БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА ҚУЫРШАҚ ТЕРАПИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ

СПЕЦИФИКА ПРИМЕНЕНИЯ КУКОЛЬНОЙ ТЕРАПИИ ДЛЯ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ

Бектурганова Асель Мамырбековна

«Қ.Рысқұлбеков атындағы №33 жалпы орта білім беретін мектебі» КММ» Абай облысы, Семей қаласы, bekturganova2025@bk.ru

Аннотация: Мақалада арт – терапия, сонын ішінде қуыршақ терапиясы әдісі қарастылады және талданады. Арт –терапия психотерапия мен психологиялық түзетудің бір саласы, ол әртүрлі өнер формалары мен түрлерін пайдалану арқылы адамның саналы және санасыз психикалық бөліктерін дамыту және өзін-өзі танысу қабілетін дамыту арқылы психикалық жағдайды үйлестіруге негізделген. Бұл бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайтуға және шығармашылық қиялын шарықтатуға, сонымен қатар ортада өз ойларын ашық, еркін жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл терапияны мүмкіндігі шектеулі оқушылармен жұмыс жасауда да оң нәтиежелерді көрсетеді.

Аннотация: В статье рассматривается и анализируется арт – терапия, в том числе метод кукольной терапии. Арт-терапия-это область психотерапии и психологической коррекции, которая основана на гармонизации психического состояния путем развития сознательной и бессознательной областей психики человека использование различных методов и видов искусство, что позволяет увеличить мысли в окружающей среде. Применеие кукольной терапии показывает положительные результаты в работе с учащимися с ограниченными возможностями здоровья.

Негізгі сөздер: коммуникативтік, эмоционалды күйі, сенсомоторлық ептілік.

Кіріспе бөлім.

Соңғы жылдары ойын әдістері педагогика мен психотерапияда көбірек қолданыла бастады, өйткені ойын балалар психикасына әсер етудің қуатты құралы болып табылады. Ойын, бейресми жағдайда балалар білімді ғана емес, дағдыларды да жақсы меңгереді, байқамай-ақ мінез-құлқын реттеуді үйренеді және психологиялық қиындықтарды жеңе бастайды. Қуыршақ  терапиясы – ол түрлі қуыршақтардың көмегімен психологиялық мәселелерді шешу. Терапиялық мақсатта қуыршақтар XX ғ. басынан қазіргі уақытқа дейін қолданылып келеді. Қуыршақ терапиясын психодрамада, ойын терапиясында, ертегі терапиясында, арт-терапияда қолдануға болады. Қуыршақ терапиясының бастауларын Мореноның психодрамасынан табуға болады. 1940 жылы Джейкоб Леви Морено АҚШ-та Социометрия және психодрама институтын құрды. 

Тақырыптың өзектілігі. Қуыршақ терапиясы арқылы бастауыш сынып оқушыларының ми қабаттарының және сезіну мүшелерінің жақсы жұмыс істеуіне тікелей көмектеседі. Қуыршақ терапиясы баланың жаңа жағдайларға бейімделуіне де пайдалы.

Қуыршақ терапиясының артықшылығы мынада: ол азапты оқиғаларды жоюға, психикалық денсаулықты нығайтуға, әлеуметтік бейімделуді жақсартуға, өзін-өзі тануды дамытуға, ұжымдық шығармашылық іс-әрекеттегі қақтығыстарды шешуге көмектеседі.

Қуыршақ терапиясының мақсаты: бала бойындағы кездесетін ішкі уайымды қуыршақ ойындары арқылы сыртқа шығару, психикалық саулығын нығайту, баланың әлеуметтік ортаға бейімділігін арттыру, өзіндік сана - сезімін дамыту және ұжымдық жұмыс барысында баланың кез - келген мәселелерді келісімді түрде шешу жолдарын қарастыру.

Тактикалық мақсаттар:

1. Баланың айналасында достық, қолдау көрсететін, жайлы білім беру ортасын құру.

2. Балалардың психикалық денсаулығын сақтау және нығайту арқылы денсаулық мәдениетінің негіздерін қалыптастыру.

3. Баланың сезімін білдіруді жеңілдету үшін баланың әлеміне енуге мүмкіндік беретін іс-әрекетті ұйымдастыру.

Тапсырмалар:

1. Баланың танымдық сферасын дамыту.

2. Эмоционалды – еріктік сфераның дамуы.

3. Қарым - қатынас дағдыларын қалыптастыру.

4. Қоршаған әлем туралы түсініктерін байыту.

5. Қозғалтқыш сферасын, оның ішінде ұсақ моториканы дамыту.

6. Сөйлеуді белсендіру және дамыту.

7. Қорқыныш пен жағымсыз эмоцияларды шығару.

Қуыршақ терапиясы дегеніміз не?

Қуыршақ терапиясы – жанды шығармашылық құралдармен емдеудің бір түрі. Түзетудің осы бағытындағы ойыншық ересек адам мен бала арасындағы делдал болып табылады. Бұл баланың бойында қауіпсіздік сезімін тудырады. Ол арқылы бала өз ойын білдіруге мүмкіндік алады.

Балалық шақтың, балалар мәдениетінің атрибуты ретінде әрекет ететін қуыршақтар балалардың психологиялық дамуы үшін ерекше маңызға ие. Сондықтан "Қуыршақ терапиясы" жобасын әзірлеу өзекті болып отыр. Арттерапия арқылы психология саласында көптеген жаттығулар өткізіледі. Қуыршақ терапиясы — қуыршақтар арқылы орындалатын әртүрлі театралдық тәсілдердің (арнайы таңдалған жаттығулар, жағдаяттар, этюдтер, ойындар, спектакльдер) көмегімен адамдарға кешенді әсер ету.Отандық және шетелдік педагогтар мен психологтардың ойынша, қуыршақ терапиясы әдісін қолдану арқылы баланың тек эмоционалды күйі мен психологиялық қиындықтарын реттеп қана қоймай, зияткерлік, коммуникативтік тілінің бейнелілігі мен мәнерлілігін, көркем-эстетикалық тәрбиесін қалыптастыруға, музыкалық және шығармашылық қабілеттіліктерін дамытуға қатысты көптеген мәселелердің шешімін табады.

Қуыршақтармен қарым-қатынас жасау балаға осы дүниедегі өз орнын жақсы түсінуге, эмоциясын сөзбен оңай жеткізуге мүмкіндік береді. Балаларға оларды мазалайтын және мазалайтын нәрселер туралы, олардан қорқатын нәрселер туралы тікелей айту әрдайым оңай бола бермейді. Бұл  әдіс бүкіл әлемде балаларға психологиялық көмек көрсетудің тиімді әдістерінің бірі ретінде танылған, бұл олардың әлеуметтік бейімделуін жақсартуға, ішкі және сыртқы қақтығыстарды шешуге мүмкіндік береді. Бала қуыршақтардың көмегімен, техниканың негіздерімен таныс ересектердің көмегімен, қандай да бір жолмен, оны мазалайтын, жарақаттайтын кез-келген жағдайды сахналай алады. 

Қуыршақ терапиясы баланың қызығушылықтары мен психологтың түзету міндеттерін біріктіруге мүмкіндік береді, оны түзету немесе психопрофилактика мақсатында баланың психикасына ересек адамның ең табиғи және ауыртпалықсыз араласуына мүмкіндік береді. Бұл әдіс бейімделмейтін мінез-құлықтың алдын алу үшін қолданылады. Наразылық, оппозициялық, демонстрациялық мінез-құлықты түзетуге қуыршақтарды ата-аналарымен немесе құрдастарымен жұптастыра отырып, баланың өмірінен алынған типтік жанжалды жағдайларды сахналау арқылы қол жеткізіледі.

Қуыршақ терапиясы процесі екі кезеңнен тұрады:

1. Қуыршақтар жасау.

2.Қуыршақтарды мағыналы эмоционалдық күйлерге жауап беру үшін пайдалану. 

Қуыршақтарды жасау процесі де түзету болып табылады. Қуыршақтарды жасау үдерісіне қызығушылық таныта отырып, балалар сабырлы, салмақты бола бастайды. Жұмыс барысында оларда психикалық процестердің озбырлығы дамиды, зейінін шоғырландыру, табандылық дағдылары қалыптасады, қиялдары дамиды.

Қуыршақ терапиясының қызметі:

• коммуникативтік- балалар ұжымдағы эмоцинальды қарым-қатынасын қалыптастыру;

• релаксациялық - эмоционалдық уайымдауды жою;

• тәрбиелік - ойын арқылы тұлғалық қасиетін дамыту;

• дамытушылық  - психикалық процестің дамуы (ойлау, есте сақтау, көру, қабылдау);

• қоршаған ортада өз білімін толықтыру.

Қуыршақ терапиясында түрлі бағыттағы қуыршақтардың қолданылуы:

• Саусаққа киілетін қуыршақтар

• Көлеңкелі қуыршақтар

• Қолғап қуыршақтар

• Жіппен жүргізітілетін қуыршақтар

Балалардың жан дүниесі өзінше бір әлем. Олардың жүрегіне жол табу оңай емес. Физиологиялық жағынан жақсы жетілу үшін алдымен баланың көңіл кілтін таба білу керек. Қуыршақ терапиясы арқылы оқушының дүние танымын қалыптастырып, шығармашылық қабілетін арттыруға болады. Өздерін мазалап жүрген, көптеген мәселелердің шешімі табылады.

Мектебімізде қуыршақ терапиясын бастауыш сыныпта оқитын және «Ерекше білімді қажет ететін» оқушыларға психологиялық түзету сабағында қолдану үшін қысқа мерзімді жоба әзірлеп қолданып көрдік.

Ұсыныс. Осындай арт терапия түрлерін қолдану арқылы оқушыларды (ерекше білім беру) қоғамдық өмірге жеңіл бейімделуге және танымдық үрдістерін дамытуға қолайлы. Ойын арқылы оқушының сабаққа деген қызығушылығы артады. Мектепте қуыршақ терапиясы үйірмесін ашып, көптеген оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуға, шешендік өнерге баулуға, ортамен тығыз қарым- қатынас жасауға сонымен қатар, ғасыр дерті болып кеткен әлеуметтік желіден аластатуға мүмкіндік туады.

Күтілетін нәтиже. Баланың бейімделу қабілетін арттырады, шаршауды, оқуға байланысты болатын жағымсыз жағдайлардан арылтады. Сенсомоторлық ептіліктің, жалпы алғанда кеңістікте түйсік пен бейімделуге жауап беретін бас ми жартышарларының дамуына ықпал етеді.

Қорытынды бөлім.

Осылайша, ойын түріндегі қуыршақ терапиясының көмегімен психологиялық жарақаттармен күресуге, не болып жатқанын жаңғыртуға, травматикалық фактордың рөлін нақты не атқарғанын түсінуге және шешімін көрсетуге болады. Қуыршақпен жұмыс жасай отырып, сіз мәселені немесе сценарийді қайталап қана қоймай, сонымен қатар өз сезімдеріңіз бен ойларыңызды көрсете аласыз. Осылайша, қуыршақ терапиясы барысында сіз өзіңізді ғана емес, айналаңыздағы адамдарды да жақсы түсінуге үйрене аласыз. Бұл тәсіл өзара түсіністікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. 

Қуыршақ терапиясы баланың, ересек адамның қызығушылықтарын және психологтың түзету тапсырмаларын ойнақы және ауыртпалықсыз біріктіруге мүмкіндік береді.

Қазіргі балаларды жалаң сөзбен сабақ оқуға қызықтыра алмайсын,себебі гаджеттердің көмегімен олар өзін қызықтыратын кез келген дүниені тауып,көре алады. Осы қуыршақ терапиясы арқылы олардың шығармашылық қабілетін оятып, танымдық қасиеттерін, зейінін, есте сақтау қабілетін, ауыз екі сөйлеу мәдениетін, қиялын дамытады. Балаларды адамгершілікке баулиды. Баланың әлеуметтік және эмоционалдық дамуына жағдай жасап, әр баланың жеке дара әртістік қабілеттерін, өзін қоршаған ортаға, адамдарға, құрбыларына, өзіне деген қарым - қатынас мәдениетін қалыптастырады.

«Балаға берілетін білім оның көзіне көрінетіндей, құлағына естілетіндей және қолына ұсталатындай болуы керек, яғни бала білімді өзінің сезім мүшелерімен терең сезінуі керек, сезімге әсер еткен білім ғана балада жеңіл қабылданып, ұзақ есінде сақталады» - деген психолог П.Я. Гальпериннің сөзімен аяқтаймын.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Зинкевич - Евстигнеева Т.Д. Ертегі терапиясының негіздері (мәтін) Зинкевич - Евстигнеева Т.Д.//Шығармашылық терапия бойынша семинар. Санкт-Петербург.-9-191.Санкт-Петербург,2010  
2. Капская А.Ю., Мирончик Т.Л. "Ғажайыптар планетасы". Балаларға арналған дамытушылық ертегі терапиясы. - Санкт-Петербург: Сөйлеу, 2010. - 224б. 
3. Татаринцева А.Ю., Григорчук М.Ю. Балалардың қорқынышы: балаларға көмектесетін қуыршақ терапиясы. - Санкт-Петербург: Сөйлеу, 2008. - 218б. 
4. Фаустова И.В. Ересек мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс жасаудағы қуыршақ терапиясы әдісі (мәтін) / Фаустова И.В.//Менеджмент Мектепке дейінгі-2008-№5-100-107б.2008  
5. Якушева Г.И. Халық қуыршағы заманауи педагогикалық құрал ретінде (мәтін) Якушева Г.И. // бастауыш мектеп (журнал)- 2014. - №12-б.54-56 -б. 2014 
6. Гвоздев А.Н. Балалардың сөйлеуін зерттеу мәселелері.