғалім – тікелей оқыту мен тәрбиелеу үрдісіне жаңалықты енгізуші, студенпен бірлесе жұмыс істейтін белсенді әрекет иесі.

Мектептегі оқу жұмысының сапасы мұғалімнің оқушылардың оқу әрекетін дқрыс ұйымдастыра білуіне байланысты болады. Оқушылар әрекетінің ең басты және жетекші түрі – оқу

Оқушының жұмысты шығармашылықпен ойлауы, қабілеінің дамуы, білуі мен танымдық белсенділігін арттыру – қазіргі кезде барлық мұғалімдер қауымын толғандырып жүрген мәселелердің бірі. Бұл сабаққа оқыту жүйесіне жоғары талап қоюды қажет етеді. Мұғалім оқушыларға терең білім берумен қатар дарындылығы мен шығармашылығын дамыту жолында мына қағидаларды есте сақтаған жөн:

• мұғалім пәнді өзі жетік терең біліп, оны балаларға жай, қарапайым тілмен, өмірмен байланыстыра отырып беруі қажет;

• мұғалім оқушылардың жеке басының психологиясын (жан дүниесін) жете біліп, әр оқушының жүрегіне жол таба білуі қажет;

• мұғалім әр оқушыға, бүкіл сыныпқа талап қоя білуі тиіс;

• балалардың есте сақтау қабілетін арттыру үшін жаңа сабақты тірек конспектілері мен жеке тірек белгілері бойынша беру;

• сабақта балалардың пәнге деген қызығушылығын арттыру үшін әртүрлі көрнекі құралдарды пайдаланып отыру;

• әрбір сабақ өз дәрежесінде өтуі қажет.

Оқушылардың шығармашылық дарындылық қабілеті практикалық әрекеттері, ізденімпаздығы арқылы дамиды.

Шығармашылық дарындылық дегеніміз – адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға ұмтылуы, ізденуі. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы, дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйрену керек.Адам бойындағы қабілеттерін дамытып, олардың өшуіне жол бермеу,адамның рухани күшін нығайтып өзін-өзі тануына көмектеседі.Оқушының өз болмысын тануға көмектесіп, қабілетін ояту, жаңа рухани күш беру білімнің ең маңызды мақсаты болып табылады. Бастауыш мектеп оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті қабылдау мүмкіндіктері де әр түрлі болады. Баланың шығармашылық дарындылық қабілетін ашу, оны алға қарай дамыту үшін ең бастысы жағдайлар жасау қажет.

Дегенмен де әр баланың әр нәрсеге бейімділігі болады.

Бейімділік – оятып келе жатқан қабілеттің ашылуы көбінесе мұғалімнің кәсіби біліктілігіне және оның тұлғалық қасиетіне байланысты екені айдан анық.

Сондай-ақ дарынды оқушылармен нәтижелі жұмыс жасайтын мұғалімнің кәсіби «бейнесі» мынадай қасиеттерден тұрады: жоғары кәсіби біліктілік, даралық қасиеті, білімпаздық, ойлап табуға және ғылыми зерттеу жұмысына қабілеттілік, кәсіби қызметін өздігінен жетілдіруге ұмтылушылық. Дарынды оқушымен жұмыс мұғалімнің өзіне, қызметіне және кәсіби биліктілігіне жаңа, жоғары талаптар қояды. Тіпті оның кәсіби жетілуіне өзгеше емтихан болып табылады.

Дарында оқушылардың бірден көзге түсетін ерекшеліктері:

• өте белсенді;

• танып-білуге деген құштарлығы жоғары;

• есте сақтау қабілеті жоғары;

• сөздік қоры мол;

• сұрақ қоя біледі;

• қиындықтарды жеңе біледі;

• шыншыл, турашыл;

• өздігінен іздене алады;

• эссе, әңгіме, мақала жаза алады;

• танымы кең, білімі терең;

• суретке қарап, өз бетінше әңгіме құрай алады;

• оқулықтағы материалдарды сұрыптай алады;

Оқушыларды шығармашылық дарындылық жұмысқа баулып, олардың белсенділіктерін, қызығушылығын арттыра түсу үшін, шығармашылық дарындылық және сабақтан тыс уақытта дамытуға әртүрлі әдіс-тәсілдерді сабақта қолдануға болады.

Мәселен, әрбір сабақтарда бағдарламадан тыс қосымша материалдар беріп отыру:

1. Бірінші сыныптың алғашқы күннен бастап, тілді жаттықтыру үшін, өлең- тақпақты ата-аналардың көмегімен жаттауды жолға қою;

2. Суреттер бойынша сұрақ-жауап арқылы әңгімелесу, өз отбасы туралы әңгіме айту. Мектеп, сынып, жыл мезгілдеріне әңгіме құрау, оған сурет салу сияқты жұмыстан соң, осы тақырыпқа арналған дайын мәтіндерді оқып беріп, суретін көрсетіп, соған байланысты ақындардың өлең шумақтарын оқып беру. Бұл баланың сезімін оятып, сурет салуға, мәнерлеп өлең оқуға жетелейді;

3. Баланың жинақы, дұрыс сөйлеп, өз ойын аз сөзбен анық айтып түсіндіруге дағдыландыру, сөздік қорын молайту. Ол үшін мұғалімге көп ізденіс керек. Әр оқушының сөздік қорын, сөйлеу деңгейін, ойлау қабілетін зерттеуді қажет етеді.

Қорыта келгенде, бастауыш мектеп мұғалімі – баланың екінші анасы. Шәкіртіңді анасындай аймалап бірақ орынды талап қойып, жүрек жылуын бәріне бірдей шаша білудің қорытындысы – бағбанның жақсы ағаштан жинаған жемісі іспеттес.

В.В.Клименконың «ұдайы еңбек ету – өнердің де, өмірдің де заңы» дегендей, оқушылардың шығармашылық дарындылық қабілеті мен белсенділігін арттыруда мұғалімге үнемі ізденуге, тұрақты еңбек етуді міндеттейді. Өйткені, ХХІ ғасыр – білімділер ғасыры.

Ендеше бізге ой өрісі жоғары дамыған, зерделі, жан-жақты парасатты ұрпақ керек екені бір сәтте естен шығармағанымыз жөн.

Қандай пән болмасын шығармашылық дарындылық тапсырмалар беру арқылы оқушылардың танымдық, шығармашылық қабілетін дамыта оқыту олардың сабаққа деген қызығушылығын оятып, ойын, ынтасын дамыта түседі.

Оқу жұмысына шығармашылық дарындылық мақсат қою, оны жоспарлау оқушыдан көптеген қасиеттерді талап етеді: зеректік, ізденімпаздық, еңбекқорлық, шабыт, мақсаткерлік, белсенділік, қызығушылық. Өмірлік белсенді ұстаным. Сонымен шығармашылық дарындылық тапсырманың талаптарын дамытып, жетілдіруде мынадай тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді:

• оқушыларды шығармашылық дарындылық тапсырмалар арқылы дамытып, оның жеке тұлғасын қалыптастыруға болады;

• оқушыларды шығармашылық дарындылық тапсырмаларды орындау мүмкіндіктеріне қарай топтарға бөліп, сәйкес жұмыс түрлерін таңдап, жүйелі жұмыс жүргізудің маңызы зор.

Сонымен қатар оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыруда шығармашылық тапсырманы қолдануда экологиялық ойындардың маңызы зор. Экологиялық ойындар оқушылардың ерекше қабілетін ашып, мотивацияның жоғарғы дәрежесін қалыптастырады. Экологиялық ойынның бір түрі – конкурс

«Марафон». Бұл марафонға қатысушылар әр түрлі станциядан құралған бағытпен жүріп отырады (орман, көл , батпақ, жануарлар әлемі т.б.). Әрбір станцияда оқушылар әр түрлі тапсырмалар орындайды және белгілі бір сұрақта.рға жауап береді және соған байланысты ұпайлар жинайды. Көп ұпай жинаған команда жеңіске ие болады. Қатысушылардың саны көп болады.

Тағы ойынның бір түрі – экологиялық викторина. Бұл ойын – экологиялық конкурстар мен мейрамдарда өткізіледі. Викторинада экологияға қатысты сұрақтар қойылады. Мысалы: Неге? Неліктен? Қалай түсіндіресіз? Тағы басқа сұрақтар қойылады. Сонымен қоса, алдын ала мынадай дайындық жұмысын жүргізуге болады. Үлкен ауқымды тақырыптар (мысалы, 2-сыныптағы «жануарлардың тіршілігі» тақырыбы) өту алдында оқушлардың танымдық процестерін арттыру мақсатымен оқушыларға алдын ала тапсырмалар беріледі. Тапсырмаларды орындау барысында оқушылар жануарлар тіршілігіне қажетті жағдайлар,жануардың қоректенуі туралы мағлұмат жинайды. Ол үшін алдын ала сыныпты 3-топқа бөліп беріледі. Содан соң тақырыпты өткенде әр топтың оқушылары баяндама жасайды өз нәтижелерін қорытындылайды. Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыруда түрлі шығармашылық тапсырмалар ұйымдастыруға болады.

Білім беру жүйесіне жаңа инновациялық технологияларды енгізу арқылы оқыту үрдісін жетілдіру, оқушының шығармашылық дарындылық іс-әрекетін қалыптастыру – бүгінгі күнгі күрделі мәселе.

Қазіргі педагогикалық технологияларды пайдалану арқылы шығармашылық дарындылық ойлау мен өз ойын еркін жеткізе білу икемділіктерін даму негізінде бастауыш мектеп оқушыларының дүниетанымы мен дарындылығы жетіле түседі.

Қазақтың алғаш педагогы Ы.Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясында» баланың жас ерекшеліктерімен санаса отырып: «Мұғалімнің жұмысы – балалар. Егер

балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы олардың көкейіне қондыра алмағаны үшін өзін-өзі кінәләуі тиіс. Ол балалармен сөйлескенде ашуланбай, жұмсақ сөйлесу, шыдамдылық таныту керек, әрбір нәрсені ықыласпен түсінікті қылып түсіндіруі керек, мәнерлі сөз, орынсыз терминді пайдаланбауы керек», деген болатын. Ол бала тәрбиесінде педагогтың білімі, тіпті сөйлеген сөзінің ерекше мәнге ие болатынын айтып, білімі беруде мұғалімнің әдіс-тәсілдер мен жан- жақты қарулануын қалайды.

Сабақта шығармашылық жұмыстарды үнемі жүйелікпен пайдалану оқушыларды шығармашылыққа баулуда шәкірт бойындағы қабілет көзін ашып, сөйлеу тілін байытуға, қиялын ұштауға, өз бетінше ізденуге зор әсерін тигізеді. Шығармашылық жұмыстар оқушыларды ойлауға жетелеп, қызығушылығын оятып, шығармашылық қабілетін арттыруға деген белсенділікке ынталандырады.

Қазіргі уақытта білімді, қабілетті, іскер, әдепті, мейрімді мұғалім ғана оқушысына жақсы қасиеттерді сіңіре отырып, сапалы білім бере алады. Ол үшін оқыту мен білім берудегі жаңалықтарды жылдам қабылдап, оларды тәжірибеде қолдануда үлкен белсенділік таныту әрбір мұғалімнің міндеті.

ҚАЗІРГІ ЗАМАНАУИ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫ

К.Ж. Туребаева - п.ғ.д., профессор

А. А. Досбембетова Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

Қазақстан, Ақтөбе қ. aitkul.1998@mail.ru

Аннотация: Білім берудегі интеграция адамдардың шығармашылық ойлауын дамытуға бағытталған механизм. Ол қарқындылықты тездетуге, оқу-танымдық қызметті жүйелендіруге және мәдениет грамотасымен меңгеруге бағытталған. Білім берудегі интеграция технологиясы ғылымның жекелеген бөліктерін тұтас кешенге біріктіреді.

Түйінді сөздер: интеграция, интернационализация, технология, үрдіс.

Аннотация: Интеграция в образовании-это механизм, направленный на развитие творческого мышления людей. Она направлена на ускорение интенсивности, систематизацию учебно-познавательной деятельности и овладение культурой. Технология интеграции в образовании объединяет отдельные части науки в целостный комплекс.

Ключевые слова: интеграция, интернационализация, технология, процесс.

Annotation: Integration in education is a mechanism aimed at developing people's creative thinking. It is aimed at accelerating the intensity, systematizing educational and cognitive activities and mastering the culture with a diploma. The technology of integration in Education combines individual parts of science into a whole complex.

Keywords: integration, internationalization, technology, process.

Қазіргі заманғы нақты педагогикалық қызметте іске асыруға болатын орасан зор педагогикалық тәжірибе жинақталған, бірақ олардың бәрі бірдей қолданыла бермейді, өйткені көптеген мұғалімдер мен басшыларда ол тәжірибені зерттеу және қолдану қажеттілігі қалыптаспаған, сол сияқты ол тәжірибелерді талдау мен талдаудың дағдысы мен іскерлігі жетісе бермейді. Мұғалімдер нақты іс-әрекетінде өзінің, сол сияқты әріптесінің де педагогикалық тәжірибесіне талдау жасаудың қажеттілігіне мән бермейді.Осы бағытта мұғалімдердің инновациялық білім прогресіне бет бұруы көзделуде. [1]

Шетелдік және жақын шетелдік зерттеушілердің еңбектерін зерделеу (Дж. Найт, М.Харари, М.И. Диброва, А.Н. Джуринский, Н.М. Кабанова және т.б.) «білім беруді интернационализациялау» ұғымын пайымдауда бірнеше тұрғылардың қалыптасқанын көрсетеді:

• «интернационализациялау» ұғымының анықтамасы халықаралық компонентердің университеттің негізгі ұйымдастырушылық құрылымында интеграциалануы процесімен түсіндіріледі (М.Харари, Дж. Найт, М.И. Диброва, Н.М. Кабанова);

• «білім беруді интернационализациялау»- бұл жоғары оқу орындарының зерттеушілік, оқытушылық және әкімшілік ісәрекетіне халықаралық аспектілердің кірістірілуі»(М.И.Диброва, Н.М.Кабанова).

• «білім беруді интернационализациялау оқытушылармен және студенттермен алмасуды, халықаралық академиялық байланыстарды және халықаралық бағдарланған мазмұнындағы ерекше оқу жоспарларын қамтиды» (В.Байденко). [3]

«Интернационализациялау» термині бойынша қабылданған анықтамалардың бірі Д.Найт берген түсініктеме. Оның пікірінше бұл «жоғары білім берудің зерттеушілік, білімдік және қызметтік функцияларында халықаралық аспектіні ендіру процесі». Бұл пікірдің ерекшелігі автордың интернационализациялау процесінде жоғары білім берудің барлық функцияларының ажырамас бірлікте болатындығын және интернационализациялаудың сол функцияларға кешенді ықпал ететіндігін атап көрсетуі.[4]

Жалпы инновациялық бiлiм прогресiнiң негiзiне педагогиканың екi маңызды проблемасы жатыр:

• педагогикалық тәжiрибенi оқыту проблемасы;

• психологиялық – педагогикалық ғылым жетiстiктерiнiң практикасына дейiн жеткiзудiң проблемасы.

Бiлiмдегi иновациялық процестiң нәтижесi теория мен практиканың тоғысында пайда болатын – теориялықта, практикалықта жаңалықтарды пайдалану болып табылады. [5]

Жаңа технологияның басты мақсаттарының бірі баланы оқыта отырып, оның еркіндігін, белсенділігін қалыптастыру, өз бетінше шешім қабылдауға дағдыландыру. Инновациялық технологияны пайдалану — өмір талабы. [7]

Қазіргі пән оқытушыларының негізгі міндеті — білім беруді нәтижеге бағыттау, яғни инновациялық жаңа технологияны меңгеру екені баршамызға мәлім. Оқу үдерісіне қоғамның жаңа қажеттіліктеріне сәйкес инновациялық тәсілдерді енгізу, оқытушының қажымас ізденімпаздығы мен шығармашылық жемісін талап етеді. Осыған орай кез-келген оқушының қабілетіне қарай білім беруді, оны дербестікке, ізденімпаздыққа, шығармашылыққа тәрбиелеуді жүзеге асыратын заманауи инновациялық технологияны меңгеруге ұмтылу керек. Себебі мемлекеттік білім стандартына сәйкес оқу үдерісін ұйымдастыру жаңа педагогикалық технологияларды, білім алушылардың білімін қадағалаудың инновациялық бақылау-өлшеу құралдарын енгізуді жүктейді. Оқытудың жаңа педагогикалық технологиясы – оқытуды ізгілендіру, өзін-өзі дамытып, тәрбиелей білетін, заман ағымына ілесе алатын білікті, жан-жақты жеке тұлға қалыптастыруды мақсат етеді. Оқушылардың кәсіби білім сапасын арттырумен бірге өз қабілетіне қарап, өзін-өзі дамыта отырып, өзіне сын көзбен қарауға мүмкіндік береді. Танымдық белсенділігін арттырып, шығармашылық қабілетін дамытады. Оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, дамыту міндеттерін көздейді. Оқытушының жеке тұлғаны зерттеуіне, оны толық танып, білуге және оқытудың мақсатына жетуге тиімді, әрі нақты жол ашады. [4]

Білім берудегі интеграция-бұл сән емес, адам қызметінің кез келген саласы үшін сапалы мамандарды дайындау қажеттілігі. В.И. Вернадский білімнің саны мен сапасының өсуі ғылымның әр түрлі бағыттары арасындағы шекараның жойылуына ықпал ететінін айтты. Адамдар кейіннен нақты мәселелерге маманданатын болады. Білім берудегі интеграция технологиясы ғылымның жекелеген бөліктерін тұтас кешенге біріктіруді көздейді. Бұл әр түрлі білімнің механикалық қосылуы ғана емес, сонымен қатар олар өзара байланысты болып табылатын тәсілді қолдану және белгілі бір проблемаларды шешу кезінде адам жүйелі түрде әрекет ете алады. [2]

Білім берудегі интеграция ұғымы өте айқын. Бұл түрлердің әртүрлілігімен байланысты. Мысалы, интеграция бағыттар, әдістер, тәсілдер, деңгейлер мен тәсілдер бойынша жіктелуі мүмкін. Неге мұндай саясаттың нәтижесінде шоғырлану керек.

Интернационализация-бұл тең құқықты және өзара тиімді ынтымақтастық негізінде түрлі елдердің жоғары оқу орындары мен басқа да оқу орындары арасындағы екіжақты және көпжақты байланыстар мен байланыстарды кеңейту. Мақсаты-білім беру және ғылыми-зерттеу жұмысының тиімділігін арттыру, оны үздік әлемдік деңгейге жеткізу, профессорлық-оқытушылық және студенттік қызметкерлердің ұтқырлығын кеңейту. Мемлекеттер мен халықтар арасындағы өзара тәуелділік пен байланыстарды кеңейту, интернеттің, ұялы телефондардың, әлемдік телекоммуникациялық байланыстың, қашықтықтан білім берудің шекарасын танбайтын пайдалану кезеңінде - мұның бәрі де алыс емес - жоғары

мектептің интернационализациясы жақын арада объективті қажеттілік бола бастады.

Білім берудегі интеграция-бұл адамдардың шығармашылық ойлауын дамытуға бағытталған механизм. Ол қарқындылықты тездетуге, оқу-танымдық қызметті жүйелендіруге және мәдениет грамотасымен меңгеруге бағытталған. Интеграциялау құрылымының бірнеше сатысын бөліп көрсетуге болады, олар неғұрлым ірі базистерге көлденең бірігеді. Әр түрлі авторлардың кішігірім айырмашылықтарын кездестіруге болады, бірақ келесі бөлім тәсілімен танысуды ұсынамыз:

Тақырыптық интеграция. Бұл жағдайда екі немесе үш оқу пәні бір тақырыпты ашумен айналысады. Бұл иллюстрациялықсипаттама деңгейі деп мәлімдейтін балама сипаттаманы кездестіруге болады. Бірақ бұл тек синонимдік ұғымдар екенін түсіну керек.

Проблемалық интеграция. Бұл жағдайда бір мәселемен әр түрлі заттар айналысатынын түсінеді.

Тұжырымдамалық интеграция. Бұл жағдайда қарау олардың барлық әдістері мен құралдарын қолдана отырып, бірнеше заттармен жүргізіледі.

Теориялық интеграция. Бұл жағдайда әр түрлі теориялардың өзара қатынасы қарастырылады.

Диалектикалық интеграция. Бұл жағдайда білімнің әртүрлі салаларына жататын принциптер мен ұғымдарды пайдалану түсініледі. Балама ретінде тұтас сурет ретінде әлем ұсыну түсінігін кездестіруге болады.

Интеграциялық тәсілдер оқушылардың кәсіби және тұлғалық ұмтылыстарын байланыстыруға мүмкіндік береді. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, істің қазіргі жағдайы мінсіз болып табылмаса да, ол бізге қоғамда және оның игілігі үшін өмір сүруге және еңбек етуге дайын адамдардың дайындығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Адам өз мүдделерін өзі анықтауы, оларды іске асыруға қол жеткізуі және бұл ретте қоғам игілігі үшін жұмыс істеуі үшін әлемге білім мен көзқарастың біртұтас жүйесін құру аса маңызды болып табылады. [5]

Инновация — кез келген жаңалық немесе жаңалықты енгізу ғана емес, бұл бүгінгі қолданыстағы білім жүйесінің тиімділігін арттыратын үдеріс. Инновациялық іс-әрекет — білім берудің кез келген деңгейінде инновациялық үдеріспен қамтамасыз ететін шаралар кешені және үдерістің өзі. Педагогикалық инновация білім беру жүйесін қайта құру, жетілдіру, модификациялау, өзгертуге байланысты немесе оның белгілі жақтарын, қасиеттерін және аспектілерін (жаңа заңнамалық акттерді, құрылымдарды, тұжырымдамаларды және интеграциялық байланыстарды және т.б.) жасақтау. Инновациялық үдеріс ұйымның мақсаты, құрылымы, міндеттері, технологиясы және адам ресурстарын қамтиды. [6]

Технология деген сөз грек тілінен алғанда техне – өнер, кәсіп, ғылым, логос – ұғым, оқу деген түсінікті білдіреді.

Технологиялық инновациялар – бұл жаңа заманның компьютерлік және телекоммуникациялық технологиялары. Технологиялық инновациялар экономикалық механизмдерде, оқытушылар мен білім алушылар еңбегін

ұйымдастыруда түбегейлі өзгерістерге, оқытушылық қызмет сипатына зор үлес қосылады.

Қазіргі заманғы оқыту технологияларына келесі талаптар қойылады:

• оқыту мақсатының нақты қойылуымен, оның ғылыми негізделуі, іс - әрекетінің нәтижесінің жоғары сапалы болуы;

• оқу материалын толық қабылдау мүмкіндігінің болуы;

• оқу процесінде қарым - қатынастың еркін болуы;

• оны үнемі жетілдіріп, толықтырылып отыру мүмкіндігінің болуы. Инновациялық әдістердің ең негізгісінің бірі – «интерактивті оқыту әдісі».

Негізгі қағидасы - педагогикалық қарым - қатынас пен қарым - қатынас диалогы арқылы жеке тұлғаны қалыптастырып дамыту. Интерактивті әдіс - тәсілдерді жиі пайдалану, әр сабақта оның мүмкіндіктерін түрлендіріп отыру – педагогтар қауымының басты міндеті. Интерактивтік оқу технологиясы (ИОТ) – деп нәтижесінде оқу әрекеті барысында олардың өзара мотивациялық, интеллектуалдық, эмоциялық және басқа да жақтарынан жетістіктерге жетуді сезіну ситуациясын тудыра алатын, білім алушыларға педагогикалық әсерлі танымдық қарым - қатынас құруға кепілдік беретін, оқытушы мен білім алушының іс - әрекетін оқу - ойындар түрінде

ұйымдастыру тәсілдерін айтамыз.

Интерактивті әдістерге мыналар жатады:

• миға шабуыл әдісі;

• топпен жұмыс;

• проблемалық шығарма әдістері;

• рөлдік ойындар;

• зерттеулер;

• іскерлік ойындар;

• сын тұрғысынан ойлау әдісі;

• пікірталастар және т. б. [3]

Жоғары білімді интернационалдандырудың негізгі формалары. Жоғары білім берудің әлемдік жүйесінің тарихи даму кезеңі басталды, ол кезде жоғары оқу орындарының ұлттық оқшаулануы интернационалдандыру мен жаһанданудың салдары мен перспективаларымен қақтығысқа түседі. Бұл іргелі қақтығыс түрлі мәселелер мен мәселелерде: университеттік дипломдарды тану, Мамандандыру мен бағалау, сапаны бағалаудың халықаралық нысандарын дамыту, халықаралық аккредиттеу мәселелерінде көрініс табады. Бұл қақтығысты еңсеру бойынша нақты қадамдарды ұсыну үшін жоғары білім беруді интернационализациялаудың негізгі нысандары мен сипаттамаларын, проблемалары мен перспективаларын талқылау қажет.

Жоғары білім беруді интернационалдандыру процесінің өзі ХХI ғасырда жаңа сипат алып, өзгерістерге ұшырайды. Мұндай өзгерістерге жатады: Интернационализация себептерінің өзгеруі - мәдени және білімден экономикалық білімге. Бұл экономикалық дәлелдер қысқа мерзімді (ЖОО-ның өз оқуы үшін шетелдік студенттердің төлемінен қосымша табыс алуға ұмтылуы), сондай-ақ ұзақ мерзімді (аймақтар арасында серіктестік қарым-қатынас орнату және жұмыс күші мен тиісті біліктілігі бар мамандарды даярлау) болуы мүмкін. [6]

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан-2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» ҚР Президенті – Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы (2012 ж 14 желтоқсан)

2. Левицкий Ю.В. Интеграция образования, науки и производства в информационном обществе, Ново-сибирск, Наука. 2002. – 164 с.

3. Сулейменов Е.З., Васильева Н.В. «Интеграция образования и науки», – Алматы, Национальный центр научно-технической информации РК, 2006.

4. Фёдорец Г.Ф. Проблемы интеграции в теории и практике обучения (Пути развития). – Л., 1990.

5. Закарьяева З. М. Управление современным образованием: организационные механизмы // Философия хозяйства. - 2011. - № 2 (74).- С.161-166.

6. Якушева С.Д. Университетский образовательный округ — интеграция науки, образования и практики. АПКиППРО. 2009. — 200 с.

А.А.КАЛЮЖНЫЙДЫҢ БІРТҰТАС ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҮДЕРІС ТУРАЛЫ ТҰЖЫРЫМДАРЫ

У. К. Искаирова

7М01101 Педагогика және психология ББ 2 курс магистранты

ulzhan81.81@mail.ru

Аннотация: мақалада А.А.Калюжныйдың біртұтас педагогикалық үдеріс туралы тұжырымдары туралы сөз етілген.

Түйінді сөздер: А.А.Калюжный, біртұтас педагогикалық үдеріс, оқу, оқу үдерісі, дидактика, оқыту сипаттары

Профессор А.А.Калюжный біртұтас педагогикалық үдерістің негізгі мәселелері туралы зерттеулерге өзінің өмірін арнады. Ғалым, шын мәнінде, отандық педагогикада ойып орын алған тұлға болды. Ғалым еңбектеріндегі ғылыми тұжырымдарға тоқталмастан бұрын ол өмірін арнаған осы саланың негізгі ұғымдары туралы ғылыми тұжырымдарға шолу жасап кеткен дұрыс.

Біртұтас педагогикалық үдерісті құраушы екі басты бірліктің біреуі – оқу үдерісі. Бұл үдеріс өте күрделі, сипаты жағынан ол тек тәрбие және даму үдерістерінен кейін тұруы мүмкін. Сондықтан оған толық та жан-жақты анықтама

беру қиынға соғады. Оқу үдерісі әр текті және табиғаты жағынан әртүрлі көптеген жағдаяттардың мың санды байланыстары мен қатынастарын қамтиды. Үдеріс анықтамаларының көптігі де осыдан болар. Ежелгі және ортағасырлық ойшылдардың шығармаларында “оқу”, “оқу үдерісі” ең алдымен мақсаты - оқушы болған оқыту қызметін (преподавание) білдірген. Ғасырымыздың басында оқу ұғымы енді осы үдерісті құрайтын екі бірлікті – оқыту қызметі мен оқып- үйренуді қамтитын болды. Оқыту – оқу материалын игеруге ынталандырушы мұғалімдердің қызметін, ал оқып- үйрену (учение) ұсынылған білімдерді игеруге бағышталған оқушылар іс-әрекетін танытады. Кейінгі жылдары «оқу» ұғымы оқушылардың танымдық іс-әрекет тәсілдерін қалыптастырушы мұғалімнің басқару іс-әрекетін де, мұғалімдер мен оқушылардың бірлікті іс-әрекетін де аңдататын болды.

Мұғалім мен оқушының бірлікті іс-әрекеті болған оқу процесінің мәні оқыту мен оқып үйренудің бірлігін аңдатады. Бүгінгі түсінім тұрғысынан оқу келесі белгілерімен сипатталады: 1)екі тараптылық; 2)мұғалім мен оқушының бірлікті әрекеті; 3)басқарым мұғалім тарапынан; 4)жоспарлы ұйымдасу және басқару; 5)біртұтастық және бірлік; 6)оқушылардың жас даму заңдылықтарына сәйкестік; 7)оқушылардың дамуы мен тәрбиесіне жетекшілік[1,36].

Оқу және білімдену проблемалары педагогиканың дидактика деп аталатын бөлімінде зерттеледі. «Дидактика» термині грек тілінен енген, аудармасы

«үйретуші» дегенді білдіреді. Алғашқы рет бұл сөз неміс педагогы Вольфганг Ратке (1571-1635) шығармаларында қолданылып, оқыту өнері мәнін аңдатқан. Ал Я.А.Коменский дидактиканы «баршаны барлық нәрсеге үйретудің әмбебап өнері» деп түсіндірген. XIX ғасырдың басында неміс педагогы И.Гербарт дидактиканы тәрбиелеп оқытудың өз алдына тұтас және қайшылықсыз теориясы ретінде таныған. Дидактиканың негізгі міндеттері В.Ратке заманынан бермен қарай бірде өзгерместен келе жатыр. Олар: нені үйрету және қалай үйрету проблемасын шешу; қазіргі заман педагогикасы бұларға қоса –қашан, қай жерде, кімді және не үшін оқыту қажет деген мәселелерді қарқынды зерттеуде. Дидактиканың негізгі категорияларын танытушы келесі ұғымдар белгіленген: оқыту, оқып-үйрену, оқу, білімдену, білім, ептілік, дағды, сонымен бірге оқу мақсаты, мазмұны, ұйымдастырылуы, түрлері, формалары, әдістері, құрал-жабдықтары, нәтижесі (өнімі) [2,51]. Дидактикалық жүйе және оқу технологиясы да осы категориялық ұғымдар тұрғысынан танылуы тиіс. Осыдан қысқа да ауқымды анықтама келіп шығады: дидактика- бұл оқу және білімдену, олардың мақсаттары, мазмұны, әдістері, құрал-жабдықтары, ұйымдастырылуы мен нәтижелері жөніндегі ғылым.Дидактика өз пәні аймағында іске қосылатын заңдылықтарды зерттейді, оқу процесінің барысы мен нәтижесіне негіз болар тәуелділіктерді талдайды, жоспарланған мақсаттар мен міндеттердің орындалуын қамтамасыз етуші әдістер, ұйымдастыру формалары мен құрал-жабдықтарын белгілейді. Осының арқасында ол екі басты функцияны атқарады: 1) теориялық (диагностика және болжастыру);

2) практикалық (қалыпты іс-әрекет, құралдар дайындау).Дидактика барша пәндер бойынша және оқу іс-әрекетінің барлық деңгейіне орайластырылған оқу жүйесін біріктіреді. Зерттелуші болмысты қамту шеңберіне байланысты дидактика жалпы және жекеленген болып бөлінеді. Жалпы дидактиканың зерттейтін пәні: оқыту мен оқып үйренуді, оларды туындатқан жағдаяттары мен оларды орындау шарттары

және соның арқасында жетілетін нәтижелерімен бірге анықтау. Жекеленген (нақты) дидактика оқыту әдістемесі деп аталады. Ол әртүрлі оқу пәндерінің желісін , мазмұнын, оқыту формалары мен әдістерін қарастырады. Әр оқу пәні өз әдістемесіне ие.

Дидактикалық процесс мәнін түсіну үшін «оқу» және «оқу процесі» түсініктерінің мән-мағынасын ажыратып алған жөн. Кейде бұл категориялар теңдестіріле қарастырылады. Іс жүзінде олай емес. «Оқу» түсінігі құбылысты білдіреді, ал «оқу үдерісі»- бұл процестің уақыт және кеңістікте дамуы, оның кезеңдерінің бірізді ауысып баруы.Ұзақ уақыттар желісінде оқу процесі негізінен оқыту қызметі ретінде қарастырылды, яғни мұғалім жұмысы деп есептелінді. Уақыт өтумен бұл түсінікке кең мағына беріліп, оқушы іс-әрекеттеріне ерекше назар аударылатын болды.Оқу үдерісі – шынайы болмыстағы қиын да қыстаулы, күрделі процесс. Ол өз ішіне көптеген құрылымы, деңгейі әр текті және табиғаты бір-біріне ұқсамаған жағдаяттардың сан қилы байланыстары мен қатынастарын қамтиды. Сондықтан да «оқу процесі» түсінігіне толық және жан-жақты анықтама беру қиындау. Солай да болса, қазіргі педагогика ғылымында «оқу үдерісі» ұғымына орай келесідей анықтама қабылданған: «оқу үдерісі – бұл барысында білім беру, игеру, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін іске асыруға бағытталған оқытушы мен оқушы арасындағы мақсат бағдарлы өзара байланысты іс - әрекет».Оқу процесі екі тарапты сипатқа ие. Оның құрамы өзара табиғи байланыстағы екі түрлі әрекеттен тұрады: оқыту – мұғалімнің оқу материалын меңгеруге орай ұйымдастыратын оқу-үйрету іс-әрекеттері және оқып үйрену – білім меңгеру мақсатындағы оқушының іс-әрекеттері. Бұл екеуі арасындағы байланыстырушы тетік – бірлікті іс-әрекеттерді жанамаластыратын оқу мазмұны[3,47].

Оқу негізінде мұғалім үшін осы процесс мазмұнының базалық бірліктері болып есептелетін, әрі оқушылар тарапынан игерілуі тиіс өнім ретінде білімдер, ептіліктер және дағдылар жатады.Оқып-үйренудің аса маңызды элементі – сеп- түрткілер (мотивтер). Қандай да оқу әрекеттерін не тұтастай оқу істерін орындай отырып, оқушы осы сеп-түрткілерді басшылыққа алады. Оқуға қызықтыратын мотивтер түрі көп, әрі сан қилы. Олардың әрқайсысы өз алдына дербес ықпал жасамай, бір-бірімен тығыз ықпалдастық байланыста оқушының білім игеруіне себепші болады. Ақыл-ой әрекеттеріне ынталандырушы сеп-түрткілер қатарында танымдық қызығулар мен қажеттердің маңызы ерекше. Бұлардың жоғары деңгейде дамуы үшін шынайы ғылыми мазмұн және педагогикалық мақсат бағдарында ұйымдастырылған белсенді де дербес таным қажет.

Оқу үдерісі бірнеше қызметтерді атқарады: білімдендіру, дамыту, тәрбиелеу, ынталандыру және ұйымдастыру. Бұлардың бәрі кешенді іске қосылады, алайда, тәжірибелік іс-әрекетті дұрыс ұйымдастыру, оқу міндеттерін тиімді жоспарлау үшін олардың әрбірін өз алдына қарастырған жөн.Оқу процесінің білімдендіру қызметі ең алдымен білім, ептілік, дағдыларды, шығармашылық іс-әрекет тәжірибесін қалыптастыруға бағытталады.

Білім – бұл деректер, мәлімет, ұғымдар, ережелер, заңдар, теориялар, формулалар мен сипаттамаларды , т.с.с. түсіну, есте қалдырып, қажеттікке орай қайта жаңғырту.Оқу барысында ғылыми білімдер тұлға меншігіне айналып, оның

тәжірибелік қорына енуі қажет. Бұл қызметтің іске асырылуынан білім толықтығы, жүйелілігі және саналылығы, оның бекімі мен әрекетшеңдігі қамтамасыз етіледі. Оқушы ғылым негіздері мен іс-әрекет түрлері бойынша мәліметтер жинақтайды, игерілген білімдерді саналы пайдалана білу негіздері қаланып, оларды тұрмыстық міндеттерді шешуге қолдануға үйренеді.Білімдендіру қызметі сонымен бірге оқушыға тек білім игертіп қана шектелмей, олардың ептіліктері мен дағдыларын қалыптастыруға арқау болады.Ептіліктер – бұл адамның ережелерге сүйене отырып, қандай да нақты әрекеттерді орындау қабілеті. Дәлірек айтсақ, ептілік дегеніміз – білімді практикамен байланыстыра қолдану тәсілдерін, жолдарын меңгеру.Дағды – бұл саналы іс-әрекеттің автоматтастырылған бірлігі. Басқаша айтсақ, дағды – ойланбай орындалатын, жоғары дәрежеде жетілген ептілік.Ептілік жаттығулар нәтижесінде қалыптасады. Дағды қалануы үшін көп санды қайталаулар қажет.Ептіліктер мен дағдылар жалпы оқулық және арнайы оқулық болып ажыралады.Арнайы оқу ептіліктері мен дағдылары нақты оқу пәні мен белгілі ғылым саласына байланысты қалыптастырылады. Мысалы, физика, химия пәндері бойынша – зертханалық тәжірибелер өткізу, заттай көрнекіліктер пайдалану; географиядан – картамен жұмыс, масштабты өлшемдер, компас не басқа құралдарды қолдану; математикадан – логарифмдік сызғышпен, есептеу машиналарымен, әрқилы модельдермен және т.б. жұмыс алып бару ептіліктері мен дағдылары орнығады.Арнайылардан тыс оқу процесінде оқушылар барша пәндерге қатысы бар жалпы оқу ептіліктері мен дағдыларын да игереді. Мысалы, оқу және жазу дағдылары; өзіндік таным жұмыстарын тиімді ұйымдастыру ептіліктері; оқулық, анықтамалар, библиографиялық тізімдермен жұмыс.

Оқу үдерісі білім беру қызметімен бір уақытта тәрбиелік міндеттерді де іске асырып барады. Оқудың тәрбиелік қызметтері осы әлеуметтік процестің өз табиғатына орай орындалады. Осыдан оқу процесінде оқушыларда көзқарастар, ғылыми дүниетаным, табиғат, қоғам және ойлау заңдылықтарын пайымдау, қоғамдық талап, тәртіп нормаларын мойындау әрі оған байланысты заңдарға бойсыну.

Тұтас педагогикалық үдеріс осы екі өзара байланысты оқыту және тәрбие үдерістерінен тұратыны бәрімізге белгілі. Оқыту – алдын ала жоспарланған мақсатты түрде бағытталған іс-әрекет, оны орындау барысында білім алушылардың білім алуы, тәрбиеленуі және дамуы жүзеге асады, сонымен қатар адамзаттың, іс-әрекеттің және қарым-қатынастың жекелеген қырларының тәжірибесі меңгеріледі.

Оқытудың негізгі сипаттары:

-екіжақтылық, ол субъектілердің өзара байланысына негізделеді;

-қызметтің мазмұндық және іс-әрекеттік жақтарының бірлігі;

-танымның ерекше үдерісі;

-тұлғаның жан-жақты дамуына бағыттылығы;

- басқарушылық.

Бұл сипаттамалар жалпылама қасиетке ие және педагогиканы оқыту үдерісіне қатысты. Оқыту үдерісінің құрылымы екі басты субъектілердің, яғни оқытушы

мен студенттердің өзара бірлескен іс-әрекетімен танылған. Біріншісінің іс-әрекеті – білім беру, оқыту, ал екіншісінің іс-әрекеті – оқу. Оқыту – білім алушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін басқаратын, ұйымдастыратын оқытушының мақсатты түрде бағытталған, арнайы ұйымдастырылған ісі. Оқытудың мақсаты – әрбір студенттердің білім алуын тиімді етіп ұйымдастыру. Оқу – бұл мақсатты түрде бағытталған, арнайы ұйымдастырылған студенттердің танымдық іс-әрекеті, оның орындалу барысында білім, іскерлік, дағды жүйесі меңгеріледі және жеке тұлғалық қасиеттері дамиды. Оқудың мақсаты болып таным, қоршаған орта жайлы ақпараттарды жинақтап өңдеу табылады. Оқудың қорытындылары жалпы оқушының дамуынан, қарым-қатынас жүйесінен, білімінен, іскерлік, дағдысынан көрініс табады.Оқыту үдерісі өзара байланысты мынандай компоненттермен танылады: мақсат, міндеттер, мазмұн, субъектілердің қызметі, әдістер, тәсілдер, құралдар және оқытудың нәтижесі. Жүйені қалыптастырушы компонент болып табылатын мақсат оқыту үдерісінің қалған барлық компоненттерін өз қарамағына жинастырады. Олардың барлығы біркелкілік пен бүтіндікті қалыптастырып, алдыға қойылған мақсатқа жетуге септігін тигізеді[4,83].

Әдебиеттер тізімі

1. Бержанов Қ., Мусин С. Педагогика тарихы, Алматы: Мектеп, 1984 - Б. 256

2. Қоянбаев Р.М., Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Астана, 1992 – Б. 114

3. Қоянбаев Р.М., Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Астана, 1992 – Б. 114

4. Калюжный А.А. Содержание профессиональной подготовки учителя к нравственному воспитанию школьников. /Учебное пособие для преподавателей и студентов педвузов/ Алматы: АГУ им. Абая, 1994. – С. 69

ГЕОГРАФИЯ САБАҒЫНДА ЖАҢА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНУ МАҢЫЗЫ

А. С. Акашова - г.ғ.к., доцент А. Қ. Қырғызбай, Н. Ж. Болатбек,

7М01505-География ББ 2-ші курс магистранттары, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан Республикасы, Алматы қ.

E-mail: kyrgyzbai.altynai@bk.ru, nazerke170599@mail.ru , atirkul_1960@mail.ru

Аннотация: Қазіргі білім беру оқу орындарында оқыту әдістеріне қатысты жаңа көзқарасты оқытушылар талап етеді. Оқушыларды өз бетінше ойлауға, шешім қабылдауға, топта жұмыс істеуге, қарым-қатынас, шығармашылық қабілеттерін дамытуға, жауапкершілікті өз мойнына алуға үйрету үшін мұғалімдер инновациялық әдістерді оқып, қолдануы керек. Бірақ барлық мұғалімдер инновацияға дайын емес, олардың көпшілігі белгісіз және жаңа нәрселерден қорқады, кез-келген өзгерістерге теріс қарайды және сол арқылы оқушыларды қызықты сабақтардан айырады. Бұл мақаланың мақсаты география сабақтарында оқытудың жаңа инновациялық әдістерін қолданудың маңыздылығын зерттеу. Зерттеу нысаны: әр түрлі инновациялық білім беру технологиялары және география сабақтарында оқуға арналған қосымшалар.

Түйінді сөздер: инновация, география, оқу әдістері, мектеп, қолдану маңыздылығы, технологиялар.

Аннотация: Новый подход к методам обучения в современных образовательных учреждениях требуют преподаватели. Чтобы научить учащихся самостоятельно мыслить, принимать решения, работать в группе, развивать коммуникативные, творческие способности, брать на себя ответственность, все те же учителя должны изучать и применять инновационные методы. Но не все учителя готовы к инновациям, многие из них боятся неизвестного и нового, негативно относятся к любым изменениям и тем самым лишают учеников интересных уроков. Целью данной статьи является изучение важности применения новых инновационных методов обучения на уроках географии. Объект исследования: различные инновационные образовательные технологии и приложения для изучения на уроках географии.

Ключевые слова: инновации, география, методы обучения, школа, важность применения, технологии.

Annotation: A new approach to teaching methods in modern educational institutions is demanded by teachers. To teach students to think independently, make decisions, work in a group, develop communicative, creative abilities, and take responsibility, all the same teachers need to learn and apply innovative methods. But not all teachers are ready for innovation, many of them are afraid of the unknown and new, have a negative attitude toward any changes and thus deprive students of interesting lessons. The purpose of this article is to study the importance of applying new innovative teaching methods in geography lessons. The object of the study: various innovative educational technologies and applications to study in geography lessons.

Keywords: innovation, geography, teaching methods, school, importance of application, technology.

Бүгінгі таңда оқу процесі қазіргі қоғам оқушылардың жалпы білім беру дайындығынан күтетін талаптар тапсырысымен анықталады. Бұл тапсырыс әр оқушының табиғи бейімділігін, даралығын дамыта отырып, әлеуметтік белсенді шығармашылық тұлғаны қалыптастыру болып табылады. Сондықтан студенттерге жеке және сараланған көзқарас негізінде оқушылардың көкжиегін және олардың жалпы мәдениетін кеңейту үшін сабақта қолданылатын оқытудың ең оңтайлы формаларын, инновациялық әдістерді анықтау қажет. Географиялық білім - қоршаған орта туралы білімі бар оқушыларды тәрбиелеу үшін сенімді негіз. Дәл осы білім қазіргі әлем мен адамзаттың бірлігі туралы, оның әртүрлілігі мен қажеттігі туралы саналы түсінік береді.

Қазір көптеген әдістемелік инновациялар белсенді және интерактивті оқыту әдістерін қолданумен байланысты. «География» курсын оқу кезінде географиялық мәдениет пен географиялық тілді оқыту басталады, оқушылар бастапқы түсініктерді меңгереді, сондай-ақ географиялық ақпарат көздерін пайдалану біліктерін алады [1]. Адамның географиялық процестерге әсерін зерттеуге, география курсын игеруде болашақта қажет болатын білімді жинақтау үшін қолданылатын өз аймағын зерттеуге көп көңіл бөлінеді. Географияны, соның ішінде материктер географиясын зерттеуде белсенді және интерактивті әдістерді тиімді қолдануға болады.

Жаңа педагогикалық технологияларды қолдана отырып, оқу процесін ұйымдастыруда оқушыларды оқытудың заманауи құралдары да маңызды рөл атқарады. Оқытудың негізгі құралы ретінде атласты оқулық болып қала беретіні жасырын емес. Алайда тиімді оқыту оқу-әдістемелік кешен деп аталатын бірқатар және басқа да оқу құралдарын (бағдарламалар, әдістемелік ұсыныстар, оқушыларға арналған жұмыс дәптерлері) қолдануды қамтиды. Бірақ әдістемелік кешеннен басқа оқытудың өзге құралдары қолданылады: аудиовизуалды және экрандық-дыбыстық, сонымен қатар әртүрлі интерактивті оқыту құралдары, мысалы:

• мультимедиялық энциклопедиялар мен жолсілтемелер;

• бейімделген бағдарламалық-әдістемелік кешендер;

• электрондық оқулықтар;

• тест-бағдарламалар [2].

Осылайша, кез-келген жаңа технологияны игере отырып, мұғалімнің жаңа педагогикалық ойлауы қалыптасады: анықтық, құрылым, әдістемелік тілдің нақтылығы, әдістемеде негізделген норманың пайда болуы. Сабақтарда педагогикалық технологияларды қолдана отырып, географияны оқыту процесін жақсы нәтижелерге қол жеткізіп, жаңа тұрғыдан қарастыруға болатындығына мән беруге болады. Оқыту әдістерінің мәселелерін дамытатын зерттеушілер оның белгілі бір жағына назар аудара отырып, әдістің мәні туралы өз көзқарастарын ұсынды. Т.К. Селевко оқыту әдістерінің келесі классификациясын ұсынады:

• пассивті. Мұғалім сөзі басым, ал оқушылар пассивті. Пассивті әдістердің ең көп таралған формасы – қарапайым дәріс.

• белсенді. Мұнда мұғалім мен оқушы сабақтың тең қатысушылары ретінде әрекет етеді, өзара әрекеттесу «мұғалім – оқушы» векторында жүреді.

• интерактивті. Оқушылар тек мұғаліммен ғана емес, сонымен бірге бір-бірімен өзара әрекеттесетін ең тиімді әдістер.

• кейс-әдіс. Жағдай анықталады (нақты немесе шындыққа барынша жақын), оқушылар жағдайды зерттеп, оны шешудің нұсқаларын ұсынып, мүмкін болатын ең жақсы шешімдерді таңдауы керек.

• жоба әдісі. Берілген жағдайды дербес талдауды және мәселенің шешімін табуды көздейді. География сабағында жобалық әдіс зерттеу, іздеу, шығармашылық әдістер мен оқыту формаларын біріктіреді.

• проблемалық әдіс. Проблеманы (проблемалық жағдайды, проблемалық мәселені) қоюды және осындай жағдайларды (мәселелерді, құбылыстарды) талдау арқылы осы жағдайдын шешімдерін іздеуді көздейді.

• оқу және жазу арқылы сыни ойлауды дамыту әдісі. Сыни (тәуелсіз, шығармашылық, логикалық) ойлауды дамытуға бағытталған әдіс. Әдістемеде шақыру, түсіну және ойлау кезеңдерінен тұратын география сабақтарының өзіндік құрылымы ұсынылған.

• эвристикалық әдіс. Конкурстар, іскерлік және рөлдік ойындар, жарыстар, зерттеулер түрінде әртүрлі актив әдістерін біріктіреді.

• модульдік оқыту әдісі. Оқыту мазмұны дидактикалық блок-модульдерге бөлінеді. Әр модульдің мөлшері оқытудың тақырыбымен, мақсаттарымен, оқушылардың бейіндік саралануымен, олардың таңдауымен анықталады [3].

Қазіргі уақытта география сабақтарында басқа да жаңа педагогикалық инновациялар қолданылады. Дегенмен, келесі ең қалыпты инновациялық технологияларды бөліп көрсетуге болады:

1. Пәндік оқытудағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар. Білім беру процесінің мазмұнына АКТ енгізу әр түрлі пәндік салаларды географиямен интеграциялауды білдіреді, бұл оқушылардың санасын ақпараттандыруға және олардың қазіргі қоғамдағы қоршаған орта процестерін түсінуге әкеледі (оның экологиялық аспектісінде). Мектепті ақпараттандыру процесінің дамып келе жатқан тенденциясын түсіну маңызды: мектеп оқушыларының география туралы бастапқы ақпаратты игеруден бастап, пәнді оқу кезінде компьютерлік бағдарламалық құралдарды қолдануға, содан кейін география элементтерімен білімнің құрылымы мен мазмұнына қанықтыруға, ақпараттық технологияларды қолдану негізінде бүкіл оқу процесін түбегейлі қайта құруды жүзеге асыруға дейін. Нәтижесінде мектептің әдістемелік жүйесінде жаңа ақпараттық технологиялар пайда болады. Бұл бағыт география мен АКТ-ны зерттеуге бағытталған жаңа пәндерді оқу жоспарына енгізу арқылы жүзеге асырылады. География сабақтарында АКТ қолдану тәжірибесі мынаны көрсетті:

   • қашықтықтан білім берудің әртүрлі нысандарын қамтитын ашық типтегі мектептің ақпараттық ортасы оқушылардың географиялық тақырыптарды, әсіресе жоба әдісін қолдана отырып оқуға деген ынтасын едәуір арттырады;

   • оқытуды ақпараттандыру оқушы үшін тартымды, өйткені «мұғалім – оқушы» субъективті қарым-қатынасынан «оқушы - географияны оқытуға арналған сайт – мұғалім» неғұрлым объективті қатынастарға көшу арқылы мектептегі қарым-

қатынастың психологиялық кернеуі жойылады, оқушы еңбегінің тиімділігі артады, шығармашылық жұмыстардың үлесі артады, мектеп қабырғасында пән бойынша қосымша білім алу мүмкіндігі кеңейеді;

• оқытуды ақпараттандыру мұғалім үшін тартымды, өйткені оның еңбек өнімділігін арттыруға, мұғалімнің жалпы ақпараттық мәдениетін арттыруға мүмкіндік береді [4].

1. Географияны оқытудағы тұлғаға бағытталған технологиялар. Тұлғаға бағытталған технологиялар оқушының жеке басын бүкіл мектептің білім беру жүйесінің орталығына қояды, оны дамытудың ыңғайлы, жанжалсыз және қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз етеді, оның табиғи әлеуетін жүзеге асырады. Бұл технологиядағы оқушының жеке басы басым, бұл кез-келген дерексіз мақсатқа жетудің құралы емес, білім беру жүйесінің мақсаты. Бұл оқушылардың жеке білім беру бағдарламаларын олардың мүмкіндіктері мен қажеттіліктеріне сәйкес игеруінде көрінеді.

2. География сабағында оқу процесін ақпараттық-аналитикалық қамтамасыз ету және білім сапасын басқару. Оқыту сапасын басқарудың ақпараттық- аналитикалық әдістемесі сияқты инновациялық технологияны қолдану әр оқушының, сыныптың, параллельдің, тұтастай мектептің дамуын объективті, бейтарап бақылауға мүмкіндік береді.

3. Интеграцияланған оқыту технологиясы. Интеграцияланған география сабақтарының қажеттілігі бірқатар себептермен түсіндіріледі:

   • кіріктірілген сабақтар оқушылардың әлеуетін дамытады;

   • қоршаған шындықты белсенді білуге шақырады;

   • себеп-салдар байланыстарын түсінуге және табуға;

   • логиканы, ойлауды, коммуникативтік қабілеттерді дамытуға.

Интеграцияланған география сабақтарын өткізу нысаны стандартты емес, қызықты. Сабақ барысында әртүрлі жұмыс түрлерін қолдану оқушылардың назарын жоғары деңгейде ұстайды, бұл сабақтың жеткілікті тиімділігі туралы айтуға мүмкіндік береді. Осылайша, дәл осы технологияларды енгізу дамытушылық, тұлғаға бағытталған оқыту, саралау, ізгілендіру, білім алушылардың жеке білім беру перспективаларын қалыптастыру мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Бүгінгі таңда бұл технологиялар оқушыларға зерттелетін материалды жаңа жолмен ұсынуға, оны жүйелеуге мүмкіндік береді. Мұғалім үшін бұл география сабағында көрнекілік пен шығармашылықты қолдану мүмкіндігінің кеңеюі, ал оқушылардың көз алдында олардың пәніне деген қызығушылықты қамтиды [5]. Сонымен, география пәні бойынша электрондық оқыту құралдарын жасау үдерісінде мұғалім қандай рөл атқармасын, оның мультимедиалық оқыту бағдарламаларын жасауға қажет мәселелерді жеткілікті кәсіби деңгейде шеше алатындай білім мен дағдылары болуы тиіс.

Әдебиеттер тізімі:

1. Тлеубергенова К.А. Географияны оқыту әдістемесі. – Алматы: ҚазМемҚызПИ, 2007. – 17 б.

2. Мамирова К.Н. Методика преподавания географий. – Алматы, 2008. – 55 с.

3. Селевко Т.К. Современные образовательные технологии. - М.: Прогресс, 2008. – 93 с.

4. Таубаева Ш.Т., Барсай В.Т. Оқытудың қазіргі технологиялары // Бастауыш мектеп. - № 3 (4). – 1999. – 71-76.

5. Ибрашев А.С. Жаңа инновациялық оқыту технологиялары. – Алматы, 2017. – 142 б.

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫ БАСШЫЛАРЫНЫҢ БАСҚАРУ ҚЫЗМЕТІНЕ ИННОВАЦИЯЛАРДЫ

ЕНГІЗУ ШАРТТАРЫ

Н.Е. Шангитбаева

7M01201 –Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ бойынша

2 курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

nurshat4567 @mail.ru

Аннотация: Мақалада Білім беру мекемелерін басқарудағы инновациялық процестерді дамытудың теориялық аспектісін анықтау,нақтылау және зерттеу мәселесі қарастырылған.

Түйінді сөздер:Басқарудағы инновациялар

Аннотация: В статье рассматривается проблема выявления,уточнения и изучения теоритических аспектов развития инновационных процессов в управлении образовательными учреждениями.

Ключевые слова: Управленческие инновации

Annotation: The article deals with the problem of identifying,clarifying and studying the theoretical aspects of the development of innovative processes in the management of educational institutions.

Keywords: Ypravlencheskiye innovatsii

Елімізде қалыптасқан қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдай қоғам өмірінің барлық салаларында, оның ішінде білім беру саласында да түбегейлі өзгерістерді талап етті.

Қазіргі заманғы білім беру ұйымдарына қойылатын өзгертілген талаптар Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында тұжырымдалған және ұлттық білім беру доктринасында көрсетілген, мұнда негізгі міндеттердің бірі - инновациялық процестерді ынталандыру және дамыту деп аталады. Инновациялар тек білім мазмұнына ғана емес, басқарушылық қызмет саласына да әсер етуі керек.

Еліміздегі мектепке дейінгі білім беру жүйесін жаңғырту мектепке дейінгі білім беру мекемесі (БББ) басшысының басқарушылық қызметінің сипаты туралы идеяларға түзетулер енгізді. Мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту мен тәрбиелеу, дамыту мәселелерін ғылыми принциптерге, жетістіктерге мектепке

дейінгі мекеме басшыларының кәсіби деңгейінің жоғары деңгейіне, олардың біліктілігін арттыруға негізделген басқару жүйесін жетілдіру арқылы ғана табысты шешуге болатыны белгілі болды.

Білімді өзгерту кезінде ескірген басқару жүйесі болуы мүмкін емес, бірақ басқару жүйесін жаңарту белгілі бір уақытты қажет етеді.

Мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқарудың тиімділігін арттыру жолдарының бірі инновацияларды тәжірибеге енгізу болып табылады. Менеджмент саласына инновацияларды енгізу процесі – бұл басқарудың мазмұнын, әдістерін, құралдарын, технологияларын бірте-бірте жаңартып, жетілдіруді көздейтін, түптеп келгенде педагогикалық процестің сапасына әсер ететін күрделі процесс.

Басқарудағы инновациялар басшының жоспарлау, ұйымдастыру және басқа да басқару функцияларын жоғары деңгейге көтеруге, мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында өзін-өзі басқару органдарын дамытуға, мектепке дейінгі мекеменің ұйымдық құрылымын жақсартуға және т.б. мүмкіндік береді, бұл үшін қолайлы жағдай жасайды. педагогтардың кәсіби және шығармашылық өсуі, сапалы білім беру үдерісіне әсер етеді, мектепке дейінгі мекеменің бәсекеге қабілеттілігін арттырады:

Басшының басқару қызметіне инновацияларды енгізу мектепке дейінгі білім беру мазмұнындағы инновациялық үдерістерді дамытудан ерекшеленеді, өйткені ол басқарушының өзінен үлкен ұйымдастырушылық, психологиялық және физикалық күш-жігерді қажет етеді. Менеджменттегі инновацияларды енгізу технология мен білім мазмұнының инновацияларына қарағанда күшті қарсылыққа ұшырайды, өйткені қолданыстағы басқару жүйесі инновацияларды өзіне бейімдейді, көбінесе жаңа мазмұннан айырады. Менеджменттегі инновациялар туралы ақпарат банкінің жоқтығы, мүмкіндіктердің шектеулілігі, мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының басшылары үшін осы саладағы ақпарат алмасуы да жағдайды қиындатады (Г.В.Сетманова,А.В. Матвеев).

Басқару қызметін жетілдіру – балабақша меңгерушісі ғылыми негізделген теориялық ұстанымдарды, әдіснамалық тексерілген жолдарды, құралдарды, педагогикалық шарттарды табуы қажет; мектепке дейінгі білім беру ұйымдарын басқарудағы инновациялық үдерістерді дамытудың тиімділігіне ықпал ету.

Жоғарыда айтылғандардың барлығы мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқаруға инновацияларды енгізудің нақты тәжірибесінің механизмін зерттеудің өзектілігін, тақырыптарын және қажеттілігін анықтайды.

Тақырыптың өзектілігі: Мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқару теориясының негізін ХХ ғасырдың 60-жылдарында елімізде қалыптасқан басқарудың жалпы теориясы мен мектепті басқару теориясы құрайды.

Басқару процесінің тиімділігін қамтамасыз ету мәселесін шешетін менеджмент теориясы отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектерінде берілген: А.Г.Аганбегян, М.Альберт, В.Г. Афанасьев, Ю.И.Бобраков, Д.М.Гвишиани, М.Мескон, А.Файоль, Ф.Хедури және т.б. Олардың еңбектерінде әлеуметтік басқарудың негіздері ашылып, мемлекеттік органдардың функциялары, құрылымы және басқару қызметін жетілдіру жолдары зерттеледі.

Білім беру мекемесі педагогикалық жүйе ретінде, педагогикалық жүйелерді (мектеп, мектепке дейінгі мекеме) басқару мәселелері, ғылыми тәсілдерді қолдану қажеттілігі (жүйелік, функционалдық және т.б.) еңбектерінде көрсетілген: Л.А.Бахтурина, А.К.Бондаренко, В.П.Беспалько, Л.М.Волобуева, Т.М Давыденко, Е.В.Давыткина, С.А.Езопова, Т.П.Колодяжная, Ю.А.Конаржевский, В.Ю.Г.П.Новикова, А.Н.Нұрмұхаметова, Л.В. Поздняк, С.В.Савинова, В.П.Симонова, И.А. Селиверстова, И.В.Тимофеева, А.Н.Троян, Р.Х.Шакуров және т.б.

Қазіргі уақытта білім берудегі инновациялық процестерді дамыту мәселесіне зерттеулердің айтарлықтай көп бөлігі арналған, бірақ олардың көпшілігі мектепке қатысты: С.А.Баранникова, В.Н.Живикин, В.И.Загвязинский, М.В.Қоджаспарова, Н.П. Кузкин, В.Я.Ляудис, А.М.Моисеев, А.И.Пригожин, В.И.Рыбакова, В.А.Сластенин, В.П.Ушачев, Т.И.Шамова, П'.И., А.Б.Хуторской және т.б. Олар мектепішілік басқарудың теориялық ережелерін негіздейді, негізгі түсініктерді (инновация, инновациялық процесс және т.б.), инновациялық процестің құрылымын ашады, мектеп жағдайында инновацияларды енгізу кезеңдерін көрсетеді. Инновацияларды, инновацияларды жүйелеу К.Ангеловский, Н.В.Горбунова еңбектерінде ұсынылған,

А.В.Лоренсов, М.М.Поташник, О.Г.Хомерики және т.б. Мектептегі инновациялық белсенділікті бағалау критерийлерін Д.Л.Бенкович, В.М.Никитин, А.Р.Тимербулатова және т.б. Мектеп басшысының қызметінде инновацияларды қолдану мүмкіндіктері Н.П.Кузкиннің зерттеуінде көрсетілген. Автор заманауи мектепті басқарудағы инновациялардың ерекшеліктерін (мақсаттары, нысандары, құралдары) көрсетті, дегенмен мектепті басқарудың заңдылықтарын оның ерекшеліктерін есепке алмай, мектепке дейінгі білім беру мекемесінің басқаруына беруге болмайды,

Соңғы жылдары мектепке дейінгі мекемелердің қызметіндегі инновациялық үдерістерді дамыту мәселелері қарастырылуда (И.Т.Андреева; К.Ю.Белая, Л.Г. Богославец, В.Н. Казакова, Е.И. Кузьмичева, Е.А. Лобанова , С.Г. Молчанов, Г.П.Новикова, Л.В. Поздняк, Н.В.Федина және т.б.); балабақшаның оқу-тәрбие процесінің мазмұнына, технологиясына инновацияларды енгізу және дамыту шарттары (С.Ф.Багаутдинова, Г.П.Новикова, Г.В. Яковлева және т.б.); жоғары және орта кәсіптік оқу орындарында болашақ педагогтар мен мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының менеджерлерін инновациялық іс-әрекетке дайындау (М.С.Таратухина, О.Ф.Хараман және т.б.). Ал, балабақша меңгерушісінің басқару іс-әрекетінде инновацияларды қолдануды ашатын материалдар жекелеген жұмыстарда ғана берілген: Е.В.Давыткина, Л.М.Денякина, С.В.Савинова және т.б. Л.М.Денякинаның зерттеуінде мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқаруда инновациялық технологияларды қолдану мәселелері қарастырылған, бірақ С.В. Савинова мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқаруды ақпараттық қамтамасыз ету мектепке дейінгі мекемені жаңартудың қажетті шарты екенін көрсетті. Е.В.Давыткина мектепке дейінгі білім беру мекемесінің меңгерушісінің басқару іс-әрекетіндегі ғылыми-зерттеу тәсілінің рөлін негіздеді, оған басшы инновацияларды енгізу кезінде сүйену керек.

Зерттеулерді талдау мектеп пен мектепке дейінгі мекеменің білім беру кеңістігіндегі инновациялық процестерді басқаруды дамыту мәселелері жеткілікті түрде жан-жақты зерттелгенін, ал мектепке дейінгі білім беру ұйымдарын басқаруға инновацияларды енгізу мәселесі, атап айтқанда , мектепке дейінгі білім беру ұйымы басшысының басқарушылық қызметі жеткілікті түрде дамымаған. Балабақшаны басқаруды жаңарту бойынша тәжірибенің шұғыл қажеттілігіне қарамастан, мектепке дейінгі мекеме басшысының басқару қызметіне инновацияларды енгізу процесі зерттеушілердің көзқарасынан тыс қалды, бұл осы зерттеудің өзектілігін анықтайды.

Зерттеушілер В.Н.Живикин, И.П.Марченко және т.б., қазіргі уақытта кейбір оқу орындарының басшылары басқарушылық құзіреттілігінің төмендігінен заман талабына сай еместігін атап өтеді. Бұрынғы басшы, әдетте, жақсы орындаушы екенін көрсетті, бірақ білім беру мекемелеріне бүгінгі таңда мұғалімнің, баланың жеке басының дамуын қамтамасыз ететін жағдай жасай алатын жаңа үлгідегі көшбасшы-новатор қажет.

Осылайша, мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқару мәселелері және мектепке дейінгі білім беру мекемесі басшысының басқарушылық қызметінде инновацияларды пайдалану мәселелері бойынша ғылыми-теориялық және ғылыми-әдістемелік әдебиеттерді талдау қажеттілік арасындағы кейбір қарама- қайшылықтарды көрсетуге мүмкіндік берді. қазіргі заманғы мектепке дейінгі білім беру үшін мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқаруды жаңарту және мектепке дейінгі білім беру ұйымы басшысының басқару қызметіне инновацияларды енгізу жағдайларының жеткіліксіз дамуы.

Басқарудағы инновация мәселесінің жеткіліксіз теориялық дамуы, басқару тәжірибесіне инновацияларды енгізу қажеттілігі зерттеу тақырыбын анықтауға мүмкіндік берді: «Мектепке дейінгі білім беру ұйымы басшысының басқару қызметіне инновацияларды енгізу шарттары».

Анықталған қарама-қайшылықтар негізінде зерттеу мәселесі анықталды: мектепке дейінгі білім беру мекемесі басшысының басқару қызметіне инновацияларды енгізу қандай жағдайда тиімді болады. Бұл мәселені шешу - бұл жұмыстың мақсаты.

Тақырыптың зерттелу деңгейі: Мектепке дейінгі білім беру ұйымы басшысының басқару қызметіне инновацияларды енгізу келесі шарттарда табысты болады:

• жетекші инновациялық менеджмент саласында кәсіби дайындықтан өткен (инновацияны білу, инновациялық басқарушылық дағдылар, инновациялық үдеріске эмоционалды және құндылық қатынасы, көшбасшы-новатордың кәсіби және жеке қасиеттері);

• инновациялық басқару қызметінің моделін қолданады;

• бірнеше басқару функцияларында бір мезгілде инновациялар кешенін жүзеге асырады.

Зерттеудің мақсаты мен гипотезасына сәйкес келесі міндеттер қойылды:

1. Теориялық, ғылыми және әдістемелік әдебиеттерді талдау барысында мектепке дейінгі білім беру мекемелерін басқарудағы инновацияның ерекшеліктерін бөліп көрсетіңіз.

2. Мектепке дейінгі білім беру мекемесінің басшысы менеджментке инновацияларды енгізуге ықпал ететін қажетті шарттар жиынтығын анықтап, негіздеу.

3. Мектепке дейінгі білім беру мекемесі басшысының инновациялық менеджмент қызметінің үлгісін жасау.

4. Мектепке дейінгі білім беру мекемесін басқарудағы инновацияларды енгізу тиімділігінің критерийлерін бөліп көрсетіңіз.

5. Мектепке дейінгі мекеме меңгерушісінің басқару қызметіне инновацияларды енгізудің анықталған шарттарының тиімділігін эксперименттік түрде тексеру.

Зерттеу әдістері. Зерттеу әдістерін таңдау ғылыми-зерттеу жұмысының әрбір кезеңіндегі мәселелерді адекватты және толық шешу мүмкіндігіне байланысты. Гипотезаны тексеру және зерттеу мәселелерін шешу үшін келесі әдістер қолданылды: педагогикалық, психологиялық, басқарушылық әдебиеттерді, нормативтік құжаттарды теориялық талдау; ғылыми тәсілдер мен басқару теорияларын ретроспективті талдау; педагогикалық құжаттаманы зерделеу және талдау; модельдеу; сауалнама әдістері (сауалнама, әңгімелесу), тестілеу; эксперимент (айту, қалыптастыру, бақылау); өзін-өзі бағалау әдісі, таңдау әдісі; эксперименттік мәліметтерді математикалық өңдеу әдістері.

Мақала соңында төмендегідей қорытындыға келуге болады:

Мектепке дейінгі мекеме басшысының инновациялық басқару қызметінің мәні субъектінің басқару функцияларының мазмұнына, қолданылатын әдістеріне, ұйымдық құрылымына инновацияларды құру, дамыту, игеру, басқару тәжірибесіне инновацияларды енгізу, басқару тәжірибесіне енгізу жөніндегі қызметінде жатыр. басқару тиімділігін арттыру және мектепке дейінгі мекемені дамыту.

Мақала жұмысына алынған нәтижелер мектепке дейінгі мекемелерді басқару мәселелерін толықтай сарқып жібермейді. Әртүрлі типтегі мектепке дейінгі мекемелерді басқаруды жаңартуға басшылардың уәждемесін арттыру механизмін тереңірек зерделеу мен әзірлеуден кейінгі жұмыстың келешегін көреміз.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. ҚазақстанРеспубликасыПрезидентініңҚазақстанхалқынаЖолдауы

«Қазақстан-2030. Барлыққазақстандықтардыңгүлденуі, қауіпсіздігіжәнеәл- ауқатыныңжақсаруы» // Казахстанская правда. - 1997. - 11 қазан. — 32 с.

2. ҚазақстанРеспубликасындабілімберудідамытудың 2011-2020

жылдарғаарналғанмемлекеттікбағдарламасы // - 2010. - 21 желтоқсан. - С. 5-10.

3. «Білімтуралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27

шілдедегіNo 319 Заңы // Казахстанская правда. - 2007. - No 127 (25372). - 11 с.

4. Балалардымектепкедейінгітәрбиеменжәнеоқытуменқамтамасызетудің 2010-2014 жылдарғаарналған «Балапан» бағдарламасы bala-kkk.kz

5. ҚР-1.001-2001 Мектепкедейінгітәрбие мен оқытудыңмемлекеттікжалпығаміндетті стандарты. – Астана, 2001. – 16 б.

ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДАҒЫ ДЫБЫСТЫ АЙТУДЫ ҚАЛЫПҚА КЕЛТІРУДЕ АРТИКУЛЯЦИЯЛЫҚ

ГИМНАСТИКАНЫҚОЛДАНУ

А.Т. Қалмырза Б.Т. Алтынбек

Арнайы педагогика ББ магистратура 2-курс Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Тіл-ойды жеткізудің маңызды тәсілі, ол қарым-қатынас және эмоционалды білдіру функцияларын орындайды. Ақыл-ой кемшілігі бар балалардағы сөйлеу бұзылыстары олардың көріністеріне, механизмдеріне, әртүрлі деңгейлеріне және оларды талдауға сараланған көзқарасты талап етеді.Артикуляциялық гимнастика психикалық дамуы тежелген балалардағы тонды қалыпқа келтіруде үлкен маңызға ие. Артикуляциялық гимнастиканың мақсаты-дыбыстарды дұрыс айту үшін қажетті артикуляциялық органдардың дұрыс, толық қимылдары мен белгілі бір позицияларын дамыту.

Түйінді сөздер: психикалық дамуы тежелген балалар, сөйлеу кідірісі, дыбысты айту, артикуляциялық гимнастика, ақыл-ой кемшілігі.

Аннотация: язык - важный способ передачи мыслей, он выполняет функции общения и эмоционального выражения. Нарушения речи у детей с задержкой умственного развития требуют дифференцированного подхода к их проявлениям, механизмам, различным уровням и их анализу.Артикуляционная гимнастика имеет большое значение в нормализации тонуса у детей с задержкой умственного развития. Целью артикуляционной гимнастики является развитие правильных, полных движений и определенных положений артикуляционных органов, необходимых для правильного произношения звуков.

Ключевые слова:дети с задержкой психического развития, задержкой речи, звукопроизношением, артикуляционной гимнастикой, умственной отсталостью.

Annotation:language is an important way of conveying thoughts, it performs the functions of communication and emotional expression. Speech disorders in children with mental retardation require a differentiated approach to their manifestations, mechanisms, different levels and their analysis.Articulation gymnastics is of great importance in the normalization of tone in children with mental retardation. The goal of articulatory gymnastics is to develop correct, complete movements and certain positions of articulatory organs necessary for the correct pronunciation of sounds.

Keywords:children with mental retardation, speech delay, sound reproduction, articulatory gymnastics, mental retardation.

Сөйлеу-адамның қалыптасуына, ойлауына шешуші әсер ететін орталық психикалық функциялардың бірі. Мектеп жасына дейінгі баланың сөйлеуі әдетте жеткілікті түрде қалыптасады, сонымен қатар оған кез-келген түсінікті тақырыпта

еркін сөйлесуге мүмкіндік беретін білім қоры, сөздік қоры.Сөйлемдер дамыған, бір-бірімен байланысты және сөйлеудің негізгі бөліктерімен толтырылған: етістіктер, есімдіктер, сын есімдер, сан есімдер және байланыстырушы сөздер. Олар бір-бірімен сауатты байланысады: дыбыстардың ауысуы және модификация. Әдетте, мұның бәрін бала қарым-қатынаста оңай сіңіреді, бірақ бұл кезеңде проблемалар психикалық дамуы тежелген балаларда пайда болады [1,76].Көбінесе балалардағы психикалық дамудың кешігуі (ПДТ) мектепте кездеседі. Мұғалімдер баланың жаңа білім алуына және бір жасар балалармен және мұғалімдермен қарым-қатынас жасауына жол бермейтін кейбір қабілеттердің жоқтығын байқайды. Мұның бәрі психиканың дамуының баяу қарқынын (ПДТ) көрсетеді. Өкінішке орай, бұл ауру жиі кездеседі,бұл ПДТ бар балаларда сөйлеуді дамыту тақырыбының өзектілігін көрсетеді [2,29].

Мектепте мұғалімдер ПДТ оқушылардың сынып өміріне мүлдем қызығушылық танытпайтынын, сабақ процесіне қатыспайтынын және мұғалімнің сұрақтарына назар аудармайтынын көре алады. Кез-келген қиындықтар қызметті дереу тоқтатуға әкеледі. Мұның бәрі нашар үлгеріммен бірге жүреді, бірақ ПДТ бала үшін бағалаудың мәні ешқандай рөл атқармайды.

ПДТ балаларда биологиялық және әлеуметтік топтарға бөлінетін бірнеше себептерге байланысты пайда болады [3,71].

Проблемалар әсерлі де, экспрессивті сөйлеумен де туындайды. Сенсорлық немесе әсерлі сөйлеу қабылдау мен түсінуге жауап береді. Егер сөздердің дыбыстық бейнелері сақталатын ми қыртысының сенсорлық аймағы бұзылса, адам оларды естиді, бірақ түсінбейді. Осылайша, ол қалыпты есту арқылы сөйлеуге иммунитетке ие болады.

ПДТ балаларда сөйлеудің келесі сипаттамалары байқалады:

• дыбыстарды дұрыс айтпау;

• шағын лексика;

• грамматикалық қателер.

ПДТ балаларда дыбыстың айтылуының бұзылу көрінісінде дыбыстардың араласуы (с-ш, з-ж, с-ч, с-щ, р-л), дыбыстардың бұрмаланған айтылуы (ысқырықтардың интерстициальды айтылуы, увулярлық және велярлық айтылуы р), бір дыбыстың екіншісіне тұрақты ауыстырылуы (р-л, л-л', л-в, ш-с, ж-з) үлкен орын алады. Аралас дыбыстардың тұрақты ауыстырулар мен бұрмаланулардан басым болу фактісі дыбыстардың есту бейнелерінің анық еместігін, сөйлеу-есту талдауы мен синтезінің жеткіліксіз қалыптасуын көрсетеді.

ПДТ балаларда сөйлеуді қалыптастыру өте ұзақ процесс. Психикалық дамуы тежелген балалардағы дыбысты айтуды қалыпқа келтіру бойынша жұмыс әртүрлі әдістер мен құралдарды қажет етеді, олардың бірі артикуляциялық гимнастика.

Артикуляциялық гимнастика деп сөйлеу аппаратының бұлшықеттерін нығайтуға, сөйлеуге қатысатын органдардың күшін, қозғалғыштығын және сараланған қозғалыстарын дамытуға бағытталған арнайы жаттығулар жиынтығы түсініледі [4,45].

Артикуляциялық гимнастика балалардағы сөйлеу бұзылыстарын жеңуде жетекші орындардың бірін алады. Сөйлеу бұзылыстарының пайда болуын

болдырмау, оларды түзету үшін, мектеп жасына дейінгі кезден бастап, есту, тыныс алу және сөйлеу аппаратын дамытуға бағытталған ойындар мен жаттығуларды қолдану қажет.

Артикуляциялық гимнастиканың негізгі мақсаты-дыбыстарды дұрыс айту үшін қажетті сөйлеу мүшелерінің толыққанды қозғалыстарын дамыту, сөйлеу аппаратын сөйлеу жүктемелерін дайындау.

Артикуляциялық жаттығулардың түрлері [2,27]:

• Статикалық жаттығулар баланың артикуляциялық позицияны 5-10 секунд ұстап тұруды үйренуіне бағытталған (гиппопотам, қақпа, шпатель, каликс, ине, слайд, саңырауқұлақ).

• Динамикалық жаттығулар (қимылдарды 6-8 рет ырғақты қайталау) тіл мен еріннің қозғалғыштығын, оларды үйлестіру мен ауысуды дамытады. (сағат, әткеншек, футбол, ат, суретші, дәмді джем, тістерді тазалаңыз).

ПДТ балалармен артикуляциялық гимнастиканы орындау кезінде келесі талаптарды сақтау керек:

1. Әр жаттығуды айна алдында орындаңыз.

2. Қимылдарды баяу, ырғақпен анық орындаңыз.

3. Үлгі ретінде ересек адамның әрекетімен орындалатын жұмыс нұсқасын баланың әрекетін жиі салыстырыңыз.

4. Тіл жаттығуларын орындау кезінде тілдің қимылына еліктеп, қолыңыздың алақаны мен баланың қолын қолданыңыз.

5. Гимнастика баланы алаңдатпауы керек екенін есте ұстаған жөн.

Баланың сөйлеуді түсінуде қиындықтары бар екенін ерте белгілерін елемеңіз. Дыбыстардың дұрыстығына ғана емес, сонымен қатар әңгімелеу логикасына, сөйлеу деңгейінің белгілі бір жастағы стандарттарға сәйкестігіне назар аудару керек.

Психикалық дамуы тежелген балалардағы дыбысты айтуды қалыпқа келтіру жұмыстары ойындарға және тіпті ең ұсақ бөлшектерді үнемі қайталауға негізделуі керек. Таным мен оқу процесі аяқталмауы керек, өйткені ол көп сатылы. Тапсырманы жақсартуға немесе қиындатуға болатын аймақтар әрқашан болады. Сабақ барысында қолданылатын дидактикалық материалдар қызығушылық тудырып, өзін жайлы сезінуі керек.Әрі қарай, ол жаңа нәрсені үйренетін жағдай жасау керек. Бұл балалардың эмоциялық және зияткерлік деңгейлерін арттыру үшін ата-аналардың назары мен ұзақ уақытын қажет екенін түсіндіре кетуіміз керек. ПДТ балалардағы дыбысты айту бұзылыстарын қалыпқа келтіруде ересектер шыдамдылық танытса, оңтайлы нәтижеге жетуге болады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Воробьева Т. А. Артикуляционная гимнастика / Т.А. Воробьева, О.И. Крупенчук. - М.: Литера, 2016. - С.-76

2. Куликовская Т. А. Артикуляционная гимнастика в считалках / Т.А. Куликовская.

- М.: Гном, 2012. – С.-29-27.

3. Реуцкая О. А. Развитие речи у плохо говорящих детей / О. А. Реуцкая. - Ростов- на-Дону: Феникс, 2012.-С.-71.

4. Дунаева Н. Ю. Учимся правильно произносить звуки/ Н. Ю. Дунаева, С. В. Зяблова. - Санкт-Петербург : Детство-Пресс, 2014. – С.-45.

БАЛАЛАРДЫ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ ЭТНОПЕДАГОГИКАЛЫҚ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕР

М.Д. Байсейтова

«Бәйтерек» бөбекжай-бақшасының әдіскері

Ақтөбе облысы, Шалқар қ.

Аннотация: Мақалада мектеп жасына дейінгі бала тәрбиесінде ұлттық сананы қалыптастыру жолдары қарастырылған. Халықтық педагогика, этнопедагогика, салт-дәстүр, мақал мәтелді тиімді қолдану мәселелері қарастырылған.

Түйінді сөздер: этнопедагогика, халықтық педагогика, салт-дәстүр, мақал- мәтел.

Аннотация: В статье рассмотрены пути формирования национального самосознания в воспитании дошкольников. Рассмотрены вопросы народной педагогики, этнопедагогики, традиций, рационального использования пословиц и поговорок.

Ключевые слова: этнопедагогика, народная педагогика, традиции, пословицы и поговорки.

Annotation. The article discusses ways to form national consciousness in preschool education. The issues of folk pedagogy, ethnopedagogics, Customs and traditions, and the effective use of Proverbs and sayings are considered.

Keywords: ethnopedagogy, folk pedagogy, traditions, proverbs and sayings.

«Адамның бір қызығы бала деген» - деп, халқымыз біртуар ақыны, кемеңгері Абай атамыз айтқандай, бала-адамның да, өмірдің де қызығы. Бала- өмірдің жалғасы, еліміздің келешегі мен болашағы. Дана халқымыз кең даламызда көшпелі күн кешіп, аттың жалында, түйенің қомында жүрсе де, халқымыз жас ұрпағына жақсы тәрбие берудің салтын, дәстүрін, әдеп-ғұрпын қалыптастырған, еңбекті сүю, қиыншылыққа төзімді болу, ел намысын қорғау, ата-тегін жадында сақтау, сөз асылын қастерлеу, тапқырлық пен алғырлық ьтаныту, ата салтын бұзбау, жасы, жолы үлкенді сыйлау, адал болу сияқты талаптар қойып, соған тәрбиелеген.

Алайда көп жылдар бойы ұлттық тәрбиеден қол үзіп, замана ағымдары әсерінен халқымыздың бойына біткен асыл қасиеттерді тоздырып, ата салтымыздан, бабаларымыздың өсиеттерінен аттадық. Жасыратын несі бар, жасы үлкенді сыйлап,ізет,ілтипат көрсетіп, алдынан кесе өтпеген қазақы әдетіміздің орнына шап етіп, беттен алатын әдепсіздік пайда болды. Аңқылдаған ақкөңіл бауырмалдығымыз қаражүрек, мейірімсіздікке айналды.

Жас ұрпағымыздың арасында ұлттық мәдениеттен,ізгі салт,әдет-ғұрыптан, сыпайылық пен мейірімділіктен ада болып қалғандығы да сол халық педагогикасының тәрбие өзегіне айналмауынан дер едім.

Халқымыздың көне әдебиеті, мәдениеті, философиялық ойлау жүйесімен бірге қоғамның даму барысында сұрыпталған мазмұны бай,әсерлі адам өмірінің барлық кезеңдерін қамтитын дәстүрлі тәрбие жүйесі- этнопедагогикасы қалыптасқан.

Жас ұрпақтың рухани нәр алып жетілуіне халықтық асыл мұраның әсері мол.

Бұл жерде шығыстың атақты ғұламасы Әбу Насыр әл-Фарабидің:

«Адамға ең бірінші білім емес,тәрбие беру керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өміріне апат әкеледі», - деген сөзі ойдандыруы керек адамзатты [1].

«Күллі ғажайыптың ішіндегі ең тамашасы- жақсы тәрбиеленген адам» деп грек философы айтқандай,тәрбиелі адам- тамаша адам [2]. Тамаша адамды тәрбиелеу ата-ана мен ұстаз еншісінде. Сондықтан оны жинап, зерттеп келер ұрпақтың бойынга дарыту,игілігіне жарату кезек күттірмейтін өзекті мәселелердің бірі.

Қай халық болмасын өзінің ұрпағын қайырымды, адал, отансүйгіш, үлкенді сыйлайтын ержүрек, еңбексүйгіш ұрпақ тәрбиелеуде ғасырлар бойы сұрыпталып, қажетіне асқан салт-дәстүрлерін әдіс-тәсіл ретінде пайдаланған.

Мысалы: Макаренко, К.Д.Ушинский, В.А.Сухомлинскийдің еңбектері және

«Ұлыма хат» деген 30 хаттан тұратын еңбегінде еңбек, тәрбие, жолдастық, адамгершілік жайында әңгіме қозғап,ақыл- кеңес , өсиеттерін айтып отырған [3].

Бұл хаттардағы өсиет сөздер қай халықтың баласы болмасын, тәрбие мәселесінде үлгі болмақ.

«Атаның сөзі- тәрбиенің көзі» демекші, орыс халқының сөз мәйегі мақал- мәтелдердің өзі ойланған адамға үлкен қазына[4].

Мысалы: «Терпение и труд – все перетрут», «Кто рано встает, тому Бог подает», «Скучен день до вечера, кому делать ничего», «Без дела жить-только небо коптить». Осы мағыналас ата-бабамыздан қалған мақал-мәтелдерді бала тәрбиесінде жие қолданамыз.

Мысалы: «Бейнетін көрде, зейнетін көр», «Ерте тұрғанның ырысы артық»,

«Еңбегі ештің,күні кеш», «Жалқаудың күні қараң» дегендей мақал-мәтелдер.

Бұл мысалдар тәрбиенің белгілі бір ұлтқа ғана тән емес екенін, жалпы халықтық тәрбиенің мақсат- мүддесі бір екендігіне дәл.

Ұрпақ мәселесі- ол еліміздің болашағының, ертеңінің қамы, жалпыұлттық биік мәні бар маңызды мәселе. Қазақ халқының бала тәрбиесі жөнінде атадан балаға мирас болған, мол тәжірибесі бар. Дана халқымыз өз бойындағы ең жақсы қасиеттерін жеткіншек ұрпаққа күнделікті үйретіп, бала бойына сіңіріп отырған. Әжелеріміз немересін тербетіп отырып тәрбиелей білген, ұлттық негіз, сана, тіл, әуенді осы бесік жыры арқылы бөбектің бойына дарыта білген.

Бұл – халық педагогикасындағы аса бағалы өмір тәжірибесінің кең екендігінің көрінісі. Ұрпақ тәрбиелеуде ақылшы көне көз кариялар мен әжелердің тәрбиесін, яғни халық педагогикасын басшылыққа алу керек деп ойлаймын.

Ұлттың болашағы-ұрпағында болса,ұрпақтың тәрбиесі –ұстаздың қолында. Ал ұстаз мұраты мен мақсаты-жетілген, толыққанды азамат тәрбиелеу. Ұстаз-баланың ішкі жан дүниесіне әсер ететін негізгі тәрбиелеуші күш, сондықтан оның кәсіби шеберлігі дамып отыруы қажет. Ұстаз екенсің, ұстазға қажетті жақсы қасиетті бойыңа дарытып, көкірегіңе ұялатып, ұстазға сеніп тапсырған әр үйдің келешегінен үміт күтіп отырған жеткеншектерінің санасына білім, жанына

жақсылық сыйла. Ұстазды көргенде жиренетін шәкірт емес, оны көруге асығатын шәкірт тәрбиеле. Қай ғасырда болсын, ұлт өмірін өркендетуші саналы да, салауатты, ұлтжанды рухы биік, ақыл парасаты мол, мәдени ғылыми өрісі кең ұрпақты тәрбиелеу-қоғам алдындағы басты міндет. Халық ұрпағын өзіне дейінгі қоғамда қолы жеткен тәрбиелік жақсы дәстүр атаулыны жинақтап пайдалана отырып, шынайы адамгершілік қасиеттерге баулып тәрбиелеуді мақсат еткен.

Ұрпақты тәрбиелеу мәселесі ұрпақтан ұрпаққа таралып,жетілдіріліп отырған өмір мектебі. Осы өмір мектебінің тәжірибелері қазіргі таңда халық даналығы қазынасының, рухани өмір беттерінен, тарихы мен мәдениетінен, әдебиеті мен өнерінің салт-санасы дәстүрінен, осылардың озық үлгілерінде көрініс тапқан, содан іздеген жөн. Өйткені өз тілін, тарихын,мәдениетін, дәстүрін білмеген адамның рухани деңгейі төмен.

Халық педагогикасы бұл-ұлан-ғайыр, шалқып жатқан мұхит сияқты кең дүние. Халық педагогикасының негізгі мақсаты- бала бойына көрегенділік, әдептілік, еңбексүйгіштік,қарапайымдылық сияқты жақсы қасиеттерді дарыту.

Халық педагогикасы жас ұрпаққа өмір тәжірибесінен халықтың сенім, наным, танымын жинақтап әдеп пен өнеге беру үшін атадан балаға ауызша жалғасып келе жатқан қағида, оны жасаушы халық.

Этнопедагогика - өз бойына ғасырлар бойы қалыптасқан халық мұрасын: әдет- ғұрыптар мен дәстүрлерді, тарихтың, әдебиет пен мәдениеттің бүкіл байлығын жинақтаған ғылым[5]. Осы баға жетпес халқымыздың байлығы ұрпақтан-ұрпаққа жатталып,ауызша жеткізіліп отырған, атадан балаға байытылып, заманнан-заманға үйлестіріліп,көркемделіп, сомдалоып келе жатуының өзі халқымыздың өнегедегі ұлағаттылығы мен зерделігін паш етіп, қазақ халқының даралығын айқындай түскен.

Халық педагогикасы – ол халық поэзиясының бөлінбес бөлшегі, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер,шешендік нақыл сөздер, ертегі-аңыздар т.б.

Ұлттық ойындар; қазақ халқының өмір кешкен тарихында ұлттық ойындардың көптеген түрлері балалық, жеткеншектік,жасөспірімдік сияқты балалар тәрбиесінде пайдаланылады.

Ойын тек көңіл көтеру, шаттандыру ғана емес, ол өзінше ерекше қазақ халқының әлеуметтік өміріне байланысты тәрбиелік мағынасы зор, жеке адамның дамуына, жетілуіне әсер етуші фактор. Жиі қолданылып келген бірнеше ойын түрлерін атап өтуге болады; «Ақ серек-көк серек», «Айгөлек», «Соқыр теке»,

«Алтын сақина», «Ақ сүйек», «Орамал тастамақ», «Қыз қуу», «Бәйге» т.б.[6].

Мақал –мәтелдер –халықтың ауызша ақындық шығармашылығының көп тараған түрі. Ғасырлар бойы халықтың әлеуметтік тарихи тәжірибесі туралы нақыл сөздер арқылы халықтың ой-пікірі, көзқарасы баяндалған. Қасиетті сөздерді қазақ халқы қастерлеп өнеге етіп,өлең жолдарымен өрнектеп, ойластырып мақал- мәтелдерді үнемі пайдаланып келген. Мақал-мәтелдер халық өмірін жан-жақты қамтыған.

Жұмбақтар халық арасында кеңінен тараған,балалардың қиялын, танымдық қабілетін дамытуға, қалыптастыруға таптырмас құрал. Жұмбақтың шешімін табу үшін, бала жұмбақтың мазмұнын ой елегінен өткізіп, талдау жасайды.

Жан сезімімізді толқытып, ойымызға ой қосатын қиялымызға қанат бітіретін халқымыздың рухани байлығы мен болмысы –сұлу әндері мен сыршыл күйлері, ұлттық ойындарының, мақал-мәтел т.б. тәлім- тәрбиелік, қадір-қасиетін жоймаған салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары адалдыққа, тазалыққа баулитын ырым-тыйымдар т.б.

Халықтық педагогика- қанша уақыт өтсе де тот баспайтын саф алтындай,атадан қалған ұлтымыздың мұрасы, қазынасы. Сонау Тәуке ханның

«Жеті жарғысынан» бастап ата-салт, әдеп-ғұрыпымыз талай ұрпақ үшін теңдесі жоқ, тәрбиелік мәні зор адамгершілік, ар-ождан кодексіміз болды. Европа елдерінің зиялылары қазақ халқының салт-дәстүрімізге ерекше назар аударып, зерттеп,тамсана жазған. Өйткені қазақ халқының тәрбие дәстүрі қай халықтан болмасын, кем түспеген.

Олай болса, бүгінгі ұрпағымызды халқымыздың баға жетпес бай салт- дәстүрлері негізінде тәрбиелеу, оларға ата-бабаларымыздың озық салт- дәстүрлерін терең сіңіру қажет.

Әдебиеттер:

1. Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткеншектер тәрбиесі. Алматы, «Рауан», 1990.

2. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері. Алматы, 1997.- Б.-78.

3. Қайым Қ. Бабаңнан саған не қалған. Алматы, 2002.- Б.118

4. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы,1995.-248б.

5. Әлиханова А. Ұлттық салт-дәстүр-тарихи тәлімдік үрдісі. Қазақстан мектебі, 2007. - №11-12. Б.17.

6. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге кәсіби дайындау. Алматы, 2004.-Б.-23.

ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТА ОҚЫТУ

М.Н. Нұрлан – п.ғ.м., оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ, Ақтөбе қаласы

Nurlanova_meruert@mail.ru

Аннотация: Мақалада ПДТ балалардың білім беру қажеттіліктерін және интеллектісін барынша толық жүзеге асыру мәселесі қарастырылады. Балалардың аталған санаттағы қолжетімді және сапалы білім алуы, соның ішінде инклюзия шеңберінде қазіргі заманғы білім беру жүйесі үшін объективті қажеттілік ретінде қарастырылады.

Тірек сөздер: инклюзия, инклюзивті білім беру, психикалық дамуы тежелген балалар, инклюзивті білім беру моделі

Аннотация: В статье рассматривается вопрос максимально полной реализации интеллекта и образовательных потребностей детей с ЗПР. Получение детьми доступного и качественного образования данной категории рассматривается как объективная необходимость для современной системы образования, в том числе в рамках инклюзии.

Ключевые слова: инклюзия, инклюзивное образование, задержка психического развития, модель инклюзивного образование

Annotation: The article deals with the question of the fullest realization of intelligence and educational needs of children with mental Retardation. Obtaining affordable and quality education for children of this category is considered as an objective necessity for the modern education system, including within the framework of inclusion.

Кeyword: inclusion, inclusive education, mental retardation, model of inclusive education

Қазіргі уақытта білім берудің заманауи жүйесі әр баланы білім беру кеңістігіне қосуға мүмкіндік береді. Инклюзивтік білім беру балаларға бағытталған және барлық балалар - индивидуумдарды оқытуда түрлі қажеттіліктері бар екенін мойындайтын әдіснаманы дамытуға ұмтылады. Инклюзивті тәжірибе балалардың ерекше білім алу қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін неғұрлым икемді болатын оқыту мен оқытуға деген тәсілдерді әзірлейді. Инклюзия - бұл арнайы білім берудің соңғы стратегияларының бірі. Инклюзивті білім беру деп мүмкіндігі шектеулі балаларды білім алу, дамыту және әлеуметтік бейімделу үшін арнайы жағдайларды қамтамасыз ету арқылы ерекше білім беру қажеттілігі бар баланы мектеп өміріне толық тарту, мұндай балалар үшін жалпы білім деңгейін төмендетпеуге шектеулері жоқ.

Инклюзивті практиканы іске асыру кезінде білім беру мекемесінің жетекші мақсаты:

• инклюзивті білім беру моделін әзірлеу және енгізу;

• инклюзивті білім беру ортасын құру;

• оқыту, түзету, компенсация және оңалту үдерістерін бағдарламалық- әдістемелік, нормативтік және ақпараттық қамтамасыз ету жүйесі;

• балама оқытудың әр түрлі нысандарын дамыту, барлық оқушыларды кешенді сүйемелдеу;

• білім беру үдерісіне барлық қатысушылардың психологиялық денсаулығын қамтамасыз ету болып табылады [1, 112-115-стр.].

Бүгінгі таңда инклюзивті білім беруді қолдау бағытында жалпы білім беретін мектептерде белгілі себептермен ақыл - ой дамуында ауытқуы бар немесе психикалық дамуы тежелген оқушылар білім алуда. Әр оқуышының білім алуда өз ерекшеліктері бар. Мәселен әр оқушының эмоционалдық және психикалық таным процестерінің дамуы деңгейі әртүрлі.

«Психикалық дамудың тежелуі» (ПДТ) ұғымы орталық жүйке жүйесі аздап органикалық немесе функционалды бұзылған, сондай-ақ ұзақ уақыт депривацияға (қолайсыз әлеуметтік ортада) ұшыраған балаларға қатысты қолданылады. Бұған эмоционалды-ерік саласы жетілмеу және таным әрекетінің дамымауы тән болып табылады. ПДТ балаларда танымдық қызығушылығының жеткіліксіз көрінуі жадысының бұзылуы, есту және көру түйсігінің жетіспеушілігі, нашар қозғалуымен үйлеседі. Қол буындары қозғалуының кішкене дифференциалдануы жабыстыру, сурет салу, құрастыру, жазу әрекетінің нәтижесіне теріс ықпал етеді. Танымдық белсенділігінің төмендеуі балаға қажетті мектептегі оқытудың алғашқы баспалдақтарында жасына сәйкес қоршаған орта, практикалық дағдылар туралы білім қорының шектеулілігін тудырады. Сөздің өрескел жетілмеуі дыбыс шығарудың бұзылуын, сөздіктің жұтаңдығы және жіктелуінің жеткіліксіздігін, логикалық-грамматикалық құрылымын игерудің қиындықтарын тудыруы мүмкін. Көптеген балаларда фонетикалық-фонематикалық қабылдауының жеткіліксіздігі, есту, сөйлеу жадысының төмендеуі байқалады.

Психикалық дамуы тежелген балаларды оқытудың негізгі міндеті оларды негізгі орта білім алуға қабілетті арнайы жағдаймен қамтамасыз ету болып табылады. Психикалық дамуының тежелу деңгейіне және жеке ерекшеліктеріне байланысты осы балаларды мектепте оқыту түрліше ұйымдастырылуы мүмкін. Конституционалды, психогенді, соматогенді шығу тегіндегі психикалық дамуы тежелген балалар оларға осы санаттағы балаларды оқытудың әдісімен және психикалық даму ерекшеліктерімен таныс бастауыш сынып мұғалімдерінің жеке тәсілдері және мамандардың (логопед, психолог, арнайы педагог, дәрігер) психологиялық-педагогикалық қолдауы жағдайында жалпы білім беретін мектептің жай сыныптарында оқуы мүмкін болады [2, 63-83 стр.].

Жалпы орта білім беретін мектептерде үлгерімі төмен оқушылардың елу пайызы психикалық дамуы тежелген балалардың құрайтындығы бүгінгі күні ғылыми түрде дәлелденіп отыр. К.С. Лебединская, В.И. Лубовской, т.б. дефектологтар зерттеулерінде балалардың жас мөлшері бірдей болғанымен, психикалық дамуы әртүрлі, яғни интеллектуалды қабілетінің жасына сәйкес келмейтіндігін ерекше атап көрсетілген. Психикалық дамуының негiзгi бұзылыстары интеллектуалды даму деңгейi, яғни, психикалық функциялары, зейiнi, есте сақтауы, ойлауы, кеңiстiктi бағдарлауы төмен болып келедi. ПДТ бар

баланың жеке басын қалыптастыруда эмоционалды (сезімдік) даму дәрежесіне, сонымен қатар нейродинамикалық бұзылуларға (астениялық және церебрастениялық жағдайлар) байланысты М.С. Певзнер мен Т.А. Власова келесі ПДТ түрлерін ерекшеледі:

А) Психикалық және психофизикалық инфантилизм негізінде ПДТ, жүкті кезеңдегі орталық жүйке жүйесінде зиянды әсер етумен байланысты.

Б) Баланың өмірінің ерте кезеңінде түрліше патогенді (ауру тұғызатын) факторлардың нәтижесінде пайда болған, организмді астениялық және церебрастениялық күйге әкелген ПДТ.

Арнайы психология пәнінің даумына зор үлес қосқан В.В. Лебединскийдің сараптауы бойынша ПДТ 4 түрге бөлінеді:

1. Психикалық аму тежелуінің конституционалды түрі.

2. Психикалық даму тежелуінің соматогенді түрі.

3. Психикалық даму тежелуінің психогенді түрі.

4. Психикалық даму тежелуінің церебральды-органикалық түрі.

Қазіргі таңда жалпы орта білім беретін мектептерде үлгерімі төмен оқушылардың 50 пайызын ПДТ балалардың құрайтындығы бүгінгі күні ғылыми түрде дәлелденіп отыр. Дефектологтар В.И. Лубовский, К.С. Лебединская зерттеулерінде балалардың жас мөлшері бірдей болғанымен, психикалық дамуы әртүрлі болуы мүмкін екендігі, яғни, балалардың интеллектуалды қабілетінің жасына сәйкес келмейтіндігі ерекше атап көрсетілген [3, 8-17 стр.].

Инклюзивті білім беруде мұғалімнің міндеті – балаларды ойынға өз қызығушылығымен, ынтасымен қатысуын қамтамасыз ету. Ғылыми және әдістемелік әдебиеттерге шолу жасау барысында ойын мен адам мәдениетінің өзара байланысы ғылыми түрде анықталғаны белгілі. Дұрыс ұйымдастырылған ойын жас баланың интеллектісін және тұлғасын дамытудағы маңыздылығын айқындатады. Ойын технологиялары жалпы және арнайы білім беру саласында жаңа инновация деп танылады. Педагогикалық технология түсінігі түрлі педагогикалық ойын түрлерін педагогикалық процесте әдістер мен тәсілдердің кең көлемді топтарын біріктіреді, оның жалпы ойындардан ерекшелігі оқытуда нақты мақсатының қойылуымен және оның оқу-танымдық, тәрбиелік бағыты сипатталған.

Саралау жұмысының нәтижесінде, ПДТ балалармен жүргізілетін ойын әдістері мен жағдайларын өткізудегі келесі бағыттарды анықтауға болады:

• мақсат пен мазмұнның оқыту бағдарына сәйкес келуі;

• технологиясы жағынан көрнекі және құрылымы қарапайым болуы;

• қолжетімді болуы;

• жүйелі түрде қолдану және белгілі бір кезеңдердің қиындатылуы;

• ойынның әр қилылығы;

• ойынның әдістемелік қамтамасыздандырылуы, құралдар мен әдістемелердің тиімді үйлестірілуі;

• қарым-қатынасты, өзара ынтымақтастықты дамыту және эмоционалдық жағдайдың жағымды болуын қамтамасыз ету;

• ойынды өткізуден бұрын, оның жоспарын уақытында, алдын-ала дайындау, ойын барысында әрбір әрекетке оқушыларды ынталандырып, белсенділікке тарту.

В.В. Николинаның ойын арқылы оқыту технологиясын зерттеп, оның келесі компоненттерін бөлген:

• мотивациялық;

• бағдарлық;

• мақсаттық;

• мазмұнды-операциялық;

• құндылықты-жігерлі;

• бағалау.

Зерттеушілердің көпшілігі элементтердің мынау құрылымы көрсетіледі: ойын мақсаты, ережелері, ойын жағдаяттары, көріністер, ойын іс-әрекеті, нәтиже. Теориялық материалды саралау барысында, психикалық дамуы тежелген балалармен қолданатын интеллектуалдық ойындарға қойылатын талаптардың жіктелуі:

1. Ойын мен сабақ мақсаты, тақырыбына сәйкес болуы.

2. Ойын мақсаты мен бағыттылығы нақты болу керек.

3. Ойын нәтижесін оның қатысушылары да ұйымдастырушылары да көздеп, маңыздылығын түсіну керек.

4. Ойын мазмұнының шешілетін мәселенің өзектілігімен сәйкес келуі.

5. Ойында қолданылатын әрекеттер әртүрлі және күрделі болу керек.

6. Ойынға қатысушыларының ой-өрісі және пікірі бәріне түсінікті болу керек.

7. Ойынның ынталандырушы сипаты.

8. Ойынның ережелері болады, және ол барлығына тең.

9. Ойын іс-әрекетінің нәтижесін реттеу, өлшеу мен бағалаудың бірыңғай тәсілдері.

10. Ойын барысында жағымды психологиялық климат пен тығыз қарым- қатынастың орнатылуы.

11. Әр баланың жеке белсенділігі мен шығармашылығы үшін барлық субьективті және обьективті жағдайлар жасау.

Осындай тәжірибелік жұмыс барысында ПДТ балалармен сабақтарда ойын әрекеті арқылы тақырыптар түсіндіріледі. Солай, сабақ түрлеріне қарай балалармен оның келесі формалары ең тиімді деп анықталады:

• Жаттығу сабақтары, сабақ және сабақтан тыс уақытта жүргізіледі. Олар әртүрлі сұрақтар, сөз жұмбақтар, ребустар, чайнворд, бас қатырғыштар, жұмбақтар және т.б.

• Саяхат ойындары, олар да сабақта және сабақтан тыс уақытта жүргізіледі, оқушылардың белсенді болуы-ауызша әңгімелеуден, сұрақ-жауаптардан, олардың жеке пікірлері мен ойлары арқылы көрініс алады.

• Сюжеттік (рөлдік), ойынға қатысушылардың белгілі бір рөлді ойнауымен ерекшеленеді [4].

Ендеше, интеллектуалды ойын арқылы инклюзивті білім беру ПДТ балалардың жас ерекшеліктеріне және өтілетін сабақтың тақырыптарына, мазмұнына сай етіліп таңдалып алынады. ПДТ бала ойын іс-әрекеті үстінде білімді қалай игеріп жатқанын, ал оқу үрдісінің қалай ойынға ұласып кеткенін аңғармай қалуы тиіс. Сонда ғана ойын және ісәрекеттері табиғи бірлікте болып, пәндік білім, білік және дағдыны игеруге толық ықпал жасайды.

Әдебиеттер тізімі

1. Козырева О.А. Создание инклюзивной образовательной среды как социально-педагогическая проблема // Вестник ТГПУ. 2014. №1. 112-115 стр.

2. Лебединская К.С. Основные вопросы клиники и систематики задержки психического развития //Психология детей с задержкой психического развития. Хрестоматия. Составитель О.В. Защиринская. Спб,: Речь, - 2003 г С.63-83

3. Власова Т.А., Лебединская К.С. Актуальные проблемы клинического изучения ЗПР // Дефектология. – 1975. – №6. – С.8-17.

4. Кавтарадзе Д.Н. Обучение и игра. Введение в активные методы обучения. – М., 1998.

БАСТАУЫШ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҰСАҚ ҚОЛ МОТОРИКАСЫН ДАМЫТУ

Көптілеуова Динара Қожабайқызы

Арнайы педагогика ББ 1-курс магистранты Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Қазақстан, Ақтөбе қаласы

Аннотация. Мақалада ұсақ қол моторикасының дағдылары мен балалардың шығармашылық пластик арқылы өзін білдіруге көмектесуге және балалардың өзін- өзі бағалауына ықпалы мен әлеуметтік тәжірибені заттарды басқаруға, сурет салуға, кітаппен жұмыс істеуге және т. б. мүмкіндіктер туралы жан-жақты қарастырылған.

Түйінді сөздер. Ұсақ қол моторикасы, рефелкс, психикалық процесс, есте сақтау, зейін, қабылдау, қызығушылық.

Аннотация. В статье акцентируется внимание на мелкой моторике и способности детей к самовыражению через творческую пластику и влияние на детскую самооценку и социальный опыт в управлении предметами, рисовании, работе с книгами и т.д. б. Подробно обсуждаются возможности.

Ключевые слова. Мелкая моторика рук, рефлекс, мыслительный процесс, память, внимание, восприятие, интерес.

Annotation. The article focuses on fine motor skills and the ability of children to express themselves through creative plastic and the impact on children's self-esteem and social experience in managing objects, drawing, working with books, etc. b. The possibilities are discussed in detail.

Keywords. Fine motor skills of hands, reflex, thought process, memory, attention, perception, interest.

Ұсақ қол моторика - бұл саусақтардың келісілген қимылдары, балалардың осы қимылдарды «қолдана» білуі, қасық пен қарындаш ұстап, түймелерді бекітіп, сурет салып, мүсіндеуді айтамыз. Балаларда айналадағы заттарды білу мүмкіндігі қолдың іс-әрекетін дамытуымен байланысты. Баланың қол қимылдарының дамуын зерттеу тек мұғалімдер мен психологтар үшін ғана емес, сонымен қатар басқа мамандар үшін де (философтар, тіл мамандары, тарихшылар, биологтар және т.б.) қызығушылық тудырады, өйткені әртүрлі функциялары бар қолдар белгілі бір адам органы болып табылады. И. М. Сеченов белгілі бір жүйке құрылымдарының жетілуінің нәтижесі ретінде баланың қозғалыстарының тұқым қуалайтын алдын- ала даму теориясын сынға алған алғашқы ғалымдардың бірі болып табылады. Ол адамның қолының қозғалысы тікелей алдын-ала анықталмаған, бірақ пайда болады арасындағы ассоциативті байланыстардың нәтижесінде тәрбие мен оқыту процесте көрнекі, тактильді және бұлшықет өзгерістері қоршаған ортамен белсенді әрекеттесу болатындығына сенді [1]. Ұсақ қол моторикасының дағдылары балаларға шығармашылық – ойын, пластик арқылы өзін білдіруге көмектеседі, баланың өзін-өзі бағалауына ықпал етеді. Олар оның ойындар мен жұмыстарға қатысуын жеңілдетеді, яғни әлеуметтік тәжірибе алуға, көруге, ұстап алуға, қажетті заттарды дұрыс жерге қоюға, заттарды басқаруға, сурет салуға, кітаппен жұмыс істеуге және т. б. мүмкіндік береді.

Баланың ұсақ қол моторикасын дамытудың бірінші кезеңі ұстау рефлексі (0-1 ай) қозғалыс болып табылады түрту арқылы іске қосылады. Бала қойылған саусақты ұстайды оның құшағына алады және оны жібермейді [2].

Ұстап алу рефлексі 3-4 айда әлсірей бастайды және пайда болады шынтақ ұстау. Жаңа туған нәресте алақанымен ұстайды, сонымен қатар ортаңғы, сақина және кішкентай саусақтар. Егер бала біреуін алса қол, содан кейін екінші қолдың қозғалысы пайда болады. Кейде нәресте ұстап алған кезде кез-келген нәрсе, ол бұл нысанның бұрышынан ұстайды.

5. - 6 айда радиалды алақан ұстамасы көрінеді: бала ұстайды затты бүкіл алақанмен және оның айналасында саусақтарды бүгіңіз. Сақтай алады екі қолмен жеткілікті үлкен заттарды және оларды босатыңыз; ойыншықты бір қолдан екінші қолға ауыстырады [1].

Саусақпен ұстау 8 - 9 айда болады: бала ұстайды төрт немесе бес саусақтары бар заттар. Бала ойнағанды ұнатады беру және алу ойындары, әр қолға сүйек ұстап, соға алады оларды бір-біріне қарсы қояды, заттарды саусақтарымен ұстайды [3]. 11 - 12 айда шымшып ұстау байқалады: затты ұстайды бас бармақ пен сұқ саусақты қолдану. Бұл жаста бала еденде жатқан кішкентай заттарды тауып алуды жақсы көреді [3]. 1,5 жаста бала өз бетінше үш текшеден тұратын «мұнараны» салады; қасықты ұстайды, оны тұтқасынан ұстайды; өз бетінше тамақ іше алады бірақ көп тастайды. Бала 2 жасқа толғанда қолына қалам немесе қасық ұстайды, алты бұрышты «мұнараны» текшелерге салады, допты белгілі бір бағытта лақтырады. 3 жаста бала ыдысқа су құяды, сегіз текшеден «мұнара» тұрғызады, қарындаш жоғарғы көлденеңнен ұстайды. Бас бармақ пен сұқ саусақтың арасындағы бүктемені қолданып ұстау 5 жаста дамиды. Қимыл қозғалыс артып келеді шектелген және тек білек саусақтарды қамтиды. Басында бұл ұстау өте жоғары, бірақ ол дамыған сайын қозғалыс төмендейді төмен, қарындаш үлкен көмегімен

төмен ұстай бастайды, индекс және ортаңғы саусақтар. Бұл жастағы бала кесіп алады зигзагтар, шеңберлер және толқындар; қатты баспай щеткамен сурет салу қағаз [4]. Бас бармақ пен сұқ саусақтың арасындағы бүктемені қолдану 5 жасында дамиды. Қозғалыс қазір шектеулі болып келеді және тек білек, білек және саусақтарды қамтиды. Басында бұл ұстау өте жоғары, бірақ ол дамып келе жатқанда, қозғалыс төмендейді, қарындаш үлкен, сұқ және ортаңғы саусақтардың көмегімен төмен түсе бастайды. Бала бұл жаста кесілген ирек, шеңбер және толқындар; қылқаламмен сурет салу, жоқ батырмасын басу арқылы, қатты қағазға жазуы мүмкін [4]. Бас бармақтың қарсылығы соңғы, шамамен дамиды 6 жаста: бас бармақ ұштарға тиіп тұруы керек басқа саусақтардың әрқайсысы. Бас бармақ осылай болады ұялы, оның қатысуымен сіз сақина жасап, оны бүгуге болады (саусақ) тырнақты жоғары қаратып алақанның бойымен. Бас бармақ бола алмаса басқа саусақтардың ұштарына «қарсы» немесе жоғарыда сипатталғандай бұраңыз, онда балада «қысқыштармен» ұстау дамымайды. нәресте алады нанды өз бетінше кесіп, май жағыңыз; қабырғаға үлкен соғу доп, оны ауаға лақтырып, ұстап алады; пішіндерді қиып алады [5]. 7 жасында бала екі қолын бірінші рет пайдалана алады. үйлестірілген түрде, мысалы, пышақ пен шанышқымен тамақ ішу. Ол иеленеді сурет салу, жазу және қасықты ұстау кезінде ересектерге арналған сыртқы ұстау. Бала бұйымдарды өз бетінше кесуге, S, Z түріндегі пішіндерді кесуге, спиральдар, сонымен қатар жазу кезінде қаламды еркін ұстай алады. Д.Б.Эльконин балалық шақта алты кезеңді анықтады, олардың әрқайсысы оның жетекші қызмет түріне сәйкес келеді [6]:

1. Нәресте жасы - 0 - 1 жас. Жетекші қызмет - тікелей эмоционалды қарым- қатынас.

2. Ерте балалық шақ – 1 – 3 жас. Жетекші қызмет аспаптық әсерге бағынады.

3. Мектепке дейінгі жас – 3 – 7 жас. Жетекші әрекет – рөлдік ойын ойын. 4. Кіші мектеп жасы – 7 – 11 жас. Жетекші қызмет - оқыту.

5. Жасөспірімдік шақ – 11 – 15 жас. Жетекші қызмет - қоғамдық пайдалы іс- әрекеттер жүйесіндегі қарым-қатынас (білім беру, қоғамдық-ұйымдастыру, еңбек және т.б.).

6. Жоғары мектеп жасы -15-17 жас. Жетекші қызмет - білім беру және кәсіби. А.С.Белкиннің айтуынша, бастауыш мектеп жасын қамтиды өмір сүру ұзақтығы 7 жылдан 11 жылға дейін. В.С.Мухина, Д.Б.Эльконин [6], Э.Эриксон [7] бастауыш мектеп жасын 6 жастан бастап қарастырады - 8-11 - 12 жас, Э.Коуэн 8- 12 жас, В.Куинн [8], Г.Крейг [9] 6-дан 12 жыл. Кіші мектеп жасындағы оқушылар мұндайды сақтайды сияқты қасиеттер: аңғалдық, жеңілтектік, мектепке дейінгі кезеңде қалыптасқан жас, бірақ сонымен бірге ойлаудың басқа логикасы қалыптаса бастады, бұл олардың мінез-құлқындағы балалық тездікті ығыстырады. Бастауыш мектеп жасында тұлғаның қалыптасуына, үйренуге және жетілдіруге деген ұмтылысты ынталандырады [3]. Педагогтер балалық шақтың бұл кезеңін білім алушының әлеуметтік және психикалық дамуы үшін ерекше маңызды деп санайды. Өмірдің осы кезеңінде білім алушылардың әлеуметтік мәртебесі өзгереді, ал оқу іс-әрекеті ойынды екінші жоспарға итермелейтін өмірдің ажырамас бөлігі болаып табылады. Мектепте оқушыға жаңа талаптар қойылады, қатаң сақталуы керек режим сәттері пайда болады. Білім алушы мектепке түскен сәттен бастап оқу

қызметі негізгі болады және оның жеке басының қалыптасуына әсер ететін жаңа психикалық процестерді қалыптастырады. Қалыптасу процесінде өзін-өзі бақылау және рефлексия пайда болады [3]. Бұрынғы мектеп жасына дейінгі баланың әдеттегі өмір салты өзгереді. Мектепке барғаннан кейін оның ата-анасының ғана емес, сонымен қатар жаңа мұғалімдердің және айналасындағы құрдастарының да жаңа міндеттері бар. Осы кезеңде жаңа таныстар жасайды, құрдастарымен қарым- қатынас пен өзара әрекеттесуді жаңа жағдайда үйренеді. Сонымен қатар, бастауыш білім беру деңгейінде оқу кезеңінде білім алушының ұзақ, жүйелі оқу мүмкіндігін қамтамасыз ететін дене және психофизиологиялық дамуы жалғасады [10]. Ми қыртысының жетілген дамуына қарамастан, қазіргі уақытта оқушының мектепке қабылдануы, оқу процесінде бар ми мен жүйке жұмысын одан әрі дамыту және жақсарту жүйелер. Осы кезеңде зейіні шоғырланады есте сақтауды, қиялды қалыптастыратын когнитивтік процестер, ойлау, қабылдау, сөйлеу айтарлықтай дамиды. Л.С.Выготскийдің пікірінше, бұл процестердің барлығы кезеңнің соңына қарай бастауыш мектеп жасынан бастап «табиғи» кезеңге ауысуы керек «мәдени», яғни жоғары психикалық функцияларда бейнеленуі керек тілдің дамуына тікелей байланысты. Барлық негізгі әрекеттер (қарым-қатынас, ойын, оқу, дене белсенділігі және еңбек) жоғары психикалық функциялардың қалыптасуына ықпалын тигізеді [10]. Бала зейінін, есте сақтау қабілеті мен ойлауын басқаруды үйреніп, біртіндеп өзінің психикалық процестерін игереді. О. Ю. Ермолаев бастауыш мектеп жасындағы кезеңде зейіннің дамуында айтарлықтай өзгерістер болатынын анықтады, атап айтқанда: оның ұзақтығы артып, көлемі артып, ауысу және бөлу қабілеттері дамиды. Психикалық процестер мен жас ерекшеліктерінің жетілмегендігіне байланысты, мұғалімнің көмегінсіз, бастауыш сынып оқушылары әлі де өз назарын талдай алмайды және басқара алмайды. Олардың қабылдауы күрделене түседі, бірақ еріксіз болып қалады және әлі де әлсіз сараланады, бұл тірі қызығушылықтан басқа ештеңе емес. Зейіннің дамуымен қатар студенттердің есінде айтарлықтай өзгерістер болады. Есте сақтау көлемінің дамуы байқалады, оның икемділігі, жүйелілігі мен дәлдігі артады. Есте сақтау таңдамалы сипатқа ие болады. Оқу іс-әрекеті барысында есте сақтаудың ұзақ мерзімді, қысқа мерзімді және жедел түрлері дамиды. Есте сақтау әр түрлі семантикалық байланыстарға негізделе бастайды, сондықтан оқушылар біртіндеп әртүрлі әдістерді қолдана бастайды және тақырыпты саналы түрде зерттей бастайды. Ойын процесі басқарылады, өйткені оқушының есте сақтау саналы түрде реттеледі. Л. С. Выготскийдің тұжырымдары бойынша, оқытудың басында оқушының ойлау қабілеті оның саналы қызметінің орталығына айналады. Жаңа ғылыми білімді меңгеру барысында білім алушыларда логикалық ойлау, пайымдау және талдау қабілеті дамиды. «Бұл жаста есте сақтау ойға айналады, ал қабылдау ойға айналады». Ойлау мен теориялық сананың дамуы рефлексияның қалыптасуына, талдауға және ішкі іс-қимыл жоспарын құруға әкеледі [10]. Зейіннің, есте сақтау мен ойлаудың дамуымен қатар білім алушылар қиялын, көбінесе шығармашылық қабілеттерін дамытады.

Оқу процесінде жаңа идеялар мен білімдермен айтарлықтай байыту негізінде шығармашылық қиял еңбек сабағында және бейнелеу іс-әрекетінде көрініс табады, бұл оқушыға өз бетінше жаңа образдар жасауға мүмкіндік береді. Барлық

психикалық функциялар әр адамның өмірінде маңызды орын алып, ұсақ қол моторикасының дағдыларын дамытумен қатар жетілдіріледі. Күн сайын оқушылар көптеген күнделікті және оқу әрекеттерін орындайды, оларды сәтті орындау үшін қолдар мен саусақтардың үйлесімді және дәл қимылдарын қолдану қажет. Білім алушыларда қозғалыс механизмдерінің соңғы анатомиялық жетілуі 7 және 10 жылдар аралығында болатыны анықталды. Қазіргі уақытта барлық қозғалыстардың үйлестіру динамикасы барынша жетілдіріліп, бекітілген, олар кейінгі жаста қажетті дәлдікке ие болады. Осылайша, балаларды ұсақ қол моторикасының қалыптасуын дамыту өте күрделі және ұзақ процесс болып табылады, онда кейбір кезеңдерді бөліп көрсету қажет: ұстап алу рефлексі, шынтақ пен алақанымен және саусақтардың көмегімен ұстап алу, ұстап алу арасындағы бүктемені қолдану бас бармақ пен сұқ саусақ, бас бармақтың қарама-қайшылығы, екі қолдағы қозғалыстар үйлестіріледі. Бұл кезеңде психологиялық және физиологиялық даму ғана емес, сонымен бірге оқушының іс-әрекеті өзгереді, жоғары психикалық функциялар жетілдіріледі. Заттардың кез-келген қозғалысы немесе жанасуы сезімтал (проприоцептивті) нервтердің жұмысының арқасында студентте әртүрлі сезім тудырады. Демек, қозғалтқыш функциясының, моториканың дамуы сезім мен қабылдаудың дамуымен қатар жүреді, бұл мотор мен танымдық саланың дамуы арасындағы тығыз байланысты дәлелдейді [11]. Ұсақ қол моторикасының қалыптасу деңгейі баланың мектепте оқуға зияткерлік дайындығының негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Слободчикова, В. В. Готовность детей к школе. Диагностика психического развития и коррекция его неблагоприятных вариантов [Текст] : методические разработки для школьного психолога / В. В. Слободчикова. – СПб. : Питер, 2007. – 65 с.

2. Антакова-Фомина, Л. В. Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук [Текст] / Л. В. Антакова-Фомина // Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД. – М., 1974. – 238 с.

3. Возрастная и педагогическая психология [Текст] : учебник для студентов пед. институтов / В. В. Давыдов [и др.] ; под ред. А. В. Петровского. – 2-е изд., испр. и доп. – М. : Просвещение, 2009. – 285 с.

4. Кольцова, М. М. Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка [Текст] / М. М. Кольцова. – М. : Наука, 1973. –143 с.

5. Запорожец, А. В. Развитие произвольных движений [Текст] / А. В. Запорожец. – М. : АПН, 2000. – 430 с.

6. Эльконин, Д. Б. К проблеме периодизации психологического развития в детском возрасте [Текст] / Д. Б. Эльконин // Вопросы психологии. – 1991. – № 4. – С. 6-20.

7. Эриксон, Э. Детство и общество [Текст] / Э. Эриксон. – СПб. : Университетская книга, 1996. – 241 с

8. Квинн, В. Прикладная психология [Текст] / В. Квинн. – СПб. : Питер, 2000. – 560 с.

9. Крайг, Г. Психология развития [Текст] / Г. Крайг. – СПб. : Питер, 2000. – 992

с.

10. Выготский, Л. С. Развитие высших психических функций [Текст] / Л.

С. Выготский. – М. : Просвещение, 2008. – 500 с.

11. Баряева, Л. Б. Формирование элементарных математических представлений у дошкольников (с проблемами в развитии) [Текст] : учебнометодическое пособие / Л. Б. Баряева. – М. : СОЮЗ, 2002. – 479 с

МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІНІҢ ДАМУЫНА КЕШЕН ӘСЕР ЕТУДЕГІ ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАР

А. С. Қапанова Р. Б. Дүйенбаева

Арнайы педагогика ББ, 1-курс магистрантары Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе қаласы

Аннотация. Мақалада мүмкіндігі шектеулі балаларды логопедиялық тексерудің құрылымдық компоненттері және сөйлеу туралы ойына сүйенетін жалпы жүйелік тәсілдері мүмкіндіктер туралы жан-жақты қарастырылған.

Түйінді сөздер. Мүмкіндігі шектеулі балалар, сөйлеу тілі, логопедиялық жұмыс.

Аннотация. В статье подробно рассмотрены структурные компоненты и общесистемные подходы к логопедическому обследованию детей с ограниченными возможностями здоровья с опорой на речевые представления.

Ключевые слова. Дети с ограниченными возможностями здоровья, речевая, логопедическая работа.

Annotation. The article discusses in detail the structural components of speech therapy examination of children with disabilities and general system approaches based on speech thinking.

Keywords. Children with disabilities, speech language, speech therapy work.

Мүмкіндігі шектеулі балаларды логопедиялық тексеру құрылымдық компоненттері өзара тығыз әрекеттесетін күрделі функционалды жүйе ретінде сөйлеу туралы ойына сүйенетін жалпы жүйелік тәсілге негізделген. Осыған байланысты мүмкіндігі шектеулі балалардағы сөйлеуді дамытудың барлық аспектілеріне әсер етеді. Сөйлеу, психикалық фунциялардың, қозғалыс жүйесінің, әр түрлі анализатор жүйелерінің қызметін жан-жақты зерттеу және бағалау сөйлеу дамуындағы кемшіліктерді обективті бағалауға және оларды түзетудің оңтайлы жолдарын анықтауға мүмкіндік береді. Кешенді әсер етудіің маңызды шарты- логопед-дефектологтің, неврологтәің, физотерапия дәрігерінің тексеру және диагноз қою кезіндегі әрекеттерін үйлестіру болып табылады.

Мүмкіндігі шектеулі балаларды логопедиялық тексеру кезінде келесі әдістер қолданылады:

• Медециналық және өмірбаяндық құжаттарды зерттеу (анамнестикалық деректерді жинау және талдау).

• Баланы бақылау (әдеттегі және арнайы ұйымдастырылған жағдайда).

• Тыныштықта және сөйлеу процесінде визуалды және тактикалық бақылау (ұстап көру).

• Дыбыстық айтылымды, тыныс алу және дауыстық фунцияларды тексеру кезінде компьютерлік ойындарды пайдалану [1].

Баланы тексеруді бастамас бұрын, медициналық құжаттаманы (анамнез деректерді) жан-жақты зерттеп зерттеу нәтижелері мен неврологтің қорытындысын (неврологиялық мәртебесі) талдап, оны дәрігермен бірлесе отырып талқылаған жөн. Мүмкіндігі шектеулі балалардың сөйлеу кемшілігінің құрылымын логопедиялық тексерудің және талдаудың ерекшелігі- артикуляциялық моториканың бұзылуын жалпы моториканың бұзылуымен байланыстыру принципі болып табылады. Артикуляциялық моторика, тыныс алу және дауысты қалыптастыру ерекшеліктері баланың жалпы моторикалық мүмкіндігіне сәйкес бағаланады (тіпті кішігірім қозғалыс бұзылыстары да байқалады).

Логопед невропатологпен бірге баланың жалпы маторикасының ерекшеліктерін (басын ұстауы, жан-жаққа еркін бұрылуы, отыруы, тік тұруы,өздігінен жүруі) және қолдары мен саусақтарының функционалдық мүмкіндіктерін (тірек функциясы, алақанмен және саусақтарының функциясы, алақан мен саусақпен ұстауы, заттарды манипуляциялауы, жетекші қолды бөлуі, қол әрекеттерінің үйлесімділігі, саусақтардың нәзік сараланған қозғалысы) зеріттейді.

Жетекші неврологиялық синдромды және оның артикуляциялық бұлшықет пен моторикада көріну дәрежесін (сөйлеу әрекеттік синдромы) анықтау кезінде логопед неврологтың қорытындысына сүйенеді. Бұл ретте паталогиялық тогикалық рефлекстердің болмауын немесе болуын және олардың тыныс алуға, дауыс түзеуге және артикуляцияға әсерін атап өту керек.

Логопедиялық тексеру кезінде баланың толығымен тыныш болуы, жыламауы, қорықпауы маңызды. Егер бала жылап, айқаласа, қолға тұрмаса, бұл бұлшықет тонусының өзгеруіне (жоғарлауына) әсер етуі мүмкін, яғни логопед алатын қозғалыс және қабілеті туралы мәлімет жалған болады. Тексеру барысында сөйлеу әрекетін жеңілдететін немесе керісінше ауырлататын ережелер мен қозғалыстарға мұқият талдау жаасалады. Ауыр қозғалыс бұзылыстары бір баланы ыңғайлы төсекке немесе жерге екпетінен, қырынан, арқасымен жатқызып тексерген жөн. Жеңіл жағдайларда тексеру «отыру» немесе «тұру» жағдайында жүргізіледі. Кез- келген кешенді зерттеу сияқты, танымдық іс-әрекеттің (назар, есте сақтау, ойлау) сенсорлық фунцияларды (көру, есту және кинестетикалық қабылдау), эмоционалды-еркіндік көріністерінің даму ерекшеліктерін бағалау маңызды. Логопедиялық тексеру баланың сөйлеуге дейінгі, ерте сөйлеу және психикалық дамуының ерекшеліктері туралы мәліметтерді қамтиды. Медициналық

құжаттаманың мәліметтеріне және ата-аналармен әңгімелесуге сүйене отырып, айқайлау, күбірлеу, сыбырлау, содан кейін алғашқы сөздер мен қарапайым сөз тіркестерінің пайда болу уақыты мен сипаты анықталады. Артикуляциялық апппаратты тексеру оның мүшелерінің құрылымын тексеруден басталады: еріндер, тіл, тістер,қатты және жұмсақ таңдай, жақ. Бұл жағдайда логопед олардың құрылымы нормаға қаншалықты сәйкес келетінін анықтайды. Демалу кезінде артикуляциялық аппараттың бұлшықет тонусының жай-күйін сөйлеу әрекеті кезінде, сөйлеу процесінде, мимикалық, жалпы артикуляциялық қозғалыстар кезінде бағалау қажет. Артикуляция органдарындағы бұлшықет тонусының жай- күйі (бет, ерін және тілдік бұлшықеттер) логопед пен неврологтың бірлесіп тексеруі кезінде бағаланады. Церебральды сал ауру бар баланың артикуляциялық бұлшықет тонусының бұзылуының аралас сипаты мен өзгергіштігі жиі кездеседі (мысалы: гипотензия бет және ерін бұлшықеттерінде, ал серпімділік тілдік бұлшықеттерінде көрінуі мүмкін). Гипомимияның болуы немесе болмауы, бет асимитриясы, назолабиялды қатпарларлдың тегістелуі, синкинезия, бет және тілдік бұлшықеттердің гиперкинезді, тіл дүмпуі, тілдің бүйірге ауытқуы гиперсаливация байқалады. Логопед тамақтану кезінде артикуляциялық аппараттың еріксіз қозғалысын бағалайды (сору, қасықтан тамақ алу, шыныаяқтан ішу, тістеу, шайнау, жұту). Баланың тамақтану актісінің бұзылу ерекшеліктері мына жағдайда анықталады: қатты тамақты шайнаудың және кесектен алудың болмауы немесе қиындауы; жұтқан кезде шашалыуы, тұншығуы. Ерін артикуляциялық жағдайында ерекше назар аударылады. Артикуляциялық органдардың қозғалғыштығын тексеру кезінде балаға еліктеудің әр түрлі тапсырмалары ұсынылады. Сөйлеу бұлшықеттерінің қозғалу жағдайын талдай отырып, артикуляциялық позицияларды орындау, оларды ұстап тұру және ауыстыру мүмкіндігіне назар аударылады. Бұл жағдайда артикуляциялық қозғалыстардың негізгі сипатттамалары ғана емес (көлемі, амплитуациясы, қарқыны, өзергіштігі және ауысу жылдамдығы), сонымен қатар қозғалыстардың дәлдігі, пропорционалдығы, олардың сарқылуы байқалады. Логопед әсіресе тілдің артикуляциялық қозғалыстарының көлемін егжей-тегжейлі бағалайды (қатаң шектелген, толық емес, толық); тілдің артикуляциялық қозғалыстарының амплитуациясының шамалы төмендеуі де байқалады. Белгілі сөйлеу мотор синдромы бар кейбір балаларда тілді ауыз қуысынан пассивті түрде шығару мүмкін емес. Тілдің өздігінен шығуы, бүйірден шығуы, ерінді жалап, кең жалпақ, содан кейін тар, жоғарғы көтерілу, сілтелену және т.б. мүмкіндігі тексеріледі. Логопед еріннің (белсенді емес немесе жеткілікті мобильді) және төменгі жақтың (ауыз ашу және жабу, ауызын жабық ұстау қабілеті) қозғалыс ерекшеліктерін талдайды. Импрессивті сөйлеуді түсінуді бағалау логопедиялық тексерудің маңызды кезеңі болып табылады. Логопед импрессивті сөздік қоры нақты заттар мен ойыншықтар, тақырыптық және сюжеттік суреттер арқылы тексеріледі. Бұл сөздің семантикалық мағынасын іс-әрекетін, қарапайым және күрделі сюжетті, лексикалық және грамматикалық құрылымдарды, оқиғалар тізбегін түсінуді анықтайды. Сөйлеудің фонетикалық-фонемалық құрылымы егжей-тегжейлі тексеріледі. Дыбысты айтуды тексеру кезінде баланың дабыстарды оқшауланған, буындарда, сөздерде, сөйлемдерде және сөйлеу ағымында айту қабілетін анықтау

қажет. Дыбысты айтудың кемшіліктерін атап өткен жөн: бұрмалау, ауыстыру, дыбыстарды өткізіп жіберу. Дыбыстарды айтудың бұзылуы фонемалық қабылдау мен дыбыстық талдаудың ерекшеліктерімен салыстырылады. Баланың басқа біреудің және өз сөйлеуіндегі дыбыстық айтылымның бұзылуын анықтай ала ма, жоқ па; ол есту арқылы қалыпты және ақаулы дыбыстарды қалай ажыратады осыған көңіл бөлу керек.

Жасы ұлғайған сайын церебральды сал ауруы бар балада дауыстық рекакциялардың айқайлаудың, гүбірлеудің, сыбыралаудың жеткіліксіздігі пайда болады. Ұзақ уақыт бойы айқай тынышталады, сәл модуляцияланған, монотонды, интонациялық жағынан айқындалмаған болады (и баланың жағдайына байланысты өзгермейді). Айқайлағанда көбінесе мұрын реңі болады. Гүбірлеу, сыбырлау дыбыстарды монотондылықпен, дыбыстық құрамының кедейлігімен, төмен белсенділігімен, фрагментациясымен ерекшеленеді.

Дамудың кейінгі кезеңдерінде сөйлеу белгілері дизартериялық сапалы жеткіліксіздігі, дыбысты айтудың тұрақты бұзылуы, сөйлеу тынысы, дауыс қалыптастыру. Тексеру нәтижелерін талдағаннан кейін, логопед тексеру кезінде баланың сөйлеу дамуының жай-күйін бағалауға мүмкіндік беретін қорытынды жасайды. Логопедтік қорытындыны ( диагнозды) логопед пен невролог бірлесіп қояды.

Мүмкіндігі шектеулі бaлaлapдың cөйлey тiлiнe apнaлғaн түзeтy-лoгoпeдиялық жұмыc жүйeciнiң нeгiзгi қaғидaлapы:

• Мүмкіндігі шектеулі бaлaлapмeн түзeтy-лoгoпeдиялық жұмыcты epтe бacтaн, яғни eң aлғaшқы aптacынaн жәнe aйынaн бacтay кepeк, ceбeбi cөйлey тiлiнe дeйiнгi кeзeңдeгi бұзылыcтap өзгe фyнкциялapдың eкiншi кeмшілігiнe әкeлeдi.

• Cөйлey тiлiнe дeйiнгi кeзeңнiң бұзылғaн фyнкциялapын бipiздiлiкпeн дaмытy.

• Жұмыc бapыcындa бaлaның жacы ғaнa eмec, oның қaй дeңгeйдe қaлып қoйғaнын ecкepy өтe мaңызды. Бұл кeздe түзeтy жұмыcы бaлaның бұзылғaн жәнe caқтaлғaн фyнкциялapын тиянaқты зepттey көмeгiмeн құpылaды.

• Apтикyляциялық aппapaттың, ceнcopлық жәнe cөйлey тiлi фyнкциялapының мoтopикacын дaмытyдa кинecтeтикaлық көмeктi қoлдaнy кepeк. Бұл тipeк-қимыл aппapaты бұзылғaнкeздe қимыл-қoзғaлыcының кинecтeзияcы мoтopлы, cөйлey тiлiнiң жәнe интeллeктyaлдық бұзылыcтapғa әкeлeтiнiмeн бaйлaныcты.

• Caбaқты ұйымдacтыpy бaлaның eң нeгiзгi ic-әpeкeтiн eceпкe aлa oтыpып icкe acыpылaды.

• Бұзылғaн фyнкциялapды қaлпынa кeлтipy мaқcaтымeн кeшeндi мeдицинaлық-пeдaгoгикaлық бaғыттa жұмыc жүpгiзy. Түзeтy жұмыcын yaқытындa, жeкe, apнaйы кaбинeттe жүpгiзy кepeк.

Түзeтy-пeдaгoгикaлық жұмыcтың нeгiзгi бaғыттapы:

• apтикyляциялық гимнacтикa, нүктeлi мaccaж көмeгiмeн apтикyляция мүшeлepiнiң қызмeтi мeн жaғдaйын қaлпынa кeлтipy;

• ecтy, көpy жәнe қaбылдayын дaмытy;

• эмoциoнaлдық peaкцияcын дaмытy;

• қoлының қимылын жәнe зaттapмeн әpeкeтiн дaмытy;

• cөйлey тiлiн түciнyдiң aлғы шapттapын дaмытy;

• бeлceндi cөйлey тiлiн қaлыптacчтыpyдың дaйындық кeзeңдepiн дaмытy[2].

Бұл бaғыттap бaлaның epeкшeлiгiнe, жacынa бaйлaныcты өзгepyi мүмкiн. Coнымeн мүмкіндігі шектеулі бaлaлapғa түзeтe-дaмытy жұмыcтapын apнaйы мeкeмeлepдe жүpгiзeдi. Apнaйы мeкeмeлepдe (apнaйы бiлiм бepeтiн мeктeп жәнe бaлaбaқшaлap) дeфeктoлoг, пcихoлoг, cypдoпeдaгoг, тифлoпeдaгoг жәнe бacқa дa мaмaндap қызмeт eтeдi.

Әдебиеттер тізімі:

1. Коновалов В.Ю. Психолог-педагогические закономерности психосоматической коррекций и реаблитаций. // Коррекционная педагогика, 2015 г. -546 с.

2. Мишина Г.А. Моргачева Е.Н.Коррекционная педагогика. Москва. 2017 г. - 257с

ЖАЛПЫ СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ КЕМШІЛІГІ БАР МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ТҮЗЕТУ ЖҰМЫСЫ

Ж. Ю. Ямалетдинова Арнайы педагогика ББ 1-курс магистрантары Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе қаласы

Аннотация. Мақалада мектеп жасына дейінгі сөйлеу тілінде кемшіліктері бар балалардың сөйлеуін дамыту жұмыстарының мазмұнын және оның ұйымдастырылуын қарастырылған.

Түйінді сөздер. Жалпы сөйлеу тілі, сөйлеу тілі, түзету жұмысы.

Аннотация. В статье рассмотрено содержание и организация работы по развитию речи детей с нарушениями речи дошкольного возраста.

Ключевые слова. Общая речь, речевая речь, коррекционная работа.

Annotation. The article considers the content and organization of work on the development of speech in children with speech defects of preschool age.

Keywords. General colloquial speech, colloquial speech, correctional work.

Жалпы сөйлеу тілі бұзылған балалардың сөйлеу тілін дамыту әдістемесі - сөйлеу тілі бұзылған мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеуінің қалыптасуына бағытталған, педагогикалық заңдылықтарды оқып танитын, педагогикалық ғылым. Берілген әдістеменің негізгі мақсаты өз тіліне оқытудың ғылыми негізделген жүйесін өңдеу. Жалпы сөйлеу тілі бұзылған мектепке дейінгі балалардың тілін қалыптастыру және дамыту болып табылады. Мектеп жасына

дейінгі жалпы сөйлеу тілі бұзылған балаларды сөйлеуге үйретудің тәсілі ретінде көркем әдебиетпен таныстыру жұмыстары да қолданылады. Жалпы сөйлеу тілі бұзылған балалардың сөйлеу тілін дамыту мақсатындағы жұмыстарды жүргізуде мына міндеттерді атауға болады:

• сөйлеу әрекетінің онтогенезіне зерттеу жүргізу;

• сөйлеу тілінің түрлі бұзылымдары кезіндегі сөйлеудің дамуын зерттеу;

• сөйлену тілінде кемшілігі бар балаларды ана тіліне оқытудың принциптеріне талдау жасау;

• мектеп жасына дейінгі сөйлеу тілінде кемшіліктері бар балалардың сөйлеуін дамыту;

• мектепке дейінгі арнайы балабақшалардағы сөйлеу тілін дамыту жұмыстарының мазмұнын және оның ұйымдастырылуын анықтау.

Көрсетілген міндеттердің мазмұны сөйлеуді дамыту жұмыстарында қолданылатын арнайы әдістеменің теориялық және практикалық бағыттарын анықтайды. Бұл міндеттерді шешуде сөйлеуді дамыту әдістемесін басқа ғылымдармен (тілді зерттеу; психология; лингвистика; психолингвистика; жалпы педагогика; мектепке дейінгі және арнайы педагогика; логопедия) байланысты анықтайды. Берілген міндеттерді шешуде ең басты міндет - сөйлеу тілін дамыту әдістемесі теориясының мектепке дейінгі білім беру мекемелеріндегі мамандар тәжірбиесімен ұштастырылуы.

Мектеп жасына дейінгі кезеңде сөйлеу тілі өте қарқынды дамиды. Бала екі жастан бастап енжар және белсенді сөздіктерді тез жинайды, дыбыстарды айтуды және грамматикалық құрылымдағы сөйлемдерді меңгереді. Баланың белсенді сөздігі жыл сайын көбейеді. Жасының екінші жылының соңында шамамен 300 сөзге дейін, үш жас қараған шағында 1000 сөзді, 5 – 6жасқа келгенде шамамен 3000 сөзді меңгереді.

Сөйлеу тілі бұзылуының түрлерін түзетумен және сауықтандырумен ойдағыдай айналысу үшін сөйлеу тілі бұзылуының белгілерінің симптоматикасын, себептерін және механизмін білу қажет. Бұл логопедияның басқа ғылымдармен тығыз байланысты екендігін анықтайды.

Олардың ішінен педагогиканы /жалпы және арнайы педагогиканы/, медицинаны, лингвистиканы атауға болады.

Медицина ғылымының ішіндегі логопедиямен тығыз байланыстылары: патофизиология, анатомия, физиология және есту мен сөйлеу тілі мүшелерінің патологиясы, олигофрения клиникасы, психопатология, педиатрия.

Сонымен И.П.Павловтың бірінші және екінші сигналды жүйесінің өзара әсерлесіп әрекет жасауы туралы ілімі, шартты - рефлекторлық байланыстың қалыптасуының заңдылығы туралы [1], П.К.Анохиннің функционалды жүйе туралы, психиатриялық міндеттің қозғалмалылығын жойылтпауы туралы ілім және сөйлеу тілінің әрекеттері туралы осы заманғы нейропсихо-лингвистикалық ілімі логопедияның психофизиологиялық табиғи ғылыми негізі болады [2].

Логопедия үшін аса маңыздысы И.П.Павловтың І және ІІ сигналды системасының өзара көмектесіп әрекет жасау туралы ілімі.

Біздің сезімімізді қабылдауымызды И.П.Павлов бірінші сигнал деп атады. Олар арнайы физиологиялық механизмдердің, анализаторлардың арқасында пайда болады.

Адамның ең зор дәулеті оның сигнализациясының ерекше жоғарғы түрі– екінші сигналды системасы деп аталады. Адамның сөзі мен сөйлеу тілін қосқанда екінші сигналдың сигналы немесе сигналдың екінші тәртібі деп аталады.

И.П.Павловтың ілімі бойынша бірінші және екінші сигналды системасы бірі мен бірі тығыз байланысты. Екінші сигналды система, біріншінің негізінде құрылады және дамиды. Бірінші сигналды системасының бұзылуы екінші сигналды системасының бұзылуына апарып соғуы мүмкін. Шынында, мысалы, сөйлеу тілінің бұзылу себебі кейде есту, көру анализаторлар механизмдерінің бұзылуынан болуы мүмкін, демек есту және көру түйсігінің де бұзылғаны [1].

Логопедия жалпы және арнайы психологиямен, психодиагностикамен тығыз байланысты. Логопед баланың психикалық дамуының заңдылығын және әртүрлі жастағы баланы психологиялық –педагогикалық тәсілдермен тексеруді пайдалана білу қажет. Осы тәсілдерді қолдана отырып, әр түрлі тұлғадағы тіл кемістіктерін ой–өрісінің жеткіліксіздігінен, немесе көңіл–күйі және мінез–құлқы бұзылуына байланысты кездесетін тіл кемістіктерінен ажыратуға болады. Психология қағидасы жас балалармен байланыс орнатуға жәрдемдеседі, олардың сөйлеу тілін, ақылын ұғыну, назарын, ой–өрісін тексеруде барабар тәсілді таңдайды, сонымен бірге осы жастағылар үшін әрекеттің түрлері бойынша логопедия жұмысын өткізеді.

Сөздік қорын анықтау және байыту жұмысы арқылы сөйлеу тілінің синтаксистік құрылысының қалыптасуын артикуляция аппаратын машықтандыру жаттығуымен және логопедияның жалпыға тән тәсілдерімен мүлдем айтылмайтын дыбыстарды айтқызып үйретумен байланыстырады. Сондықтан лексикалық – грамматикалық қалыптастырудағы дағдыландыру жұмысымен қатар дыбысты дұрыс айтуды қалыптастыруды, фонематикалық есту қабілетін, сөз жасауға дағдыландыру жұмысы да жүргізіледі.

Балаларды ұзын сөз бен қысқа сөзді айыра білуге /балалар - бақ/, бірнеше буындардың ішіндегі дұрыс айтылған дыбыстардың біреуін жадында сақтауды және қайталауды үйретеді.

Арнайы әдебиеттерде дыбыс айту кемшіліктерін түзетудегі логопедиялық жұмыс кезеңдерінде әртүрлі пікір айтылады. Мысалы: Ф.Ф.Рау екі кезеңге бөлсе, О.В.Правдина , О.В.Токарева үш, ал М.Е.Хветцев төрт кезеңге бөледі. Кезең саны әртүрлі болғанымен олардың негізгі мақсаттары бір болыа келеді. Логопедиялық түзету жұмысының мақсат пен міндетіне байланысты төмендегідей кезеңдерге бөлу тиімді.

• Дайындық кезең

• Дыбысты қою кезеңі

• Дыбысты дұрыс айтуға машықтандыру кезеңі

• Дыбысты ұқсас дыбыстардан ажырату кезеңі

Аталған кезеңдер арасында айқын шекара жоқ, бірішісінің аяқталуы екіншісінің басталуына ұласып кетеді.

Дыбыстарды қою кезеңі. Фонемаларды дұрыс айтылуын алғашқы қалыптастыру қою кезеңінде негізгі үш тәсіл қолданылады.

Бірінші тәсіл елестетуге негізделген. Бала естуді, көруді, тактильді – тербілісті, бұлшық ет түйсігін пайдалана отырып фонеманың дыбысталуы мен артикуляциясын қабылдайды, сапалы түрде сөйлеу органдарының қажетті түрде қимылын, қажетті дыбыстарын қайталауға талаптанады.

Екінші тәсіл құралдардың (шпатель, зондтар) немесе саусақтың көмегімен сөйлеу органдарына механикалық ықпал жасауды көздейді. Бұл жағдайда белгілі бір бастапқы артикуляция пайдаланады, соның негізінде сөйлеу органдары механикалық жолмен болу түрде қажетті қалыппен қозғалысқа келтіріледі.

Үшінші – аралас тәсіл. Бұл тәсіл бойынша сөйлеу тілі механикалық ықпал жасаудың мақсаты еліктеу және ауызша түсіндіру арқылы қажетті артикуляцияны мейлінше толық және дәл айтуға көмектесу.

Сөйлеу тілінің бай тәрбиесінің барысында бала мектепке барар алдында тілдің негізгі грамматикалық заңдылығын да меңгереді.

Ол сөйлемді дұрыс құрастырады және ойын білгірлікпен сөйлейді. Мектеп жасына дейінгі баланың алғашқы сөйлемдері грамматикалық үйлесімінің жеңілдігімен көзге түседі. Мектеп жасына дейінгі баланың сөйлеу тілі дамуының іргесі қаланады, сондықтан бұл жастағы сөйлеу тіліне ересектер жағынан ерекше қамқорлық жасайтын сабақ болу керек. Дәл уақытында ескертіп және жою үшін сөйлеу тілінің әр кезеңдегі бұзылуының себептері қандай болуы мүмкін екендігін тәрбиеші мен мұғалімге білудің өте зор маңызы бар.

Көбінесе сөйлеу тілінің бұзылуы мектеп жасына дейінгі кезеңде пайда болады. Бұл бір жағынан сөйлеу тілінің қарқынмен дамуы болса, екінші жағынан нерв жүйелерінің және сөйлеу тілінің механизмі қалыптасуы әлі толық аяқталмағандықтан болады. Сондықтан сөйлеу тілінің дертке шалдығуына сыртқы күштердің қандайынан болса да қолайсыз себебі жеткілікті. Бұл кезеңде дислалия, тұтықпа, сөйлеу тілі дамуының кешеуілдеуі өте жиі байқалуы мүмкін.

Сөйлеу тілі бұзылуының көпшілігін алдын ала ескертуге болады. Ол үшін баланың жалпы тірлігінің және сөйлеу тілінің тәртібін, әртүрлі сырқаттардың асқындырмауын, оның сөйлеу тілінің дамуына қамқорлық жасауын, сөйлеу тілінің бұзылуына әкеліп соғатындай шамадан артық салмақ салмауын қадағалайды. Логопедтің тіл кемістігінен алдын ала сақтандыру шараларын ұйымдастырудың да зор маңызы бар. Бұнда мектептегі және мектеп жасына дейінгі мекемелердегі тәрбиешілер мен педагогтар үлкен роль атқарады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Стоюхина Н.Ю. Анохин Петр Кузьмич: данные биографии // История российской психологии в лицах: Дайджест. 2016. № 5. С. 76-103.

2. Аксенова Л.И, Архипов Б.А, Белякова Л.И; Под редакции Н.М.Назаровой Специальная педагогика и психология -М., «Академия» 2001. –С.56.

КОРРЕКЦИЯЛЫҚ ОҚЫТУДЫҢ ПРИНЦИПТЕРІ МЕН ӘДІСТЕРІНІҢ НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ

А. Б. Тұрғалиева Арнайы педагогика ББ 1-курс магистрантары Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ақтөбе қаласы

Аннотация: Мақалада бала тілінің дамуында бұзылымдарын түзету, оқыту принцептері мен психикалық ынталандыру, тілді белсендіру мәселелері жан- жақты қарастырылған.

Түйінді сөздер: Коррекциялық оқыту, принцип, әдіс, нейропсихология.

Аннотация: В статье подробно рассмотрены вопросы коррекции нарушений в развитии языка ребенка, принципы обучения и психической стимуляции, активизации языка.

Ключевые слова: Коррекционное обучение, принцип, метод, нейропсихология.

Annotation: The article discusses in detail the issues of correction of violations in the development of the child's language, the principles of learning and mental stimulation, language activation.

Keywords: Correctional Training, principle, method, neuropsychology.

Білім беру жүйесінің өзіне тән ұйымдасу ерекшелігіне қарай өзіндік оқыту принциптері мен әдістері болады. Оны айтпас бұрын оқыту әдісі мен принциптеріне біршама тоқталып өтейік.

Оқыту әдісі деген сөздің өзін талдап көрейік. Әдіс – гректің «методос» зерттеу немесе таным жолы, тәсілдер деген сөзінен шыққан. Әдіс – жалпы алғанда мақсатқа жету тәсілі, анықтап айтқанда әрекеттік білдіретін ұғым – бұл оған берілген философиялық анықтама. Сонда әдіс оқыту барысында мұғалім мен оқушының ынтымақтасу нәтижесінде оқу - тәрбие жұмысының бір мақсатқа жетуін реттеуші тәсілі ретінде көрінеді.

Э.Г. Симерницкая оқытудағы қиындық көретін балалардың нейропсихологиялық – логимкалық профилінің үш түрлі типін көрсетеді.

1. Сол жақ жарты шардың шүйде бөлімінің жетімсіздігі.

2. Оң жақ жарты шардың шүйде бөлімінің жетімсіздігі.

3. Психикалық іс - әрекет өзгерісінің билатаральдық сипаты[1].

Т. Г. Визель нейропсихологиялық тұрғыдан коррекциялық оқыту мен қалпына келтіру оқытуының негізгі принципі мен әдістер жан – жақты ашып көрсетеді[2]. Бұл тіл дамуы бұзылғандармен негізгі мақсатымыз, психикалық ынталандыру мен тілді белсендіру болып табылады. Мидағы қабыршақ құрылымының, терең функциялық жетісіздігінен, одан басқа қозғалыстық, слматты реттегіш –рольдер мен аффектілік жағдайларына әлсіздік байланысты туындайды. Аффектілік әлсіздіктің болуын психикалық және тілдік дамудың шектелуіуне негізгі себебі болады. Мұның себебінің өзі түрліше:

1. мидың белсенділік деңгейінің тұқымқуалаушылықты әлсіздігі;

2. олардың құрсақтағы және туу кезіндегі зақымдануы;

3. нәрестелік кезеңіндегі нервтік, психикалық және соматикалық аурулар.

Егер психикалық және тілдік даму нормаға сай еместігі белгілі болса, онда оларды ынталандыру жұмысы тым ерте сәбилік шақтан, нольден басталуы қажет. Нәрестенің әлсіз, аз мөлшердегі модкльдік бір айқайдан екіншіге ауысуы. Осы антогенез кезеңі туралы қорытынды жасауға немесе артикуляциялық аппараттық дыбыстық бөлімінің толық мәнді емес болуы немесе аффектілік жағдайдың жетімсіздігі ішкі жағдайдың әлсіз шығаруына мотивациялық болу себептерің себепкер болады. Мұндай жағдайларды фонопед немес логопед байқап бөледі. Осы жағдайларды түзету жұмысында педиатор, отолоринголог немесе балалар маманы психоневролог көмектеріне жүгінеді.

Екі-үш айлық нәрестенің гуілдей бастауы дыбыстағы у-шуы немес оның әлсіздігі, белсендігінің төмендігі немесе оның мүлде болмауы да қабыршықасты деңгейінің жетімсіздігі функциясын көрсетеді. Мұндай жағдайда арнайы ынталандыру болуы керек. Нәрестедегі гуілдеудің болмауы немесе әлсіздігінде болатын жұмыста толыққанды гуілдеу үлгілерін тыңдату қажет. Бұл қасындағы балалардың белсенді гуілдеуінен; дұрыс-анық гуілдеу басылған магнитафондық басылымнан; сондай-ақ үлкендердің иммитациясынан, мысалы бламен ойлап жатқандағы: «гу-гу-гу-гу» сияқты ойындық гуілден естіртуге болады.

Бұл шаралар ерте еліктеу рефлексін тудыруға байланысты пайдаланылады. Бұл сияқты нейропсихологиялық позицияларға қажеттіліктің болуы кейінірек ми құрылымының еліктеу рефлексіне жауап беруге мүмкіндіктің жасауына итермелейді. Жұмысы инерциялы: ол қиын, оның жемісі болуы да болмауы да мүмкін.

6-8 айлық сәбидің былдырының болмауы, былдырлауды ынталандыруда постцентральды (төбеден төмен) және премоторлық ми аймағына қатысты болады. Бұл жағдайларды байқау үшін сәбилерге түрлі заттар дыбысын тыңдатуға мүмкіндік жасалынады. Мысалы: сылдырлақ, қоңырау, т.б. тыңдату арқылы оған еліктеуге оны асыра сілтеу формасында жасауға тырысады.

Былдырлаудың бірден-бір көзі – бет әлпетін өзіңе қаратып, түрлі сөздерді айту. Айту кезінде сәби жақсы еститіндей болуы керек.

Ба-ба-ба, да-да-да, га-га-га,

Ту-ту-ту, па-па-па, бу-бу-бу,

Би-би-би, бы-бы-бы, абу-абу, абы-абы. Сондай-ақ бала бет әлпетімен еріндерімен айналады.

Әрбір тізбек дұрыс ырғақпен айтылады. Буындар итеративті ырғақта болады және ол маңызды ынталандыру болып табылады. Мидың қабыршақ асты құрылымдарының іс-әрекетке қосылуы ми қабыршағының белсендігіне автоматты әсер етеді.

Бұл терминде – дефектілік функцияларды қалыптастырып қоюдан басқа, оны түзету – арнайы оқыту әдістерін пайдалана отыруға бағыттау да енеді.

Балалар дамуы бұзылғандардағы түзету оқытуының ұзақ тарихы бар. бұл педагогика мен психологияның ерекше саласы ретінде туындады. Оның негізгі

міндеттеріне психикалық және психотілдік дамуында ауытқуы бар балаларға көмек көрсетуде қажетті әдістерді табумен айқындалды.

Бұл неврология, психиатрия, психология, іргелі ғылыми пәндерінде жинақталған білімдер негізінде шешімін тапты. Түзету оқытуының бастауында психология мен дефектология саласының көрнекті ғалымдары тұрды:

Олар: Л.М.Выготский, Ф.А.Рау олардың ізбасарлары Р.М.Баскис, Ж.И.Шип, Р.Е.Лeвина және т.б. Осы аталынған ғалымдар түрлі зақымдар белгілі бір деңгейлерін жеңіп шығуға болатындығына сенді және оны компенсация идеясына негіздеді [3]. Мұндай идея үлкендердің, әсіресе афазия ауруын (востанавительные) қалпына келтіру оқытуы түсінігінің деңгейінде де тұрды. Дегенмен блаларадағы түзету оқытуы үлкендердегі қалпына келтіру оқытуына стратегиялық және тактикалық жағынан едәуір айырмашылық бар.

Мұндай айырмашылыққа себеп – ол үлкендер мен балалардың психикалық іс- әрекетінің мидағы ұйымдасуына байланысты. Үлкендер миында локальданған функциялар, балаларда ұзақ мерзім бойы мида интеграцияланады. Олар мидың түрлі бөліктерінің бірлескен іс-әрекетінің нәтижесінде жүзеге асады және оны реттеп отыратын мидың алдыңғы бөлігі болса, ол психиканың орталық механизмін белсенді реттеп отырады. үлкендер дағдылану нәтижесінде автоматтануға ие болып, есте сақталынғаны бойынша жүзеге асырса, ал балалар оны ойлау арқылы жүзеге асырады. Міне, осы себепті балалар оқытуында негізінен ойлау процесінің белсендігі ерекше ескеріледі.

Сонымен бірге, балалық шақта балалар жас ерекшелігіне сай пайдаланылатын әдістердің лайықты болуы сияқты принциптер принципті түрде маңызды, ал бұл ересек ауруларда белгілі бір мәнге ие болғанымен де ол ең негізгісі болып табылмайды.

Сонымен бірге бар дефектілерді компенсация жасауға зақымданбаған модалдықтарды таңдаудың өзіндік жасқа сай ерекшелігі бар. Функциясы бұзылған ересек ауруларда ауруына дейін ол қалыптасып және белгілі бір модалдықпен ассоциативті байланысты болып үлгерген. Міне осы байланыстар компенсаторлық мақсатқа сай қатыстырылады және пайдаланылады. Ал балаларда мұндай байланыстар жоқ, сондықтан оны тудыру керек.

Мұндай ереженің бір жағынан минусы болса, екінші жағынан плюсі де бар. Минусы – балаларда зақымдалған әрекеттің есте сақтау іздерінің болмағынанда, енді оны қайта жандандырудың маңызы жоқ. Плюсы – балалар миының көптеген бөлімдерінің функционалды бағындырылып үлгермеген, сондықтан балалар миы икемделгіш болады. Сондықтан олар функционалдық «еркіндікте» болып табылады. Сол себепті ынталандырылған іс-әрекетке жеңіл кіріседі.

Ал ересек адамдарада жаңа мақсатты шешуі ми құрылымына қатысты қиынға соғады. Ми аймағының алмастырушысы ретінде емес, тек келістіруші ретінде ғана қарауымыз керек. Балалар миныңы икемделгіш сияқты артықшылығын түзету жұмысының тіке және жанама әдістерінде пайдаланылады. Тікелей әдіс – жалпы педагогика, дидактика заңдарына қарай құрылып сәйкестенеді. Жанама әдіс – зақымдалған бөлім функциясын уақытша істен шығуына байланысты және басқа бөлімдерді (ализаторлар мен модальдық) қатыстыру, немесе қосымша кірістіруге қатысты болады.

Мидың нақты құрылымын таңдауда Л.С.Выгодскийдің жақын және алыс даму аймағы туралы ассоциативті байланыс ережесін және асып түсу дамуы мәнін ескеріп отыру керек [4]. Ең соңғысында жаңа іс-әрекет түрі сол кезеңде меңгерілсе, ал алдыңғылары түпкілікті жасалынып бітпейді. Олай болса, түзету оқуында балаларда мыналар қатыстырылады:

• мидың функционалдық ролі жағынан ең жақыны, және олай болса ең жақын ассоциативті байланыс;

• барынша алысы, бірақ зардап шеккен функцияға қатысы жоқ;

• дамуын қамтамассыз ететін ми аймақтары.

Алыстағы аймақ пен ең жақын даму өрескел бұзылғанда немесе функционалды салғырт болғанда ғана қатыстырылады.

Балалар денсаулығының тұтастай жағдайы тікелей психикалық дамуға қатысты екенін естен шығармауымыз тиіс. Сондықтан, бала психикалық дамуында медициналық араласушылықтың маңызы жоқ. Тек сол «профиль» мамандарының ғана емес, басқа да мамандар – дефектолог, логопед, сурдопедогог, алигофренопедагог және психологтардың да жиі араласуын қажет етеді. Бұл мәселе болашақта жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Әдебиеттер:

1. Симерницкая Э. Г. Мозг человека и психические процессы в онтогенезе / Э. Г. Симерницкая. – М.: Московский университет, 2005. – 192 с. 112.

2. Визель Т. Г. Аномалии речевого развития ребенка. В помощь родителям Москва, 2010.-С.48.

3. Маджуга А.Г., Шоманбаева А.О. Курс лекции по нейропсихологии. Шымкент, 2001.-243с.

4. Выготский Л. С. В 92 Собрание сочинений: В 6-ти т. Т. 1. Вопросы. теории и истории психологии / Под ред. А. Р. Лурия, М. Г. Ярошевского. - М.: Педагогика, 2012. - 488 с.

РАЗВИТИЕ ПСИХОАНАЛИЗА В КАЗАХСТАНЕ В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ

М.Ю. Саутенкова- к.пс.н., доцент

А.Г. Зинелова, О.И. Колмогорова,

Студенты Актюбинского регионального университета имени К.Жубанова

Казахстан, г.Актобе

Аннотация: Мақалада қазіргі жағдайда Қазақстандағы психоанализдің дамуы туралы айтылады.

Түйінді сөздер: ид, эго және суперэго, Фрейд, психоанализ, жеке талдау, топтық терапия, топтық талдау.

Аннотация: В статье рассказывается о развитии психоанализа в Казахстане в современных условиях.

Ключевые слова: ид, эго и суперэго, Фрейд, психоанализ, личный анализ, группатерапия, группаанализ.

Annotation: The article tells about the development of psychoanalysis in Kazakhstan in modern conditions.

Keywords: id, ego and superego, Freud, psychoanalysis, personal analysis, group therapy, group analysis.

Теория Фрейда о психосексуальных стадиях, бессознательном состоянии и символизме сновидений остается популярной темой среди психологов и людей, несмотря на то, что большая часть сегодняшних работ воспринимается скептически. Многие из замечаний и теорий Фрейда были основаны на клинической ситуации и тематических исследованиях, что позволило распространить его результаты на более широкую популяцию. Тем не менее теория Фрейда изменила наши представления о человеческом разуме и поведении и оставила неизгладимый след в психологии и культуре.

По данным Американской психоаналитической ассоциации, психоанализ помогает людям понять себя, изучая неосознанные импульсы, поскольку они часто скрыты в бессознательном. Сегодня психоанализ включает не только психоаналитическую терапию, но и психоанализ (с использованием психоаналитических принципов реальных ситуаций и ситуаций), а также нейропсихоанализ (применение неврологии к психоаналитическим темам, таким как сны и вытеснение). Зигмунд Фрейд был основоположником психоанализа и психодинамического подхода к психологии. Фрейд говорил, что человеческий разум состоит из трех элементов: ид, эго и суперэго.

Клиенты чувствуют себя в безопасности, когда исследуют чувства, желания, воспоминания и стресс, которые могут привести к психологическому дистрессу. Исследования также показали, что самоанализ, используемый в психоаналитических процессах, может способствовать долгосрочному эмоциональному росту. Всякая терапия, в том числе, групповая, дает знания - она помогает участникам понять, что они сами, не осознавая этого, разрушают

собственные попытки достичь того, чего по их словам, они хотят. Хорошая группаналитическая терапия помогает людям оценить роль, которую они сами играют, создавая свою судьбу. Здесь мы хотим подчеркнуть, что через группаналитическую работу идет распространение психоаналитических знаний в нашей республике. Медленно, но постоянно растет количество казахскоязычных группаналитических групп. Польза от данного вида работы состоит в том, что таким путем познакомятся с психоанализом и с его методами большее количество казахов, нежели через индивидуальный психоанализ. Справедливости ради следует заметить, что индивидуальная терапия призвана помочь людям исследовать глубины их личной истории, на что, очевидно, у них не хватит времени в группе. Но, хотя групповой анализ не может посвятить себя такому же изучению прошлого, он видит прошлое сквозь очень специфические линзы [5].

У каждого народа своя психология, национальный менталитет, национальная идентичность. Чем они отличается от других народов? Психология – это изучение и познание души человека. Согласно учению Дарвина, эволюционное развитие привело человека от животного уровня к сознательному уровню. Иными словами, развитие человеческой души в ходе эволюционного развития свойственно человечеству. Чтобы стать здоровым, всесторонне развитым человеком, человек должен с рождения пройти определенные этапы без серьезных травм. В противном случае человек может продолжать взрослеть биологически, но не расти душой. Если мы говорим, что человек — это социальное животное, выросшее в группе, его зрелость, поведение и привычки приспосабливаются к этой среде. Отсюда и национальная психология - совокупность национальных обычаев, верований, чувств, поведения. У каждой нации есть своя этническая территория, климат и окружающая среда. Например, мы, казахи, потомки кочевников. Некоторые из наших черт и традиций восходят к этому кочевому образу жизни. Но со временем, как меняются времена и поколения, меняется и национальная психология. Чтобы нация, государство претерпели трансформацию, необходимо открыто рассказать и переоценить трагические и кровавые события в его истории. [Бағасын алмаған, шындығы ашылмаған тарих қайталанады.] Например, многие страны до сих пор требуют от международной арены признания различных катастрофических войн в их истории, совершение геноцида, нападение, вторжение в чужие страны. Потому что за каждой историей стоит человеческая судьба. Душа человека, умершего не по своей воле, ставшего жертвой несправедливости, не дает покоя потомкам [6].

Зигмунд Фрейд, основатель психоанализа, говорил, что если в истории нации были не справедливости, ошибки, необъяснимые факты, история будет повторяться. [Бағасын алмаған, шындығы ашылмаған тарих қайталанады] [6]. Собственно, это и должно быть целью, принятой на государственном уровне программы «Духовное возрождение». Возрождение национального самосознания. Мы думаем, что авторы программы «Духовное возрождение» должны были пойти по пути Мустафы Кемаля Ататюрка, который провел великие реформы в Турции. На самом деле мы не знаем, действительно ли психоаналитики помогли Ататюрку реформировать свою нацию. Из истории мы знаем, что у Ататюрка и Альберта Эйнштейна были хорошие отношения. Эйнштейн был связан с Зигмундом Фрейдом. В последние годы Библиотека Конгресса США, где сохранилась

рукопись, опубликовала письма обоих. По просьбе Фрейда Эйнштейн помог отправить группу психоаналитиков в Турцию для развития психоанализа. И они

«встряхнули» сознание нации, помогая сформулировать концепцию реформ Ататюрка в его стране. Мы знаем из истории, как Турция стала демократией и развивалась по этому пути. Например, читая произведения нобелевского лауреата турецкого писателя Орхана Памука, можно увидеть, что он прошел школу психоанализа. Теперь давайте посмотрим на противоречащее этому историческое событие - историю Советского Союза, последствия которого мы видим до сих пор. После падения царского правительства и прихода к власти коммунистов Лев Троцкий вместе с ученицей Зигмунда Фрейда, первым психоаналитиком Сабиной Шпильрейн способствовал развитию психоанализа для пробуждения сознания людей. Но Сталину это не нравилось. В конце концов, Лев Троцкий подвергся преследованиям, а Сабина Шпильрейн была приговорена к смертной казни. Мы знаем трагедию последующих лет репрессий в наших казахских степях. Это рана казахской души, памяти. Хотя наши лидеры в то время были оправданы, большая часть правды еще не раскрыта. Этот инцидент также должен быть оценен на международном уровне как геноцид против нации. Только тогда залечится рана в памяти нации. Сознание следующего поколения будет пробуждено. Мы, его потомки, теперь несем это как серьезную травму, живя в нашем подсознании как страх [6].

У многих людей по-прежнему бывает предвзятое отношение: Чего это я пойду к кому-то там душу изливать, я и сам свои проблемы решить в состоянии, в крайнем случае, есть друзья и подруги, которые утешат и помогут... Выбирая специалиста, доверьтесь своему внутреннему чутью, если чувствуете, что готовы поверить человеку, значит Ваш психолог. А если нет, лучше пойти к другому. Ну, а если уж речь идет не об отдельной проблеме, а о комплексной проработке своей личности, то тут уже Вам поможет психоанализ. При выборе аналитика нужно учитывать профессиональную подготовку, членство в профессиональном сообществе. Только члены и кандидаты ассоциации Психоанализа Казахстана имеют на сегодня официальное право называться психоаналитиками и вести консультационную или клиническую работу. И не надо думать, что к психоаналитикам обращаются, только те, у кого со здоровьем не все в порядке.

С самых древних времен, во всех культурах и религиях были духовные наставники и учителя. Сейчас религия осталась, но ее роль в обществе значительно снизилась. Современный человек уже не хочет выполнять все те ограничения, которые предписывают ему в священных книгах. Хочется жить полной жизнью, но что делать, когда что-то не ладится? Где найти силы, если в бога не веришь, а как справиться с трудностями — представляешь плохо? В этом смысле, психоанализ является, наверное, не единственным, но одним из лучших выходов, сочетая в себе подлинно научный подход и светскую исповедь, он не навязывает человеку ничьих идей, а помогает найти точку опоры в собственной душе.

Основанный более ста лет назад Зигмундом Фрейдом, психоанализ подтвердил свою эффективность, не смотря на скептическое и предвзятое отношение к нему на заре становления. Как же он работает и почему помогает: Психоанализ, главным образом, рассчитан не на тех, кто столкнулся с трудной

проблемой, требующей немедленного решения, а на людей, которые понимают, что совершают в жизни одни и те же ошибки. И, совершая эти повторяющиеся ошибки, увы, ничего не могут с собой поделать, снова и снова наступают на одни и те же грабли. Это явный показатель того, что проблема не во внешнем окружении, а где-то в самом человеке. В глубинах подсознания, в неисполненных детских желаниях, подавленных чувствах, недостатках воспитания и еще во многом другом, в чем человек сам себе признаться не решается. На одной из группаналитических групп группаналитик погрузил участников в глубокие воспоминания о своем детстве, задав вопрос: «Вспомните, чего вам больше всего хотелось тогда, когда вам было по 4-5 лет?»

Ответы были обычны для детей того возраста, но совершенно иррациональны с точки зрения взрослых. «Хочу, чтобы мама почаще со мной играла.» «Хочу новую игрушку.» «Хочу внимания.» «Хочу признания.» «Хочу любви…» А затем психолог спросил: «А не те ли нереализованные детские желания, вы пытаетесь удовлетворить сейчас, во взрослой жизни?» Конечно, не все идет из детства, что- то добавляется в юности, что-то уже во взрослой жизни, но первые психические травмы всегда оттуда. Последующие лишь усугубляют первую боль, снова и снова толкая человека в порочный круг совершения одних и тех же проблемных действий. Психоаналитик же помогает человеку понять, почему он совершает то, что приводит его к одним и тем же неудачам. А осознав и приняв это, человек способен изменить и свое поведение, и свои представления о жизни. И тогда, действительно, происходят удивительные превращения, в полном смысле, из гусеницы в прекрасную бабочку [1].

Стоит так же добавить, психоанализ — это не гипноз и не насилие над личностью. Здесь не бывает слез и решений, вызванных психоаналитиком, и ни в коем случае не навязываются представления самого психоаналитика. В психоанализе просто работают с повторяющимися проблемами, отыскивая их корни и меняя бессознательные установки. Задавая вопросы, интерпретируя высказывания, по косвенным признакам докапываясь до истины, но все на сознательном уровне и только по воле самого клиента. Открывшись аналитику, клиент найдете в нем, вероятно, единственного человека в своей жизни, который понимает вас, не подведет вашего доверия и уважает вас, как личность. К недостаткам такой помощи можно отнести относительную дороговизну услуг и значительную продолжительность самого психоанализа. Но длительность гарантирует качество работы, ведь если человек страдал от проблемы много лет подряд, вряд ли ему удастся избавиться от нее за 2-3 часа. А дороговизна услуг оправдывается квалификацией самого психоаналитика, чтобы получить разрешение на психоаналитическую практику, кроме базового высшего психологического или медицинского образования надо еще не менее 6-х лет учиться именно психоанализу, пройти личный анализ и не менее 4-х лет работать под руководством более опытного наставника-супервизора.

Люди часто находятся под влиянием своих бессознательных мотивов. Развитие личности часто связывают с событиями раннего детства. Получение информации из бессознательного в подсознание может привести к катарсису и позволить людям решить эту проблему. Эмоциональные и психологические

проблемы, такие как депрессия и страх, часто возникают из-за конфликтов между сознательным и бессознательным разумом. Квалифицированный аналитик может помочь объяснить некоторые аспекты бессознательного, такие как использование психоаналитических стратегий, таких как анализ сновидений и свободные ассоциации [2].

На текущем историческом отрезке времени преимуществом группанализа для казахов является и то, что оплата участия в групповой работе намного дешевле личного анализа. Далее мы попытались вкратце обобщить и показать еще раз преимущества группаналитического метода:

- клиент может получить различные оценки своего социального поведения и узнать различные мнения о себе. Группа позволяет своим членам понять, как другие воспринимают их.

В групповой терапии клиент имеет преимущество, заключающееся в том, что люди реагируют на его поведение раскрепощенно, без оговорок, часто так, как не может это сделать его личный аналитик;

- члены группы ведут себя так же, как обычно, но иначе, чем в присутствии одного психоаналитика;

• проблемы некоторых участников становятся очевидными в присутствии людей только того же пола;

• в группе люди могут испытывать непривычную свободу выражения мысли, что может не происходить с ними наедине с самим собой;

• когда человек говорит что-либо многим, а не одному человеку, эхо собственных слов в сознании становится громче, его воспоминания в присутствии группы являются частью цепочки действий, открытий и взаимодействий;

- группа выявляет саморазрушающее поведение, т.е. те формы поведения, которые могут остаться за пределами внимания в процессе индивидуальной терапии;

• группа позволяет пациентам узнать о разных точках зрения на свое поведение, приносит пациенту пользу, позволяя ему узнать о самых разнообразных реакциях - включая спонтанные реакции людей, которые не всегда понимают его с ясностью и всепрощением любящего родителя или аналитика. Даже раздраженные выпады против него, если они типичны для главных людей в реальной жизни пациента, являются полезными;

• группа дает шанс попытаться вести себя по-другому, создает "жизненные ситуации", в которых клиент может попытаться по-иному построить свое поведение; группа может предложить верный путь возвращения к своей индивидуальности. Участник может воспользоваться группой, рассказав ей о своих взаимоотношениях с внешним миром, что часто трудно и невозможно в процессе индивидуальной терапии. Групповой анализ дешевле индивидуального, что способствует охвату большего количества желающих, расширяя, таким образом, не только количество тех, кому можно помочь, но и орбиту психоаналитического просвещения казахского населения; - групповая терапия дает возможность для самоопределения здесь и сейчас, пациент получает шанс обнаружить, как он выглядит, как он ведет себя, что он чувствует на самом деле, когда имеет дело с людьми, это можно назвать преимуществом обучения [3].

• клиенты участвуют во взаимном анализе, приобретая первичные навыки группаналитической работы. Если учесть, что участники группы, в основном, – студенты казахских групп по специальности «психология», очевидно, что они могут выбрать в будущем группаналитический метод как основной метод своей профессиональной карьеры. Следовательно, есть потенциальная возможность развития и укрепления группового анализа в нашей республике. Есть уверенность, что «психоанализ станет достоянием не только избранных, но и войдет в широкие массы», как надеялся основоположник психоаналитического движения Зигмунд Фрейд.

Думается, что собранные нами по крупицам теоретические сведения известных аналитиков о преимуществах группового метода психоанализа, а также сведения, основанные на личном опыте, будут полезны всем, кто заинтересуется историей развития группаналитических групп в Казахстане.

Список литературы:

1. Анкеты участников группаналитических групп (на казахском языке). – Алматы. – 2003 - 2006.

2. Вачков И. В. Основные виды тренинговых групп в западной практической психологии. – Деп. в ИТОП РАО, № 20-96. – М., 1996. – 24 с. 5. Вачков И. В. Основы технологии группового тренинга. – М.: Ось-89, 2000. – 224 с.

3. Вик Ю. Е. Действующие факторы групповой аналитической терапии // Журнал практической психологии и психоанализа. - 2001, сентябрь . -#3.

4. Кудиярова А. М. Азбука психоанализа (на каз. языке). – Алматы: Дарын,

2006

5. Психоанализ в Казахстане https://psychoanalysis.ucoz.kz/publ/1-1-0-1

6. Бағасын алмаған, шындығы ашылмаған тарих қайталанады.

https://www.minber.kz/2020/11/zhuldyz-toleu-ortalyq-aziya-psihoanaliz-institutynyng- tulegi-bagasyn-almagan-shyndygy-ashylmagan-tarih-qajtalanady-sol-ushin-qazaqtyng- basynan-otkizgen-zaualdary-zhajly-shyndyq-tolyqtaj-ashylgany/

ТЕОРИИ И ТЕХНОЛОГИИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ:

ДЕЛОВЫЕ ИГРЫ

М. Ю. Саутенкова -к.пс.н., доцент

Г.Ш. Самалыкова, Д.Е. Кыдыралина, Г.С. Габдугалиева,

Студенты Актюбинского регионального университета им.К.Жубанова,

Республика Казахстан, г.Ақтөбе

Аннотация:Мақалада педагогикалық ойын түрлері педагогикалық процесте әдістер мен тәсілдердің кең көлемді топтарын біріктіріледі, оның жалпы ойындардан ерекшелігі оқытуда нақты мақсатының қойылуымен ерекшеленеді.

Түйінді сөздер: іскерлік ойын, оқытудың ойын түрі, оқытудың белсенді түрі, оқу іскерлік ойыны.

Аннотация: В статье рассматриваются теоретические основы такого активного метода обучения, как деловая игра; описывается опыт использования данного метода в педагогической деятельности.

Ключевые слова: деловая игра, игровая форма обучения, активная форма обучения, учебная деловая игра.

Annotation: The article focuses on historical and theoretical fundamentals of such teaching method as business simulation games; the author describes the experience of using such method in the pedagogical activity.

Keywords: business game, games learning, active learning, training games.

В научной и педагогической сфере термин «педагогические технологии» часто используется. Его содержание разные исследователи понимают по разному и связывают с активизацией и интенсификацией учебного процесса. Игровые технологии, обучающие, дидактические игры исследовались многими педагогами, методистами и учителями. Однако более активное включение игр в учебно- воспитательный процесс находит отражение в работах современных исследователей. Анализ литературы показал, что эффективность и продуктивность реализации игровых технологий в процессе обучения отмечают многие методисты. Однако в осмыслении, трактовке и интерпретации игровых технологий не прослеживается единства и однозначной теоретической основы [1].

Известный британский педагог и педагог Андрей Райт говорил, что язык обучения книг это тяжелая работа ... Усилие требуется в каждый момент и должно поддерживаться в течение длительного периода времени. Игры помогают стимулировать многих учащихся поддерживать их интерес к работе ".

Игры также помогают учителю создать условия, в которых язык является полезным и значимым. Учащиеся хотят принять участие, и чтобы сделать так должны понимать, что говорят другие, или написали, и они должны говорить или писать, чтобы выразить свою точку зрения или дать информацию".

Другой выдающийся ученый Айдан Эрсоз, отметил следующим образом: Язык обучения является сложной задачей, которая иногда может быть

неприятной. Требуется постоянное усилие, чтобы понять, производить и манипулировать язык перевода. Хорошо подобранные игры бесценны, поскольку они дают студентам перерыв и в то же время позволяют студентам использовать на практике языковые навыки. Игры имеют высокую мотивацию, так как они забавные и в то же время сложные. Кроме того, они используются как бы в реальных ситуациях.

В Корее отметил учитель Ли Су Ким, отличаются игры следующим образом: «Существует распространенное мнение, что все обучение должно быть серьезным и торжественным в природе, и что если весело и есть веселье и смех, то это на самом деле не учатся. Это заблуждение. Можно выучить язык, насладиться в то же время. Один из лучших способов сделать-это игры.»

Деловая игра - это метод обучения и форма, в которой моделируются социальный и предметный аспекты содержания профессиональной деятельности. Деловая игра необходима для отработки профессиональных навыков и умений. В такой игре происходит квазипрофессиональная деятельность обучающихся на имитационно-игровой модели, которая отражает технологии, динамику и содержание профессиональной деятельности специалистов, ее целостных фрагментов [2].

Деловые игры - педагогическое средство и активная форма обучения, интенсифицирующая учебную деятельность, моделируя экономические, управленческие, педагогические, психологические ситуации и дает возможность для анализа и выработки оптимальных действий в дальнейшем. В деловых играх учащиеся, например, входят в роль банкира, бухгалтера, учителя и т.д., что приближает учебный процесс к реальности, требуя от школьников творчества, взаимодействия и инициативы. Игра помогает поддерживать постоянный большой интерес у учащихся к предмету, формирует, закрепляет практические навыки, активизирует их самостоятельную деятельность. Также, рассматривая данный вопрос, следует обратить внимание на основной возраст первокурсников (17-18 лет), то есть ранняя юность. Этот возраст интересен тем, что в этот период у студентов появляются планы касаемые их будущей профессии. Этот возраст имеет одну особенность, в данный период происходит развитие познавательных способностей и интеллекта, причем наблюдаются не столько количественные изменения, сколько качественные. Можно сказать, что изменяется сама структура мыслительных процессов[3], т.е. важно каким образом учащийся решает ту или иную задачу. Благодаря этому происходит становление личности, формируются принципы и ценностные ориентиры, складывается ее самоопределение, происходит дифференциация интересов.

Деловая игра - это средство развития творческого профессионального мышления, в ходе игры у человека появляется способность анализировать различные неординарные ситуации и решать новые профессиональные задачи.

Деловую игру можно считать одним из наилучших активных методов проведения занятий. Потому что деловые игры в отличие от некоторых других привычных методов обучения, позволяют более широко использовать практическую деятельность, выявлять причины появления трудностей у учащихся, разрабатывать различные варианты решения преодоления этих трудностей,

оценивать все варианты решения проблем, принимать решение и определять механизм его реализации. Деловых игры имеют много достоинств, например, они позволяют: рассмотреть какую-либо проблему за небольшой отрезок времени; освоить навыки выявления, анализа и решения поставленной проблемы; осуществлять работу в группе при подготовке и принятии решений, ориентации в неординарных ситуациях- сосредотачивать внимание учащихся на проблеме и устанавливать причинно-следственные связи; развивать умение слушать и понимать участников игры [4].

Деловые игры – это достаточно серьезный и устоявшийся метод обучения. Этот метод используют во всём мире уже много столетий для обучения взрослых, серьёзных людей. У этого метода есть много преимуществ по сравнению со множеством других методов обучения. Использование деловых игр при изучении иностранного языка даёт не только знания, но и опыт, который в обычной жизни приобретается годами. Благодаря деловым играм учат и учатся тому, как и почему надо работать, а также тренируют такие качества, как, лидерские, умение ориентироваться в сложной, быстро меняющейся ситуации, коммуникативность и др. Можно имитировать критические и стрессовые ситуации, можно тренировать как отдельных людей, так и команду. Учить быть одной командой[5].

В последнее время деловые и имитационные игры находят все более широкое применение в самых разных областях: в основном в экономике и политике, а также в социологии, экологии, администрировании, образовании, городском планировании, истории. Имитационные игры используются для подготовки специалистов в соответствующих областях, а также для решения задач исследования, прогноза, апробирования намечаемых нововведений. Разрабатываются имитационные игры и как способ коммуникации между специалистами разных областей, как особый язык будущего.

При описывании этого метода встречаются разные термины. Обычно, эту игру экономисты называют «деловой игрой» (business game), управленческой (management game) или операционной игрой. В сфере политики или вокруг муниципалитета используется термин "имитационная игра" (simulation game). На Западе распростроненно используется термин "имитационная игра", или "игровая имитация", хотя единого мнения по вопросам терминологии среди специалистов нет. Использование термина "имитационная игра" связано с выделением существенных характеристик этого метода. С одной стороны, имитация понимается очень широко как замена непосредственного экспериментирования созданием и манипулированием с моделями, макетами, замещающими реальный объект изучения. В социальных науках широкое распространение получила машинная имитация, реализующая формальную модель той или иной исследуемой системы. С другой стороны, существуют собственно игровые методы, в которых участники принимают на себя определенные роли, вступают в непосредственное взаимодействие друг с другом, стремясь достигнуть своих ролевых целей. Предполагается, что "игровая имитация" или "имитационная игра" объединяет эти два подхода. Она основывается на конкретных ситуациях, взятых из реальной жизни, и представляет собой динамическую модель упрощенной действительности. Таким образом, в основе деловой игры лежит имитационная

модель, однако реализуется данная модель благодаря действиям участников игры. Они берут на себя роли административных работников или политических деятелей и разыгрывают заданную хозяйственную, управленческую или политическую ситуацию в зависимости от содержания игры. Традиционно также подчеркивание того факта, что деловые или имитационные игры являются "серьезными" играми для взрослых, а не развлечением, не отдыхом и т.п.

Деловая игра отличается от других активных методов обучения, особенно от методов социально-психологического тренинга. В этом вопросе можно запутаться, так как термины употребляются небрежно и такие разные методы как групповая дискуссия, ролевые игры и деловые игры попадают в одну из них и обозначаются общим понятием "деловая игра".

Как уже отмечалось выше, отличительным признаком собственно деловой или имитационной игры является наличие имитационной модели (ни в так называемых организационно- деятельностных, ни в ролевых играх имитационные модели не строятся).

Если представлять себе игру как такую реальность и социальное пространство, в котором не испытывается "сопротивление" материала при реализации замысла и в котором поэтому все возможно, то знакомство с деловыми играми должно сильно поколебать такое убеждение.

На занятиях профессионально-ориентированного английского языка играть в деловую игру совершенно необходимо. Достоинством деловых игр является то, что они соединяют теорию и практику, способствуя формированию в том числе и профессиональных знаний, и практических умений. Игры повышают интерес к изучаемому предмету, так как они сопровождаются положительными эмоциями.

Организация деловых игр способствует повышению эффективности учебного процесса. Нацеленность на самоутверждение, стремление самостоятельно размышлять является стимулом к развитию спонтанной речи, если она является связанной с решением определенных проблем и коммуникативных задач. В игре создаются благоприятные условия для дальнейшего, более глубокого освоения и отработки знаний, норм поведения, что приводит к эффекту общего развития. Сама игра является поразительным и замечательным феноменом человеческой культуры, и развитие любых её компонентов является огромной самостоятельной ценностью [8]. Таким образом, сутью учебно-ролевой игры является игровая познавательная деятельность на основе развивающейся ситуации профессиональной направленности. Предметом данного вида игры является не только ситуация профессиональной направленности, а каскад ситуаций, объединенных в сценарий

учебно-ролевой игры единой фабулой.

Игра позволяет моделировать социокультурный контекст, проигрывать различные варианты поведения, корректировать и снова проигрывать. То, что в жизни трудно или совсем невозможно исправить (межкультурный конфликт или межкультурный шок), в игре можно проигрывать снова и снова, вырабатывая стратегии, необходимые для избегания данного конфликта. Игра обеспечивает эмоциональное воздействие на обучаемых, активизирует резервные возможности

личности. Она облегчает овладение знаниями, навыками и умениями, способствует их актуализации. Учебная игра-упражнение помогает активизировать, закрепить, проконтролировать и скорректировать знания, навыки и умения, создает учебную и педагогическую наглядность в изучении конкретного материала. Она создает условия для активной мыслительной деятельности ее участников. Благодаря игре возрастает потребность в творческой деятельности, в поиске возможных путей и средств актуализации накопленных знаний, навыков и умений. Игра развивает память и воображение, оказывает влияние на развитие эмоционально-волевой стороны личности, учит управлять своими эмоциями, организовывать свою деятельность. Игра способна изменить отношение обучаемых к тому или иному явлению, факту, проблеме.

Игра ориентирована на групповую деятельность, что вполне отвечает запросам современной методики. Она также легко трансформируется в различные формы индивидуальной активности, давая возможность каждому студенту попробовать себя в той или иной роли и проявить индивидуальные способности.

«В деловых играх решения вырабатываются коллективно, коллективное мнение формируется и при защите решений собственной группы, а также при критике решений других групп…» [9].

Игра является той самой деятельностью, которая создает эмоционально стимулирующую заинтересованность и способствует непроизвольному запоминанию.

По мнению С.Т. Занько [10], обучающие игры представляют собой синтез релаксопедических подходов (синтез барьеров, психологическое раскрепощение) и цепи имитационных проблемных ситуаций, в том числе конфликтных, в которых участники выполняют отведенные им социальные роли в соответствии с поставленными целями. Учебная игра воспитывает культуру общения и формирует умение работать в коллективе и с коллективом. Все это определяет функции учебной игры как средства психологического, социально- психологического и педагогического воздействия на личность. Психологическое влияние игры проявляется в интеллектуальном росте обучаемых. Педагогически и психологически продуманное использование ее на занятии обеспечивает развитие потребности в мыслительной деятельности. Применение игры способствует коммуникативно-деятельному характеру обучения, психологической направленности уроков на развитие речемыслительной деятельности учащихся средствами изучаемого языка, оптимизации интеллектуальной активности учащихся в учебном процессе, комплексности обучения, интенсификации его и развитию групповых форм работы. Очевидно, что формирование речевых навыков и умений должно идти в условиях, максимально приближенных к тем, какие могут встретиться при естественной коммуникации, а сам процесс обучения должен строиться на решении системы коммуникативных задач посредством языкового материала. Средством педагогического управления учебной деятельностью являются коммуникативные задания, при помощи которых преподаватель приглашает и вовлекает студентов в творческую деятельность.

Одним словом, игра формирует способность принимать самостоятельные решения, оценивать свои действия, действия других, побуждает анализировать свои знания.

Список литературы:

1. Смышляева Л.Г., Сивицкая Л.А. Педагогические технологии активизации обучения в высшей школе. - Учебное пособие. - Томск: Изд-во Томского политехнического университета, 2008. – [37 - 49 с]

2. Вербицкий А.А. Активное обучение в высшей школе: контекстный подход: Метод. пособие - М.; Высш. школа., 1991 – [207 с.]

3 Эльконин Д.Б. Психология игры / Д.Б. Эльконин. - М.: Просвещение, 1987. – [350 c]

4. Деркач А.А., Щербак С.Ф. Педагогическая эвристика. Искусство овладения иностранным языком / А. А. Деркач, С. Ф. Щербак - М: Педагогика, 1991, [224 с.]

5. Деркач А.А., Щербак С.Ф. Педагогическая эвристика. Искусство овладения иностранным языком. / А. А. Деркач, С. Ф. Щербак - М: Педагогика, 1991, [240 с.]

6. Ильин Е.П., Мотивация и мотивы учебное пособие, Питер 2008, [53c]

7. Kennedy G. Conditions for Language Learning. //Focus on the Learner. /Еd. By

Y. Oller and J. Richards. Newbury, 1973. [101p.]

8. Вербицкий А.А. Деловая игра в системе контекстного обучения //18 Международный семинар «Игровые методы в образовании и научных исследованиях»: Тезисы докладов. — К.: КИСИ, 1991. [44c.].

9. Платов В.Я. Деловые игры: разработка, организация и проведение: Учебник. - М.: Профиздат, 1991. – [156 с]

10. Занько С.Т. Игра и учение. / С. Т. Занько, Ю. С. Тюников, С. М. Тюнникова. - М.: «Логос», 1992, ч. 1. - [125c]

ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУДІ ҚАЖЕТ ЕТЕТІН БАЛАЛАРДЫ ТҮЗЕТЕ- ДАМЫТУ ЖҰМЫСТАРЫНДА АРТ - ТЕРАПИЯ ӘДІСТЕРІНІҢ

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

К.Ж. Туребаева -п.ғ.д., профессор

М. Сабиева,

7М01902 – Арнайы педагогика ББ 1 курс магистранты

Қ.Жұбанов атындағы АӨУ Madina.sabieva@bk.ru Қазақстан, Ақтөбе қ.

Аннотация: Мақалада арт-терапияның теориялық негіздері, дефектологтың коррекциялық-дамыту жұмысында арт-терапиялық технологияларды қолдану ерекшеліктері және психикалық дамуы тежелген бастауыш мектеп жасындағы балалармен арт-терапия процесін ұйымдастыру мәселелері қарастырылған.

Түйін сөздер: арт-терапия, арт-педагогика, мектепке дейінгі тәрбие, инклюзия, психологиялық түзету, реабилитация

Аннотация: В статье излагаются теоретические основы арт-терапии, специфика использования арттерапевтических технологий в коррекционно- развивающей работе дефектолога и особенности организации арттерапевтического процесса с детьми младшего школьного возраста с задержкой психического развития.

Ключевые слова: арт-терапия, арт-педагогика, дошкольное образование, инклюзия, психологическая коррекция, реабилитация

Annotation: The article describes the theoretical foundations of art therapy, the specifics of the use of art therapy technologies in the correctional and developmental work of a psychologist, and the organization of the art therapy process with children of primary school age with mental retardation.

Key words: art therapy, art pedagogy, preschool education, inclusion, psychological correction, rehabilitation.

Білім беру мекемелеріндегі арт-терапия – балалардың көркем шығармашылық арқылы дамуын түзету әдісі. Оның дефектологтар үшін тартымдылығын негізінен вербалды қарым-қатынас арналарын қолданатын түзету-дамыту жұмысының негізгі бағыттарына қарағанда арт-терапияның көрнекі және пластикалық экспрессияның «тілін» қолдануымен түсіндіруге болады. Бұл, әсіресе, психикалық дамуы тежелген балалармен жұмыс істегенде дұрыс және оны бала өзінің эмоционалдық күйін сөзбен жеткізе алмайтын жағдайларда зерттеу мен дамуды үйлестірудің таптырмас құралына айналдырады [1].

Арт-терапия әдістері ерекше қажеттіліктері бар балаларды психологиялық қолдау және психологиялық оңалту нысандарының бірі ретінде үлкен маңызға ие болуы мүмкін. Арт-терапияның осы топтағы балаларға оң әсер етуінің ең маңызды факторы терапиялық қарым-қатынас болып табылады, оның көмегімен бала өзін- өзі таныту жолын таба алады, қауіпсіздік сезімін сезінеді, коммуникативті дағдыларды дамытады және қабылдау мен қолдаудың құнды тәжірибесін алады.

[2]. Мұндай өзара әрекеттестік ынталандырушы әсерге ие, бастамашылдық пен тәуелсіздік көрсету қабілетін дамытады, зейінді шоғырландырады, аффекттерге жол береді.

Өнер педагогикасы (Е.А.Медведеваның анықтамасы бойынша) – балалардың көркемдік дамуының педагогикалық түзету-бағытталған процесінің теориясы мен тәжірибесінің дамуын анықтайтын және қамтамасыз ететін ғылыми білімнің (өнер және педагогика) салаларының синтезі. өнер және көркемдік- шығармашылық әрекет (музыкалық, бейнелеу, көркемдік және сөйлеу, театр және ойын) арқылы жеке тұлғаның көркемдік мәдениетінің негіздері. Көркем- шығармашылық іс-әрекет арқылы баланың тұлғалық саласын үйлестіру, оның білім беру, оқыту және дамыту процесінде өнер арқылы қазіргі заманға бейімделуі көркемдік педагогиканың мәні болып табылады[3].

Оқу орындарындағы арт-терапия – көркем шығармашылық арқылы түзету және дамыту әдісі. Оның психологтар үшін тартымдылығын негізінен вербалды коммуникация арналарын қолданатын негізгі түзету-дамыту бағыттарына қарағанда арт-терапияның көрнекі және пластикалық экспрессияның «тілін» қолдануымен түсіндіруге болады. Бұл, әсіресе, балалармен жұмыс істегенде дұрыс және оны бала өзінің эмоционалдық күйін сөзбен жеткізе алмайтын жағдайларда зерттеу, дамыту және үйлестірудің таптырмас құралына айналдырады.

Арнайы білім беруге қатысты арт-терапияны ғылыми білімнің бірнеше салаларының (өнер, медицина және психология) синтезі ретінде, ал медициналық және психокоррекциялық тәжірибеде әр түрлі өнер түрлерін пайдалануға негізделген әдістердің жиынтығы ретінде қарастыруға болады. рәміздік нысанда және проблемалары бар баланың көркемдік және шығармашылық көріністерін ынталандыру арқылы психосоматикалық, психоэмоционалдық процестердің бұзылуын және жеке дамуындағы ауытқуларды түзетуге мүмкіндік береді[4].

Арт-терапиялық жұмыс өз тәжірибесін ауызша айтуда белгілі бір қиындықтарды бастан кешіретін балалар мен ересектер үшін ерекше құнды болуы мүмкін, мысалы, сөйлеу бұзылыстары, аутизм немесе қарым-қатынастың болмауы, сондай-ақ осы тәжірибелердің күрделілігі және олардың «түсініксіздігі» (үшін жарақаттан кейінгі стресстік бұзылыстары бар адамдар).

Бұл арт-терапияның ауызша қарым-қатынас жасау қабілеті жақсы дамыған адамдармен жұмыс істеуде табысты болуы мүмкін емес дегенді білдірмейді. Олар үшін бейнелеу әрекеті балама «тіл», сөзден гөрі дәлірек және мәнерлі болуы мүмкін.Көп жағдайда балалар өздерінің проблемалары мен тәжірибесін ауызша айту қиынға соғады. Олар үшін вербалды емес өрнек табиғирақ. Бұл әсіресе сөйлеу тілі бұзылған балалар үшін өте маңызды, өйткені олардың мінез-құлқы анағұрлым стихиялы және олардың іс-әрекеттері мен әрекеттерін көрсетуге қабілеті төмен. Олардың тәжірибелері көркем бейне арқылы тікелей «шығады». Мұндай «өнімді» түсіну және талдау оңай. Дамуында ауытқуы бар балалармен көркемөнер құралдары арқылы жүргізілетін коррекциялық-дамытушы және психокоррекциялық жұмыстың мазмұны көптеген әдістер мен әдістерді қамтиды: музыкалық терапия, изотерапия, драмалық терапия, вокалдық терапия, кинезитерапия, библиотерапия.

Арт- терапияның негізгі міндеттері:

1. баланың өзін-өзі тануына, олардың өзіне тән ерекшеліктері мен қалауларын білуіне ықпал ету, қарым-қатынас процесінде өзара түсіністікті жақсартуға ықпал ететін баланың бойында жағымды мінез-құлық қасиеттерін дамыту;

2. балаға жағымды қарым-қатынас жасауға және басқа адамдарды қабылдауға үйрету;

3. баланың мінез-құлқының әлеуметтік-коммуникациялық дағдыларын дамыту үшін балалар тобында қарым-қатынас дағдыларының сәтті бейімделуіне және дамуына ықпал етеді;

4. мінездің және мінез-құлықтың жағымсыз қасиеттерін түзету: қорқыныш, үрей, зейіннің жетіспеушілігі гиперактивтіліктің бұзылуы, агрессивтілік, ұялшақтық, баяулық, шаршау және шаршау және т.б.;

5. рефлексиялық дағдыларға үйрету;

6. позитивті өзін-өзі бағалау мен дербестікті қалыптастыруға көмектесу, өзін-өзі дамыту қажеттілігін қалыптастыру;

7. шығармашылық қабілеттері мен шығармашылық қабілеттерін дамыту, қиялын, қиялын, бейнелеу дағдыларын дамыту;

8. баланың эмоционалдық сферасын тұрақтандыру және оның ішкі әлемін үйлестіру (баланың импульсивтілігі, алаңдаушылық, қорқыныш, агрессивтілік, өзіне деген сенімсіздік, ішкі психо-эмоционалдық стрессті жою);

9. жоғары психикалық функцияларды дамыту: қабылдау, зейін, есте сақтау, ойлау, фонематикалық есту, кеңістіктік бейнелеу, сенсорлық-қозғалыс деңгейін дамыту (әрекеттер мен сезімдер деңгейі).

10. дәстүрлі емес дамытатын материалдармен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру[5].

Арт-терапия балаларға сөзбен жеткізу өте қиын нәрсені жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл ең тиімді және сонымен бірге ең жұмсақ және терең әдістердің бірі, оны эмоционалдық күйлерді түзетудің ең ежелгі және табиғи формаларына жатқызуға болады. Бұл әдіс шектеусіз, әрқашан тапқыр және психотерапияның, педагогиканың және әлеуметтік жұмыстың барлық дерлік салаларында қолданылады.

Психикалық дамуы тежелген балалармен жұмыс жасауда арт-терапияның көптеген технологиялары ұзақ уақыт бойы қолданылып келеді. Мұндай балалар тапсырмаларды түсінуде қиындықтарға тап болуы мүмкін, жаңа материалдармен жұмыс істеуге тырысқанда алаңдаушылық туындайды, наразылық реакциялары пайда болады.

Әдетте, мұндай балаларда рефлексиялық «Мен» нашар дамыған, сондықтан олармен не болып жатқанын ауызша айту өте қиын. Олардың көпшілігі көркем технологиялардың бай ресурсын пайдалану арқылы түзетілуі мүмкін жағымсыз

«Мен» тұжырымдамасының болуымен сипатталады.

С.Г.Рыбакова ойынша, көркемдік өзін-өзі таныту процесі баланың психикалық денсаулығын нығайтумен тікелей байланысты және маңызды психопрофилактикалық фактор ретінде қарастыруға болады. Арт-терапия технологияларын қолдану психологқа балаға проблемаларымен күресуге,

эмоционалдық тепе-теңдікті қалпына келтіруге немесе мінез-құлық бұзылыстарын жоюға, интеллектуалды дамуына көмектесуге мүмкіндік береді[6].

Л.Д.Лебедева қазіргі кезде «арт-терапия» ұғымының бірнеше мағынасы бар екенін атап өтеді: емдеу және түзетуде қолданылатын өнер түрлерінің жиынтығы; арт-терапия әдістерінің кешені; психотерапиялық және психокоррекциялық тәжірибенің бағыты.

Қазіргі арт-терапия келесі бағыттарды қамтиды:

• изотерапия – бейнелеу өнері құралдары арқылы емдік әсер ету: сызу, модельдеу, сәндік-қолданбалы өнер және т.б.;

• имаготерапия – образ арқылы әсер ету, театрландыру, драматизациялау;

• музыкалық терапия – музыканы қабылдау арқылы әсер ету;

• ертегі терапиясы – ертегі, нақыл, аңыздар арқылы әсер ету.

Психокоррекциялық тәжірибеде арт-терапияны психологтар психикалық дамуы тежелген балалардың шығармашылық көріністерін ынталандыру арқылы психокоррекцияға мүмкіндік беретін символдық формада өнердің әртүрлі түрлерін пайдалануға негізделген әдістер жиынтығы ретінде қарастырады.

Арт-терапияның функциялары:

1. Катартикалық – тазарту, жағымсыз күйлерден арылу.

2. Реттеуші – жүйке-психикалық күйзелісті жою, психосоматикалық процестерді реттеу, оң психоэмоционалды жағдайды модельдеу.

3. Коммуникативті-рефлексивті, қарым-қатынас бұзылыстарын түзетуді, адекватты тұлғааралық мінез-құлықты, өзін-өзі бағалауды қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

Арт-терапия көркем іс-әрекеттің кез келген түрінде мақсатты түрде оқуға және дағдылар мен дағдыларды меңгеруге бағытталмайды. Гуманистік көзқарасқа сүйене отырып, арт-терапия бір ғана мақсатты – проблемасы бар баланы үйлесімді дамытуды, оның өнер арқылы әлеуметтік бейімделу мүмкіндіктерін кеңейтуді көздейді[7].

Кіші мектеп жасында баланың психикалық өмірінің жалпы эмоционалдық фоны сезім «тілін» игерген кезде қалыптасады. Графикалық материалдар эмоционалдық күйді білдіруге және баланың эмоционалдық әлемін байытуға ең жақсы көмекші болып табылады. Бұл жерде келесі технологиялар көмектеседі:

«Монотип», «Сиқырлы түстер», «Жұптық сурет», «Әңгіме салу», «Фигураны салу» және т.б. Арт-терапия элементтері бар сабақтарда баланың да мүмкін болуы маңызды. теріс эмоцияларды білдіру, «оларды өз қызметінің өнімдеріне лақтыратын сияқты. Ол өзіне ұнамайтын суретті жыртып тастауы, қамырдан немесе саздан жасалған қолөнер бұйымдарын деформациялау және түрлендіру, кескіндемелік материалдармен ластану, өз жұмысын толығымен бояу және оның орнына жаңасын жасау және т.б. болады. Бұл жақсы әдіс. эмоционалдық стрессті азайту.

Көркем технологияларды түзету және дамыту бағдарламаларына енгізу кезінде таңдалған технология шешетін міндеттерді, қажетті материалдардың болуын (олардың жеткілікті саны болуы керек) және оны жүзеге асыруға қажетті уақытты ескеру қажет.

Арт-терапия көбінесе технология немесе «өнердің емдік мүмкіндіктері» феномені негізіндегі психологиялық жұмыс жүйесі ретінде қарастырылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Сакович, Н. А. Креативные методы арт-терапии / Н. А. Сакович—. СПб: Речь.2006.-172 с.

2. Сучкова Н. О. Арт-терапия в работе с детьми из неблагополучных семей. — СПб.: Речь; М.: Сфера, 2008.

3. Медведева Е. А., Левченко И. Ю. Артпедагогика и арттерапия в специальном образовании. — М.: Издательский центр «Академия», 2001.

4. Копытин,А. И. Теория и практика арт-терапии / А. И. Копытин.— СПб:Речь.2002.-366 с.

5. Лебедева, Л. Д. Практика арт – терапии: подходы, диагностика,система занятий / Л. Д. Лебедева.СПб: Речь.2003. — 256с.

6. Матвеева, О. А. Развивающая и коррекционная работа с детьми/ О. А. Матвеева—М.: ЭКСМО— Пресс.2001. — 158с.

7. Рыбакова, С. Г. Арт-терапия для детей с ЗПР / С. Г. Рыбаков.- СПб : Речь.2007.—139с.

ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ ЖҮЗЕГЕ АСЫРЫЛАТЫН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

М.А. Аманжол- педагогика ғылымдарының магистрі Н.Е. Бозғұланова- педагогика ғылымдарының магистрі К.М. Кеншілікова- педагогика ғылымдарының магистрі Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті

Аннотация

Мақалада инклюзивті білім беруді жүзеге асыратын сыныптарда қолданылатын педагогикалық технологиялар мазмұны мен ерекшеліктері қарастырылған.

Аннотация

В статье рассмотрены содержание и особенности педагогических технологий, применяемых в классах, реализующих инклюзивное образование.

Annotation

The article discusses the content and features of pedagogical technologies used in classes implementing inclusive education.

Бүгінгі таңда елімізде жалпы білім беретін орта мектеп жағдайында мүмкіндігі шектеулі балаларға жан-жақты тәрбие мен білім беру мәселесі мемлекеттің де, қоғамның да басты назарында. Осы орайда Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінің басты міндеті ерекше қажеттіліктері бар балаларды қазіргі өмірге әлеуметтік барынша бейімдеу, дені сау балалардың

ортасына енгізіп, өмір сүруіне барынша қолайлы, кедергісіз жағдай жасау болып отыр.

Дегенмен, қазіргі таңға дейін Казахстан Республикасында инклюзивті білім беру бірқатар объективті және субъективті себептерге орай өте баяу, жеткілікті деңгейде даму қарқынын ала алмай келеді. Сондықтан да бұл проблема біріншіден, түрлі қырынан теориялық-практикалық тұрғыдан мақсатты, жан-жақты талдап, тиянақты зерттеуді қажет етеді. Екіншіден, өз еліміздің жаңа білім беру парадигмалары мен қалыптасқан отандық ұлттық білім беру жүйесінің дамуы ерекшелігін ескере отырып, осы бағыттағы әлемдік деңгейдегі жинақталған өзге елдердің озық тәжірибелерін қайта зерделеп, тиянақты зерттеуді және оны басшылыққа алу қажеттілігін көрсетіп отыр [1].

Мәселен, осы саладағы мол тәжірибе жинақтаған Батыс елдері мен көршілес Ресейдің және Қазақстан Респбуликасының инклюзивті білім берудің теориясы мен әдіснамасы және ұйымдастырылу тәжірибесіне (практикасына) жасалған салыстырмалы талдаулар бірқатар ерекшеліктер мен алшақтықтардың болу себептерін айқындап көрсетуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда:

• қазіргі таңда осы бағытта көш бастап тұрған Канада, АҚШ, Ұлыбритания және Ресей секілді елдермен қатар Қазақстанның бүгінгі әлемдік деңгейдегі жеке тұлғаға сапалы білім беру мен дамудағы ортақ мақсатына орай, салыстырмалы талдаулар қазақстандық ғылым үшін әліде мақсатты түрде инклюзивті білім беруді дамытуда бірқатар жұмыстар атқарып, одан әрі тәжірибені дамыта түсу бағытында көптеген жұмыстарды жүргізуді қажет етеді;

• Батыс елдеріндегі инклюзивті білім беруді құру жүйесі бүгінде нақты қалыптасқан дәстүрлерге ие, сондықтан бұл бізге өзіміздің қазіргі отандық білім беру жүйесінің ерекшелігін есепке ала отырып, осындай дамыған елдердің озық тәжірибелерін пайдаланудың мүмкіндіктерін қарастыру керектігін көрсетеді;

• тағы бір баса айтатын ерекшелік, аса қамқорлықты қажет ететін балаларды жалпы білім беру жүйесі құрылымдарына ендіруде батыс елдері керемет жоғары деңгейдегі технологиялық мүмкіндіктерге ие, ал бұл ең маңызды шарттар мен мүмкіндіктер бүгінгі біздің Қазақстан жағдайында инклюзивті білім берудің технологияларын енді жаңадан жасай бастаған бастамаларын тәжірибеге ендірудірудегі және одан әрі жетілдіре түсудегі негізгі үлгі боларлық, бағдар болуы тиіс деп білеміз.

Технологияны қолдануда мұғалiм шеберлiгi ерекше мәнге ие. Оның кәсiби шеберлiгi мен оқытудың қандай әдiс-тәсiлдерiн таңдауы ғана технологияның ұтымды болуына алғышарт жасайды.

Осы уақытқа дейін көптеген елдердің ғалымдары «технология» немесе «білім берудегі технология» ұғымдарына түрліше анықтама берді. Сайып келгенде сөздіктерге жүгінсек, технология – жеке тұлғаны дамытуға негiзделген мақсатты педагогикалық жүйе [2].

Дәстүрлi оқыту жүйесiнен тыс жасалған технологиялар оқытудың мотивациялық сипатын арттырып, оқушылардың пәнге қызығуын тудырады, оқушының өз айналасындағылармен табиғи бәсекелестiгiн дамытады, оның дара тұлғалық белсендiлiгiн күшейтедi, өз бойындағы қабiлетiн саналы түрде ашуына қолайлы жағдай туғызады, олардың адамгершiлiк сапаларын жетiлдiредi,

шығармашылыққа, еркiндiкке ұмтылдырып оқушылардың бейiндi бiлiктiлiгiн арттыруға мүмкiндiк туғызады.

Қазіргі оқыту үдерісінде қолданылып жүрген білім берудегі тиімді педагогикалық технологиялар ретінде мынадай педагогикалық технологиялар жіктемесін инклюзивті білім беру жағдайында қолдануға болады:

1. Оқушыны объект ретiнде емес, субъект ретiнде қарастырып, оның дара тұлға ретiнде қалыптасуына жан-жақты әсер ететiн, қарым-қатынастың демократиялық, iзгiлендiру бағытын негiзге алған – оқытуды демократияландыру мен iзгiлендiру негiзiндегi педагогикалық технологиясы.Ш.А.Амонашвилидің тұлғалық-ізгілендіру технологиясы [3] оқушының жеке тұлғалық қабілеттерін аша отырып, тәрбиелеу мен дамытуды, оның жүрегіне жол табуды, танымдық күшін дамыту мен қалыптастыруды, білім мен қабілетті тереңдететін және кеңейтетін жағдайлар жасауды, өзін-өзі тәрбиелеуді мақсат етеді.

Оқыту үрдісінің жақсы жүзеге асырылуы мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекетіне, өзара ынтымақтастығына байланысты. Жеке адамның мүмкіндігінің ашылуы педагогикалық үрдістің сипаты мен бағытына, педагогикалық ортаға, педагогикалық жағдайларға байланысты. Ш.А.Амонашвили педагогикалық үрдіс мұғалімнің оқушының қиындықты жеңуге көмектескен сәттегі ынтымақтастығы дейді. Оның ойынша мұғалім балаға материалды түсіндірсе, қалай орындайтыны туралы бағыт берсе, тұспалдаса, ынталандырса, қызықтырса, сенім ұялатса ғана ол балаға көмектесе алғандығы.

2. Оқушылардың өз бетiмен жұмыс жасауына және қоғамдық белсендiлiгiнiң артуына әсер ететiн– дамыта оқыту технологиясы. Л.В. Занковтың әдістемесі [4]. Дамыта оқыту арқылы жеке бас шығармашылығын жетілдіруге бағыттау, сондай ақ ойын арқылы оқыту. Ойын іс әрекеті арқылы (сюжеттік, рольдік, драмалық, іскерлік) бала психикасын дамытуға еркіндік беру.

3. Білім алушыларды ұжымда жұмыс iстеуге үйретуде, тiлдесiмде болуына, бiрiн-бiрi үйретуiне үлкен әсер ететiн технология – оқытудың ұжымдық тәсiлi жатады (В.Дьяченко, А.Соколов, А.Ривин, Н.Суртаева т.б.).

4. Ф.Ш.Оразбаеваның қатысымдық тұрғыдан оқыту технологиясы [5]– қазіргі білім беру үдерісінде ең жиі қолданыста жүрген технология. Бұл технология тілді сөйлесім әрекетінің түрлері арқылы меңгерту көздейді. Әдіскер «сөйлесім әрекетінің барлық түрлеріне тән ең басты көрсеткіш: ол – түсіну. Бір адам екінші адамның айтқанын түсінбесе, ұқпаса, онда пікірлесу мен сөйлесуде жүзеге аспайтынын» айта келіп, тілдік қатынасқа байланысты іске асатын сөйлесім әрекетінің бес түрін ғылыми айналымға енгізді. Бұл технология тіке байланыс, адамның жеке қабілетін ескеру, сөйлеуге үйретуде жүргізілетін жұмыстардың түрлерін айқындау, сатылап даму, динамикалық өзгеру, өзектілік ұстанымдарын басшылыққа алып, қатысымдық әдіс арқылы тілді меңгертуді мақсат етеді.

Оқушының айналасындағы адамдармен қарым-қатынасы – маңызды факторлардың бірі. Зерттеуші ғалымдар субъект әрекетінің ішкі қозғаушы күштері, яғни уәждері оның қоғамдық қатынастары арқылы да қалыптасатынына айрықша назар аударады. Қарым-қатынас арқылы оқушылар арасында ынтымақтастық, сенім ахуалы қалыптасып, өзара сыйластық орнайды.

Инклюзивті білім беруде жүзеге асырылатын педагогикалық технологиялар төмендегідей ұстанымдарға сәйкес қолданылады:

1. Білім беру үдерісінің жариялылығы. Сыныптағы оқушылардың көпшілігі оқылатын материалдың мазмұнын емес, мәнін түсінбеуі себепті оқуға деген қызығушылығын жоғалтады, өз мүмкіндігінен төмен деңгей көрсетеді. Бұл ретте оқушылардың білімге деген оң көзқарасын туғызу үшін өздері орындай алатын оқу қызметін, әрекет түрлерін оқушының өзіне тапсырған дұрыс. Бұл ұстанымның негізі Ш.А.Амонашвили, В.К.Дьяченко, И.П.Иванова, В.Ю.Кричевский, А.С.Макаренко, С.Т.Шацкий еңбектерінде көрініс тапқан [3].

2. Педагогикалық үдерісті ізгілендіру ұстанымы. Білім беруді ізгілендіру дегеніміз – оқыту барысында мұғалім мен оқушы арасында ізгілікті, ынтымақтастық қарым-қатынас қалыптастыру. Гуманитарлық пәндер мазмұнында оқушылардың басқа адамдармен ынтымақтаса еңбек ету қабілеті, өзіндік “Менін” қалыптастыру, оқушының жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік мол.

3. Оқушының әлеуметтік құзыреттілігін дамыту ұстанымы. Білім беру мен оқытудың жаңа талаптарына сай мұғалім оқушының кез келген әлеуметтік ортада, жағдаяттарда басқа адамдармен қарым-қатынас жасай білу қабілеті мен білігін қалыптастыруға ықпал етуі керек.

4. Дамыта оқыту ұстанымы. Оқыту мен тәрбиелеуді қатар алып жүретін бұл ұстаным оқушының интеллектуалдық, эмоционалдық, ерік-жігерлілік пен ынталану бағыттарын қамти отырып, тұлғаның үйлесімді дамуына қызмет етеді.

5. Педагогикалық технологиялар тиімділігін арттыру ұстанымы берілген оқу материалының жүзеге асырылуын және күтілетін нәтижені анықтауға көмектеседі.

6. Жүйелілік ұстанымы. Қазіргі қолданыстағы педагогикалық технологиялардың мақсаты – тұлғалық қасиеттерді дамыту мен жетілдіру болып табылатындықтан оқыту белгілі бір жүйеге құрылуы тиіс [6].

Бұл технологиялардың философиялық негiзiнде дамытушы, проблемалық, тұлғаға бағдарланған оқыту жатады. Олар білім алушыларға бiлiмдi дайын күйiнде бермей, тек баланың өз алдына iзденiп өзiндiк дамуына жағдай жасатуға, белсендiлiкке, мәселеге сыни көз қараспен қарауға бағытталған.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Сүлейменова Р.А. Методологические подходы к развитию инклюзивного образования Республики Казахстан. //Открытая школа. - №7. – сентябрь, 2012.

2. Нұрахметов Н.Н., Ковжасарова М.Р., Ауельбекова Г.Д. Технологизация учебного процесса: Казахстанский опыт. – Алматы, 2005. – 223 с.

3. Амонашвили Ш.А. Личностно-гуманная основа педагогического процесса. – Минск: Университетское, 1990. – 559.

4. Занков Л.В. Обучение и развитие / Под ред. Л. В. Занкова.— М.: Педагогика, 1975.

5. Оразбаева Ф. Тіл әлемі. Мақалалар зерттеулер. – Алматы: «Ак арыс», 2009.

6. ЖалмухамедоваА.К.Организационно-методические основы раннего включения детей с ограниченными возможностями в образовательный процесс. Автореф к.п.н. – Алматы, 2006.

БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҮДЕРІСІ БАРЫСЫНДА МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМ ТӘРБИЕШІЛЕРІНІҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТЕРІН ДАМЫТУ

А. Демеу Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ,

2-курс магистрантары

Ақтөбе қаласы

Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі білім беру мекемелерінің әртүрлі даму деңгейіндегі балалардың қажеттіліктерін ескере отырып, олардың қызметінің мазмұнына қойылатын жұмыстарының мазмұнын және оның ұйымдастырылуы қарастырылған.

Түйінді сөздер. тәрбиеші, құзыреттілік, даму, тренинг, семинар.

Аннотация. В статье рассматривается содержание работы дошкольных образовательных учреждений по содержанию их деятельности с учетом потребностей детей разного уровня развития и ее организации.

Ключевые слова. воспитатель, компетентность, развитие, тренинг, семинар.

Annotation. The article considers the content of the work of pre-school educational institutions and their organization, which is based on the content of their activities, taking into account the needs of children at different levels of development.

Keywords. educator, competence, development, training, seminar.

Соңғы уақытта мектепке дейінгі білім беру проблемалары мемлекеттік саясаттың басым бағыттарында өзекті болып отыр, балалар санының өсуіне байланысты мектепке дейінгі білім беру мекемелерінің әртүрлі даму деңгейіндегі балалардың қажеттіліктерін ескере отырып, олардың қызметінің мазмұнына қойылатын талаптарды жаңарту. Мектепке дейінгі білім берудің жаңа модельдері мен нысандарының, мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының түрлерінің пайда болуына байланысты соңғы онжылдықтағы үрдіс болып табылады.

Мектепке дейінгі білім берудің түпкі педагогикалық нәтиже-баланың дамуы және оның табыстылығын қамтамасыз ету оқытудың келесі сатыларында-мектепке дейінгі мекеме тәрбиешілерінің кәсіби құзыреттілігі мен оны қалыптастыратын петенциялардың жоғары деңгейін болжайды. Тәрбие берушінің педагогикалық қызметіне қойылатын нормативтік талаптар біліктілік сипаттамаларында және құжаттарда көрсетілген білім беру мекемесі. Мектепке дейінгі білім беру жүйесімен бөлінген қазіргі заманғы нормативтік талаптар тәрбиешілердің дәстүрлі функцияларынан мазмұнды түрде ерекшеленетін кәсіби құзыреттердің тізімін, ал кәсіби стандарттар білім беру мазмұнына және технологияға бағдарланған, негізінен болашақ тәрбиешілерді жалпы дамыту түріндегі мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту мектепке дейінгі білім берудегі тез өзгеретін жағдайды әрдайым ескере бермейді.

Кәсіби құзыреттілікті дамыту мәселелері педагогқа қатысты психологиялық- педагогикалық әдебиеттерде қарастырылады. Тілеубердиев Б.М., Рысбаева Г. А.

және басқалары педагогтердің құзыреттілігін арттырудың теориялық негіздерін зерделейді. Л.И. Кадырова Л. А. Башарина, Е. В. Прозорова, С. С. Татарченкова сияқты авторлар кәсіби құзыреттілік пен педагогикалық шеберліктің тиімділігі мен диагностикасын қарастырады [1,2,3,4].

Айта кету керек, кәсіби құзыреттілік мәселесі О.М. Атласова және басқалар жоғары оқу орындарында мамандарды даярлау, біліктілікті арттыру процесінде кеңінен қарастырылуда.

Мектепке дейінгі білім беру саласында педагог кадрлардың кәсіби құзыреттілігіне, балабақша тәрбиешісі тұлғасының кәсіби-маңызды қасиеттеріне, мектепке дейінгі білім беру мекемесі педагогінің тәрбие саласындағы кәсіби құзыреттілігін дамытуға зерттеу жүргізілді (О.И. Панфилов) [4].

Педагог және басшы қызметкерлердің біліктілігін арттыру ұжымның кәсіби шеберлігін арттыру және балабақша педагогтарының кәсіби құзыреттілігін дамыту үшін жүргізу қажет.

Біліктілікті арттыру курстары педагогке өзінің кәсіби деңгейін арттыруға, озық педагогикалық тәжірибемен танысуға, педагогтің мектеп жасына дейінгі балаларды дамыту проблемаларына қазіргі заманғы көзқарастар туралы хабардар болуын қамтамасыз етуге, қазіргі кезеңде мектепке дейінгі білім беру жүйесі туралы білім мен идеяларды жүйелеуге мүмкіндік беретіндігін атап өткен жөн, мұнда оны дараландыруға, балаларды әлеуметтендіру және дараландыру үшін жағдай жасауға ерекше көңіл бөлінеді.

Мектепке дейінгі мекеме мұғалімінің кәсіби құзыреттілігі көбінесе оның аналитикалық қабілеттеріне, яғни әр баланың даму деңгейін, білімі мен білімін байқауға, талдауға, диагностикалауға, нақты педагогикалық жағдайларды талдауға, оларды бағалауға және педагогикалық әсерді ұйымдастыруда ескеруге, мұндай жағдайлардың себептерін, жағдайларын, сипатын анықтауға байланысты. Мектепке дейінгі мекемелердің мұғалімдері арасында прогрессивті педагогикалық тәжірибені жалпылаудың ең көп таралған түрлері-мақала жазу

және презентация.

Осы функцияларды білікті орындау үшін аға мұғалім жеке даму психологиясын, жалпы және мектепке дейінгі педагогиканы, білім философиясын, заманауи дидактикалық жүйелерді, мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту және тәрбиелеу технологияларын, білім беру менеджменті мен маркетингін білуі керек. Бұл білім аға тәрбиешіге оқу процесін ұйымдастырумен ғана емес, сонымен қатар балабақша мұғалімдерінің біліктілігін арттыру жүйесін ұйымдастыруға басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Педагогтердің біліктілігін арттыру- тәрбиешілерді мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту және тәрбиелеу технологияларымен, ата-аналармен жұмыс істеумен, сондай-ақ педагогикалық құжаттаманы әзірлеу мен ресімдеудің дәстүрлі емес тәсілдерімен таныстыруды көздейтін кешенді шығармашылық процесс. Біліктілікті арттырудың әртүрлі формалары бар, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Педагогикалық кеңестер-мектепке дейінгі ұйымдардағы қызметтің әртүрлі аспектілерін қарастыратын тұрақты жұмыс істейтін алқалы органдар. Оқыту семинарлары, мүмкін, мұғалімдердің біліктілігін арттырудың ең өнімді түрі болып табылады: олардың теориялық дайындығын арттыруға баса назар аударылады. Оқыту

семинарларын ұйымдастырудың қажетті шарты барлық педагогтердің қолдан келгенше қатысуы болуы тиіс. Оларға алдын-ала тапсырмалар ұсынылады, олар әркімге педагогикалық қабілеттерін, педагогикалық ойлауды, коммуникативтілікті дамытуға мүмкіндік береді.

Тәрбиешілердің, логопедтердің және балабақшаның басқа мамандарының танымдық мүдделерімен байланысты. ББМДҰ білім беру жүйесінде келесі шығармашылық топтар қолданылады:

• логопед-мұғалімдер;

• ерте жастағы тәрбиешілер;

• сөйлеу топтарының тәрбиешілері;

• жаппай топ тәрбиешілері;

• тәрбиеші-дене шынықтыру қызметкері.

Біліктілікті арттырудың тағы бір түрі-педагогикалық тренингтер. Олар әртүрлі мақсаттарды көздейді – тәрбиешілердің жеке педагогикалық қабілеттерін дамытудан бастап, олардың тұрақты педагогикалық ойлауын қалыптастыруға дейін.

Тренингтердің мазмұны мыналарды қамтиды:

• педагогикалық проблеманы талдау бойынша жеке жұмыс;

• қойылған іздеу тапсырмасын шешу бойынша әріптестер тобымен жұмыс істеу; іскерлік ойын өткізу;

• әдістемелік ұсыныстар жасау.

Педагогикалық тренинг әріптестердің жұмысын талдауға және, ең бастысы, интроспекцияны жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл сіздің педагогикалық іс- әрекетіңіздегі жағымды және жағымсыз жақтарды көруге және кейбір жеке қасиеттерді түзетуге мүмкіндік береді.

Тренингтің ең қиыны-оны дайындау: сіз қажетті жабдықтар туралы алдын- ала ойластырып, жұмыс бағдарламасын құрып, іздеу қызметін сапалы ұйымдастыру үшін мұғалімдердің шығармашылық топтарын жинауыңыз керек.

Тренингтердің мазмұны мыналарды қамтиды:

• педагогикалық проблеманы талдау бойынша жеке жұмыс;

• қойылған іздеу тапсырмасын шешу бойынша әріптестер тобымен жұмыс істеу; іскерлік ойын өткізу;

• әдістемелік ұсыныстар жасау.

Педагогикалық тренинг әріптестердің жұмысын талдауға және, ең бастысы, интроспекцияны жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл сіздің педагогикалық іс- әрекетіңіздегі жағымды және жағымсыз жақтарды көруге және кейбір жеке қасиеттерді түзетуге мүмкіндік береді.

Тренингтің ең қиыны-оны дайындау: сіз қажетті жабдықтар туралы алдын- ала ойластырып, жұмыс бағдарламасын құрып, іздеу қызметін сапалы ұйымдастыру үшін мұғалімдердің шығармашылық топтарын жинауыңыз керек.

Бүгінгі таңда балабақшада әдістемелік жұмысты ұйымдастырудың жаңа тәсілдері қажет. Ең алдымен, тәрбиешілердің белсенділігі мен бастамасын арттыруға, олардың шығармашылық ізденістерін оятуға және ынталандыруға жағдай жасау керек. Аға тәрбиешінің педагогикалық сауатты жұмысының негізі тәрбиешілердің біліктілігін арттыру жүйесі болуы керек, оның әдіснамалық негізі

жеке өсу мен дамудың шарты ретінде үздіксіз білім берудің заманауи тұжырымдамасы болып табылады.

Әдебиеттер

1. Тлеубердиев Б.М., Рысбаева Г.А., Медетбекова Н.Н. Профессиональная компетентность педагога // Международный журнал экспериментального образования. – 2013. – № 10-1.

2. Кадырова, Л.И. Формирование базовых компетентностей будущих воспитателей дошкольных учреждений в процессе профессиональной подготовки [Текст] / Л.И. Кадырова // Проблемы современного педагогического образования. – 2015. – № 46-1. – С. 265 – 272.

3. Бездухов, В.П. Теоретические проблемы становления педагогической компетентности учителя [Текст] / В.П. Бездухов, С.Е. Мишина, О.В. Правдина. – Самара: Изд-во СамГПУ, 2001. – 132 с.

4. Панфилова О. И. Понятие «профессиональная компетентность» и различные подходы к изучению феномена данного понятия [Текст] // Инновационные педагогические технологии: материалы V Междунар. науч. конф. (г. Казань, октябрь 2016 г.). — Казань: Бук, 2016.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Ә. Саттарқызы Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Арнайы педагогика ББ, 1-курс магистранты

Алматы қаласы

Аннотация. Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеу тілін қалыптастырудың өзекті мәселелері қарастырылған.

Түйінді сөздер. Сөйлеу тілін дамыту, қалыптастыру, психикалық даму, тіл кемшіліктері.

Аннотация. В статье рассмотрены актуальные вопросы формирования развития речи детей дошкольного возраста.

Ключевые слова. Развитие речи, формирование, психическое развитие, недостатки речи.

Annotation. The article deals with topical issues of speech formation in preschool children.

Keywords. Speech development, formation, mental development, language defects.

Қазіргі уақытта елімізде білім мен ғылымның дамуының нәтижелі бағыттары ретінде тұлғаны және оның танымдық әрекетін зерттеу басты назарға алынып отыр. Сөйлеу тілін дамыту жағдайында да негізгі мақсат - педагогикалық- психологиялық жағымды жағдайларды тудыру болып табылады. Сөйлеу тілі

қарым-қатынасқа байланысты қоғамдық мәселе ретінде қарастырылғанымен әлі де терең зерттеулерді қажет етеді.. Педагогика мен психология, арнайы педагогика саласындағы зерттеулер балалардың сөйлеу белсенділігі мен сөйлеу әрекетін арнайы іс-шаралар арқылы ұйымдастырудың қажеттігі анық көрініс береді.

Сөйлеу тіліндегі кемшіліктерді түзету жұмыстарының мазмұны психологиялық-педагогикалық тұрғыдан анықталған әдіс-тәсілдер көмегімен, арнайы логопедиялық жұмыстар мазмұнымен, қажет болған жағдайларда медициналық көмектің ортақ жұмыстары арқылы шешіледі. Сөйлеу тіліндегі түрлі дәрежедегі кемшіліктердің баланың тұлғалық дамуына кедергі келтіретіндігін ескере отырып, қажетті білім мен іскерлікті, дағдыны игертудің ең оңтайлы жолдарын қарастыруымыз қажет. Сөйлеу қызметінің күрделі бұзылымы кезіндегі сөйлеу тілінің даму ерекшеліктерін есепке алып, тілді дамытудағы педагогикалық жұмыстарды логопедиялық жұмыстармен байланысты түрде жүргізуге болатыны айқын.

Жеке тұлғаның қалыптасу заңдылықтарын талдауда А.Ф.Лазурскийдің

«тұлғаның қоршаған ортаға бейімделу тұжырымдамасы» басшылыққа алынады. Жеке тұлғаның дамуы мен сөйлеу тілінің қалыптасуы Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейннің зерттеулерінде қарастырылады. Біздің зерттеу жұмысымызда сөйлеу қызметінің қандай бұзылысы болмасын мәселе педагогика және психология ғылымдарының теориялық негіздегі зерттеулерінде неғұрлым терең қарастырылатындығы анықталды.

Психология және педагогика ғылымындағы сөйлеу қызметінің дамуы И.П.Павлов, М.С.Сеченовтың сөйлеу қызметінің психологиялық-физиологиялық құрылымының мазмұны, сөйлеу тілін қалыптастырудың психологиялық мәні А.Н.Леонтьев, И.А.Зимняя, Л.В.Сахарная, А.М.Шахнарович, Е.С.Кубряков, М.Р.Львов, Б.Г.Ананьев зерттеулерінде қарастырылады.

Сөйлеу тілі бұзылған балаларды дамыту мәселесі ғылыми тұрғыда мына бағыттарда қарастырылған:

• сөйлеу тілі бұзылымын зерттеу, мәселені сөйлеу тілі мүшелері жұмысының бұзылуымен байланыстыру (И.Франк, А.Куссмауль);

• сөйлеу тілінің бұзылуын баланың ерте даму кезеңіндегі патологиялмен байланыстыру (А.Гутцман, Р.Коэн, Э.Фершельс);

• сөйлеу тілі бұзылған баланың ерекшеліктері мен кемшіліктерінің физиологиялық, психологиялық, лингвистикалық, клиникалық және психолингвистикалық шарттары (В.Ковшинкова, Е.Соботович);

• сөйлеу тіліндегі бұзылулардың пайда болу себептері мен факторларын анықтау (Р.Лухзингер, М.Берри, М.Эйдинова);

• сөйлеу тілінің бұзылуын соматикалық аурулардың салдарымен байланысты болуы (Н.И.Красногорский, С.С.Корсакова).

Сөйлеу тілі мәселелелерін зерттеуде қазақстандық ғалымдар Ж.І.Намазбаева, Қ.Қ.Өмірбекова, З.А.Мовкебаева, Г.С.Оразаева еңбектерін атап көрсетуге болады.

Ғылыми әдебиеттерге талдау жасау барысында баланың психикалық дамуы оның сөйлеу тілінің дамуына әсер ететіндігі анықталды. Сөйлеу адамның

қабілетін, мінезін, өзіндік танымын, тұлғалық және сапалық қасиеттерін дамытудың құралы ретінде танылады.

Психология ғылымы саласында сөйлеу мен әрекет арасында тығыз бірлік бар екендігі дәлелденген. М.И. Лисина, К.А. Абульханова-Славская, А.А. Леонтьев қарым қатынасты бірнеше адамның сөйлеу белсенділігін таныта отырып, өзара тілдік әрекетке түсуі деп қарастырады. Мектеп жасына дейінгі баланың қарым- қатынас белсенділігі сөйлеу тілін қалыптастырудың бірден-бір жолы екендігі ғалымдар еңбектерінде айқындалады. Сонымен қатар, К.А. Абульханова- Славская, П.К. Анохин, М.В. Бодунов, А.И. Крупнов, Н.С. Лейтес, А.Р. Лурия, И.П. Павлов, В.М. Русалов зерттеулерінде тұлғаның белсенділігі сөйлеу тілін дамытудың психикалық, физиологиялық, әлеуметтік негізі ретінде анықталып, қоршаған ортамен қарым- қатынас деңгейін қалыптастырады. Бұл байланыстар арқылы баланың инерттілігі, белсенділігі, бастамашылдығы, шығармашылығы, талпынысы танылады.

ҒТ.В. Ахутина, , И.А. Зимняя, А.Р.Лурия, Л.Б.Халилова зерттеулерінде сөйлеуге талпыну процесі иерархиялық құрылымдар бойынша себеп – ой - ішкі сөйлеу - сыртқы сөйлеудің пайда болуын орындаушы деп есептеледі.

Сөйлеу тілін дамыту – оның коммуникативтік қызметін қалыптастыру, сөздік қорын байыту, ана тілінің грамматикалық құрылымын қалыптастыру, сөйлеу тілінің дыбысталу мәдениетіне тәрбиелеу, сауаттылыққа тәрбиелеу болып табылады. Сөйлеу тілі бұзылған балаларды сөйлеуге үйретудің тәсілі ретінде көркем әдебиетпен таныстыру жұмыстары да қолданылады. Тіл бұзылысы бар балаларды дамыту мақсатындағы жұмыстар мына міндеттерді анықтайды:

• сөйлеу әрекетінің онтогенезіне зерттеу жүргізу;

• сөйлеу тілінің түрлі бұзылымдар кезіндегі дамуын зерттеу;

• сөйлеу тілінде кемшілігі бар балаларды ана тіліне оқытудың қағидаларын талдау;

• тіл бұзылысы бар балалардың сөйлеуін дамыту.

Көрсетілген міндеттер сөйлеу тілін дамыту жұмыстарында қолданылатын арнайы әдістемелердің теориялық және практикалық маңыздылығын көрсетеді. Сөйлеу тілін қалыптастыру балалармен әңгімелесу, тапсырмалар мен талаптарды орындау, әңгіме мазмұнын баяндау, мәнерлеп оқу, тақпақтар жаттау сияқты түрлі жұмыстарды жүргізу барысында жүзеге асырылады. Сонымен, мектеп жасына дейінгі кезеңнен сөйлеуді қалыптастыру балаларда сөйлеу тілі бұзылыстарын анықтауға мүмкіндік береді деп қорытынды жасауға болады.

Әдебиеттер:

1. Өмірбекова Қ, Серкебаев Қ. Логопедия. - Алматы, 1996

2. Ермекбаева Л.К., Нығметова Қ.Н. Баланың мектепке психологиялық дайындығын айқындау. - Алматы, 2005

3. Сүлейменова Р.А., Хакимжанова Г.Д. Зарубежный и отечественный опыт включения детей со специальными нуждами в общеобразовательный процесс. – Алматы, 2001

4. Елубаева Қ.К. Ойын терапиясы -Алматы, 2004

5. Өмірбекова Қ.Қ, Өмірбекова С.Ж. Фонетикасы мен фонематикасы толық дамымаған балаларды оқыту және тәрбиелеу. -Алматы, 2004

ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТІН МНЕМОТЕХНИКА АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ

С. О. Сарқытбай Қазақ Ұлттық Қыздар Педагогикалық Университеті Арнайы педагогика ББ, 1-курс магистранты

Алматы қаласы

Аннотация. Мақалада психикалық дамуы тежелген балалардың дербестігін дамытып, соның ішінде есте сақтау қабілетін мнемотехника арқылы дамытудың өзекті мәселелері жан-жақты қарастырылған.

Түйінді сөздер. Психикалық дамуы тежелген балалар, есте сақтау, танымдық қабілет, мнемотехника.

Аннотация. В статье подробно рассмотрены актуальные вопросы развития самостоятельности детей с задержкой психического развития, в том числе через мнемотехнику.

Ключевые слова. Дети с задержкой психического развития, память, познавательные способности, мнемотехника.

Annotation. The article deals in detail with topical issues of the development of independence of children with mental retardation, including through mnemonics.

Keywords. Children with mental retardation, memory, cognitive abilities, mnemonics.

Қазіргі кезеңде арнайы беру саласындағы әлемдік білім кеңістігіне ұмтылуға байланысты жасалынып жатқан талпыныстар жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыруды талап етеді.Сондықтан психикалық дамуы тежелген балалардың дербестігін және танымдық қабілеттерін дамытып, соның ішінде есте сақтау қабілетін мнемотехника арқылы дамыту өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Өмірдің жаңа жағдайларында пайдалана білуге үйретудің қажеттілігі туындайды. Соңғы жылдары психикалық дамуы тежелген балалардың есте сақтау, сөйлеу тілін дамыту – түзету (коррекциялық) жұмыстарының, сондай-ақ арнайы мамандарды дайындаудың өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.

Психикалық дамуы тежелген балалар тобын, соңғы көрсеткіш бойынша 35 процентке жуығын нервтік-психикалық сферасы зақымданған мектепке дейінгі балалар құрайды. Психикалық дамуы тежелген балалар категориясын кеңінен зерттеумен айналысқан ғалымдар: М.С.Певзнер, Т.А.Власова, К.С.Лебединская, В.В.Ковалев, В.И.Лубовский т.б. бала дамуы ерекшеліктеріне қарай өз пікірлерін ұсынды [1,2,3,4,5].

Өмір тіршілігіне қажетті нәрселердің бәрінің ес үрдісінсіз болуы мүмкін емес. Адамның бұрын қабылдаған нәрселері мен құбылыс бейнелерінің, көңіл- күйлерінің ойда сақталып, қажет кезінде қайта жаңғыруы – есте сақтау процесі деп саналады. Психикалық дамуы тежелген балалардың сете сақтау осы заманғы арнайы психология ғылымының дамуы сатысында өзекті мәселелердің бірі болып саналады.

Неміс ғалымы Г. Эббингауз психология тарихында бірінші болып ассоциативтік түсінік аймағында есті эксперименталды түрде зерттеді. Психология тарихында тұңғыш рет ұмыту заңы немесе Г. Эббингауз заңы ашылғаны бәрімізге мәлім [6]. Психология есті органикалық функция ретінде өте ертеден бастап қарастырған және бұл функцияның физиологиялық негіздерінің ашылуына ерте қол жеткізді. Э. Мейманның [6] айтуынша дәстүрлі психологияда ес көп жағдайда функция ретінде зерттеледі және психологтар есті ерте кезден бастап органикалық материяны жалпы қасиеттеріне жақындата бастайды дейді. Демек, психикалық дамуы тежелген балаларда есте сақтау процесін дамыту басқада танымдық деңгейлерінің жетілуіне ықпал етеді және түйсікпен қабылдаудан ойлауға өтердегі көпір деуге болады. Психикалық дамуы тежелген балалардың есте сақтауын елес арқылы адам заттар мен құбылыстарды аз да болса, жалпылай бейнелей алуға мүмкіндік бере отырып дамыту маңызды болып табылады. И.М. Сеченов оны «Заттық ойлау» деп өте дұрыс анықтаған. Ол баладағы, жалпы адамдардағы елестерді жалпылау дәрежесінің әртүрлі болатындығын теориясында ашып көрсеткен. Біз қарастырып отырған психикалық дамуы тежелген балаларға тапсырманы күнделікті жәйттармен байланыс жасау арқылы есте сақтаудың көлемін көбейту және қажет мәліметтерді жеңіл жаттауға арналған арнайы әдіс- тәсілдердің жиынтығы ретінде мнемотехника әдісін қолдану тиімдіділігін сипттай түсеміз. Мнемоника ұғымы гректің есте сақтау өнері деген мағынаны береді. Мәлімет есте ұзақ сақталу үшін заттаың түр сипатымен белгілерін жанама елестер мен аудио, видио таспалар арқылы ұзақ мерзімді есте сақтауды қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен бірге «мнемоника» ұғымы (пиктограмма ұғымының баламасы) белгілі бір затты жанама бейнелер түрінде есте амалын айтамыз. Бірақ балаларға мнемотехниканың көп пайдаланудың кері әсері логикалық есте сақтаудың күшін азайтып көбіне механикалық есте сақтауды басымырақ болмауына кедергі келтіруіміз қажет. Ол үшін психикалық дамуы тежелген балаларға жаттап есте сақтаған мәліметті бір екі күннен сақтаған мәліметті бір екі күннен кейін жоғалып кетпес үшін мнемотехника әдісі арқылы, яғни еске сақталатын сөздің нақты түсіне, дыбысына және сезіну, қабылдап есте сақтауға мүмкіндік жасап отырамыз.

Мнемотехника жүйесі төрт сатыдан тұрады: бейненің бекітілуінен, есте сақтау (екі дыбыстарды біріктіру) қатар қатар жаттау, еске сақталатын мәліметті бекіту. Психикалық дамуы тежелген балалардың есте сақтауын қатайту үшін мнемотехникалық әдістердің түрлеріне тоқтала кетейік. Сөздердің астарында көптеген әртүрлі ұсыныстар жинақталған. Кейбіреулері ортақ болып есті қатайтуға бағытталса, кейбіреулері нақты текстті немесе нақты бір құжатты есте сақтауға бағытталады. Бұл әдіс –тәсілдердің мақсаты біреу ғана: олар кез-келген ақпаратты жақсы қабылдап, есте көпке дейін сақтауға көмектеседі; балалардың ойлау қабілетін, есте сақтау қабілетін дамытады.

Психикалық дамуы тежелген балалардың мнемотехника арқылы механикалық есте сақтау тағы басқа естің түрлерін қатайтуға арналған әдіс тәсілдердің кейбіруіне сипаттама беріп өтейік.

Есте сақтаудың бір тәсілі бұл сөзді немесе сөйлемді қайталау. Жақсы сақталу үшін керек сөзді немесе сөйлемді қайта-қайта бірінен соң бірін қайталап айтып

отыруы қажет. Егер де сөзді арнайы таңдалып алынған әуенмен бірге қайталап отырған жағдайда есте сақталу жақсырақ жүреді. Таңдалынып алынған сөзді әндетіп қайталап айта берсең де есте сақталу қарқынды келеді.

Қарапайым оқу нәтижесіндегі есте сақтаудың жақсаруы. Ақпаратты оқыған соң оны қайтадан қайта оқу керек. Бес-алты рет оқығаннан соң барып ақпарат есте сақталып қалады. Уақыт өткен сайын материалды оқу-қайталау ара қашықтығын ұзарту қажет. Мысалы, егер де алдыңғы сабақта өткен материалды есте ұзағырақ сақтауы үшін бірнеше мәрте қайталау келесідей жүргізіледі. Бірінші күні-2 рет қайталау, екінші күні -1, үшінші күні-жібересіз, төртінші күні- бір, бесінші-алтыншы күнді жібересіз, жетінші күні-бір немесе екі рет қайталап өткізген тиімдірек болады. Бос жіберілген күндер арнайы саналы түрде материалдың есте нақты, түсінікті және ұзақ сақталуына арналған. Бұл әдіс психикалық дамуы тежелген балалармен күн сайын өткен тақырыптарды еске түсіріп қайталауға арналған. Оны ұғыну жеңілірек.

Психикалық дамуы тежелген балалардың есте сақтауын дамыту үшін төрт баспалдақты әдісін қолдануды ұсынғымыз келеді. Бұл есте сақтау және ұғыну әдісі ақпа ратты қарапайым қайталаудан әрі ішінен қайталау, ауызша айтып жаттығу мен мазмұндаудан құралған.

Бірінші баспалдақ - негізгі ой. Кітаптың бір бөлімі немесе басқа бір кітапты бірінші рет оқып шыққан соң негізгі ойды және тексттегі байланыстың мазмұнын ұғынуға күш салу қажет.

Екінші баспалдақ - зейін қойып оқу. Екінші рет кітапты оқығаннан ерекше зейін қойып оқу керек. Тексттегі керекті мағлұматтарды есте сақтай отырып, бір- бірімен байланыстылығын жоғалтпау маңызды.

Үшінші баспалдақ - жалпы шолу. Бұл жолы сіз кітапты оқымайсыз. Төменнен жоғары қарап, сұрақ қою арқылы неден не шығатынын ойға түсіріп, есте сақтау қабілетіңізді жаттықтырасыз.

Төртінші баспалдақ - қайталау. Кітапты жауып, ойша, түсінік, яғни мазмұнын айтасыз.

Ескерту: 1. Соңғы кезеңді нақтылану үшін 2-ге бөлуге болады. Біріншісін түсініп оқып, қайталап алып, екіншісіне дәл сондай қайталама жүргізе аласыз. Кейін текстті ортақ оқып, мазмұнын айтуға болады.

Ескерту: 2. Көбіне жоғарғы айтылған баспалдақ әдісін жүргізгенде жаттығушылар бір үстелде отырмай қозғалыста жүреді, біреулер бөлмеде кітаппен немесе кітапсыз ауызша жаттығып жүреді, кейбіреулері шеңбер бойымен айналып жаттығу жасайды. Көбіне бұл көп пайдасын әкелуде. Бұнда әдіс-тәсілдердің кез-келгені пайдаланылуы мүмкін.

Ескерту: 3. Егер де есіңізге ақпарат сақталмай жатса, мұңаймаңыз. Әдіс- тәсілдер-оқу барысында қайталауды шектемейді. Еске сақталғанға дейін дайындалуға мүмкіндік бар.

Психикалқы дамуы тежелген балалардың есте сақтауының дамуы ерекшелініп, оның алдағы өміріне, өмірлік тәжірибесіне үлкен әсері бар. Сондықтан бүгінгі балалар – еліміздің ертеңі болатын азаматтар екенін естен шығармай, оларды жан-жақты дамыта білуіміз шарт.

Әдебиеттер:

1. Певзнер М.С. «Об отборе детей с времменной задержкой темпа психического развития и стойкими церебро-астеническими состояними в специальные классы». // Дефектология.- 2003.- №5.- Б.18-19.

2. Власова Т.А., Певзнер М.С. Учителю о детях с отклонениями в развитии. М., 1967.-516с.

3. Лебединский В.В., Никольский О.С., Беанская Е.Р., Адлер М.М. Эмоциональные нарушение в детском возрасте и их коррекция. I Ірактика и теория индивидуальпой психологии.-М., 1995-36с.

4. Ковалев П.А. Возрастно-половые особенности отражения в сознании структуры собственной агрессивности и агрессивного поведения: Дис.канд. психол. наук. – Российский гос. пед. университет (РГПУ), 1996. – С.130.

5. Дети с задержкой психического развития / Под ред. Т.А. Власовой, В.И. Лубовского, Н.А. Цыпиной. М., 1984.-412с.

6. Петровский А.В., Ярошевский М.Г. Основы теоретической психологии. – М. Рос.гум.унивр., 1994. – 321 с.

ОТБАСЫНДА МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ- ҚАТЫНАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Б. Е. Сатыбалдина Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу ББ,

1-курс магистранты Ақтөбе қаласы

Аннотация. Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынас мәдениетін қоғамдық орындарда тұрмыста әдептілік көрсету, сөз қорын дұрыс қолдану, жағымды қатынас жасау жолдары қарастырылған.

Түйінді сөздер. отбасы, қарым-қатынас, мәдениет, бәсекелестік.

Аннотация. В статье рассмотрены способы привития культуры общения дошкольников в общественных местах в быту, правильного употребления словарного запаса, позитивного общения.

Ключевые слова. Семья, отношения, культура, конкуренция.

Annotation. The article discusses the culture of communication of preschool children in public places, ways to show good manners in everyday life, correct use of vocabulary, and positive communication.

Keywords. family, relationships, Culture, competition.

Қазіргі шаңырақ көтерген қазақ жастарында ұлттық салт- дәстүрлерді жете түсінбеушілік ата- тегін білмеу, бөгде тілде қарым-қатынас жүргізу жәйттары көптеп байқалады. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас бүгінгі таңда ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Түрлі себептерге байланысты адамдық парасаттарын жоғалтып алған кейбір ата-аналар өсіп келе жатқан бала тәрбиесінде немқұрайлы қарауда.

Біздің елімізде қарым-қатынас, тәртіп мәселелерінің біршама ғалымдар айналысса да, ( Шериазданова Қ.Т, Ауталипова Ұ.И, Елеусизова С.М., т.б) қазақ отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мәдениеті әлі оның өзіндік ерекшеліктері де жете зерттелінбеген мәселелердің қатарында тұр [1].

С.В.Петерина қарым-қатынас мәдениетін мектеп жасына дейінгі баланың тәртіп мәдениетінің бір компонентіне жатқыза отырып, қарым-қатынас мәдениеті- баланың қоғамдық орындарда тұрмыста әдептілік көрсету, сөз қорын дұрыс қолдану, жағымды қатынас жасау деп түсіндіреді [2,96]. Автор мектеп жасына дейінгі баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруда балабақша тәрбиешілеріне арналған бағдарлама ұсынады. Бағдарламада бала тәртіп мәдениеті әр топтағы балаларға, олардың жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастыру жоспарланған. Атап өтсек, бірінші сәбилер тобында баланың тәртіп мәдениетін топтық, ойын-жаттығулар, ойын-сабақтар («Әр заттың өз орны бар», «Көңілді шеберхана», «Қуыршақты шомылдыру») арқылы қалыптастыру көрсетілсе, екінші сәбилер тобында тәрбиеші баланың тәртіп мәдениетін тәрбиелеуде оның көшеде, отбасында, балабақшада ұйымдастырылған әдепті қарым-қатынасына ерекше назар аудару керектігі туралы айтылады. 5 жаста балада дербестік сапасынын қалыптасатынын ескере отырып, осы кезде тәрбиеші бала тәртібінде сезімталдық, зейінділік, әдептілік сияқты жеке тұлгалық қасиеттердің орнығуына да аса назар аударуы тиіс. Орта топта тәрбиеші бала назарын үлкендерге, туыс адамдарына аударта отырып, сол адамдарға деген сый-құрмет, қамқорлықты тәрбиелейді. Ересектер тобында баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға негіз болатын бір жылда 5-6 рет, ұзақтығы 20-25 минутқа созылатын этикалық әңгімелесулерді ұйымдастыру жоспарланады. «Әр қашан да әдепті бол», «Қоршаған адамдарға қуаныш әкел», «Менің досым», «Әдептілік ережелерін үйренеміз» т.с.с. тақырыптағы әңгімелесулер арқылы балада тәртіптің адамгершілік мотивтерін қалыптастыруға болады. Баланың қарым-қатынас мәдениеті тәрбиешінің ата-ана мен бірлескен әрекетімен жүзеге асады. Автор бұл жайды ескере отырып мектепке дейінгі мекеме мен отбасының өзара ынтымақтастығын орнату мақсатында топ бойынша ата-аналар жиналыстарын, кеңес беру, ата-аналар семинарларын ұсынады.

Отандық ғалым У.И.Ауталипова мектеп жасына дейінгі баланың тілдік мәдениетін отбасында ата-ана газет-журнал, кітап оку, ертегі-әңгімелер тыңдау, кино, театр, музей, көрмелерге бару арқылы қалыптастыруға болады дей келе, ата- аналарға белгілі ережелерді ескеруді ұсынады. Автор ұсынган багдарламада:

-ата-аналарға әдебиет таңдауда бала жасын ескеру;

-тамашаланған теледидар бағдарламаларын баламен бірлесе талқылау;

-қарым-қатынаста баланың қимыл - қозғалысына, жүріс-тұрысына назар аудару;

-ата-ана,үлкендерге құрмет көрсету;

-қарым-қатыста ата-ана сөйлеу мәнеріне көңіл-бөлу сиякты мәселелер атап өтіледі [3,129].

Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында тәрбиелеу мен оқыту мазмұнына қойылатын талаптар мен нормалар жүйесін белгілейді, мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту ұйымдарындағы

тәрбиеленушілер 1 жастан 6 жасқа дейінгі балалардың даму деңгейіне және олардың балабақша, мектепалды даярлық топтары және отбасы жағдайында негізгі құзіреттіліктерді игеруіне қойылатын талаптарды анықтайды [4].

Кесте 1 Қазақстан Республикасында баланың физикалық және психикалық даму ерекшеліктерін көрсететін мынадай жас кезеңдер белгіленеді

Баланың жасы	Жас кезеңдері	Қарым-қатынас тәсілдері	Қарым- қатынаста қажет қосымша әрекеттер
1 жасқа дейін	Нәрестелік жас	Жағдайлы жеке тұлғалық қарым- қатынас	Айналасындағы адамдардың мейірімді сезімдерін қажетсінуі
1-3 жас	Ерте жас	Жағдайлы іскер қарым-қатынас	Ортақ әрекеттерді қажетсінуі
3-4 жас	Мектепке дейінгі кіші жас	Жағдайдан тыс танымдық қарым-қатынас	Танымдық қажеттілік, үлкендердің құрметтеуін қажетсіну
5-6 жас	Мектепке дейінгі ересек жас	Жағдайдан тыс жеке тұлғалық қарым-қатынас	Өзара түсіністік пен ынтымақты қажетсінуі

Отбасындағы тәрбиенің тиімді болуы ондағы қарым-қатынас түрлерінің орнығуына байланысты. Отбасында түрлі қарым-қатынастар орын алады:

• ынтымақтастық қарым-қатынас яғни отбасы мүшелерінің өзара қарым- қатынасы түсіністікпен көмекке бағытталған;

• ортақ мүддеге негізделген біріңғай қарым – қатынас;

• жақсы қарым – қатынасты сақтай отырып, өзара жетістікке жетуді көздеген қарым – қатынас;

• бәсекелестік, барлық жағдайда өзін бәсекеде ұтуын көздеген қарым - қатынас;

• түрлі себептермен туындаған отбасындағы қайшылықты қарым- қатынас.

Демек, әр отбасында түрлі қарым-қатынастың орнығуынан баланың жеке тұлғалық қасиеті қалыптасады. Отбасында түрлі қарым-қатынас қалыптары көрініс береді. Кейбір отбасында отбасы мүшелерін бетімен жібереді, мұндай жағдайда ешқандай қарым-қатынас болмайды. Ал, кейбір отбасында бедел орын алған қарым-қатынас орнайды. Оның да өзіндік ерекшеліктері бар, онда біреудің басқаларға басымдылық танытуы, бұйыруы баланың тұлғалық қасиетінің дамуына жағымсыз ықпал етеді. Қазіргі кезде заман ағымына қарай,

отбасында демократиялық қарым-қатынасқа ұмтылушылық бар, яғни әр отбасы мүшесі тең құқықты қарым-қатынасты орнатуды көздейді.

Әдебиеттер:

1. Петерина С. В. Воспитание культуры поведение у детей дошкльного возраста: Книга для воспитателя сада. – М.: просвещение, 1986. -96 с.

2. Ергалиева Ж. Әдептілік қағидалары. – Алматы.: Өнер, 2000. – 31 бет

3. Ауталипова. У. И. Психолого – педагогические основы взаимоотношений детей дошкольного возраста в семье. Диссертация кандидата психологических наук. , Алматы, 1999. – 129 с.

4. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартты – Астана , 2009 жыл 19 қаңтар.

КОХЛЕАРЛЫ ИМПЛАНТТАЛҒАН БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУДА ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ

А. Ж. Әлиева

Арнайы педагогика ББ магистрант 1 курс Жұмыс орны:Атырау облыстық мектеп-интернаты

Атырау қаласы a.aliyeva4@mail.ru

Аннотация: Кохлеарлы имплант - бұл есту қабілеті нашар адамдарға дыбыс шығаратын шағын құрылғылар. Аспапты алғаш рет 1957 жылы Чарльз Эйриес пен Андре Джурно ойлап тапқан; Уильям Хаус өзінің нұсқасын 1961 жылы жасады. Бұл алғашқы құрылғылар бір арналы және шектеулі қолданумен болды. 1970 жылдары НАСА инженері Адам Киссиа заманауи кохлеарлық имплантқа айналатын нәрсені жасады. Бұл көп арналы нұсқа айтарлықтай тиімді болды және қосымша жетістіктерге жол ашты. 1984 жылы FDA 18 жастан асқан ересектерге арналған кохлеарлы импланттарды мақұлдады. 1989 жылға қарай екі жасар балалар имплант ала алады. 2000 жылы бір түрі бір жасқа дейінгі балаларға бекітілді.Кохлеарлы имплант микрофоннан, сөйлеу процессорынан, таратқыштан, қабылдағыштан және электродтардан тұрады және ол есту аппаратынан мүлдем өзгеше. Кохлеарлы имплантанттар саңырау адамға сөйлеуді түсінуге көмектесетін дыбыстардың көріністерін шығарады. Есту құралдары күшейеді, бұл кохлеарлы имплантаттар есту жүйкесін қоздырады, зақымдалған аймақтарды айналып өтіп, миға дыбысты түсіндіруге мүмкіндік береді

Түйінді сөздер: Кохлеарлы имплатация, замануи технологиялар,құм терапиясы,ментессори әдісі,вольдорф педагогикасы,арт – терапиясы,ойын әдістері.

Аннотация: Кохлеарный имплантат-это небольшие устройства, которые издают звук людям с нарушениями слуха. Инструмент был впервые изобретен Чарльзом Эйриесом и Андре Джурно в 1957 году; Уильям Хаус создал свою версию в 1961 году. Эти первые устройства были одноканальными и с

ограниченным использованием. В 1970-х годах инженер НАСА Адам Киссиа сделал то, что превратилось в современный кохлеарный имплантат. Эта многоканальная версия оказалась достаточно эффективной и уступила место дополнительным достижениям. В 1984 году FDA одобрило кохлеарные имплантаты для взрослых старше 18 лет. К 1989 году двухлетние дети могут получить имплантаты. В 2000 году один вид был закреплен за детьми до года.Кохлеарный имплантат состоит из микрофона, речевого процессора, передатчика, приемника и электродов, и он полностью отличается от слухового аппарата. Кохлеарные имплантаты воспроизводят проявления звуков, которые помогают глухому человеку понять речь. Слуховые аппараты усиливаются, эти кохлеарные имплантаты стимулируют слуховой нерв, обходя поврежденные участки и позволяя мозгу интерпретировать звук.

Ключевые слова: кохлеарная имплантация, современные технологии, песочная терапия, метод Ментесори, педагогика Вольдорфа, арт-терапия, игровые методы.

Annotation: A cochlear implant is a small device that emits sound to people with hearing impairments. The instrument was first invented by Charles Eyries and Andre Jurno in 1957; William House created his own version in 1961. These first devices were single-channel and with limited use. In the 1970s, NASA engineer Adam Kissia made what turned into a modern cochlear implant. This multi-channel version turned out to be quite effective and gave way to additional achievements. In 1984, the FDA approved cochlear implants for adults over the age of 18. By 1989, two-year-olds can get implants. In 2000, one type was assigned to children under one year old.A cochlear implant consists of a microphone, a speech processor, a transmitter, a receiver and electrodes, and it is completely different from a hearing aid. Cochlear implants reproduce manifestations of sounds that help a deaf person understand speech. Hearing aids are amplified, these cochlear implants stimulate the auditory nerve, bypassing the damaged areas and allowing the brain to interpret sound.

Keywords: cochlear implantation, modern technologies, sand therapy, Mentesori method, Waldorf pedagogy, art therapy, game methods.

Негізгі бөлім

Адамзат техниканың қарқынды дамуы арқасында жаңа дәуірге аяқ басты, Компьютерлер, Интернет, спутниктік теледидар, мультимедиа біздің өмірімізге шапшаң еніп үлгірді. Компьютерлік технологиялардың дамуы қоғамды жылдам өрістеп жатқан интеграциялық процестерге байланысты ақпараттандырудың ауқымды проблемасымен бетпе-бет келтіріп отыр. Бұл проблема тіршілігіміздің барлық саласын: ғылымды да, мәдениетті де, білім беру қызметін де, өндірісті де түгел қамтиды. Ақпараттық технологияларды пайдаланбайынша қазіргі өмірде бағдар табудың өзі қиын болатын жағдай туындауда. Бірақ біз бұл ғасырдың өзге де болмыстық шындығы бар екенін мойындауымыз керек. Ол – жалпы білім беретін мектеп оқушылары құрамының физикалық, психикалық және сенсорлық даму деңгейлері бойынша бір текті еместігі. Әсіресе оқу мекемелеріне келуге дәрмені жоқ, денсаулық мүмкіндіктері шектеулі балалар, сондай-ақ мүгедек балалар жағдайы айрықша назар аударуды талап етеді.

Мектеп алдында мынадай міндет тұр: оқушылардың, соның ішінде денсаулық мүмкіндігі шектеулі балалардың ойдағыдай әлеуметтенуі үшін бірқатар біліктілік қабілетін қалыптастыру. Білім беру жүйесін ақпараттандыруды жоғары қарқыны, телекоммуникациялық технологиялардың дамуы мен Интернеттің жаһандық желісі айрықша талаптары бар балалар алдынан білім алуда жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Мұндағы неғұрлым тиімді жұмыс формаларының бірі дистанциялық оқыту болып табылады.Мүмкіндігі шектеулі бір оқушының болса да білім сапасының жоғарылауы, ұлтымыздың саналы келешегіне қазіргі уақыттан бастап жинақталынып жатқан қор деп түсінуіміз қажет. Педагог қызметкерлер дамуындағы кемшілігі бар баланы өзімен қатарлас дені сау балалармен бірдей спорттық сайыстарға, түрлі байқауларға қатыстыру арқылы өмірге құштарлығын, танымдық қабілеттерін дамытады. Осы мақсатты орындауда әлеуметтік тәрбие мәселелерін көре білу, сезіну және шешу жолдарын қарастыру, мүмкіндігі шектеулі баланы әлеуметтендіруге қолайлы шарт жасау, кедергілерді мүмкіндігінше жоя білу, орнын толтыру. Мүмкіндігі шектеулі балаланы қатарға қосу, әлеуметтендіру үрдісін дұрыс ұйымдастырып, түрлі әлеуметтік кедергіге қарсы тұра алатын тұлғаны қалыптастыруда АКТ-ның барлық мүмкіндігін пайдаланамыз.Біздің мектепте жаңа үрдіске сай жеке компьютерлермен, интерактивті тақтамен жабдықталған мультимедиа кабинеті ашылып, интерактивті тақта орнатылды. Интерактивті тақта – бiлiм беру iсiндегi бұрын шешiмiн таппай келген жаңа, тың дидактикалық мүмкіндіктерді шешуге мүмкiндiк беретiн аса маңызды құрал. Сонымен қатар электрондық оқулықтарды сабақта пайдалану кезінде оқушылар бұрын алған білімдерін кеңейтіп, өз бетімен шығармашылық тапсырмалар орындайды. Электрондық оқулық арқылы түрлі суреттер, видеокөріністер, дыбыс және музыка тыңдап көрсетуге болады. Бұл мұғалімнің тақтаға жазып түсіндіргенінен әлде қайда тиімді, әрі әсерлі. Қытайдың бір нақыл сөзіне көңіл аударсақ: «Маған айтшы – мен ұмытып қаламын; маған көрсетші – менің есімде қалады; өзіме істетші – мен сонда түсінемін» делінген. Яғни, оқушылардың көпшілігі естігенінің 5% және көргенін 20% есте сақтайтыны белгілі. Аудио және видеоақпаратты бір мезгілде қолдану есте сақтауды 40-50% дейін арттырады.

Кохлеарлы имплантталған балаларды оқытуда заманауи технологиялар:

• Құм терапиясы

• Ментессори әдісі

• Вольдорф педагогикасы

• Арт – терапиясы

• Ойын әдістері

Жаңа ақпараттық технологиялармен қатар, өз сабағымда ойын әдіс-тәсілдерін қолданамын, мүмкіндігі шектеулі балалалармен көбінесе ойын арқылы жұмыс жасаған тиімді. Ойын – адамның өмір танымының алғашқы қадамы. Сондықтан ойын арқылы балалар өмірден көптеген мәліметтер алып білімін жетілдіреді. Ойнай жүріп балалар қоршаған орта жайлы білімдерін толықтырады, дербес шешім қабылдауға дағдыланады, ойлау барысында ұтқырлық пен тапқырлық танытады. Ойын әсері арқылы бала өз қасиетін қалай қанағаттандыра алатынын,

қандай қабілеті бар екенін байқап көреді. Түрлі ойындар баланың тапқырлығын, байқағыштығын, зейінділігін арттырумен қатар ерік сезім түрлерін де дамытады. Мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс жасайтын мұғалімдер үшін талап та жоғары. Ұсынылып отырған ойындар баланың зейінін, есте сақтау қабілетін, ауыз екі сөйлеу мәдениетін дамытуға арналған, адамгершілік сезімін оятуға, ойын арқылы ұстаз қойған мақсаттарына жетеді деп ойлаймын. Ойынға қатысушы оқушылар мұғалімдермен өзара қарым-қатынастарын көтереді, әрі өздерінің қабілеттерін тексеруге мүмкіндік тудырады, сонымен қатар ұйымдастыру қабілеттерін арта отырып сабақ кезінде қуаныш сезімін оятады. Оқу үрдісінде тиімді ойындардың бірі төмендегідей:

1. Рөлдік ойындар.

2. Іскерлік ойындар.

А) Іскерлік оқу ойындары: саяхат ойындары; блиц ойындары. Ә) Өндірістік ойындар.

Рөлдік ойындар – интербелсенді әдістердің тиімді бір түрі.Рөлдік ойындар екіге бөлінеді:

1. Әрбір оқушы рөлде ойнайды.

2. Оқушылардың шағын топтары рөлде ойнайды.

Іскерлік оқу ойындарға келсек, мысалы, сабақ тақырыбы бойынша жазылған сценарийлерге қысқа жағдаяттар ойнау. Ал саяхат ойындарында оқушылар күнделік жүргізеді немесе достары мен туыстарына хат жазады. Блиц оқу ойындары туралы айта кетсек, олар шағын ойындар, оқушылардың нақты біліктері мен дағдыларын дамытуға бағытталады. мынадай түрлері болады: фотосуреттерді баяндау (отбасы мүшелерін, достарын, өз үйіңді, бөлмеңді), шындық детекторы (дұрыс, қате), т.б. Өндірісті ойындарда әлеуметтік және экономикалық маңызы бар күрделі мәселелерді шешуге болады. Мысалы, «Қоршаған орта немесе қоқысты қайта жіберуге болады» деген тақырыптарда.Мен әр психологиялық тренинг сабақтарымда ойындарды екі түрге бөліп ойнатамын. Олар: дайындық ойындары және шығармашылық ойындары. Дайындық ойындарына грамматикалық, лексикалық, фонетикалық және орфографикалық ойындар жатады. Грамматикалық құрылымдарды есте сақтау қиындау және оқушыны жалықтырып жібереді. Сол себептен ойын бұл тапсырманы жеңілдетеді. Мысалы, затты тығып қойып «Менің көзілдірігім қайда?» немесе суреттерді көрсете отырып «Балаға балабақшаға баруға көмектес», «Артығын тап», «Бір сөзбен ата», «Мектепке баратын жолды қызға көрсет» және «Әуенді тап», «Сурет жұмбақтарды табу» т.б. тапсырмалар беру. Сөз орын да есте сақтау оңай емес болғандықтан, ойын ойнатқан жөн деп есептеймін. Мысалы, «Домино», «Бинго» ойындары, қызықты геометриялық фигураларды сызып, оның әр бұрышына сандарды немесе әріптерді эстетикаға сай, ретсіз жазып қойып, атап беру. Фонетикалық ойындар сөзді дұрыс айтуға арналған. Ал орфографикалық ойындардың мақсаты сөзді қатесіз жазу.

Кохлеарлы имплантталған балаларды оқытуда жаңа заманауи логопедиялық технологияларды қолдану олардың білімге деген құштарлығын арттыру болып табылады. Өзгеріске,жаңалыққа толы бүгінгі заман талабы мұғалімге алдында

отырған бірі шапшаң,бірі баяу,енді біреулері төмен қабылдайтын зейіні,қабылдауы,есте сақтауы,ойлауы әр қилы шәкірттердің жүрегіне жол таба білетін білім біліктілігі жоғары,жаңашыл,ізденімпаз ерен қасиет иесі болуды міндеттейді. Әлемдік оқу үрдісінің өзегі - жаңа технологиялар екені мәлім. Әрбір технология өзіндік жаңа әдіс-тәсілдермен ерекшеленеді.Әдіс-тәсілдерді мұғалім ізденісі арқылы оқушы қабілетіне, қабылдау деңгейіне қарай іріктеп қолданады интерактивті модульдік технология қағидаларын іске асыру барысында оқушылардың танымдық белсенділіктерін, білім сапасын жоғарлатуға көмектеседі. Биік жетістіктерге жету үшін, мұғалім баланың мінез-құлқын, сана- сезімінің жетілу дәрежесін таным үрдістерінің(түйсігі, қабылдауы, ес, ойлау, сөйлеу, зейінінің) дұрыс бағытта қалыптасып, дамуын қадағалап әрі дамытып отыру керек.Сонымен қатар ерекше білімді қажет ететін балаларды оқытудағы ақпараттық–коммуникациялық технологияларды қолдану: біріншіден, оқушылардың білімін берік меңгерту құралы болса, екіншіден, балалардың сабаққа деген қызығушылығын, белсенділігін арттырып, білім сапасын көтеру болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. ҚР білім беруді дамыту 2015 тұжырымдамасы

2. Білім беру бағдарламасы. 2010.

3. Немов Р.С. Психология, книга 3, М: Владос, 2004

4. https://kk.ncmhcso.org/cochlear-implant-16612

ТҰЛҒАНЫҢ АДАМГЕРШІЛІК ДАМУЫ

Л. Құспанқызы Қ.Жұбанов атындағы АРУ, Ақтөбе қаласы, Қазақстан 7М01101-Педагогика және Психология ББ 1-курс магистранты

Аннотация: Мақаладағы қозғалатын мәселе қазіргі кезеңдегі жеке тұлғаның қалыптасуы,өмірге деген адамгершілік дамуы,рухани бейімделу болып табылады.Сонымен қатар адамгершілік қасиеттердің тұлға бойында ерекшеленуі.Рухани-адамгершілік құндылықтармен білім жүйесін дамытып қалыптастыру,адамгершілік тәрбиені жүзеге асыру.

Түйінді сөздер: адамгершілік қасиет, тәрбие, рухани даму, адамгершілік құндылық.

Аннотация: В статье является формирование личности на современном этапе,нравственноеразвитие к жизни,духовная адаптация.В то же время различение нравственных качеств в личности.Развитие и формирование системы духовно-нравственных ценностей,реализация нравственного воспитания.

Ключевые слова:нравственные качества,воспитание,духовное развитие,нравственные ценности.

Annotation: The article deals with formation of personality at the present stage of moral development to life spiritual adaptation.At the same time the distinition of moral gualities in a person.Development and formation of a system of spiritual and moral values implementation of moral education.

Keywords: Moral gualities,spiritual upbringing development.moral values.

Рухани адамгершілік тәрбие-өзіндік сананы дамытуға жағдай жасайды,жеке тұлғаның әдеп ұстанымын,оның қоғам өмірінің нормалары мен қасиеттерін дамытады.Тұлғаны рухани адамгершіліке тәрбиелеу,болашағына жол сілтеу- бүгінгі қажетті,кезек күттірмес мәселе.Рухани адамгершілікке тәрбиелеу-білім берумен ғана шектелмейді,тұлғаның сезіміне әсер ету арқылы ішкі жан дүниесін ояту нәтижесінде оның рухани адамгершілік қасиеттерді қалыптастырады.

Рухани-адамгершілік тәрбиені қалай жүзеге асырамыз?

-тәрбие үрдісі оқушылардың рухани адамгершілік қасиеттерді игеруге бағытталса;

-тұлға рухани адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру мақсатында әрекеттік,іскерлік дағдыларды игерсе;

-тұлғаның және әлеуметтік мәні бар рухани-адамгершілік қасиеттерді өз-іс әрекетінде,мінез-құлқы мен тіршілік әрекетіне көрсете алу мүмкіндігін ерікті таңдаса.

Рухани адамгершілік тәрбиесіндегі басты мәселе-құрметтеу.Сондықтан,әрбір жеке тұлға өзін-өзі рухани жетілдіру үшін,өзін тәрбиелеуге,өздігінен дамуға ұмтылуы қажет.

Гуманизм-адам өмірінің рухани негіздерін құрайды,ойластырады,болжайды және адамзат құндылығын қалыптастырады. “Адам жолында екі түрлі,бір-біріне қарама-қарсы ағыстар бар.Бір ағыс- қаталдыққа жетелесе,екіншісі-мейірімділікке талпынады”-деген Леккидің сөзінің үлкен мәні бар.Рух-адам бойындағы күш қуат.Ол қуат барлық жақсы қасиеттермен бірге жасайтын игі істердің қайнар көзі. Тұлғаны рухани адамгершілікке тәрбиелеудің маңызы зор.Тұлғаның адам болуға лайықты және өмір сүре білуіне керекті басты қажеттіліктер:

-Денсаулық қажеттілігі;

-Өзін-өзі қорғай алу және қауіпсіздік қажеттілігі;

-Ұжымда өзгелердің құрметіне ие болу және әлеуметтік ортада қажеттілігі;

-Өмірдің мәнін түсіну қажеттілігі;

-Өз мүмкіндігін іске асыра білу және өзіндік келбеті болу қажеттілігі;

-Даму үшін шығармашылық қажеттілігі;

-Атқарған ісінен қанағат сезімін алу,ішкі талпынысын іске асыру,көңіл-күйін көтеріңкі ұстау қажеттілігі.

Жеке адам болу дегеніміз — азаматтың адам ретінде сезіну, сан ғасырлар бойы халық тәжірибесі туғызған рухани мәдениеттің мәңгілік игіліктерін бойына дарытып, осы игіліктерді еңбекке, әлеуметтік мәнді қызметке, қоғамдық өмірге,

адамдар қатынасы, күнделікті тұрмысқа енгізу. Адам немесе жеке тұлға өзінің сана-сезімін, көзқарасын, рухани-саяси дүниетанымын үнемі білім мен еңбектің арқасында жетілдіріп отыруы керек. Тұлғаны құндылықтар арқылы дамытуға, мәдени дағдыларды игеруге, өз жауапкершілігін арттыруға және әділдік жолымен жүруге, әділдік жоқ жерде адамшылық жоқ деген пікірді айтады ұлы ойшыл М. Х. Дулати

Құндылықтар қоғам мен адамға жақсы мен жаманды, пайда мен зиянды, ақиқат пен жалғанды, сұлулықпен ұсқынсыздықты, әділеттілік пен әділетсіздікті, тиым салынған мен рұқсат етілмегенді, маңыздылық пен мәнсіздіктің ара жігін ашуға көмектеседі. Яғни құндылықтар табиғатында адамзат тегінің өзі өмір сүріп отырған әлемді рухани-практикалық тұрғыдан игерудің тәжірибесі жинақталған. Осы тұрғыдан мәдение пен құндылық ажырамас бірлікте болады, құндылық мәдениет болмысының құрамдас бөлігі болып табылады. Құндылықтар қоғам үшін ең маңызды деген әдет-ғұрып, нормалар мен мағыналар қызметін өзіне бағындыра отырып, оны реттейді. Қазақ қоғамының өмір сүру салтында құндылықтарды жоғары бағалау, жас ұрпақты соған баулу дәстүрге айналған. Тұлғаның рухани өлшемі адамгершілік қасиеттермен анықталады және ол адам тұлғасының даму-деңгейінің көрсеткіші болып табылады. Жеке тұлғалардың қалыптасуында моральдық ілімдерін, олардың теориялық дейгейін айтап қана қоймай, іс жүзінде ұстанатын парыз, әділеттік, мейрімділік, адамдық, өзіне ғана емес, басқаларға да қызмет ете білу, жан-жақты жетілгендікке ұмтылу және басқа моральдық принциптерді танып — білу, оны өзіндік өмірлік тәжірибеде жүзеге асыруға, мақсаттық жүйеге айналдыруға талпыну- индивидтенбірте-бірте тұлғаның қалыптасуына қажетті принциптердің бірі.Еркіндік адамның немесе жеке ұлттың халықтың өз мүдделері мен мүмкіндіктеріне сай әрекет етіп, өз қалауын жүзеге асыру. Адамның дүниеде болуының негізінде жатқан қасиет, ол еркіндік. Жеке адам мен ұлттың еркіндік дәрежесінің артуы тұтастай алғанда қоғамның ілгерілеу үрдісінің өзекті өлшемі болады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Билер сөзі. — Алматы: Қазақстан, 1996. — 237 б.

2. Дулати М. Х. Тарих-и-Рашиди. Алматы.1999.

3. С Ш Әбенбаева, А.М Құдиярова Ж.Ә . Әбиев педагогика 2003 ж.

4. Қазақстан Ұлттық энциклопедия. Алматы. 2001. 3 том. 398 б.

5. Нұрмұратов С.Е., Сағиқызы А. Ұлттық рух мәселесі хақында // Халықаралық конференция материалдары. Алматы 2006. 176 б.

THE ROLE OF COMMUNICATION IN HUMAN LIFE AND ACTIVITIES

A.K. Izmaganbetov

ARU named after K. Zhubanov

M.E. Doskeeva

ARU named after K. Zhubanov

Аннотация:

Екі адам бір-бірімен байланысқан кезде пайда болғаннан гөрі өмірлік жағдайлардың алуан түрлілігін елестету қиын. Бұл мақалада біз өзара әрекеттесу және жалпы байланыс процестерін қарастырамыз.

Аннотация:

Трудно представить большее многообразие жизненных ситуаций, чем то, которое складывается, когда двое людей вступают в контакт друг с другом. В данной статье мы рассматриваем процессы взаимодействия и общения в целом.

Annotation:

It is difficult to imagine a variety of life situations than two people come into contact with each other. In this article we will consider interaction and general communication processes.

Communication is a complex process of interaction between people, which consists in the exchange of information, as well as in the perception and understanding of each other by partners. The subjects of communication are living beings, people. In principle, communication is characteristic of any living beings, but only at the human level does the process of communication become conscious, connected by verbal and non-verbal acts. The person who transmits information is called the communicator, and the person who receives it is called the recipient.

A person can simultaneously be engaged in a certain job, be a member of a sports club, perform public functions, participate in political life, and at the same time perform the duties of a mother or father of a family. In each of the groups to which a person enters, he occupies a certain social position, corresponding to the role that, according to the calculations of other members of the group, he will adhere to and which allows them to expect certain behavior from him. Such expectations will be different depending on whether we are talking about a doctor, a student, a football player, a business executive or a government official.

At one time, a prominent Soviet psychologist B.G. Ananiev, who was one of the first to point out the multi-level, hierarchical, multi-dimensional organization of communication, distinguished between macro-meso- and micro-levels of communication: the society in which communicating people live, various types of groups of which they are members, the immediate environment with which they most often enter into contact, as well as the individual characteristics of interacting people as subjects of this activity that are formed and realized in communication.

The micro level consists of the smallest elements of interpersonal communication. The macro level includes such large structures as management and trade. In any social setting, people interact at all levels.

Usually, two forms of interpersonal communication are considered: monologue, when only one of the partners is assigned the role of an active participant, and the other is a passive performer, and dialogue, expressed in the cooperation of the participants. There are not so many words denoting the process of communication between two people

- conversation, conversation, dyadic communication (communication of two). People who take part in this process are called interlocutors, speaker and listener, or communication partners.

It is difficult to imagine a greater variety of life situations than that which develops when two people come into contact with each other. This is a conversation between a boss and a subordinate, and a meeting between a doctor and a patient, and a conversation between a student and a teacher, and so on. Each of them is characterized by its own special manifestations. For a conversation between a boss and a subordinate, usually maintaining a sufficiently large spatial distance (at least 1.5 m) and avoiding long direct looks. The communication of lovers is completely different. An increase in the spatial distance between them indicates that they are in a quarrel, most often they tend to touch each other.

The data of psychological experiments show that no one looks into each other's eyes for as long as lovers. Their views serve as confirmation of mutual love, the desire for intimacy. These parameters (spatial proximity and gaze direction) are far from exhausting the specifics of such situations. Many others are added to them: intonations and grooves in speech, the most frequently used words, etc. In the most general form, the means of communication are divided into two large groups - verbal and non-verbal.

The first group includes everything related to speech, that is, how and what people say to each other. The second group will include facial expressions and gestures, postures, attitudes, organization of communication space, etc. Speech plays a major role in communication. Literally everything is important in the process of “speaking”: how the interlocutor is addressed, what is said first and what then, whether the words correspond to the tone of the statements, etc. Even ancient philosophers noted that conversation is a real art.

It is surprising that people, knowing about their inability to speak in public and striving in every possible way to learn this, practically do not think about whether they manage to successfully communicate with people around them - friends, colleagues, relatives, etc. Meanwhile, it often happens in life that we want to say one thing, but, without realizing it ourselves, we say something else or do not find words at all to express some important thought or feeling.

The most important non-verbal component of the communication process is the ability to listen. When a person carefully listens to another person, literally everything is in him - his eyes, posture, facial expression are turned to the speaker, which, in turn, influences the interlocutor, helps him formulate his thoughts, open up, be as sincere as possible. Absent-mindedness, indifference, indifference can lead to the opposite result. But the process of conversation is also influenced by many other "non-verbal little things", such as the time and place where it takes place, its duration. In social

psychology, there are many typologies of communication that use a variety of bases - duration, positions of participants, features of their interaction, etc. It would be optimal to highlight the most common everyday situations: business communication, educational impact, diagnostic conversation and intimate personal communication. Business communication is a situation where the goal of interaction is to reach a clear agreement or agreement. Most often, such interaction occurs between people who are not in close interpersonal relationships with each other (between colleagues, two businessmen, a boss and a subordinate, etc.), and the status of each of the partners in relation to the other is clearly defined. In such situations, the subject or occasion that led to communication is important, without which a business conversation cannot take place. Educational communication is a situation in which one of the participants purposefully influences the other, it is enough to clearly imagine the desired result, that is, knowing what he wants to convince the interlocutor, what he wants to teach him Such conversations are possible when the teacher has situational or permanent authority and knowledge. Diagnostic communication, the purpose of which is to form a certain idea about the interlocutor or get some information from him (such is the communication of a doctor with a patient, etc.). Partners are in different positions: one asks, the other answers. To get a complete answer, the questioner must correctly ask questions, taking into account his own status and the status of the respondent, his willingness to give answers, etc. Intimate-personal communication is in many ways unique and specific. It is possible only when the partners within the situation that has arisen feel on an equal footing, are equally interested in establishing and maintaining a trusting and deep contact. Most often, such communication occurs between close people and is largely the result of previous relationships.

Communication plays a vital role in human life. Dyadic communication is characterized by a number of very specific features. First of all, it is characterized by such interaction of the interlocutors, when each of them is in the field of view of the other and any reaction - posture, look, gesture can be easily noticed and taken into account by the interlocutor. This has its positive and negative sides. On the one hand, close observation of a partner provides a wealth of information about him, the use of which can contribute to an easier and faster establishment of mutual understanding. But on the other hand, with such close contact, you can inadvertently give yourself away, show some feeling or attitude that you really would like to hide, and this can cause tension in communication. A cigarette often acts as a catalyst for communication: by smoking, you can hide your embarrassment in the company of strangers - "secular" conversation flows more easily when the interlocutors smoke.

Women have a special reason for smoking. Their manipulations with a cigarette often have a sexual meaning, attracting the attention of men to them. The characteristic female gestures of coquetry necessarily involve a demonstration of the wrist and half- open, as if inviting lips, and the best way to show all this is to hold an elegant cigarette in your hand and take light puffs. In a situation of group discussion and in public speaking, the success of interaction does not depend so much on how both parties are ready and configured to interact with each other, as in the case of two people. In a large audience, there is always a chance that some group of people will be ready to listen to not very interesting or already familiar information, but when there is only one person in

front of you, you have to take into account his views and tastes as accurately as possible, otherwise communication may not work out. That is why in situations of dyadic communication manifestations of mutual interest, friendliness and trust are especially important. The specificity of dyadic communication is determined by the formal roles in which the interlocutors are.

In this paper, we have considered the problem of communication in social psychology. As we have shown, communication is also connected with social ones. and personal relationships. Both series of human relations, both public and personal, are realized precisely in communication. Thus, communication is the realization of the entire system of human relations. Under normal circumstances, a person's relationship to the objective world around him is always mediated by his relationship to people, to society, that is, they are included in communication. In addition, communication is inextricably linked with human activity.

List of used literature:

1. Andreeva G.M. Social Psychology. M. 2017.

2. Lomov B.F. Communication as a problem of general psychology / Methodological problems of the social psyche. M 2015.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛА ТІЛІН ДАМЫТУШЫ ОРТА АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ

Ж.Ж. Қартбаева - п.ғ.к., доцент, Э.Е. Ақбалина - 1 курс магистранты

Ақтөбе қаласы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,

Jainagul_kj@mail.ru, eakbalina@mail.ru

Аннотация: Бұл мақалада мектепке дейінгі жастағы балалардың тілін заттық- дамытушы орта арқылы дамыту жолдары қарастырылады. Сонымен қатар балалардың сөздік қоры, қызығушылықтары мен іс-әрекеттерінің нәтижелері айтылады.

Түйінді сөздер: дамытушы орта, бала тілі, сөздік қоры, ақыл-ойының дамуы, ойлау, қалыптасу, сөздің грамматикалық құрылымы, сөйлеу, түсіну.

Аннотация: В данной статье рассматриваются пути развития речи детей дошкольного возраста через предметно-развивающую среду. Также представляются словарный запас, интересы и результаты деятельности детей.

Ключевые слова: развивающая среда, язык ребенка, словарный запас, умственное развитие, мышление, формирование, грамматическое строение слова, речь, понимание.

Annotation: This article discusses the ways of speech development of preschoolers through a subject-developing environment. The vocabulary, interests and results of children's activities are also offered.

Keywords: developing environment, child's language, vocabulary, mental development, thinking, formation, grammatical structure of the word, speech, understanding.

Ана тілінің баға жетпес құдіреті мен қуаты туралы тұңғыш ұлттық педагогика пәнінің негізін қалаған М.Жұмабаев [1, 72 б.] тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрымақ. Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілінің болуы. Ұлт тілінің кеми бастауы, ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмауы тиіс. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай ашық көрініп тұратындығын көрсете келе, ана тілін ұмытқан халықтың толыққанды ел болып өркендеп, қанат жаюы мүмкін еместігін дәлелдеген.

Ірі қоғам қайраткері, үлкен талант иесі, қазақ халқының рухани көсемі Ахмет Байтұрсынов [2] өз ана тіліндегі сөз ақыл-ой дамуының асыл қазынасы дей келе, жас баланың лингвистикалық тәрбиесінің өмірге келген сәттен бастап өз ана тілінде жүргізілуі керектігін ерекше атап көрсеткен.

Қазақ халқының тұңғыш ағартушы-педагогы Ы.Алтынсарин [3] балаларды оқыту және тәрбиелеу ісінде тіл сезімін дамыту баланың сөз қорын әрі қарай байыту, ол әбден ойланған жүйені талап ететінін көрсеткен.

Республикамызда мектеп жасына дейінгі сәбилердің сөздік қорының даму ерекшеліктерін жан-жақты зерттеген ғалым Б.Баймұратова [4] зерттеу нәтижелері негізінде 2 жастан 7 жасқа дейінгі балалардың тілін дамыту әдістемесінің негізін жасады.

Көп қырлы талдау нәтижесінің педагогикалық-психологиялық және әлеуметтік-мәдени құбылысының бөлшекті түрде қарастыруды болжайтын зерттеуге сәйкес келетін мектепке дейінгілердің тілін дамытудың тиімді құралы - даму ортасы болып табылады.

Балалардың тілін дамыту дамытушы ортадағы заттар мен құбылыстардың сыртқы көрінісі мен құрылысына қарай бір-бірімен байланыстыра қабылдайды, ойлайды. Сол арқылы танып-біліп, баяндай білетіндігін психолог-ғалымдар Т.Тәжібаев, Қ.Жарықбаев, М.Мұқанов, Е.Суфиев ғылыми тұрғыда тұжырымдаған. Т.Тәжібаев өз пайымдауында: “Мектепке дейінгі бала дүниедегі заттар мен құбылыстардың шын мазмұны мен қарым-қатынасын да толық аша алмайды. Заттардың мазмұны мен ішкі байланыстарын дұрыс аша алмағандықтан, бала көбінесе заттардың сыртқы көрінісі мен құрылысына қарай бір-бірімен байланыстыра қабылдайды” десе [7], Қ.Жарықбаев: “Мектеп жасына дейінгі балалар түрлі нәрселерді ұстап, байқап, сипап қарайды, олардың формасын, үлкен- кішілігін көреді. Кейін есейіп, тәжірибесі артып, ой-өрісі кеңейген кезде заттардың кеңістікке орналасуын жақсы аңғара алатын болады” деп көрсетті [8, 157 б.]. Бұл сыртқы дүниені танудағы алғашқы қадам сезім мүшелерін түйсігі, дамытушы ортадағы заттар мен құбылыстардың қасиеттерін бейнелеу арқылы тани

білетіндігін көрсетеді.

М.Мұқанов өз тұжырымдауында: Мектеп жасына дейінгілер дамытушы ортадағы заттары мен құбылыстары бірінен соң бірі тәртіпсіз көрінеді. Оны қабылдау үшін ойша тәртіпке келтіруді ұсынады. Ойша тәртіпке келтіру деп отырғаны мынау: құбылыстар мен заттар тым шексіз, форма мен қызмет жағынан ұқсас болып келеді. Заттар мен құбылыстардың осындай ұқсас жақтарын, біріншіден, бір ұғымға жатқызып, топтастырып отыру қабылдау кезінде

тәртіпсіздікпен күресуге мүмкіндік беретінін айтады. Екіншіден, тиісті нәрселерді ойша тәртіпке келтіру үшін нендей қасиеттер мен құбылыстар нәрсенің қандай түріне жататынын білу қажет. Үшіншіден, біз бәлендей заттың салмағын, көлемін ұзын не қысқа екенін өлшемей-ақ шырамыта алмасақ, онда ортамызға бейімделу қиынға соғар еді. Топтастыруды алсақ, бұл қасиетке бала (5-6 жасынан) ие бола бастайды. Мысалы, шелек, тостаған, кесе т.б. заттарды бала “ыдыс” деген ұғымға жатқызып, осыларды әр түрлі нәрселерден мысалы, стол, орындық, диван, т.б. ажыратады. Топтастырудың бұл түріне мектепке дейінгілер үйрене алмаса, психикалық даму жағынан оқуға даяр бола алмас еді” – деп [9], ой қорытындысын жасайды. Ғалымның пікірінен мектеп жасына дейінгі балалардың заттар мен құбылыстарды топтастыруда дамытушы орта туралы білімді қабылдаумен баланың байқағыштық қасиетін дамытудың мәні зор екенін көреміз.

Жоғарыдағы пікірлерді басшылыққа ала отырып, дамытушы ортаны қабылдау негізінде елестетулер пайда болады. Елестетулер санадағы заттар мен құбылыстардың сезімдік көрнекі бейнелері екендігін тұжырымдаған. Сондықтан біздің ойымызша, мектепке даярлық тобындағы балалардың санасында елестетулер нақты сипаттағы көрнекі бейнелер түрінде пайда бола алады. Елестетулер тек бақылау нәтижесінде ғана емес, топсаяхат кезінде, көрнекі құралдармен жұмыс, тәжірибе жасау, тапсырма орындау барысында қалыптасады. Баланың қиялы дамытушы ортадағы құбылыстар мен табиғат аясында күшті дамып, сөйлеу тілі дамиды.

Мектеп жасына дейінгі балалардың психологиялық даму ерекшеліктері тұрғысында Х.Т.Шерьязданова, Г.Қасымова, Ұ.И.Ауталипова, Ж.А.Әубәкірова, т.б. ғалымдар арнайы ғылыми зерттеулер жүргізіп, психология ғылымының дамуына өзіндік үлестерін қосуда. Х.Т.Шерьязданова “Баланы дамытушы ортамен таныстыру – баланың психикасын дамытудың, оның жеке бастың сапасын қалыптастырудың қажетті шарты. Тәрбиешінің міндеті заттар жөніндегі, адамдар мен олардың еңбегі жайындағы балалардың ой-өрісін кеңейту болып табылады. Дамытушы ортаны танып-білу балаларды адамдарға деген сүйіспеншілікке, олардың қайғысы мен қуанышына ортақтасуға, мейірімділікке, еңбек адамын құрметтеуге тәрбиелеумен тығыз ұштастыру қажет” деп көрсетеді [10]. Психологтың көзқарасынан дамытушы ортаны белсенді түрде танумен байланысты қызмет неғұрлым көп болса, дамытушы ортаны көру соғұрлым терең және түсінікті болатыны жайлы тұжырым жасаймыз.

Білім беру ұйымдарында баланың тілін дамыту құралы ретінде дамытушы ортаны құру үшін Л.Н.Седова үш параметрдің болуын көрсетеді:

1. мақсат қою - бұл білім беру мекемедегі педагог дамытушы ортаны тұлғаның базалық негізі ретінде сөйлеу тілдерінің бірнеше түрін іске асыруға және оны оңтайлы дамуға мүмкіндік беретін, арнайы ұйымдастырылған педагогикалық кеңістік ретінде түсінуге бағыттайды;

2. іс-әрекеттік қарым-қатынас үрдісі –баланың белсенді танымдық іс-әрекетін ұйымдастыратын және оны бағыттайтын педагог ұстанымын талдаумен байланысты келеді;

3. білім беру ұйымдарында дамытушы орта жағдайында баланың тілін дамыта түсетін құралдарды, әдістер мен тәсілдерді таңдаумен және арнайы педагогикалық жағдаяттарды модельдеумен байланысты болып табылады [5].

Бала мектепке бармай тұрып-ақ, оның бойында дәйекті түрде өзіндік түсініктер қалыптасады. Бұл түсініктер айналасындағы адамдармен сөйлесу және күнделікті өмірдегі өзіндік тәжірибесі арқылы қалыптасады. Осы өмірлік тәжірибемен баланың зердесінде жиналған ақпараттар оның дамытушы ортада өзін-өзі ұстауға және белгілі бір жағдайларда өзіндік шешім қабылдай алуына мүмкіндік береді.

Бірақ та мектеп жасына дейінгі баланың дүниетанымын керемет деп айтуға болмайды, өйткені оның дүниетанымы тек ішкі түйсік, сана-сезімі арқылы ғана көрінеді. Осы жас кезеңіндегі бала санасы әлі толықтай қалыптаспаған, дегенмен айналасындағы әлеммен белсенді танысуға, әрі іс-әрекет жасауға ұмтылысы ширақ келеді. Бұл көбінесе баланың сөйлеуі арқылы жүзеге асады. Сөйлеу баланың дүниетанымын кеңейтеді, айналасындағылармен араласуға, тұлғааралық қарым- қатынас жасауға мүмкіндік береді.

Біз осы күнге дейін әдістемелік ғылыми негізде баланы жете тани алмайтындықтан және осы негізде әрбір балаға сәйкесті білім бере алмайтындықтан, бала тұлғасының қалыптасуына көмектесе алатын арнайы ұйымдастырылған дамытушы орта мен техникалық құралдарды жасай аламыз. Біз тек бала үшін жол ашамыз, ал олардың әрқайсысы өзінің дара бейімділіктеріне, таңдаулары мен сұраныстарына жауап беретін жолын өзі таңдайды.

Сондықтан, ең бастысы, материалды жаттау, есте сақтау емес, ғылымның негіздерін меңгеру емес, біздер үшін ең маңыздысы:

а) баланың денсаулығы, білімге ұмтылысы, шығармашылық мүмкіндіктерін дамыту, оның табиғатына тән алға қозғалу қажеттілігі, өзін барынша жүзеге асыруға ұмтылысы;

б) бала тәрбиеленетін жағымды орта;

в) табиғи, қызықты және жан-жақты тәрбиелеуші үрдісті қамтамасыз ететін құралдар және жабдықтар.

Бала өмірінің кез келген кезеңінде шынайы тәрбие барлық ғылыми әдістерден де маңызды болып табылатын түйсіну арқылы тану ұстанымы негізінде жүзеге асырылады. Біздің білім беру жүйесінің басты қателігі өзінің рационалды (өнімді) әдістемесі көмегімен өмірдің заңының орнын ауыстырғысы келеді. Педагог жасай алатын және жасауы тиіс нәрсе, бұл тұлғаны қоғамдағы белсенді рөлге, адамдар арасында өмір сүруге даярлау үшін таным үдерісін барынша байыту, оны жеделдету өмір сүруге даярлықтың тиімді жүруі үшін балаға ыңғайлы бай қоршаған орта қажет. Ол орта дүниені түйсіну арқылы тануға көмектеседі. Бай деп біз ата-ананың материалдық жағдайы емес, ортаның қызықты және сан алуан түрлі мүмкіндіктерін баланың тұлғасын дамытудағы орнын айтамыз.

Дамытушы ортамен таныстыру барысында балалардың тек сөздік қорлары дамып қоймайды, сонымен бірге адами құндылықтары қалыптасады. Дамытушы ортаны танудың өскелең мүмкіндіктері баланың ынтасын өзіне жақын адамдардың тар шеңберінен шығарып, іс-әрекетті өзара қарым-қатынас формаларының байсалды түрлерін (оқу, еңбек) үлкендер арасында болатынын алғаш игере

бастауға жеткізеді. Бала өз құрдастарымен бірлескен іс-әрекетке кіріседі, өз іс- әрекеттерін олармен келісуді, жолдастарының ықылас, пікірлерімен санасуды үйренеді. Мектепке дейінгі бүкіл балалық шақта балалар іс-әрекетінде қабылдау, ойлау, есте сақтау және басқа психикалық процестерде ғана емес, сонымен бірге өз мінез-құлқын ұйымдастыра білуге де жоғары талаптар қоятын өзгерістер мен бетбұрыстар орын алады. Осының бәрі баланың жеке басының дұрыс қалыптасуында үлкен мәнге ие болады.

Дамытушы ортаны тану процесі сезімдік қабылдау мен логикалық ойлау формасында жүзеге асады. Нәтижесінде адам миында сезім мүшелеріне тікелей әсер ететін табиғи объектілер мен құбылыстардың жеке белгілері туралы түсінік қалыптасады. Түсініктердің қалыптасуы мидың күрделі әрі бөлшекті жұмысын, яғни сыртқы тітіркенуге талдау жасау, олардың қосалқы бөлшектерін синтездеу. Дамытушы ортадағы заттар мен құбылыстар туралы толық білім қалыптастыру үшін олардың қасиеттері мен белгілері туралы анық түсініктерді жалпылау қажет. Материалды, объектілерді олардың қасиеттері мен өзара қарым-қатынасын дифференциалдау ұғымдардың міндетті шарты болып табылады. Өйткені, белгілі бір қасиеттер мен қарым-қатынастарды объекті мен оның алуан қасиеттерінен аудару негізі, табиғи объектілердің қасиеттері мен белгілері туралы жалпы ұғымдар мен түсініктер қалыптастырудың шарты болып табылады. Әсіресе, баланың сөйлеу тілі дамытушы ортада іс-әрекетпен шұғылданып, оның нәтижесін айтуға талпыну барысында дамиды.

Адамның құдіреттілігі дамытушы ортаны тануымен, оның құбылыстарын алдын ала болжауынан көрінеді: дамытушы ортаның бәрі заңды түрде, белгілі бір тәртіппен болып жатады, дүниедегі барлық нәрсе қозғалады, дамиды, өзгеріп отырады. Дамытушы ортаны тану, оның объектілері мен құбылыстарының арасындағы себеп-салдарлы байланысты жете білу – ойлауды жетілдіреді, баланың дүниетанымының қалыптасуына ықпал етеді.

Бұрынғының ғұлама ғалымдары дамытушы ортаның білімнің қайнар көзі, ақыл-ойды, сезімталдық пен ерікті дамытудың құралы ретінде таныған. Материалистік түсініктердің тәрбиелік маңызы жөнінде А.И.Герцен былай деген: дамытушы ортаны танып білмей кемелденген ақыл-ойды тәрбиелеу мүмкін емес…”, ал К.Д.Ушинский баланы сәбилік шақтан тәрбиелеудің факторы ретінде дамытушы ортаға ерекше мән берді.

Дамытушы ортаны өз дәрежесінде танып-білу білімге, оның деңгейіне байланысты жүзеге асады. Мектеп жасына дейінгі ұйымдарда «дамытушы орта» термині «үлкендердің және балалардың өмірін ұйымдастыруды қамтамасыз ететін материалдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, эстетикалық, психологиялық- педагогикалық жағдайлар кешені ретінде» түсіндіріледі. Мектепке дейінгі ұйымдарда дамытушы ортаны құрудағы негізгі мақсат - қалыптасып келе жатқан тұлғаға әлеуметтік, рухани жағынан өмір сүруіне аса керек қажеттіліктерді дер кезінде қамтамасыз ету.

Педагогика саласында тіл біліміне ерекше мән беріліп, тіл мен сана, сөйлеу мен ойлау өте тығыз байланысты қарастырылады. Адам ойы сөйлеу тілінде көрініс табатындықтан, дұрыс сөз құрау, өз ойын нақты да, тиянақты жеткізу ақыл-ойдың көрінісі болмақ. Сөздердің грамматикалық жүйесін, оларды қолдану тәсілдерін

меңгеру арқылы адамның ойлау жүйесі де дамиды. Сонымен қатар дамыту ортасындағы іс-әрекеттері негізінде айтып талдау арқылы тіл байлығы жетіледі.

Дамытушы орта - бала тұлғасын дамытудың бірден бір құралы оның дара білімі мен әлеуметтік тәжірбиесінің көзі. Балалардың тілін дамытушы орта арқылы дамыту дегеніміз – бала тұлғасының үйлесімді қалыптасуына, өзбетінше іс-әрекет жасап, сипаттап айтуға мүмкіндік беретін арнайы мақсат көздейтін орталықтарды ұйымдастыру арқылы жүзеге асыру».

Дамытушы орта арқылы баланың ақыл-ойының даму деңгейін, ойлаудың, қабылдаудың, зейіннің, ес, қиялдың қаншалықты қалыптасқанын, сонымен бірге баланың сөз байлығын, тілдің грамматикалық құрылымын, нормаларын қаншалықты меңгергенін көрсетеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 1994. – 112 б

2. Байтұрсынов А Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 448 б.

3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1996. – 285 б.

4. Баймұратова Б. Тіл дамыту – Алматы: 2012. – 142 б.

5. Муханбетчина А.Г. Мектепалды даярлықта балалардың белсенділігін дамытушы орта арқылы қалыптастыру. Диссертация. – Атырау, 2010

6. Ғабитов Т., Мүтәліпов Ж., Құлсариева А. Мәдениеттану. – “Раритет” баспа компаниясы, 2007 – 351 б.

7. Тәжібаев Т. Жалпы психология. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. –238 б.

8. Жарықбаев Қ. Психология. –Алматы: Эверо, 2010. - 462 б

9. Мұқанов И. Жас және педагогикалық психология. – Алматы, 1987. – 246 б.

10. Әубәкірова Ж. Мектеп жасына дейінгі балалармен қарым-қатынас тренингін ұйымдастырудың педагогикалық-психологиялық негіздері.: Пед.ғыл.канд.дис. автореф: 19.00.07. – Алматы, 2002. – 22 б.

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАМАНАУИ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛГІ

А. М. Бактыгалиева

7М01101-Педагогика және психология ББ 1 курс магистранты

b.ainur11@mail.ru

Аннотация: Мақала жалпы білім беретін мектепте ағылшын тілін оқытудың заманауи технологияларын пайдалануға арналған. Ағылшын тілін оқытуды интенсификациялау мәселесі қарастырылып, оқытудың заманауи әдістері мен технологиялары сипатталады, мектепте ағылшын тілін оқытудың мақсатына, мазмұнына және кезеңіне байланысты әртүрлі әдістер мен технологияларды қолдану бойынша әдістемелік ұсыныстар ұсынылды.

Түйінді сөздер: интерактивті педагогикалық технологиялар, диалогтық байланыс, интерактивті оқыту, әдіс, АКТ

Аннотация: Статья посвящена вопросам использования современных технологий обучения английскому языку в условиях средней школы. Рассматривается проблема интенсификации обучения английскому языку, характеризуется современные методы и технологии обучения, предпологаются методические рекомендации по использованию различных методов и технологий в зависимостий в зависимости от цели, содержания и этапа обучения иностранному языку в школе.

Ключевые слова: интерактивные педагогические технологии, диалогическое общение, интерактивное обучение, методика, ИКТ

Annotation: The article is devoted to the use of modern technologies for teaching a foreign language in a secondary school. The problem of intensification of teaching foreign languages is considered, modern methods and technologies of teaching are characterized, methodological recommendations are proposed for the use of various methods and technologies, depending on the purpose, content and stage of teaching a foreign language at school.

Key Words: interactive pedagogical technologies, dialogic communication, interactive teaching, methods, ICT

Қазіргі таңда мектептің стратегиялық даму мақсаты білім саласының оқыту әдісінің жаңартылған мазмұны негізде оқытудың түбегейлі жаңа сапасына қол жеткізу болып табылады.

Бұл этаптағы ағылшын тілін оқытудың басты мақсаты, коммуникативті құзыреттілікті қалыптастыруда, яғни нақты тілдік ортада шет тіліндегі тұлғааралық және мәдениетаралық қатынасты жүзеге асыру қабілеті мен дайындығында.

Оқытудың негізгі стратегиясы – бала тұлғасын, оның қабілеттері мен қабілеттерін, бейімділіктері мен қажеттіліктерін оқу-тәрбие процесінің орталығына қоятын, оқушыға бағытталған әдіске айналу. Мұның барлығын жаңа білім беру технологиялары негізінде жүзеге асыруға болады.

Әртүрлі педагогикалық технологиялар оқу іс-әрекетін әртараптандыруға көмектеседі, сонымен қатар оқуға деген ынтасын арттыруға ықпал етеді.

Жаңа білім беру парадигмасы аясында оқу мотивациясы маңызды орын алады. Мотивацияның мақсаты – балаларда пәнге деген тұрақты қызығушылықты қалыптастыру, коммуникативті және шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Заманауи педагогикалық технологиялар тек техникалық оқу құралдарын немесе компьютерлерді пайдалану ғана емес, бұл білім беру тиімділігін арттыратын оқу процесін оңтайландырудың принциптерін анықтау және әдістерін әзірлеу.

Оқытудың қазіргі түрлері жоғары коммуникативті қабілеттілігімен және оқушылардың оқу іс-әрекетіне белсенді араласуымен сипатталады, сөйлеу және тыңдау дағдыларының білімдері мен дағдыларының әлеуетін белсендіреді, оқушылардың коммуникативті құзыреттілік дағдыларын тиімді дамытады. Бұл қазіргі оқу процесінің негізгі міндеттерінің бірі.

Интерактивті технологияларға мыналар жатады:

• Диалогтық байланыс

• Өз бетінше алған тәжірибелік білім мен дағдыларды меңгеру

• Сын тұрғысынан ойлауды дамыту

• Мәселені шешу дағдыларын дамыту

• БББ-ның ойлау, жаңғырту, қабылдау деңгейіндегі күрделі өзара әрекеті

• Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру Интерактивті оқыту технологияларының бірнеше түрлері бар:

«Карусель» технологиясы.

«Театр» технологиясы

«Сауалнама» технологиясы

«Аяқталмаған сөйлем» технологиясы.

«Топтық әңгіме» технологиясы

«Сіз сенесіз бе ...» технологиясы

«Брейн-ринг» технологиясы

«Рөлдік ойын» технологиясы.

Интерактивті оқыту бір уақытта бірнеше мәселені шешеді: коммуникативті дағдыларды дамытады, оқу процесіне қатысушылар арасында эмоционалдық байланыс орнатуға көмектеседі, ақпараттық мәселені шешеді, өйткені ол оқушыларды қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді, онсыз бірлескен іс-әрекетті жүзеге асыру мүмкін емес; жалпы оқу дағдыларын дамытады және топта жұмыс істеуге үйрететін оқу тапсырмасын береді. Интерактивті оқыту технологияларының бірнеше түрлері бар:

«Карусель» технологиясы.

Көптеген интерактивті технологиялар сияқты, карусель психологиялық тренингтен алынған. Балалар әдетте мұндай жұмысты жақсы көреді. Екі сақина қалыптасады: ішкі және сыртқы. Ішкі сақина – бір орында тұрып, сыртқы шеңберге қарап тұрған оқушылар, ал сыртқы шеңбер – әр 30 секунд сайын шеңбер бойымен қозғалатын оқушылар. Осылайша, олар бірнеше минут ішінде бірнеше тақырыпты айтып үлгереді және әңгімелесушіні олардың дұрыстығына сендіруге тырысады.

Әдептілік сипатындағы диалогтар, танысу тақырыбы, ұлты, қоғамдық орындағы әңгімесі, т.б. Оқушылар ынталы, сабақ қарқынды және нәтижелі.

«Театр» технологиясы – көрермендер бақылаушы, сарапшы, сыншы және талдаушы ретінде әрекет ететін спектакльге ұқсас нәрсе. Бірнеше оқушы шеңбер бойымен жағдайды көрсетеді, қалғандары бақылап, талдайды. Актерлердің міндеті – тиісті көңіл-күйді, эмоцияны, мінез-құлық қасиетін жеткізу, ал көрерменнің міндеті – байқап, өз тұжырымдарын түсіндіру, нені негізге алғанын, нені басшылыққа алғанын айту.

«Әлеуметтанулық сауалнама» технологиясы ұсынылған тақырып бойынша ақпарат жинау мақсатында оқушылардың бүкіл сыныпта қозғалысын қамтиды. Әрбір қатысушы сұрақтар мен тапсырмалар тізімі бар парақты алады. Мұғалім сұрақтар мен жауаптарды құрастыруға көмектеседі, өзара әрекеттесу ағылшын тілінде жүргізілетініне көз жеткізеді.

«Аяқталмаған сөйлем» технологиясы. Балалар аяқталмаған сөйлемді оқып, ойларына бірінші келген ойды кез келген сөзбен жылдам жалғастыруға шақырылады. Сөйлемдер өте анық емес басталады, сондықтан қатысушылардың оны аяқтау үшін шексіз мүмкіндіктері бар. Олар өмірдің әртүрлі салаларына қатысты және кез келген тақырыпты қамтуы мүмкін.

«Топтық әңгіме» технологиясы екі жолмен жүзеге асырылады. Бірінші әдіс барысында әр оқушы басталған әңгімеге бір сөйлем қосады. Белгілі бір сигналда (бір минутта) аяқталмаған әңгімесі бар парақ шеңбер бойымен беріледі. Екінші әдіс «Сұрақ сөздер» тақырыбын жаттықтыруға өте қолайлы. Мұғалім белгілі бір ретпен сұрақтар қояды, процеске әрбір қатысушы жауап жазады, ешкім көрмес үшін бір парақты бүктеп, көршісіне береді. Қозғалыс шеңбер бойымен жүреді. Осылайша, соңында бірден бірнеше күтпеген оқиғалар алынады.

«Сіз сенесіз бе...» технологиясы тіл тәжірибесінің бұл түрін кез келген тақырыпта қолдануға болады. Сонымен қатар, студенттер алдымен мұғалімге «сенуге» шақырылады, содан кейін берілген тақырып аясында өз пікірлерін айтады.

«Брейн-ринг» технологиясы сабақтарға өте қолайлы – оқылған материалды қорытындылау. Турлардың мазмұны әртүрлі болуы мүмкін және лексика, грамматика, оқу, тыңдау және жазу сияқты бөлімдерді қамтуы мүмкін.

Бұл технология күрделі дайындық жұмыстарын қажет етеді, оған мыналар кіреді: тақырып таңдау, тапсырма құрастыру, презентация құру, назар аударуға арналған сұрақтар арқылы ойлау, жауап бланкілерін, дипломдарды дайындау. Ойын басында қазылар алқасы сайлайды, оқушылар командаларға бөлінеді. Әр тур 3 минутқа созылады, одан кейін жауаптар қазылар алқасына жазбаша түрде беріледі. Жауаптардың дұрыстығы әр турдан кейін тексеріліп, талқыланады, содан кейін назар аударатын сұрақтар тізбегі қойылады, бұл да командаларға қосымша ұпай әкеледі.

«Рөлдік ойын» технологиясы. Рөлдік ойын – бұл бір мезгілде сөйлеу, ойын және оқу әрекеті. оқушылардың көзқарасы бойынша рөлдік ойын - бұл олар әртүрлі рөлдерде әрекет ететін ойын әрекеті. Ойынның тәрбиелік мәні көбінесе олармен жүзеге аспайды. Мұғалім үшін ойынның мақсаты – оқушылардың сөйлеу дағдылары мен дағдыларын қалыптастыру және дамыту. Рөлдік ойын бақыланады, оның тәрбиелік мәнін мұғалім анық түсінеді. Рөлдік ойын тұлғааралық қарым-

қатынасқа негізделгендіктен, ол қарым-қатынас қажеттілігін тудырады, оған шет тілінде қатысуға қызығушылықты тудырады, т.б. ынталандыру қызметін атқарады. Рөлдік ойын көбінесе тілдік құралдарды таңдаумен анықталады, сөйлеу дағдылары мен дағдыларын дамытуға ықпал етеді, әртүрлі сөйлеу жағдаяттарында студенттердің қарым-қатынасын модельдеуге мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл тұлғааралық ортада дағдылар мен дағдыларды меңгеруге арналған жаттығу. Осыған байланысты рөлдік ойын тәрбиелік функцияны қамтамасыз етеді. Рөлдік ойын оқушылардың басқаның рөлін ойнау қабілетін дамытады.

Ақпараттық технологиялар.

Компьютерлік технологияны қолданатын сабақтар мектеп оқушылары арасында өте танымал. Түрлі мультимедиялық ойындар сөздік қордың кеңеюіне ықпал етеді, оларды ағылшын тілінің грамматикасымен таныстырады, сөйлеуді құлақ арқылы түсінуге және дұрыс жазуға үйренеді.

Ағылшын тілі сабағында рөлдік ойындардың көптеген түрлері бар: презентациялар, қызығушылық клубтары, сұхбаттар, сырттай сапарлар, дөңгелек үстелдер, баспасөз конференциялары, экскурсиялар, ертегілер, репортаждар және т.б. Оқыту нәтижелері көрсеткендей, ағылшын тілі сабақтарында рөлдік ойындарды қолдану оқушылардың сөйлеуінде сапалы (диалогтік бірліктердің әртүрлілігі, сөйлеу серіктестерінің бастамасы, сөйлеудің эмоционалдылығы) және сандық (сөйлеудің дұрыстығы, дыбыс көлемі, айтылу, сөйлеу жылдамдығы) оң өзгерістерге ықпал етеді.

Ағылшын тілі сабақтарында АКТ-ны қолданудың негізгі бағыттары мыналарды қамтиды: интернет ресурстарын анықтамалық материал ретінде пайдалану, электронды энциклопедиялар мен сөздіктерді пайдалану, халықаралық жобаларға қатысу, оқушылардың ғылыми-зерттеу және жобалық іс-әрекеттерін ұйымдастыру, оқушылардың білімін тексеру, иллюстрациялық материалды іздеу, оқушылардың тыңдау және сөйлеу дағдыларын жақсартуға мүмкіндік беретін шынайы материалды пайдалану мүмкіндігі.

Олай болса, интерактивті оқытудың мәні оқу-тәрбие процесінің оқушылардың барлығы дерлік таным процесіне қатысатындай етіп ұйымдастырылуында, олардың білгенін және ойлағанын түсінуге, ой елегінен өткізуге мүмкіндік алуында. Оқушылардың оқу материалын меңгеру, оқу процесінде бірлескен іс- әрекеті әркімнің өзіндік ерекше жеке үлес қосуын, білім, ой, іс-әрекет тәсілдерімен алмасуды білдіреді. Сонымен қатар, бұл жаңа білім алуға ғана емес, сонымен бірге танымдық белсенділікті дамытуға мүмкіндік беретін, оны ынтымақтастық пен ынтымақтастықтың жоғары формаларына көшіретін ізгі ниет пен өзара қолдау атмосферасында болады.

Ағылшын тілі сабағындағы ойын технологиялары.

Ойын – баланы әлеуметтендірудің ең күшті құралы, ол әлеуметтік басқарылатын процестерді де, баланың қалыптасуына әсер ететін стихиялық процестерді де қамтиды. Ойын – әр түрлі жастағы балалардың дамытушылық әрекетінің дербес түрі. Ойын – санаға, ақылға және шығармашылыққа негізделген өзін-өзі ашу, өзін- өзі дамыту еркіндігі.

Ағылшын тілі сабағында және сабақтан тыс уақытта ойындарды пайдалану бірнеше себептерге байланысты:

ойын түрлері сабақты жандандырады және түрлендіреді;

• барлық оқу іс-әрекеті баланың ерікті күш-жігері негізінде құрылады (ол өз еркімен өз мінез-құлқын бақылауы, сабақта зейінді болуы және алаңдамауы керек).

• жұмыстың ойын түрлері мұғалімге оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамытуға көмектеседі: олар әр баланың қиялының жұмысына және көркемдік қабілеттерінің дамуына ықпал етеді.

Ойын маңызды әдістемелік міндеттерді жүзеге асыруға ықпал етеді: ағылшын тілі сабағында ауызша қарым-қатынасқа психологиялық дайындықты және тілдік материалды қайталауды қамтамасыз етеді, танымдық белсенділіктің дамуына әсер етеді.

Сабақтарымда ИПТ-ны қолданудың тиімділігі үштік сипатқа ие (мұғалім-бала-ата- ана).

Мұғалім тарапынан мен, ағылшын тілі мұғалімі ретінде, алға қойған мақсат- міндеттерге қол жеткізу үшін білім берудегі жаңа формаларды, ресурстар мен технологияларды іздестіруге, сабақты шығармашылық тұрғыдан ұйымдастыруға үнемі ынталымын. ИПТ-ны қолдану өзімді іске асыруға, өз мүмкіндіктерімді ашуға көмектеседі, алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибеге қол жеткізуге ынталандырады, бұл мені сайып келгенде кәсіби деформациядан қорғайды және өзін-өзі бағалауды арттыруға көмектеседі.

Оқушылар тарапынан оқытылатын пәнге деген қызығушылықтың артуы байқалады. 2019-2021 оқу жылында ағылшын тілі пәнінен олимпиадаға қатысатын оқушылар саны артты.

Сонымен, қорытындылай келе, қазіргі интерактивті педагогикалық технологиялар адамды тәрбиелеу мен өзін-өзі тәрбиелеудің негізгі қозғаушы механизмі ретінде мотивацияға әкелетін мүмкіндіктердің орасан зор саны болып табылады, бұл менің педагогикалық кредомның көрінісі – «тілек – мың мүмкіндік, қаламау - мың себеп...»

Әдебиеттер тізімі:

1. Алишерова Ж.А., Джораева А.Д. Современные педагогические технологии в преподавании иностранного языка [Электронный ресурс] .

2. Гальскова Н.Д. Современная методика обучения иностранным языкам: пособие для учителя / Н.Д. Гальскова. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: АРКТИ, 2003. – 192 с.

3. Зимняя И.А. Ключевые компетентности как результативно-целевая основа компетентностного подхода в образовании / И.А. Зимняя. – М.: Исследовательский цент проблем качества подготовки специалистов, 2004.

4. Методика обучения иностранным языкам: учебное пособие для студентов

«Педагогическое образование (с двумя профилями подготовки)». – Казань, КФУ, 2016.

5. Пассов Е.И. Основы коммуникативной методики в обучении иноязычному общению / Е.И. Пассов. – М.: Русский язык, 1989.

6 . Хуторской А.В. Компетентностный подход в образовании / А.В. Хуторской [Электронный ресурс]. – Режим доступа: ttps://www.khutorskoy.ru/be/2016/0922/

СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА РЕКЛАМНЫХ

СЛОГАНОВ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СФЕРЕ С УЧЁТОМ ВОЗРАСТНЫХ КАТЕГОРИЙ И УРОВНЯ ОБРАЗОВАНИЯ.

Г. Айымкуловна К. Б. Дусмаилова, С. В. Куаталиев С. В. Казахстан, Актобе, АРУ имени Жубанова

dusmailovaaaa@gmail.com

Аннотация: Наш доклад о широких возможностях интеграции в педагогике, о ее объективной необходимости, о формах проявления, механизмах реализации, о влиянии на сложившийся состав и структуру педагогического знания и образования. Доклад показывает, что использование педагогических реалий доступно не только теоретикам, но и практикам.

Our report is about the wide possibilities of integration in pedagogy, about its objective necessity, about the forms of manifestation, mechanisms for implementation, about the impact on the existing composition and structure of pedagogical knowledge and education. The report shows that the use of pedagogical realities is available not only to theorists, but also to practitioners.

Біздің баяндамамыз педагогикадағы интеграцияның кең мүмкіндіктері туралы, оның объективті қажеттілігі туралы, көріну формалары, жүзеге асыру механизмдері туралы, педагогикалық білім мен білімнің қалыптасқан құрамы мен құрылымына әсері туралы. Баяндамада педагогикалық шындықты пайдалану тек теоретиктерге ғана емес, практиктерге де қолжетімді екенін көрсетеді.

Ключевые слова: интеграция, педагогика, практика, теория, обучение, дифференциация.

Об интеграции в педагогике говорят и пишут много, особенно после того как накопили опыт по установлению межпредметных связей (МПС) и обнаружили, что это лишь полумера в решении накопив шихся в образовании проблем. Сегодня об МПС почти не говорят, а надежды связывают с интеграцией. В педагогической теории и прак тике сложилась любопытная ситуация: интеграционные тенденции усиливаются, но при сохранении не менее сильной дифференциа ции. Что это: старое не уступает место новому или одно явление без другого не может существовать? В этом аспекте очень важно осмыс лить исходное состояние теории и практики. Это поможет более достоверно оценить возможности интеграции. Так какими же фактами мы располагаем? Прежде всего, отметим зарождение в Казахстане, как и в других странах бывшего Союза, альтернативного образования, представленного новыми типами учебных заведений. Гимназии, лицеи, колледжи, высшие профессиональные училища относятся к явлению диффе ренциации образования, его структуры: параллельно с традицион ными средними школами и профтехучилищами появились другие учебные заведения. Вместе с тем именно эта дифференциация образовательной

инфраструктуры возникла, смеем утверждать, как спо соб проявления интеграционных тенденций. Мы имеем в виду стрем ление людей создать учебные заведения, удовлетворяющие их раз нообразные потребности. Каждая новая школа, училище, вуз —это сплав конкретных факторов, таких как познавательные потребно сти, психофизиологические особенности, социальные устремления, национальные традиции, религиозные верования, материальные возможности определенных групп людей. Каждое новое учебное заведение интегрирует эти факторы, переплавляет их, взаимосвязы вает и в конечном итоге само интегрируется в государственно-обще ственную систему образования. Интегрируют такого рода факторы те, кто проектирует новое учебное заведение, разрабатывая концеп цию, положение, устав, учебный план и программу. Опыт показывает, что это не так просто сделать.

Другой уровень сложности интеграции в педагогике проявляется при формировании содержания образования в традиционном учебном заведении или в альтернативном. Многопредметность, за что не раз ругали старую советскую школу, в новой не только имеет место,- но и просто захлестнула се. В учебные планы введены новые эстети ческие дисциплины ( театр, музыка, ритмика), философские беседы, (философия жизни) и психологические курсы (практическая психо логия, психология личности, культура личности) и др. Дифференци ация налицо. Но в то же время новые курсы преимущественно интегративные. В основе этой интеграции лежат интересы личности обучающегося, его развитие. Содержание новых дисциплин направ лено на удовлетворение запросов и потребностей личности учащего ся в»саморазвитии. Можно предположить, что такая же участь по стигнет и классические дисциплины.

Интеграция в содержании образования будет продолжена. Пред стоит большая ревизия всего объема образовательной информации, ее переоценка, ее концентрирование в смысле уплотнения и глубо кой смысловой увязки. Сокращение числа изучаемых дисциплин дидактики неизбежно. В противном случае и в новом образовании сохраняются перегрузка учащихся, расслоение мышления и напряженность учебного процесса.

Обратимся к процессу обучения и воспитания, к его методике. Дифференциация здесь проявляется еще сильнее. Учитель перед каждым уроком ставит три цели: воспитательную, образовательную и развивающую. Некоторые исследователи считают, что в профтехобразовании следует добавить еще две: организационную и экономическую. То же происходит и с принципами обучения, не говоря уже о методах и приемах: они дробятся, к ним добавляются новые, их становится трудно даже запомнить.

Развитие педагогического знания о педпроцессе достигает того критического значения, когда оно становится все менее доступным практику, да и ученым тоже. Такое детализированное, сверхдифференцированное знание о процессе воспитания и обучения, как мы знаем, тяготеет к формализму, к чему ведет и педагогов, следующих такого рода предписаниям. Об этой крайности в российской науке некогда предупреждал П. Ф. Каптерев, считавший, что в педагогике "руководства нередко страдают мелочностью... подробностью и из лишней наклонностью к систематизации" .

Всякий педагог-практик знает, каких усилий, умственных, нерв ных и даже физических, требует добросовестная разработка урока в форме конспекта: учет целей, принципов, методов, их выбор и соединение в единое целое. История педагогики в последнее десятилетие — это поиск такой целостности в виде конкретных методик обучения. Только этим мы объясняем повышенный интерес в 80-е годы к методикам педагогов-новаторов — В. Ф. Шаталова, E. Н. Ильина, Н. Н. Палтышева, Ш. А. Амонашвили и др. Сегодня такого интереса к ним нет, ибо их интеграция снимала лишь часть проблем образования. Методические приемы и способы, предлагаемые ими, хорошо вживались в традиционную методику, не разрушая ее, на против, поглощаясь ею.

К началу 90-х годов в образовании возникла другая ситуация. Обозначилась проблема соединения (интеграции) типа учебного за ведения, обновляемого содержания и методик обучения. Для обозначения этого принципиально нового педагогического явления стал использоваться термин "образовательная технология" (или "технология образования"). Учительство двинулось в новый поход. В первую очередь этим обстоятельством, а именно стремлением к более интегрированному педагогическому знанию, можно объяснить популярность технологий развивающего обучения, вальдорфской школы, школы диалога культур, Монтессори-школы и др. в альтернативном образовании.

Эти и подобные им факты говорят о жгучей потребности педагогов- практиков в получении хоть каким-то образом интегрированного педагогического знания о своей деятельности и деятельности учащихся, о процессе воспитания и обучения. И чем сильнее дифферен циация в практической педагогике, тем активнее нарастает и интеграция, словно сама дифференциация лишь стимул к более сложному и продуктивному интегрированию.

Общего представления об интеграции как воссоединении частей и воссоздании целостности вполне достаточно, чтобы затронуть вопрос о дифференциации как непременной спутнице интеграции.

Дифференциация —это разделение чего-либо на части, на составные компоненты, расчленение целого. Дифференциация в науке предполагает выделение частей как самостоятельных объектов по знания, а в практике —как автономно функционирующих предметов, явлений, действий. Выше мы говорили о дроблении, т. е. дифференциации, педагогического знания и приводили примеры. Дифференциация в абсолюте становится отрицательным фактором развития своих составляющих и ставших автономными частей. Об этом говорит вся история педагогики советского периода. Так, были раздифференцированы содержание воспитания и образования детей в детском саду, школе, училище, вузе и последующей профессиональной деятельности. Это породило ситуацию, когда на каждой ступени образования надо было все начинать заново. Расчлененным оказалось и само содержание образования, превратившееся в много предметное. Это, в свою очередь, породило антипредметные настро ения в педагогической среде и целое движение по созданию интегра тивных курсов, объединению родственных предметов.

Дифференциация всего и вся в педагогической и практической педагогике достигла огромных размеров и продолжает нарастать. Все шло в строгом

соответствии с "политикой партии и правительства". В обществе было непозволительно участвовать в выработке и принятии решений всем нижестоящим структурам и, таким образом, все предписывалось сверху. От этого терялось ощущение человека, связь теории и практики, управления и исполнения. В обществе имели право на жизнь объединения только официально разрешенные. Это касалось прежде всего социальной жизни и теории, ее описывающей. Педагогам позволяли идти лишь "в ногу со временем". Последствия такой избыточной дифференциации, отчуждающей, разрывающей необходимые связи и отношения вещей, еще долго будут сказываться в педагогике как науке и системе образования.

Между тем дифференциация, как и интеграция, — неизбежное направление развития человеческой практики и знания о ней. Их единство и взаимодействие — общий закон развития. Любая интег рация готовит почву для новой дифференциации, и наоборот, возни кающая дифференциация тут же создает условия для новой интег рации. Посредством их взаимоперехода создается поступательное поуровневое движение теории и практики.

Интеграция в педагогике стягивает знания, собирает их вокруг какой-то идеи в логически завершенную систему, упорядочивает их согласно новым потребностям. Интеграция расширяет предмет по знания, обогащает и разнообразит его описание терминологически. Но делает это с учетом возможностей, способностей и потребностей всех составляющих компонентов. Например, нельзя сегодня все со держание образования представить как один учебный предмет. Не все дисциплины готовы с такому соединению. Поэтому любая интеграция на данном этапе развития практики и теории имеет свои пределы.

Уже в ходе интеграции возникают новые логические основания для дифференциации. Например, любая образовательная технология, скажем "погружения", стягивает в единое целое медицинские, пси хологические, социально-экономические и другие факторы и на их основе выстраивает педагогическую систему. Одновременно эта пе дагогическая система как бы расчленяется на возрастные подсистемы или цикловые по содержанию. Таким образом, интеграция уничто жает не дифференциацию вообще как таковую, а лишь ту, с которой сама началась, порождая новыми качествами нового объединенного объекта новую, т. е. совсем другую, дифференциацию. Ликвидировать предметную систему, как видим, в ближайшем будущем не удастся.

Будут возникать новые науки, новые учебные дисциплины, новые технологии обучения и т. д. Образно говоря, дифференциация и интеграция связаны между собой по "закону маятника". Потребности практики и условия самой науки определяют доминирование либо дифференцирующих, либо интегрирующих тенденций.

Использованная литература и ссылки:

[B.C. Безрукова «Интеграционные процессы в педагогической теории и практике» 1994 г]

[Нюдюрмагомедов, Абдулахад Нюдюрмагомедович «Интеграционные процессы

МАЗМҰНЫ

І БАҒЫТ. А.А. КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ПЕДАГОГ ИМИДЖІН ЖЕТІЛДІРУДЕГІ ИДЕЯЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

І СЕКЦИЯ. РЕАЛИЗАЦИЯ ИДЕЙ А.А. КАЛЮЖНОГО В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ ИМИДЖА ПЕДАГОГА

Карабасова Л.Ч.	КІРІСПЕ СӨЗ	3
Хан Н. Н. Каратаева Т. О.	ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ РАЗВИТИЯ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОТВОРЧЕСКОГО ПОТЕНЦИАЛА МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА	10
Кашапов С.М.	К ЮБИЛЕЮ АНАТОЛИЯ АФАНАСЬЕВИЧА КАЛЮЖНОГО	15
Тесленко А.Н	ОРГАНИЗАТОР МОЛОДЕЖНОЙ РАБОТЫ: ИМИДЖ НОВОЙ ПРОФЕССИИ	18
Кажимова Қ.Р Иманғали Қ	ЖАСТАРДЫҢ АДАМГЕРШІЛІК ҚАСИЕТТЕРІН БОЙЫНА СІҢІРУДІҢ МӘНІ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ	24
Тасимова А.А.	ФОРМИРОВАНИЕ СОВРЕМЕННОГО ИМИДЖА ПРЕПОДАВАТЕЛЯ ВЫСШЕЙ ШКОЛЫ В КОНТЕКСТЕ ИССЛЕДОВАНИИ А.А.КАЛЮЖНОГО	29
Илларионова Л.П. Радзицкая Я.И.	РОЛЬ УЧИТЕЛЯ ПРЕДМЕТНОЙ ОБЛАСТИ «ИСКУССТВО» В ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОМ ВОСПИТАНИИ ШКОЛЬНИКОВ	35
Туребаева К.Ж.	А.А. КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ҒЫЛЫМИ МҰРАЛАРЫ	41
Саттарова А.Ф.	ОБ ОСНОВАХ ПЕДАГОГИЧЕСКОГО МАСТЕРСТВА ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ СПЕЦИАЛЬНЫХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ МВД РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН	43
Жусупова Ж.А. Примкулова Д.П.	ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ БАРЫСЫНДАҒЫ ПЕДАГОГ ИМИДЖІ ЖӘНЕ «PROXY EDUCATORS» ҰҒЫМЫНЫҢ МӘНІ	47
Шaлгынбaeвa К.К. Рымбeк A.A	ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ БАҒАЛАУЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	50
Колумбаева Ш.Ж. Айтпаева А.К.	ПРОБЛЕМЫ МОДЕРНИЗАЦИИ НЕПРЕРЫВНОГО ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН	56
Досжанова С.Е	ИМИДЖ ПЕДАГОГА КАК ВАЖНЫЙ АСПЕКТ ЕГО ПРОФЕССИОНАЛИЗМА И СРЕДСТВО ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ЭФФЕКТА	61
Саутенкова М.Ю	ПАМЯТИ УЧЕНОГО, ПЕДАГОГА, НАСТАВНИКА	67
Кусаметова Г.К.	НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ В ФОРМИРОВАНИИ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА СОВРЕМЕННОГО ПРЕПОДАВАТЕЛЯ ВУЗА	70
Рамазанова Д.Ж. Zaimoglu O.	IMAGE OF THE TEACHER AS AN IMPORTANT FACTOR IN PROFESSIONAL AND PEDAGOGICAL ACTIVITIES	76
Есенғұлова М.Н. Жилгельдина А.Қ.	А.А.КАЛЮЖНЫЙДЫҢ ИДЕЯЛАРЫН БАСТАУЫШ КЛАСС МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ҚОЛДАНУ	80
Семенихина С.Ф. Семенихин В.В.	ИМИДЖ И РОЛЬ ПРЕПОДАВАТЕЛЯ В ФОРМИРОВАНИИ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ КУРСАНТОВ	85
Төкебай Н.	ӘЛЕУМЕТТІК ПЕДАГОГ ИМИДЖІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ	91
Есенғұлова М.Н. Шотыбаева А.К.	ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК	94

Абрамов В.В.	СОЦИАЛЬНАЯ СУЩНОСТЬ И ПРИРОДА ИМИДЖА УЧИТЕЛЯ	99
Тойгулова К.Б. Кусаметова Г.К.	ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА ДЕЛОВОЙ ЖЕНЩИНЫ КАК СОЦИАЛЬНО ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПРОБЛЕМА СОВРЕМЕННОСТИ	106
Рамазанова Д.Ж. Қазыбекқызы Ж.	ПЕДАГОГТЫҢ ПОЗИТИВТІ КӘСІБИ ИМИДЖІН ҚҰРУДАҒЫ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АКТ- ҚҰЗІРЕТТІЛІГІНІҢ ОРНЫ	112
Тұрғынбаева Б.А. Әмірбек А.	ПЕДАГОГ ИМИДЖІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСТАРЛАРЫ	116
Максимча В.С. Карибаева А.А.	ИНФОРМАЦИОННАЯ КУЛЬТУРА КАК КОМПОНЕНТ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ИМИДЖА СОВРЕМЕННОГО ПЕДАГОГА	121
Абрамов В.В.	СОДЕРЖАНИЕ ОБЩЕСТВЕННОГО МНЕНИЯ И ЕГО СТРУКТУРА	125
Досмырза Р.Ж. Ожанова Р.Ж.	БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІН ДАЙЫНДАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖ НЕГІЗДЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	130
Наренова А.Б.	МҰҒАЛІМ ИМИДЖІН ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ	134
ИзмаганбетовА.К.	ТҰЛҒАНЫҢ ИМИДЖДІК СТРАТЕГИЯСЫ	139
Боранбаева Г.Б. Баймахан С.Н	ПЕДАГОГ ИМИДЖІ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ	142
Айтмаганбетова Ш.К.	ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ ҰСТАЗ ИМДЖІ	146
Капина Э.А. Рән Ш.Ә. Зиядинова Г.А.	КӘСІБИ МАМАН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖЕЛОГИЯНЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ	150
Кереева Р. Д.	ЖАС МАМАНДАРДЫҢ ЖҰМЫСҚА БЕЙІМДЕЛУІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР	154
Есенғұлова М.Н. Жилгельдина А.Қ.	БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ БОЙЫНША ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР	160
Борашева Г.Е.	МҰҒАЛІМНІҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІНІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ	166
Базылбаева Л.	МҰҒАЛІМНІҢ ИМИДЖІ ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР	168
Каримова Г.М. Есенгулова Б.Н.	ИМИДЖ ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ	172
Аманжол М.А. Бозғұланова Н.Е. Кеншілікова К.М.	ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ СТУДЕНТТЕРІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИМИДЖІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	176

ІІ БАҒЫТ. ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ

ІІ СЕКЦИЯ. ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ ЛИЧНОСТИ НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ

Урунбасарова Э.А. Юнисов Е.А.	ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ЭТИКА АБАЯ КУНАНБАЕВА	180
Бахтиярова Г.Р. Мейірханова А.А.	ҰЛТТЫҚ ДҮНИЕТАНЫМ ЖӘНЕ РУХАНИ- АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ САБАҚТАСТЫҒЫ	197
Урунбасарова Э.А. Алькеева С.М.	ГУМАНИСТИЧЕСКАЯ НАПРАВЛЕННОСТЬ ЛИЧНОСТИ ПЕДАГОГА КАК ОСНОВА ЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ЭТИКИ	194
Курманова Б.Ж. Унгарбаева Г.И. Исламгалиева В.Ж.	НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ: ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ	200
Бекенова Д.М. Есмақанова Г.М.	РУХАНИ –АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ	206
Төрежанқызы Ж.	ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІ - КЕЛЕШЕК ҚОҒАМ ТӘРБИЕСІ	211
Ермуханова И.Ж. Адильшинова З.У.	АҚТӨБЕ ӨҢІРІНІҢ АҚЫНЫ ЖӨКЕЙ ЖАҢҒЫТБАЙҰЛЫ (1901- 1968) ШЫҒАРМАЛАРЫ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРҒА ПАТРИОТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ	215
Досмырза Р.Ж. Абдулла А.М.	БОЛАШАҚ ҰРПАҚТЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ҚҰНДЫЛЫҚТАР НЕГІЗІНДЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ	219
Балыков Б.А.	РОЛЬ СЕМЬИ В ФОРМИРОВАНИИ ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА	224
Қазиева З.	ҚAЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒAНЫҢ РУХAНИ – AДAМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ	231
Байбатшаева А.Е. Иманкулова З.А.	ҰЛТТЫҚ ОЮ-ӨРНЕК ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ НЕГІЗГІ БЕЙНЕСІ	236
Медеубаева К.Б. Ербулатова И.К.	КОНТЕКСТУАЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ФИЛОСОФСКОЙ ЛЕКСИКИ В «СЛОВАХ НАЗИДАНИЯХ»	240
Пошаев Д.Қ. Рысқұлов А.Қ. Касимова М.А.	ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ- АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ МӘСЕЛЕЛЕРІ	246
Туребаева К.Ж. Каирова А.Т.	ПАТРИОТТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕЗІЗДЕРІ	250
Ахметова Ж.Ж.	АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІНІҢ МӘНІ	256
Бегисинова Д.Б.	ЖАРАТЫЛЫСТАНУ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ ДҮНИЕТНЫМЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ОРН	259
Вагнер О.В.	КАЗАХСТАНСКАЯ МОДЕЛЬ МЕЖЭТНИЧЕСКОГО СОГЛАСИЯ	263
Есенғұлова М.Н. Тілек С.Ғ.	ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН БАЛАЛАРДЫ ТЕАТРЛАНҒАН ІС-ӘРЕКЕТ АРҚЫЛЫ РУХАНИ- АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУ	267
Дүйсенбай Г.Н.	ИСЛАМ ҒҰЛАМАЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЗАМАН ЖАСТАРЫНЫҢ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІНЕ ӘСЕРІ	271
Калданова А.С.	ТҰЛҒАДАҒЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫНДАҒЫ БІЛІМНІҢ МАҢЫЗЫ	274

Алмурзаева Г.О.	ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ МӘСЕЛЕСІ	277
Сафина В.Н.	ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТҰЛҒАНЫҢ РУХАНИ – АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІ	281
Қазыбекқызы Ж.	БАЛАНЫ АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ ЭМПАТИЯНЫҢ РӨЛІ	285
Муканова И.С.	ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ- ҚҰЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ОТБАСЫ ӘСЕРІ	291
Рамазанова А.М.	ҚАШЫҚТАН ОҚЫТУ ЖАҒДАЙЫНДА РУХАНИ- АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ МҮМКІНДІКТЕРІ	296
Танжарикова Р.Е.	ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОЕ ВОСПИТАНИЕ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ В КЛАССАХ С КАЗАХСКИМ ЯЗЫКОМ ОБУЧЕНИЯ	300
Бахтиярова Г.Р. Уркунова А.C.	ЗНАЧИМОСТЬ ГЛОБАЛЬНОЙ ГРАДАНСТВЕННОСТИ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ	306
Абитова А.С.	РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰБЫЛЫС РЕТІНДЕ	310
Көшербай Ш.Ж.	ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ ЗАҚЫМДАЛҒАН БАЛАНЫҢ РУХАНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ТӘРБИЕНІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ	314
Атраубаева А.М.	АБАЙДЫҢ АДАМГЕРШІЛІК КӨЗҚАРАСЫ	319
Базархан Б.Б.	РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІҢ ТҰЛҒА ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ	322
Жусупова Ж.А. Ахметова М.	ПУТИ ВОСПИТАНИЯ ЦЕННОСТНОГО ОТНОШЕНИЯ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ К ИСКУССТВУ	325

ІІІ БАҒЫТ. ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕР: ТЕОРИЯ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

ІІІ СЕКЦИЯ. ИНТЕГРАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ В ПЕДАГОГИЧЕСОМ ОБРАЗОВАНИИ: ТЕОРИЯ И ТЕХНОЛОГИИ

Абдинагиева У. А. Сламбекова Т. С.	ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАДАҒЫ ИНТЕРАКТИВТІ ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІНІҢ МАЗМҰНЫ, ТҮРЛЕРІ, МӘНІ	329
Бахтиярова Г. Р. Бурибаев Д. Е.	ЖОҒАРЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	334
Радзицкая Я.И. Куртаева Д. Есмагулова Л.	ОСОБЕННОСТИ ПСИХОЛОГО- ПЕДАГОГИЧЕСКОГО СОПРОВОЖДЕНИЯ МЕЖЛИЧНОСТНЫХ ОТНОШЕНИЙ ПОДРОСТКА: ВОПРОСЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ	340
Жалимова Ж. К. Сламбекова Т.С.	ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТЕРІН ДАМЫТУДА ЖОБАЛАУ ӘДІСІНІҢ РӨЛІ	345
Massalimova A.S.	LEARNING ENVIRONMENT AS A CONDITION FOR FORMING COMMUNICATIVE COMPETENCE	349
Туребаева К.Ж. Койшыгулова Г.У.	БІЛІМ БЕРУДІ ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ БОЛАШАҚ БАСТАУЫШ МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ЦИФРЛЫҚ МӘДЕНИЕТІ	354
Кумаргали А. К. Есиркегенова В.Т. Ержанова Г. А.	TEACHING METHODOLOGY OF TERMS TRANSLATION IN THE FIELD OF TOURISM SERVICE	357
Оразбаева К.О.	ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ИНТЕГРАЦИЯЛАУ ЖАҒДАЙЫНДА БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТАРҒА БІЛІМ БЕРУДЕ БЕЛСЕНДІЛІКТЕРІН ДАМЫТУ	361
Khalimullina N.R.	INTEGRATION PROCESSES IN PEDAGOGICAL EDUCATION AND DISTANCE TEACHING TECHNOLOGIES	367
Аринова Е. Т.	АРТ-ТЕРАПИЯ КАК СПОСОБ ВОСПИТАНИЯ	372
Абильдаева К. М. Жаксыбаева К. К. Жолмурзаева Р. Б.	К ВОПРОСУ ОБ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЯХ	377
Орынбасарова А.М Тұрғынбаева Б.А.	ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ДАМЫТУДАҒЫ ӘЛЕУЕТІ	383
Гиззатов А.А.	ДЕНЕ ТӘРБИЕСІМЕН СПОРТТЫҢ ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ	387
Талдыбай А. І. Жангазиева Т.А.	БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ІСӘРЕКЕТІ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТӘСІЛ РЕТІНДЕ	391
Әзімхан А.М. Байбатшаева А.Е. Узахова А.С.	ЭТНОМӘДЕНИ «БІЛІМ» ҰҒЫМЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТЫ	397

Вахитова Т. Ф. Джусупова К. Ж.	ПРИМЕНЕНИЕ ИНТЕГРАТИВНОГО ПОДХОДА НА ЗАНЯТИЯХ ПО РУССКОМУ ЯЗЫКУ КАК ИНОСТРАННОМУ В ВУЗЕ	402
Әубәкірова А. Ж.	РАЗВИТИЕ ЦИФРОВОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩЕГО ПЕДАГОГА В УСЛОВИЯХ ДИСТАНЦИОННОГО ОБУЧЕНИЯ	408
Дуйсенбаева Д. М.	РАЗВИТИЕ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ ПСИХОЛОГО- ПЕДАГОГИЧЕСКОГО НАПРАВЛЕНИЯ	412
Маханов Т.Ш. Орал Е.Қ. Битемирова Ш.А.	БІЛІМ БЕРУ САЛАСЫНДА ОҚУШЫЛАРҒА КӘСІПТІК БАҒДАР ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУДІҢ НЕГІЗДЕРІ	416
Бахтиярова Г.Р. Рыспаева Д. Б.	ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚ: ҚАЛЫПТАСУ МӘСЕЛЕСІ МЕН ДАМУ БОЛАШАҒЫ	422
Альситова А.Б Жазықова М. Қ.	БОЛАШАҚ МҰҒАЛІМНІҢ КРЕАТИВТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ	427
Ергарина Ж. М. Абдуллина А. А.	БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	431
Туребаева К. Ж. Рамазанова Л. Е.	ВИРТУАЛЬНАЯ И ДОПОЛНЕННАЯ РЕАЛЬНОСТЬ В ОБРАЗОВАНИИ	435
Есекешова М. Д. Искакова Г.	НЕКОТОРЫЕ ПОДХОДЫ К ПОНЯТИЮ СИСТЕМНОГО МЫШЛЕНИЯ	438
Бахтиярова Г. Р. Абдигалиева М. Б.	БАСТАУЫШ ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ БОЙЫНА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР АРҚЫЛЫ МЕТАПӘНДІК ҚҰЗІРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МАҢЫЗЫ	446
Рыстыгулова А. Т. Уббиниязова Г. Нуриева Б.	АРТ-ТЕРАПИЯ ӘДІСІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ	450
Рыстыгулова А. Т. Тлегенова А. Махатжанова А.М.	АРТ-ТЕРАПИЯНЫҢ БАЛА ПСИХОЛОГИЯСЫНА ӘСЕРІ	454
Жусупова Ж.А. Елеукенова Г.А.	ОСОБЕННОСТИ РАБОТЫ С ОДАРЕННЫМ РЕБЕНКОМ	458
Борашева Г. Е. Адильшинова З.У.	ФОРМИРОВАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ	461
Каримова Г.М. Алтынбек Б.Т. Құралбай Г.Б. Муханбедиева Б.Ж.	6-7 ЖАС АРАЛЫҒЫНДА АҚЫЛ-ОЙ ДАМУЫНДА КЕМШІЛІГІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ МЕКТЕПКЕ ОҚУҒА ДАЯРЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ШАРТТАРЫ	464
Коныршиева К.Х. Жазыкова М.К.	ЖАРАТЫЛЫСТАНУ САБАҚТАРЫНДА СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ АРҚЫЛЫ ЗЕРТТЕУШІЛІК ІС-ӘРЕКЕТІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ	459
Қартбаева Ж. Ж. Тлеумбетова С. Т.	МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЛАУЫН ДАМЫТУДАҒЫ СӨЙЛЕУ ЖӘНЕ ТІЛДІҢ МАҢЫЗЫ	475
Ергарина Ж. М Мухамбетжан А. С.	ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ МАТИВТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ	477
Ергарина Ж. М. Кереймағанбетова Ж.Н.	ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	480

Барақат А. А.
Утеуова А.А. Айткалиева А. Бітімбаева Қ.	МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДИАГНОСТИКАСЫ	485
Боранбаева Г. Б. Баймахан С.Н. Түлкібаева А.Б.	ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕР ЖӘНЕ ОҚЫТУДА ТИІМДІ ҚОЛДАНУ	489
Утеуова А.А. Жиеналина А. Ищанова А. Утенова А. Мухатова А. Нургазиева А.	ЖОО СТУДЕНТТЕРІНІҢ ОҚУ ІС-ӘРЕКЕТІ МОТИВАЦИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	492
Тогайбаева А.К. Жұмабаева Г.Ж.	КОЛЛЕДЖ БІЛІМ АЛУШЫЛАРНЫҢ ЖАҢА ОРТАДА БЕЙІМДЕЛУ БАРЫСЫНДА КЕЗДЕСЕТІН ҚИЫНДЫҚТАР	497
Туретаева Г.И. Абайқызы П.	АУТИСТІК СПЕКТР БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ЗЕЙІНІН ДАМЫТУДА ОЙЫН ӘДІСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	500
Сағындықова Л. Е.	ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ ЖАҒДАЙЫНДА МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АҚЫЛ-ОЙЫН ДАМЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ	504
Убайдулла Г. К	БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ	507
Begimova M. M. Bakradinova M. Zh.	THE IMPACT OF TIME MANAGEMENT ON THE EMOTIONAL INTELLIGENCE OF UNIVERSITY STUDENTS	510
Айдоллаева Д.Е. Амангелді И.Б. Артықбаева Н.М. Арыстанбек А.А. Кенжебайқызы А. Турсынбекова А.А. Жусупов Б. Т.	ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК ИНТЕЛЛЕКТ ФЕНОМЕНІ	515
Исатаева Б. Б. Болатова М. Кенжегулова К. Жолдыбаева К.	КОНФЛИКТ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ МЕН СТРАТЕГИЯЛАРЫ	520
Бахтиярова Г. Р. Қиюбек Б. Ж.	ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕРДІҢ МАҢЫЗЫ	524
Исатаева Б. Б. Әділова Н.Ә. Длжанова А.М. Игебаева Р.К. Мухаммед С.А. Төкен Ә.Т.	ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТТЕГІ ОТБАСЫЛЫҚ ҚАҚТЫҒЫСТАР МӘСЕЛЕСІ	527
Утеуова А.А. Айтжанова А.	ТҮС КӨРУ. ТҮСТІҢ АДАМ ПСИХОЛОГИЯСЫНА, ЭМОЦИЯЛЫҚ КҮЙІНЕ ӘСЕРІ	531
Молдабаева Н.Н. Мухамбеткалиева Б.Е. Рысмағанбетова Н.О.	ИНТЕРНЕТКЕ ТӘУЕЛДІЛІК МӘСЕЛЕСІН ЗЕРТТЕУДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТӘСІЛ	535

Утебаева Б.Д. Хуттымешин К. Жусупов Б. Т.
Сарбасова А.Е. Каликова И.С. Минибаева К.А.	КРЕОЛИЗОВАННЫЕ ТЕКСТЫ КАК ИНТЕГРАЦИОННАЯ МОДЕЛЬ ПАРАЛИНГВИСТИЧЕСКИХ СРЕДСТВ	540
Жеткергенова Т. Ж. Жазыкова М.К.	СУЩНОСТЬ И ОСОБЕННОСТИ ДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ В СИСТЕМЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ	545
Таганова А.М. Төлеш А.Қ. Алуадин А. Болатова А.Т. Әжімбаева А.С. Қалыбек Ж.Н. Макежанов Р.Т.	БОЛАШАҚ МАМАННЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТҰЛҒАЛЫҚ ЖӘНЕ КӘСІБИ ДАМЫТУ МҮМКІНДІГІ	551
Khalimullina N.R	INTEGRATION PROCESSES IN PEDAGOGICAL EDUCATION AND DISTANCE TEACHING TECHNOLOGIES	555
Бактыгалиева А.М	АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАМАНАУИ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛГІ	561
Амиргалиева А. С. Асқарқызы Қ. Нұрполдинова Н.Қ. Серікова Ә.Б. Тлепова Т.А. Исембаева Н.Ж.	МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚҰРАСТЫРУ ІС-ӘРЕКЕТІ АРҚЫЛЫ МАТЕМАТИКАЛЫҚ ТҮСІНІКТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	566
Сахипова Г. К. Жазыкова М. К.	КОНЦЕПЦИЯ ИНТЕГРАЦИИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ В ОБУЧЕНИИ ПОЛИЯЗЫЧИЯ	569
Исембаева Н.Ж.	ЛЕГО ҚҰРАСТЫРУ АРҚЫЛЫ ЕРЕСЕК МЕКТЕП ЖАСЫНА БАЛАЛАРДЫҢ МАТЕМАТИКАЛЫҚ ТҮСІНІКТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	572
Туретаева Г .И. Абайқызы П.	АУТИСТІК СПЕКТР БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ЗЕЙІНІН ДАМЫТУДА ОЙЫН ӘДІСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	575
Бахтиярова Г.Р. Уркунова А.С.	ЗНАЧИМОСТЬ ГЛОБАЛЬНОЙ ГРАЖДАНСТВЕННОСТИ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ	580
Bozgulanova N.E. Amanzhol M. A. Kenshlikova K.M.	WAYS OF SELF-DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF PREPARING FOR THE FUTURE PROFESSION OF A PSYCHOLOGIST	584
Бахтиярова Г.Р. Күмісқали К.Ж.	БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДАРЫНДЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ	590
Туребаева К.Ж. Досбембетова А.А	ҚАЗІРГІ ЗАМАНАУИ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫ	595
Искаирова У.К	А.А.КАЛЮЖНЫЙДЫҢ БІРТҰТАС ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҮДЕРІС ТУРАЛЫ ТҰЖЫРЫМДАРЫ	600

Қырғызбай А. Қ. Болатбек Н. Ж. Акашова А. С.	ГЕОГРАФИЯ САБАҒЫНДА ЖАҢА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНУ МАҢЫЗЫ	605
Шангитбаева Н.Е.	МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫ БАСШЫЛАРЫНЫҢ БАСҚАРУ ҚЫЗМЕТІНЕ ИННОВАЦИЯЛАРДЫ ЕНГІЗУ ШАРТТАРЫ	609
Қалмырза А.Т. Алтынбек Б.Т.	ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДАҒЫ ДЫБЫСТЫ АЙТУДЫ ҚАЛЫПҚА КЕЛТІРУДЕ АРТИКУЛЯЦИЯЛЫҚ ГИМНАСТИКАНЫҚОЛДАНУ	614
Байсейтова М.Д.	БАЛАЛАРДЫ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ ЭТНОПЕДАГОГИКАЛЫҚ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕР	617
Нұрлан М.Н.	ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТА ОҚЫТУ	621
Джарыева К.А. Коптилеуова Д.Қ	БАСТАУЫШ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҰСАҚ ҚОЛ МОТОРИКАСЫН ДАМЫТУ	625
Қапанова А.С. Дүйенбаева Р.Б	МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІНІҢ ДАМУЫНА КЕШЕН ӘСЕР ЕТУДЕГІ ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАР	630
Ямалетдинова Ж.Ю.	ЖАЛПЫ СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ КЕМШІЛІГІ БАР МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ТҮЗЕТУ ЖҰМЫСЫ	634
Тұрғалиева А.Б.	КОРРЕКЦИЯЛЫҚ ОҚЫТУДЫҢ ПРИНЦИПТЕРІ МЕН ӘДІСТЕРІНІҢ НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ	638
Зинелова А.Г. Колмогорова О.И. Саутенкова М.Ю.	РАЗВИТИЕ ПСИХОАНАЛИЗА В КАЗАХСТАНЕ В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ	642
Саутенкова М.Ю. Самалыкова Г.Ш. Кыдыралина Д.Е. Габдугалиева Г.С.	ТЕОРИИ И ТЕХНОЛОГИИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ: ДЕЛОВЫЕ ИГРЫ	648
Сабиева М. Туребаева К.Ж.	ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУДІ ҚАЖЕТ ЕТЕТІН БАЛАЛАРДЫ ТҮЗЕТЕДАМЫТУ ЖҰМЫСТАРЫНДА АРТ - ТЕРАПИЯ ӘДІСТЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ	654
Аманжол М.А. Бозғұланова Н.Е. Кеншілікова К.М.	ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ ЖҮЗЕГЕ АСЫРЫЛАТЫН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР	658
Демеу А.	БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҮДЕРІСІ БАРЫСЫНДА МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМ ТӘРБИЕШІЛЕРІНІҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТЕРІН ДАМЫТУ	662
Саттарқызы Ә.	МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	665
Сарқытбай С.О.	ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТІН МНЕМОТЕХНИКА АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ	668
Сатыбалдина Б.Е.	ОТБАСЫНДА МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМҚАТЫНАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ	671

Әлиева А.Ж.	КОХЛЕАРЛЫ ИМПЛАНТТАЛҒАН БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУДА ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ	674
Құспанқызы Л.	ТҰЛҒАНЫҢ АДАМГЕРШІЛІК ДАМУЫ	678
Izmaganbetov A.K. Doskeeva M.E.	THE ROLE OF COMMUNICATION IN HUMAN LIFE AND ACTIVITIES	681
Қартбаева Ж.Ж. Ақбалина Э.Е.	МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛА ТІЛІН ДАМЫТУШЫ ОРТА АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ	684
Бактыгалиева А.М.	АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАМАНАУИ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛГІ	690
Дусмаилова К.Б. Куаталиев С.В. Айымкуловна Г.	СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА РЕКЛАМНЫХ СЛОГАНОВ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СФЕРЕ С УЧЁТОМ ВОЗРАСТНЫХ КАТЕГОРИЙ И УРОВНЯ ОБРАЗОВАНИЯ.	695

А.А. Калюжныйдың 70 жасына арналған

«ІІІ КАЛЮЖНЫЙ ОҚУЛАРЫ: ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМ МЕН ПРАКТИКАНЫҢ КОНСОЛИДАЦИЯСЫ ЖАҢА БУЫН МАМАНДАРЫН ДАЯРЛАУДЫҢ НЕГІЗІ РЕТІНДЕ»

халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының МАТЕРИАЛДАРЫ

18 ақпан, 2022 жыл МАТЕРИАЛЫ

Международной научно-практической конференции

«ІІІ КАЛЮЖНОВСКИЕ ЧТЕНИЯ: КОНСОЛИДАЦИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ НАУКИ И ПРАКТИКИ КАК ОСНОВА ПОДГОТОВКИ СПЕЦИАЛИСТОВ НОВОГО ПОКОЛЕНИЯ»

посвященной 70-летию А.А.Калюжного 18 февраля, 2022 год

MATERIALS

The program of the international Scientific and Practical Conference

"III KALYUZHNYІ READINGS: CONSOLIDATION OF PEDAGOGICAL SCIENCE AND PRACTICE AS A BASIS FOR TRAINING SPECIALISTS OF A NEW GENERATION"

dedicated to the 70th anniversary of A.A.Kalyuzhnyі February 18, 2022 year

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті (Ақтөбе қ., Ә.Молдағұлова даңғылы, 34)