БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ТІЛДІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ

Аңдатпа. Ұсынылып отырған мақалада бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын қалыптастырудың маңызы мен педагогикалық негіздері сөз болады. Оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдерінің маңызы айқындалып, оқу үдерісіндегі рөлі сипатталады. Сонымен қатар ойын технологиялары мен шығармашылық тапсырмалардың оқушылардың сөздік қорын байытуға, байланыстырып сөйлеу қабілетін дамытуға ықпалы талданады. Бастауыш білім беру жүйесінде тіл дамытудың педагогикалық негіздері мен мұғалімнің әдістемелік шеберлігінің маңыздылығы көрсетіледі.

Түйін сөздер: тілдік дағдылар, бастауыш сынып оқушылары, тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым, ойын технологиялары, шығармашылық тапсырмалар, әдіс-тәсілдер.

Кіріспе. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында: «Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыру, кәсіби біліктілігін дамыту үшін жағдай жасау» [1] деп көрсетілген. Аталған міндеттерді жүзеге асыруда бастауыш білім беру буынының маңызы ерекше, өйткені дәл осы кезеңде оқушының білімге, тілге және мәдениетке деген қызығушылығы қалыптасып, оның тұлғалық дамуының негізі қаланады.

Бастауыш мектепте оқушының тілдік дағдыларының дамуы оның әрі қарайғы оқу жетістігінің, қарым-қатынас мәдениетінің және ойлау қабілетінің деңгейін айқындайды. Тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын қалыптастыру оқыту үдерісінің өзекті бағыттарының бірі болып табылады. Бұл дағдылардың тиімді дамуы оқушының жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылған оқу әрекетіне тікелей байланысты.

Белгілі педагог К.Д.Ушинскийдің: «Бала табиғаты үнемі көрнекілікті талап етіп отырады» [2] деген пікірі бастауыш мектептегі оқыту үдерісінің негізгі қағидаларының біріне айналған. Осыған орай тілдік дағдыларды дамытуда көрнекілікке негізделген әдіс-тәсілдерді, ойын элементтері мен шығармашылық тапсырмаларды қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу материалын тиімді меңгеруіне мүмкіндік береді.

Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын дамыту мәселесі білім беру жүйесіндегі өзекті ғылыми-педагогикалық бағыттардың бірі болып табылады. Тілдік дағдыларды жүйелі түрде қалыптастыру оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттырып, олардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына және өз ойын еркін жеткізе алуына ықпал етеді. Сонымен қатар бұл мәселені ғылыми тұрғыда зерделеу бастауыш білім беру мазмұнын жетілдіруге және оқыту әдістемесін тиімді ұйымдастыруға негіз болады.

Негізгі бөлім. Бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын қалыптастыру оқу үдерісінің ажырамас бөлігі болып табылады. Тиімді таңдалған әдіс-тәсілдер оқушының тілдік қабілеттерін дамытуға ғана емес, оның оқу мотивациясын арттыруға, танымдық белсенділігін қалыптастыруға да ықпал етеді [3]. Сондықтан тілдік дағдыларды дамытуда қолданылатын әдістемелік тәсілдердің маңызын айқындау және олардың оқу үдерісіндегі рөлін анықтау бүгінгі білім беру тәжірибесінің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Тілдік дағдыларды қалыптастыруға бағытталған әдіс-тәсілдер оқушының жас ерекшелігіне, психологиялық дамуына және қабылдау деңгейіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Әдістемелік тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған оқу әрекеті оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларының біртұтас дамуына мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде оқушының тілдік құзыреттілігін қалыптастырып, оқу материалын саналы түрде меңгеруіне жағдай жасайды.

Оқу үдерісінде тілдік дағдыларды дамытуға арналған әдіс-тәсілдер оқушыларды белсенді әрекетке тарту арқылы жүзеге асырылады. Сұрақ-жауап, әңгімелесу, мәтінмен жұмыс, көрнекілікке негізделген тапсырмалар мен ойын элементтері оқушылардың қызығушылығын арттырып, тілдік әрекетке деген ынтасын күшейтеді. Мұндай әдістер оқушылардың өз ойын еркін жеткізуіне, тілдік нормаларды дұрыс қолдануына және қарым-қатынас жасау дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар тілдік дағдыларды қалыптастыруда қолданылатын әдіс-тәсілдердің оқу үдерісіндегі рөлі оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуымен тығыз байланысты. Тиімді ұйымдастырылған тіл дамыту жұмысы оқушылардың білімді тәжірибеде қолдана алуына, ақпаратты түсініп қабылдауына және оны түрлі коммуникативтік жағдаяттарда пайдалануына негіз болады. Осы тұрғыдан алғанда, тілдік дағдыларды қалыптастыруға бағытталған әдіс-тәсілдер бастауыш білім беру мазмұнының негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылып, оқушының жан-жақты дамуына және білім сапасының артуына ықпал етеді. Сонымен бірге мұндай әдістемелік жұмыс бастауыш сынып оқушыларының тілге деген қызығушылығын арттырып, олардың оқу әрекетіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

Тілдік дағдыларды қалыптастыруда қолданылатын әдіс-тәсілдердің әрқайсысы белгілі бір дағдының дамуына бағытталып, оқу үдерісінде өзара сабақтастықта жүзеге асырылады. Әдістерді жүйелеу олардың мазмұнын нақтылауға, тиімділігін салыстыра талдауға және практикалық қолданысын айқындауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын дамытуға арналған негізгі әдіс-тәсілдер төмендегі сызбада ұсынылады.

Сурет – 1 - Бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын дамытуға арналған әдістер жүйесі [4]

Сұрақ-жауап және әңгімелесу әдісі. Сұрақ-жауап және әңгімелесу әдісі бастауыш сынып оқушыларының айтылым дағдысын қалыптастыруда маңызды орын алады. Бұл әдіс оқушыларды өз ойын еркін жеткізуге, пікірін дәлелдеуге және тілдік қарым-қатынасқа белсенді қатысуға үйретеді. Әңгімелесу барысында оқушылардың сөздік қоры кеңейіп, сөйлеу мәдениеті қалыптасады. Сонымен қатар бұл әдіс оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытып, тілдік нормаларды дұрыс қолдануына ықпал етеді. Мысалы ретінде мына әдіс-тәсілдерді ұсына аламыз.

«Микрофон» әдісі- оқушыларға кезекпен сөз беріліп, белгілі бір сұраққа қысқаша жауап айту ұсынылады. Бұл әдіс әр оқушының сөйлеуіне мүмкіндік жасап, ұялшақ балалардың да белсенділігін арттырады. «Мен тілшімін» әдіс- оқушы өзін тілші ретінде елестетіп, сыныптастарына немесе кейіпкерге сұрақ қояды. Бұл әдіс оқушылардың сұрақ қою және жауап алу дағдысын дамытып, еркін диалог құруына ықпал етеді.

«Бір сөйлем» әдіс-тәсілі – сұрақ-жауап және әңгімелесу әдістерін жүзеге асыру барысында қолданылатын, оқушылардың ойды жинақтап, бір сөйлем арқылы нақты жауап беруін қамтамасыз ететін дидактикалық тәсіл.

Мәтінмен жұмыс әдісі. Мәтінмен жұмыс жасау оқушылардың оқылым және тыңдалым дағдыларын жетілдірудің негізгі құралы болып табылады. Мәтінді түсініп оқу, мазмұнын әңгімелеу, негізгі ойды анықтау сияқты тапсырмалар оқушының ақпаратты қабылдау және талдау қабілетін дамытады. Бұл әдіс арқылы оқушылар жаңа сөздермен танысып, олардың мағынасын мәтін аясында түсінеді. Мәтінмен жүйелі жұмыс тілдік бірліктерді саналы меңгеруге және байланыстырып сөйлеу дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Оқушыларға сынақ ретінде «Мен және сен» әдісін орындап көрдік.

«Мен және сен» әдісі мәтінді оқыту барысында оқушылардың оқылым және тыңдалым дағдыларын дамытуға бағытталған тиімді әдіс-тәсіл болып табылады. Бұл әдісте бір оқушы мәтіннің бір сөйлемін оқып, келесі оқушыны «сен» деп бағыттайды. Осылайша мәтін барлық оқушының белсенді қатысуымен бірізділікпен оқылады. Әдіс оқушылардың мәтінді мұқият тыңдауына, назарын шоғырландыруына және мазмұнын саналы меңгеруіне ықпал етеді. Сонымен қатар оқушылар жаңа сөздердің мағынасын мәтін аясында түсініп, байланыстырып сөйлеу дағдысын қалыптастырады.

Ойын технологиялары. Ойын технологиялары бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне толық сәйкес келетін тиімді әдістердің бірі болып табылады. Ойын барысында оқушылар тілдік әрекетке еркін қатысып, жаңа сөздерді табиғи ортада қолдануға дағдыланады. Рөлдік, дидактикалық және сөздік ойындар оқушылардың қызығушылығын арттырып, тіл үйренуге деген оң көзқарасын қалыптастырады. Бұл әдіс оқушылардың сөздік қорын байытып қана қоймай, олардың қарым-қатынас жасау қабілетін де дамытады.

«Ертегі кейіпкері» рөлдік дидактикалық ойыны бастауыш сынып оқушыларының тілдік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Ойын барысында оқушылар белгілі бір ертегі кейіпкерінің рөліне еніп, сол кейіпкердің атынан сөйлейді. Бұл тапсырма оқушыларға өз ойын еркін жеткізуге, сөйлемді дұрыс әрі мәнерлі құрауға мүмкіндік береді. Ойын кезінде оқушылар кейіпкердің мінез-құлқын, іс-әрекетін сөзбен сипаттай отырып, тілдік материалды табиғи қарым-қатынас жағдайында қолданады. Нәтижесінде оқушылардың шығармашылық сөйлеу дағдысы қалыптасып, рөлдік әрекет арқылы тілдік белсенділігі артады. Сонымен қатар, бұл ойын оқушылардың еркін сөйлеуіне, өзіне деген сенімділігінің қалыптасуына ықпал етеді.

Көрнекілікке негізделген әдістер. Көрнекілікке негізделген әдістер бастауыш сынып оқушыларының қабылдау ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастырылады. Суреттер, сызбалар, кестелер, карточкалар мен бейнематериалдар оқушылардың оқу материалын жеңіл әрі тез меңгеруіне ықпал етеді. Көрнекілік арқылы сөз бен бейне арасындағы байланыс күшейіп, оқушылардың есте сақтау қабілеті дамиды. Бұл әдіс байланыстырып сөйлеу мен сөйлем құрау дағдыларын қалыптастыруда ерекше тиімді.

Шығармашылық тапсырмалар. Шығармашылық тапсырмалар оқушылардың тілдік және тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін маңызды әдіс болып табылады. Әңгіме немесе ертегі құрастыру, сурет бойынша мәтін жазу, мәтінді жалғастыру сияқты тапсырмалар оқушылардың қиялын дамытып, ойды жүйелі жеткізуіне мүмкіндік береді. Бұл әдіс жазылым және айтылым дағдыларын жетілдірумен қатар, оқушылардың тілге деген қызығушылығын арттырады және өзіндік пікір қалыптастыруға ықпал етеді.

«Ертегіні жалғастыр» әдісі мұғалімнің ертегінің кіріспе бөлігін оқудан немесе айтуынан басталады. Одан кейін оқушыларға оқиғаны өз қиялымен жалғастыру ұсынылады. Тапсырма ауызша немесе жазбаша түрде орындалуы мүмкін. Бұл әдіс барысында оқушылар оқиғаның логикалық жалғасын ойластырып, кейіпкерлердің әрекеттерін сөзбен сипаттайды. Нәтижесінде оқушылардың шығармашылық ойлауы дамып, байланыстырып сөйлеу, мәтін құрау және өз ойын еркін жеткізу дағдылары қалыптасады.

Микрооқыту (microlearning) әдісі. Микрооқыту әдісі бастауыш сынып оқушыларының зейін ерекшелігін ескере отырып, оқу материалын шағын әрі нақты бөліктермен меңгертуге бағытталған [5]. Қысқа мәтіндер, шағын тапсырмалар және бір дағдыға бағытталған жаттығулар оқушылардың жаңа сөздерді тез қабылдауына және есте сақтауына мүмкіндік береді. Бұл әдіс тілдік материалды біртіндеп меңгеруге жағдай жасап, оқушылардың оқу үдерісіне деген қызығушылығын сақтауға көмектеседі. Микрооқыту әдісі тілдік дағдыларды жүйелі және тиімді қалыптастырудың заманауи тәсілі ретінде қарастырылады.

Микрооқыту әдісінің ерекшеліктері мен оны бастауыш сыныпта тілдік дағдыларды дамытуда қолдану мүмкіндіктерін жүйелеу мақсатында төменде аталған әдістің мазмұны мен нәтижелері кесте түрінде ұсынылады.

Кесте-1 - Микрооқыту (microlearning) әдісін қолдану ерекшеліктері

Осы кестеде ұсынылған мәліметтер микрооқыту (microlearning) әдісінің бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын дамытуда тиімді педагогикалық құрал екенін көрсетеді. Қысқа әрі мақсатты тапсырмалар оқушылардың оқу материалын тез қабылдауына, жаңа сөздерді меңгеруіне және тілдік бірліктерді саналы түрде қолдануына мүмкіндік береді. Микрооқыту элементтерін жүйелі қолдану оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларының біртұтас дамуына ықпал етіп, оқу үдерісінің нәтижелілігін арттырады.

Жалпы алғанда, бастауыш сыныпта тілдік дағдыларды дамытуға арналған әдістердің тиімділігі олардың оқу үдерісінде жүйелі әрі өзара үйлесімді қолданылуымен айқындалады. Әрбір әдіс белгілі бір тілдік әрекетті жетілдіруге бағытталғанымен, оларды кешенді түрде ұйымдастыру оқушының коммуникативтік қабілеттерін толық қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Тілдік дағдыларды дамытуға бағытталған әдістердің нәтижелі болуы мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне, оқу тапсырмаларын мақсатты түрде жоспарлауына және оқушының жас ерекшелігін ескеруіне тікелей байланысты. Қысқа, нақты әрі мазмұнды тапсырмаларға негізделген оқыту тәсілдері оқу үдерісін оңтайландырып, білімді саналы меңгеруге ықпал етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныпта тілдік дағдыларды дамыту жұмыстары оқушының тек тілдік емес, жалпы оқу әрекетінің сапасын арттыруға бағытталған кешенді педагогикалық үдеріс ретінде қарастырылады. Бұл үдеріс білім сапасын арттыру мен функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды алғышарттарының бірі болып табылады.

Қорытынды. Қорытындылай келе, бастауыш сыныптағы тілдік даму үдерісі оқушының тұлғалық қалыптасуы мен оқу әрекетінің сапасын айқындайтын маңызды педагогикалық фактор екені анықталды. Тілдік дағдыларды дамытуға бағытталған әдістемелік жұмыстардың нәтижелілігі оқыту мазмұнының жүйелілігіне, әдістердің өзара үйлесімділігіне және оқушының жас ерекшеліктерін ескеруге тікелей байланысты.

Зерттеу барысында бастауыш білім беру жағдайында тілдік әрекетті белсендіруге негізделген әдістер оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыруға, оқу мотивациясын арттыруға және білімді саналы меңгеруіне мүмкіндік беретіні айқындалды. Қысқа әрі мақсатты тапсырмаларға негізделген заманауи тәсілдер оқу үдерісін оңтайландырып, тілдік материалды тиімді меңгеруге жағдай жасайды.

Сонымен қатар тілдік дағдыларды дамытуға бағытталған жұмыстардың табысты болуы мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне, оқу үдерісін дұрыс ұйымдастыруына және оқушының белсенді қатысуына тәуелді екені байқалды. Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныпта тілдік дағдыларды жүйелі дамыту білім сапасын арттырудың және функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды алғышарты болып табылады.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1.Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
— Астана, 27 шілде 2007 жыл, №319-III

2. Ушинский, К. Д. Человек как предмет воспитания. Опыт педагогической антропологии. — СПб.: Типография товарищества «Общественная польза», 1868–1869. — Т. 1–2.

3. Сыздықова Р. Сөз сазы (Сөзді дұрыс айту нормалары). Көмекші оқу құралы. — Алматы: «Санат», 1995. — 120 бет

4. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі: теориясы мен практикасы. – Алматы: «Эверо», 2016. – 256 б.

5. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. — Алматы: «Ғылым», 1984. — 184 бет