№58 ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН ОРТА МЕКТЕП КММ

БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМІ АЗИМОВА ГУЛЖАННАТ

АМАНГАЛИЕВНА

МАҚАЛА

БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ОҚУҒА ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚТЫ

АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, білімді, ізденімпаз, шығармашыл тұлға тәрбиелеу. Бұл мақсатқа жетудің алғашқы әрі маңызды баспалдағы – бастауыш сынып кезеңі. Себебі дәл осы уақытта баланың мінез-құлқы қалыптасып, қоршаған ортаға деген көзқарасы айқындалады, білім алуға деген алғашқы қадамы жасалады. Сонымен қатар, бастауыш сыныпта оқушының оқуға деген ынтасы, танымдық белсенділігі, кітапқа және білімге қызығушылығы қалыптасады.

Егер бастауыш сынып оқушысының оқуға деген қызығушылығы жоғары болса, оның алдағы оқу жетістіктері де нәтижелі болады. Қызығушылықпен білім алған бала сабақты ынтамен тыңдайды, тапсырмаларды жауапкершілікпен орындайды, өздігінен ізденуге талпынады. Мұндай оқушының есте сақтау қабілеті, ойлау дағдысы, сөйлеу мәдениеті және шығармашылық қабілеті де қарқынды дамиды.

Ал керісінше, оқуға қызығушылығы төмен оқушы сабаққа немқұрайлы қарап, білімді толық меңгеруде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімінің негізгі міндеттерінің бірі – әр оқушының бойында білімге деген сүйіспеншілікті қалыптастыру, оқуға ынтасын арттыру және тұрақты қызығушылық ояту.

Бүгінгі таңда оқушылардың назарын ұстап тұру, оларды сабаққа қызықтыру үшін дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар жаңашыл, тиімді, заманауи тәсілдерді қолдану қажеттілігі туындап отыр. Осы орайда ойын технологиялары, ақпараттық-коммуникациялық құралдар, шығармашылық тапсырмалар, мадақтау мен қолдау әдістері ерекше маңызға ие.

Сондықтан бастауыш сыныпта оқуға қызығушылықты арттыру – білім сапасын көтерудің, оқушының тұлғалық дамуын қамтамасыз етудің және болашақ табысты ұрпақ тәрбиелеудің негізгі шарттарының бірі болып табылады.

Оқуға қызығушылық – баланың білімді саналы түрде меңгеруге деген ішкі талпынысы, жаңа мағлұматты білуге деген құштарлығы мен танымдық белсенділігі. Бұл – оқушыны алға жетелейтін, оны үздіксіз ізденіске бағыттайтын маңызды психологиялық күш. Қызығушылығы бар оқушы сабақты зейін қойып тыңдайды, тапсырмаларды белсенді орындайды, жаңа ақпаратты білуге ұмтылады. Мұндай оқушының есте сақтау қабілеті, ойлау дағдысы және шығармашылық белсенділігі жоғары болады.

Оқуға қызығушылық баланың оқу әрекетіне жағымды көзқарасын қалыптастырады. Сабаққа қызығып келген оқушы мұғаліммен еркін қарым-қатынас жасап, өз ойын ашық жеткізуге тырысады. Ол сұрақ қоюдан қорықпайды, қателессе де қайта талпынып, нәтижеге жетуге ұмтылады. Бұл қасиеттер оқушының өзіне деген сенімін арттырып, жауапкершілік сезімін дамытады.

Сонымен қатар, қызығушылық оқу үлгерімінің жақсаруына тікелей әсер етеді. Себебі оқушы өзі қызыққан дүниені тез қабылдап, ұзақ уақыт есте сақтайды. Білімді жаттап қана қоймай, оны түсініп меңгереді және өмірде қолдануға үйренеді. Мұндай білім берік әрі сапалы болады.

Бастауыш сынып жасындағы балалардың табиғаты білуге құмар, жаңалыққа жақын келеді. Сондықтан осы кезеңде олардың табиғи қызығушылығын дұрыс бағыттап, қолдап отырса, кейінгі сыныптарда да оқу мотивациясы тұрақты сақталады. Ал егер бұл кезеңде оқуға деген ынта төмендесе, оны кейін қайта қалыптастыру күрделірек болуы мүмкін.

Оқуға қызығушылық тек білім алуға ғана емес, баланың тұлғалық дамуына да ықпал етеді. Қызығушылығы жоғары оқушы өз бетімен ізденуге, кітап оқуға, қосымша мәліметтер қарауға, түрлі үйірмелерге қатысуға бейім болады. Бұл оның жан-жақты дамуына, дүниетанымының кеңеюіне мүмкіндік береді.

Сондықтан бастауыш сыныпта оқуға қызығушылықты қалыптастыру мен арттыру – мұғалімнің, ата-ананың және мектептің ортақ маңызды міндеттерінің бірі.

Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын – табиғи әрекет түрі. Сондықтан сабақ барысында түрлі дидактикалық ойындарды қолдану өте тиімді әдіс болып табылады. Ойын арқылы бала еркін ойлайды, белсенді әрекет етеді және жаңа білімді жеңіл қабылдайды. Сабақта қолданылған ойын элементтері оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың танымдық қабілеттерін, есте сақтауын, зейінін, ойлау жылдамдығын дамытады.

Мысалы: «Кім жылдам?», «Сөз тап», «Лото», «Сиқырлы сандықша», «Жұмбақ шешу», «Артық сөзді тап» сияқты ойындар арқылы оқушылардың сабаққа деген ынтасы күшейеді. Мұндай ойындар барысында балалар жарысуға, дұрыс жауап беруге, топпен жұмыс жасауға және өз ойын еркін жеткізуге үйренеді.

Сонымен қатар, ойын технологиясы оқушылардың шаршауын азайтып, сабақтың қызықты әрі мазмұнды өтуіне ықпал етеді. Әсіресе бастауыш сыныпта ойын арқылы оқыту баланың жас ерекшелігіне сай келетіндіктен, білім сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі болып саналады.

Қазіргі балалар цифрлық ортада өсіп келеді. Сол себепті ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) сабақ барысында тиімді пайдалану – заман талабына сай оқытудың маңызды бағыты болып табылады. Интерактивті тақта, бейнероликтер, онлайн тапсырмалар, электронды оқулықтар, презентациялар, анимациялық көрнекіліктер сабақ мазмұнын қызықты әрі түсінікті етеді.

Көрнекілік арқылы оқушы материалды тез қабылдайды, есте сақтау қабілеті артады және жаңа тақырыпты жеңіл меңгереді. Әсіресе бейне және дыбыстық материалдар оқушылардың назарын шоғырландырып, сабаққа деген қызығушылығын күшейтеді. Мысалы, математика сабағында интерактивті тапсырмалар орындау, ана тілі сабағында бейнеролик көру, дүниетану пәнінде анимациялық тәжірибелер көрсету өте тиімді.

Сонымен қатар, АКТ құралдары оқушылардың өз бетінше ізденуіне, логикалық ойлауына, шығармашылық қабілеттерінің дамуына ықпал етеді. Онлайн тесттер мен ойын тапсырмалары арқылы білімін тексеруге мүмкіндік туады. Мұндай әдістер сабақтың сапасын арттырып, оқыту үдерісін заманауи әрі тартымды етеді.

Әр оқушы жетістікке жеткенін сезінуі керек. Мұғалімнің жылы сөзі, мадақтауы, ынталандыруы баланың өзіне деген сенімін арттырады. Тіпті кіші жетістіктің өзі бағаланып отырса, оқушы алға ұмтылады, жаңа табыстарға жетуге талпынады.

Бастауыш сынып оқушылары үшін мұғалімнің қолдауы ерекше маңызды. Себебі бұл жаста балалар үлкендердің пікіріне мән береді және өз еңбегінің бағаланғанын қалайды. «Жарайсың!», «Өте жақсы орындадың!», «Сенің қолыңнан келеді!» сияқты жылы сөздер оқушының көңіл күйін көтеріп, сабаққа деген ынтасын күшейтеді.

Сонымен қатар, мадақтау тек баға қоюмен шектелмеуі тиіс. Оқушыны жұлдызша беру, мақтау қағазы, смайлик, қол шапалақтау, сынып алдында атап өту сияқты тәсілдер арқылы да ынталандыруға болады. Мұндай қолдау балалардың белсенділігін арттырып, өз күшіне сенімін нығайтады.

Егер оқушы қателескен жағдайда да оны сынамай, дұрыс бағыт көрсетіп, жігерлендіру қажет. Себебі қолдау көрген бала қорықпай әрекет етеді, өз ойын еркін жеткізеді және білім алуға қызығушылығы артады. Сондықтан мадақтау мен қолдау көрсету – оқушының тұлғалық дамуына әсер ететін маңызды педагогикалық әдіс.

Әр баланың қабілеті, қызығушылығы, мінезі және қабылдау деңгейі әртүрлі. Сондықтан оқу үдерісінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру – мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі. Егер барлық балаға бірдей талап қойылып, бірдей тапсырма берілсе, кейбір оқушыларға қиын, ал кейбіріне тым жеңіл болуы мүмкін. Бұл олардың сабаққа деген қызығушылығына кері әсер етеді.

Сондықтан тапсырмалар сараланып берілуі қажет. Қабілетті оқушыға күрделі, ізденісті қажет ететін тапсырмалар ұсынылса, қолдауды қажет ететін оқушыға жеңілдетілген, түсінікті тапсырмалар беру тиімді нәтиже береді. Мұндай тәсіл әр оқушының өз мүмкіндігіне сай жұмыс жасауына жағдай жасайды.

Мысалы, мәтінмен жұмыс кезінде бір оқушыға негізгі ойды табу тапсырылса, екінші оқушыға мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру, ал үшінші оқушыға сурет салып мазмұндау тапсырылуы мүмкін. Математика сабағында да есептердің деңгейін әртүрлі етіп ұсынуға болады.

Жеке ерекшеліктерді ескеру арқылы оқушы өз күшіне сенеді, тапсырманы орындай алатынын сезінеді және сабаққа белсенді қатысады. Сонымен қатар, бұл әдіс білім сапасын арттырып, әр баланың қабілетін ашуға мүмкіндік береді. Сондықтан саралап оқыту – бастауыш сыныптағы тиімді педагогикалық тәсілдердің бірі.

Баланың оқуға қызығушылығын арттыруда кітаптың орны ерекше. Кітап – білімнің, тәрбиенің және рухани дамудың негізгі көзі. Кітап оқыған бала жаңа ақпарат алады, сөздік қоры байиды, ойлау қабілеті дамиды және дүниетанымы кеңейеді. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап оқушыларды кітап оқуға баулу өте маңызды.

Сыныпта «Оқу бұрышын» ұйымдастыру, қызықты ертегілер мен әңгімелер оқу, оқыған кітап бойынша пікір алмасу – оқуға ынтаны күшейтеді. Оқу бұрышына жас ерекшелігіне сай түрлі кітаптар, ертегілер, балалар журналдары мен танымдық әдебиеттер орналастырылса, оқушылардың қызығушылығы арта түседі.

Мұғалім сабақ барысында көркем шығармалардан үзінділер оқып, кейіпкерлер туралы әңгімелесу, мазмұнын айтқызу, сурет салдыру, сахналық көрініс ұйымдастыру сияқты жұмыстар жүргізсе, балалар кітапты сүйіп оқуға дағдыланады. Сонымен қатар, «Ең үздік оқырман», «Менің сүйікті кітабым», «Аптаның оқырманы» сияқты шаралар өткізу де тиімді нәтиже береді.

Ата-анамен бірлесіп үйде кітап оқу дәстүрін қалыптастырудың да маңызы зор. Үнемі кітап оқитын бала сауатты сөйлейді, ойын еркін жеткізеді және білімге құштар болып өседі. Сондықтан кітап оқуға баулу – баланың болашағына жасалған маңызды қадам.

Сабақтағы материал күнделікті өмірмен байланыстырылса, оқушы оны маңызды әрі қажет деп қабылдайды. Оқушы алған білімінің өмірде қолданылатынын түсінсе, пәнге деген қызығушылығы артып, сабаққа белсенді қатысады. Сондықтан оқу материалын нақты өмірлік жағдайлармен ұштастыру – тиімді оқытудың маңызды тәсілдерінің бірі.

Мысалы, математика есептерін тұрмыстық жағдайлармен байланыстырып беру оқушыларға тапсырманы түсінуді жеңілдетеді. Дүкеннен зат сатып алу, уақытты есептеу, ақша санау, жол қашықтығын анықтау сияқты мысалдар арқылы оқушы математиканың өмірдегі қажеттілігін сезінеді.

Дүниетану сабағында табиғат құбылыстарын қоршаған ортамен, жыл мезгілдерін ауа райымен, өсімдіктер мен жануарларды туған өлкенің табиғатымен байланыстыру тиімді нәтиже береді. Ана тілі сабақтарында отбасы, достық, еңбек, Отан туралы мәтіндерді оқушылардың өз тәжірибесімен ұштастыру да пайдалы.

Сонымен қатар, өмірмен байланысты тапсырмалар оқушылардың логикалық ойлауын, байқағыштығын және мәселе шешу қабілетін дамытады. Олар білімді тек теория ретінде емес, күнделікті қолдануға болатын құрал ретінде қабылдайды. Сондықтан сабақ мазмұнын өмірмен байланыстыру – оқытудың сапасын арттыратын маңызды әдіс.

Қорыта айтқанда, бастауыш сыныпта оқуға қызығушылықты арттыру – мұғалімнің кәсіби шеберлігіне, ізденімпаздығына және оқушылармен дұрыс қарым-қатынас орната білуіне байланысты маңызды жұмыс. Бастауыш кезеңде қалыптасқан білімге құштарлық баланың кейінгі оқу жетістіктерінің берік негізін қалайды. Сондықтан бұл кезеңде әр сабақ мазмұнды, қызықты әрі тәрбиелік мәні жоғары болуы қажет.

Ойын технологиясы, заманауи әдістер, АКТ құралдарын пайдалану, мадақтау мен қолдау көрсету, кітап оқуға баулу, жеке ерекшеліктерді ескеру және оқу материалын өмірмен байланыстыру арқылы оқушының білімге деген ынтасын күшейтуге болады. Мұндай әдістер баланың белсенділігін арттырып, өзіне деген сенімін қалыптастырады, шығармашылық қабілетін дамытады.

Оқуға қызығушылығы жоғары бала – болашақта табысты, білімді, жан-жақты дамыған тұлға болып қалыптасады. Себебі білімге ұмтылған оқушы әрдайым ізденісте болады, жаңа нәрсені үйренуге талпынады және өз мақсатына жетуге тырысады.

Сондықтан әр ұстаздың басты міндеті – оқушы жүрегіне білімге деген сүйіспеншілік ұялатып, оқу үдерісін қызықты да әсерлі етіп ұйымдастыру. Сонда ғана ел ертеңі болатын жас ұрпақ сапалы білім алып, жарқын болашаққа нық қадам басады.