Бастауыш сынып оқушыларын ғылыми жоба жазуға баулу

Бүгінгі таңда білім беру жүйесінде оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысуы маңызды орын алуда. Бастауыш сынып оқушыларының ғылыми жоба жазуға баулу – олардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, логикалық ойлауын жетілдіру, зерттеу дағдыларын қалыптастыру үшін қажетті кезең. Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларын ғылыми жоба жазуға баулудың маңызы, әдістері мен тәсілдері қарастырылады.

Ғылыми жобалар мектептерде, университеттерде, ғылыми ұйымдарда және зерттеу институттарында жүзеге асырылуы мүмкін. Олар студенттердің, зерттеушілердің және ғалымдардың ғылыми ойлау қабілетін дамытуға, тәжірибе жинауға және жаңа білім алуға көмектеседі.

Жалпы білім беретін мектепте оқушылар білім түрлерін оқып үйренгенмен, сол білімдерін практика жүзінде дұрыс пайдалана алмайды. Бұл олқылықтың орнын оқушыларды ғылыми-ізденушілік жұмысқа баулу арқылы толтыруға болады. Оқу үрдісіндегі ізденушілік бағыт оқушылардың теориялық білімдерін практикалық білік-дағдылар арқылы бекітуге мүмкіндік жасайды. Сонымен қатар, оқушылардың логикалық ойлау қабілеттерін дамытып, алдарына нақты мақсаттар қоюға, оны орындау әдіс-тәсілдерін таңдай білуге үйретеді.
Мен  бастауыш сынып мұғалімі  ретінде оқушыларды ғылыми жұмысқа тартуды мақсат тұтамын. Оқу-тәрбие бағытындағы барлық өзгерістерді қамтып, озат педагогикалық тәжірибелерді зертттеп, жаңа тұжырымдар жасасақ, бұл бағытта оқушыларды шығармашылық іс-әрекетке баулитын, таным белсенділігін арттыратын түрлері қажет-ақ. Солардың бірі – оқушылармен жүргізілетін ғылыми орталық аясындағы зерттеу жұмыстары болмақ. Осы бағытта «Ғылыми зерттеу жұмыстарының» бағдарламасын даярлаймын. Оқушылардың қызығушылығын арттыру мақсатында тақырыптар таңдауға ұсынамын..

Жұмыстарды жүргізу барысында оқушыларды өз бетімен көп ізденуге,шығармашылық  қабілеттерін арттыруға,зерттеуді  үйретуге  тырысамын.Кез келген тақырып бойынша ең алдымен сол тақырыптың тарихына  көп көңіл бөлуді  қадағалаймын.Себебі , шығу тарихын зерттеп алмай  кез келген дүниенің сырын түсіну мүмкін емес. Осыдан кейін  тақырып бойынша  жан-жақта зерттеулер жүргіземіз,барлық қыр-сырын ұғынуға тырысамыз,ғалымдардың осы тақырып төңірінде жүргізген зерттеулерін талдаймыз.Сонымен қоса тақырыпқа сай қызықты деректер жинақтаймыз.Осы жұмыстарды жүргізіп болған соң  өз тарапымыздан қандай жұмыс жасау керектігін (сауалнама,сұхбат,тәжірибе, т.с.с.) айқындап алып   соған  кірісеміз  де нәтижесі бойынша талдау,анализ  жасап,қорытынды шығарамыз.Осы жұмыстардың  барлығын орындау кезінде  дарынды, «зерттеуші» оқушылардың  ата-аналарымен  тығыз байланыс  жасаймын.Бұл да өте қажет,себебі ата-ананың қолдауы  баланы  «қанаттандырады».
Ізденуші оқушылар өз тақырыбының ерекшіліктерін, өзектілігін,маңыздылығын сезіне отырып түрлі әдіс-тәсілдер арқылы өзін қанағаттандыратын нәтижеге жетіп отырады. Ізденіс барысында оқушыларға шығармашылық мүмкіндіктер беріледі. Оқушылар дүниетанымынң мүмкіндігіне қарай, ғылыми түрде тапсырмалар беріледі. Мұғалім мен оқушы бірлесе отырып, ғылыми жұмыстың көкейкестілігін, шығармашылық аясын айқындады, осы міндеттер бойынша оқышылармен қосымша ізденуге жағдай жасай алады.
Осы жұмыс барысында ғылыми жұмысты жүргізудің теориялық принциптерін пайдаланып, жұмыстанып келемін.

1. Ғылыми жұмысты ұйымдастыруда белгілі бір тақырып бойынша көмек көрсетемін, қосымша мағлұматтар беремін.
2. Ғылыми бағыт бойынша зерттеу материалдарының тізбесін жасаймыз және сұрыптаймыз.
3. Жұмыстың өміршеңдігіне мән беріп, ортамен байланысына көңіл бөлу.

4.Зерттеу кезеңдері бойынша қолданатын әдіс-тәсілдерді анықтаймыз.
5. Оқушының жұмыс барысындағы жеке қолтаңбасы, жаңалық қыры, шығармаларын талдай білуі ескеріледі.
6. Жұмыстың соңында қорытындылар мен пайдаланылған әдебиеттердің тізіміне көңіл бөлінеді.

Ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру, дамыту – оқушы  шығармашылығын қалыптастырудың нақты жолдарының бірі екенін де естен шығармау қажет. Бұл жұмыс заманауи ақпараттық технологияларды қолдана отырып, қажетті бағдарлы базаларға еніп, деректер қорымен жұмыс жасауды қамтамасыз етеді.
Қазіргі оқытушының басты қызметі – білім беру мен жеке тұлға тәрбиесін сабақтастыру болса, оқушылармен ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу арқылы олардың өзін-өзі дамыту, шығармашылық,ізденімпаздық қасиеттерін қалыптастырылады.Сондықтан мұғалім оқушының қабілеттерін дамыту,талантты балалардың талабын ұшқырлау мақсатында  заман талабына сай,жаңа технология  қолдану арқылы  жұмыс жасау керек деп есептеймін.Соның ішінде, бастауыш сынып оқушысына ғаламтормен жұмыс жасауды үйрету,өз бетімен сауалнама,сұхбаттасуларды жүргізіп,оларды  видеоға түсіріп,оларға талдау жасалуын ,нәтижесі бойынша қорытынды жасай білуін қадағалау  керек.

Қай жұмысты болсын қызығушылықпен,ынтамен жасаса нәтиже шығатыны анық.Ал біздің кішкентай білгірлерімізді  қызықтыру,ынталандыру өз қолымызда.

Бастауыш  сынып оқушыларының шығармашылық,зерттеушілік  қабілеттерін дамыту – өзекті мәселелердің бірі.

Қазіргі таңда оқушылардың зерттеушілік  қабілеттерін дамыту үшін  оқушыны неге үйрету керек, қалай үйрету керек,әлде оны өзі үйрене ала ма?

Оқушыларды  зерттеу жұмысын жүргізуге  үйрету үшін :

-          мұғалімнің өзі теориялық білімдерін жетілдіріп отыруы қажет;

-          зерттеу процесіне баланы үзбей, сатылы түрде қатыстыру;

-          зерттеу кезеңдері мен әдіс -тәсілдерін айқындап алу;

-          зерттеу барысында өз бетімен қорытынды жасай алу;

-          шығармашылық жаттығу, тапсырмалардың мазмұнын оқушылардың жас ерекшелігіне,қызығушылығына сай таңдау;

-          оқушы жетістігін мадақтап,көтермелеу керек.

Бастауыш сынып оқущыларының зерттеушілік, шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін осы күнге дейін жинақталған тәжірибесін оқу әрекеті арқылы дамыту қажет.Сол әрекеті білік,білім дағдыларын қалыптастырады.Кез келген тапсырманы оқушы орындау  жағдайында іздене бастайды.Өз бетімен әрекет жасап, шешім қабылдау арқылы белгілі бір нәтижеге жетеді.

Баланы зерттеу жұмысына дайындау, оны зерттеушілік ізденіс дағдылары мен іскерлігіне үйрету қазіргі білім берудің маңызды міндеті болып отыр. «Зерттеу» түсінігі «Үлкен кеңес энциклопедиясында» «жаңа білім шығару процесі және танымдық қызметтердің бір түрі болып табылады» деп беріледі. Танымдық қызмет үйренушілерге қолданғанда шығарушы «өнімсіз» және білімді қайта құру (шығармашыл, зерттеушілік) болуы мүмкін.

Бала-табиғатынан зерттеуші, зерттеушілік ізденіс – табиғатпен берілетін қасиеттің ажырамас бөлшегі. Жаңа әсер алу, көп білуге құштарлық, үнемі қадағалауға және эксперимент жасауға ұмтылу, әлем туралы жаңа мәліметтерді өз бетінше іздеу бала мінезінің маңызды белгілері ретінде қарастырылады. Зерттеушілік, ізденушілік белсенділік – баланың табиғи жағдайы; ол әлемді танығысы, білгісі келеді. Баланың бұл табиғи белсенділігі зерттеушілік мінез-құлықтың мәні.

Балаларды оқытуда зерттеушілік әдісті қолдану қажеттілігі балалардың табиғатынан көп білгісі келетіндігімен, қоршаған ортаны түсіну қызығушылығымен түсіндіріледі. Оқушылардың өзіндік зерттеулері олардың жеке-дара қажеттіліктері мен сұраныстарын қанағаттандыруға ықпал етеді. Бұдан басқа, өзіндік зерттеулер интеллектуалдық және шығармашылық қабілеттерді, ойлау және зерттеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.Өз бетінше зерттеудің көмегімен оқушылар қоршаған әлемді тани отырып, өздеріне жаңа білімді дайын күйде алмай,  ашады.

Зерттеуші-оқушы өзінің табиғатынан зерттеуге бейім келеді. Білуге құмарлық, өзінше эксперимент жүргізу баланың балалығымен бірге жүретін процесс. Зерттеу, іздеу белсенлідігін – баланың жаратылысына тән табиғи   құбылыс.

Зерттеушілік әдісін қолдану қажеттігі оқушының білім алу процесінде қоршаған ортасына қызығушылығымен, сүйіспеншілікпен қарауымен түсіндіріледі. Оқушының өз бетінше зерттеу жүргізуі оның жеке талабын қанағаттандырумен көкейінде жүрген сұрақтарға жауап табуға үлкен ықпал етеді. Одан басқа, өз бетінше зерттеу жүргізу интеллектуалдық және шығармашылық қабілеті мен ойлау, зерттеу білігінің дамуына мүмкіндік туғызады. Оқушы өз бетінше зерттеу жүргізу арқылы қоршаған ортасын тани алады, жаңа білімді дайын күйінде емес, өзі үшін жаңа білім ашады.

Зерттеу жұмысы  жүргізу бастауыш сынып  оқушыларынын  төмендегідей іс-әрекеттерді жасауға мүмкіндік туғызады :

-           өзін  қызықтырған сұрақтарға  жауап  іздеу;

-          іздену барысында түрлі тәсілдер қолдану;

-          өз пікірін, ойын ашық айту;

-          өз  бетімен қорытынды жасау;

-           өзі үшін жаңалық ашу.

-          қызығушылығын  қанағаттандыру.

Демек, оқушы  өз бетінше жұмыс жасауды үйреніп, зерттеушілік,шығармашылық қабілеттерін дамыта түседі.

1. Ғылыми жобаның маңызы

Ғылыми жоба – бұл оқушылардың өз бетінше зерттеу жүргізу, ақпарат жинау, талдау жасау және қорытынды шығару қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін құрал. Бастауыш сынып оқушылары үшін ғылыми жоба жазу:

• Шығармашылықты дамыту: Оқушылар өз идеяларын жүзеге асыру арқылы шығармашылық қабілеттерін дамытады.

• Зерттеу дағдыларын қалыптастыру: Оқушылар ақпаратты іздеу, жинау, талдау және жүйелеу дағдыларын меңгереді.

• Коммуникация дағдыларын жетілдіру: Жобаны қорғау барысында оқушылар өз ойларын жеткізу, пікір алмасу, сұрақтарға жауап беру дағдыларын дамытады.

• Топтық жұмыс тәжірибесі: Оқушылар топта жұмыс істей отырып, бір-бірімен ынтымақтастықта болуды үйренеді.

2. Ғылыми жоба жазуға баулудың әдістері

Бастауыш сынып оқушыларын ғылыми жоба жазуға баулудың бірнеше әдістері бар:

• Тақырып таңдау: Оқушыларға қызықты тақырыптарды таңдауға көмектесу. Тақырыптың өзектілігі мен маңыздылығын түсіндіру.

• Ақпарат жинау: Оқушыларға кітапханадан, интернеттен, ғылыми журналдардан ақпарат жинау әдістерін үйрету. Оларға ақпаратты қалай дұрыс бағалау керектігін түсіндіру.

• Зерттеу жоспарын жасау: Оқушыларға зерттеу жоспарын құруды үйрету. Жоспарда мақсат, міндеттер, әдістер мен кезеңдер көрсетілуі тиіс.

• Жазу дағдыларын дамыту: Оқушыларға ғылыми жоба жазудың құрылымын (кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды) түсіндіру. Жазу барысында тілдік нормаларды сақтау, ғылыми стильде жазу дағдыларын дамыту.

• Жобаны қорғау: Оқушыларға жобаларын қорғау барысында өз ойларын нақты, түсінікті жеткізу, аудиториямен байланыс орнату дағдыларын дамыту.

3. Практикалық жұмыстар

Бастауыш сынып оқушыларын ғылыми жоба жазуға баулуда практикалық жұмыстардың маңызы зор. Оқушыларға түрлі эксперименттер, сауалнамалар, бақылаулар жүргізу арқылы зерттеу жүргізу тәжірибесін беру. Мысалы, табиғаттағы құбылыстарды зерттеу, экологиялық мәселелерді талқылау, әлеуметтік сауалнамалар жүргізу сияқты жұмыстарды ұйымдастыру.

4. Қорытынды

Бастауыш сынып оқушыларын ғылыми жоба жазуға баулу – олардың білім алу процесін қызықты әрі тиімді етуге мүмкіндік береді. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, зерттеу дағдыларын қалыптастыру, коммуникация дағдыларын жетілдіру арқылы оларды болашақта ғылыми-зерттеу жұмыстарына дайындау – білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Бейсенова, Г. (2020). "Бастауыш сынып оқушыларына ғылыми жобаларды жазу әдістемесі". Алматы: Рауан.

2. Сейітов, А. (2019). "Зерттеу жұмыстары: теория және практика". Астана: Фолиант.

3. Нұрғалиева, А. (2021). "Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту". Шымкент: Мектеп.

4. Кенжебаев, Б. (2022). "Ғылыми жобалар: жазу және қорғау". Алматы: Қазақ университеті.