Бастауыш сыныпта оқушылардың оқу

мотивациясын арттыруда тұлғаға бағытталған

оқыту технологиясын қолдану

Автор: Алтаева Аяжан Ерланқызы

Бұл әдістемелік құрал «Бастауыш сыныпта оқушылардың оқу мотивациясын арттыруда тұлғаға бағытталған оқыту технологиясын қолдану» тақырыбына арналған. Құралда қазіргі заманғы білім беру талаптарына сәйкес тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының теориялық негіздері мен практикалық қырлары қарастырылған.

Жаңартылған білім беру мазмұны жағдайында әрбір оқушының жеке қабілеттерін, қызығушылықтары мен қажеттіліктерін ескере отырып, оқу мотивациясын қалыптастырудың тиімді жолдары ұсынылады. Әдістемелік құралда бастауыш сынып оқушыларына арналған мотивациялық әдіс-тәсілдер, ойын және зерттеу элементтері, жобалық жұмыстар, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану жолдары қамтылған.

Сонымен қатар, оқу мотивациясын дамытуға бағытталған сабақ үлгілері, практикалық тапсырмалар, бағалау және рефлексия түрлері берілген. Оқушылардың жетістігін бақылау мен қадағалауға арналған қалыптастырушы бағалау әдістері, портфолио жүргізу жолдары мен диагностикалық құралдар ұсынылған.

Әдістемелік құрал мұғалімдерге оқыту процесінде тұлғаға бағытталған технологияларды тиімді қолдануға, оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруға және олардың жеке мүмкіндіктерін барынша ашуға көмектеседі. Ол бастауыш сынып мұғалімдеріне, жас мамандарға, сондай-ақ педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған.

Мазмұны

Кіріспе 1-бөлім. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының теориялық негіздері 1.1. Тұлғаға бағытталған білім берудің мәні мен ерекшеліктері 1.2. Оқушының жеке тұлғалық дамуына ықпал ететін педагогикалық қағидалар 1.3. Жаңартылған білім беру мазмұнында тұлғаға бағытталған оқыту орны 1.4. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері 2-бөлім. Оқушылардың оқу мотивациясын қалыптастыру жолдары 2.1. Оқу мотивациясының түсінігі, түрлері және қалыптасу факторлары 2.2. Заманауи мотивациялық тәсілдер: ойын, зерттеу, жобалау, АКТ пайдалану 2.3. Тұлғаға бағытталған оқыту арқылы мотивацияны арттырудың ерекшеліктері 2.4. Бастауыш сынып оқушыларының оқу қызығушылығын арттырудағы мұғалімнің рөлі 3-бөлім. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиялары және әдіс-тәсілдері 3.1. Жобалық және зерттеушілік оқыту элементтері 3.2. Ойын технологиялары мен шығармашылық тапсырмалар 3.3. АКТ (интерактивті тақта, цифрлық платформалар, мобильді қосымшалар) қолдану 3.4. Дифференциация және саралап оқыту әдістері 3.5. Ынтымақтастықтағы оқыту және топтық жұмыс 4-бөлім. Практикалық бөлім 4.1. Сабақ үлгілері (қазақ тілі, математика, дүниетану, әдебиеттік оқу пәндері бойынша) 4.2. Мотивацияны арттыруға арналған әдістемелік тапсырмалар жинағы 4.3. Оқушылардың өзін-өзі бағалауы мен рефлексия әдістері 4.4. Мұғалімдерге арналған қадамдық нұсқаулықтар 5-бөлім. Оқушылардың жетістігін бағалау және мониторинг 5.1. Қалыптастырушы бағалау әдістері (чек-лист, рубрика, өзін-өзі бағалау, кері байланыс) 5.2. Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері 5.3. Портфолио арқылы оқушы жетістігін қадағалау 5.4. Мотивацияны бағалау және дамытуға арналған диагностикалық әдістер 6-бөлім. Мұғалімге арналған әдістемелік ұсыныстар 6.1. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру 6.2. Жаңашыл әдістерді тиімді қолдану жолдары 6.3. Мұғалімнің кәсіби дамуы: рефлексия, тәжірибе алмасу, жаңа платформаларды пайдалану 6.4. Қиындықтар мен шешу жолдары Қорытынды Қосымшалар Пайдаланылған әдебиеттер

5 7 7 8 9 11 13 13 14 16 17 19 19 20 21 23 24 26 26 28 29 31 33 33 34 36 37 39 39 40 41 43 45 47 50

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі замандағы білім беру жүйесінің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, өз бетімен ойлай алатын, шығармашыл тұлға қалыптастыру. Жаңартылған білім мазмұны оқушылардың тек білімді меңгеруін емес, сонымен қатар құзыреттіліктерін дамытуға бағытталған. Бастауыш сынып кезеңі – баланың оқу әрекетіне қызығушылығы мен мотивациясы қалыптасатын ең маңызды саты. Сондықтан оқу процесінде тұлғаға бағытталған оқыту технологиясын қолдану – уақыт талабы. Бұл технология әрбір оқушының жеке қабілеттерін ескеріп, оның оқу-танымдық белсенділігін арттыруға, өзіндік дамуына жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы

Әдістемелік құрал дәстүрлі оқытуға емес, заманауи педагогикалық технологияларға сүйенеді. Мұнда оқушыны білім алудың нысаны емес, оқу процесінің белсенді қатысушысы ретінде қарастыру көзделген. Құралда ойын технологиялары, жобалық және зерттеушілік әдістер, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану жолдары қамтылып, сабақ үлгілері мен практикалық тапсырмалар қазіргі талаптарға сәйкес ұсынылған.

Әдістемелік құралдың ғылымилығы

Құрал педагогика, психология және қазіргі білім беру әдістемесі салаларындағы ғылыми еңбектерге сүйене отырып әзірленді. Оқу мотивациясы, тұлғаға бағытталған оқыту, оқушының жас ерекшеліктерін ескеру мәселелері ғылыми тұрғыдан талданып, теориялық негіздері мен практикалық шешімдері жүйеленді.

Мақсаты

Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын арттыруда тұлғаға бағытталған оқыту технологиясын тиімді қолдану жолдарын көрсету және мұғалімдерге әдістемелік көмек ұсыну.

Міндеттері

1. Тұлғаға бағытталған оқытудың теориялық негіздерін қарастыру.

2. Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерін анықтау.

3. Оқу мотивациясының түрлері мен қалыптасу факторларын сипаттау.

4. Мотивацияны арттыруға арналған заманауи әдіс-тәсілдерді талдау.

5. Жаңартылған білім мазмұнында тұлғаға бағытталған оқыту технологиясын қолданудың тиімді жолдарын көрсету.

6. Сабақ үлгілері мен практикалық тапсырмалар жинағын әзірлеу.

7. Оқушылардың жетістіктерін бағалау мен рефлексия түрлерін ұсыну.

8. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар мен нұсқаулықтар беру.

Әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Құрал ғылыми негізге сүйеніп жасалғанымен, мұғалімдерге түсінікті тілде берілген. Теориялық бөлімде ғылыми-әдістемелік тұжырымдар келтірілсе, практикалық бөлімде сабақ жоспарлары мен нақты әдіс-тәсілдер ұсынылады. Бұл оның ғылымилығы мен қолданбалы құндылығын қатар қамтамасыз етеді.

Әдістемелік құралдың негізгі бағыт-бағдары

• Оқушының жеке қабілеттерін дамытуға жағдай жасау;

• Оқу мотивациясын арттыруға арналған заманауи тәсілдерді пайдалану;

• Бастауыш сыныпта тиімді оқыту ортасын қалыптастыру;

• Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін жетілдіру.

Әдістемелік құралдың теориялық маңыздылығы

Оқу мотивациясының психологиялық-педагогикалық негіздері мен тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының ғылыми тұғырлары жүйеленді.

Әдістемелік құралдың практикалық маңыздылығы

Сабақ үлгілері, практикалық тапсырмалар, бағалау әдістері мен мотивациялық жаттығулар мұғалімнің күнделікті тәжірибесіне тікелей қолдануға ыңғайлы.

Әдістемелік құралдан күтілетін нәтижелер

• Бастауыш сынып мұғалімдері тұлғаға бағытталған оқытуды тиімді қолданады;

• Оқушылардың оқу мотивациясы мен танымдық белсенділігі артады;

• Сабақ сапасы мен нәтижелілігі жақсарады;

• Мұғалімдер заманауи әдіс-тәсілдерді меңгереді;

• Бастауыш мектеп оқушыларының жеке қабілеттері мен шығармашылық әлеуеті ашылады.

1-бөлім. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының теориялық негіздері

1.1. Тұлғаға бағытталған білім берудің мәні мен ерекшеліктері

Қазіргі замандағы білім беру жүйесінде тұлғаға бағытталған оқыту технологиясы басты ұстанымдардың біріне айналып отыр. Бұл тәсіл оқыту процесін тек білімді жеткізу құралы ретінде ғана емес, ең алдымен, әрбір оқушының жеке тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін, оның жеке қабілеттері мен қызығушылықтарын ескеретін жүйе ретінде қарастырады. Егер дәстүрлі оқытуда мұғалім – басты тұлға, ал оқушы – білімді қабылдаушы рөлінде болса, тұлғаға бағытталған оқытуда оқушы – білім алу процесінің белсенді субъектісі, ал мұғалім – бағыттаушы, ұйымдастырушы, кеңесші рөлінде болады.

Тұлғаға бағытталған білім берудің мәні – әрбір оқушыны қайталанбас даралық ретінде қабылдап, оның білім алу қарқынын, оқу стилін, қызығушылықтарын, қабілеттерін ескеріп оқыту. Бұл білім беру процесінде оқушының өзіне тән ерекшеліктерін дамытуға, ішкі әлеуетін ашуға жағдай жасайды.

Негізгі ерекшеліктері мыналар:

1. Жеке тұлғаны дамытуға бағдарлану. Мұғалім оқушыны тек білім алушы ғана емес, өзін-өзі жетілдіруші, шығармашыл тұлға ретінде қарастырады.

2. Оқушы белсенділігі. Оқушы өз оқуына жауапты, ол білімді дайын күйінде алмай, оны ізденіс, зерттеу, талдау арқылы меңгереді.

3. Ынтымақтастық принципі. Мұғалім мен оқушы, сондай-ақ оқушылар арасындағы қарым-қатынас ынтымақтастыққа негізделеді.

4. Саралап оқыту. Әр оқушының қабілеті мен мүмкіндіктеріне сәйкес тапсырмалар беру – тұлғаға бағытталған білімнің басты тетіктерінің бірі.

5. Мотивацияға баса назар аудару. Білім алуда ішкі қызығушылықты ояту, оқушының өзіндік құндылығын сезіндіру – оқыту процесінің қозғаушы күші.

6. Құндылықтық бағдар. Білім тек ақпарат емес, ол тұлғаның өмірлік ұстанымдары мен құндылықтарын қалыптастыратын құрал ретінде қарастырылады.

Тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының маңыздылығы – ол тек оқыту сапасын арттырып қана қоймайды, сонымен қатар оқушының психологиялық саулығын, өзін-өзі бағалауын, қоғамдағы орнын сезінуін қамтамасыз етеді. Мұндай жағдайда оқушы өзін тұлға ретінде бағалайды, оқу әрекетіне қызығады, нәтижесінде оның танымдық белсенділігі де, шығармашылық қабілеті де дамиды.

Жаңартылған білім мазмұны да осы ұстанымдарға негізделеді. Мәселен, құзыреттілікке бағытталған тәсілде оқушы тек пәндік білімді меңгермей, өмірлік дағдыларды қалыптастырады, өзінің білімін күнделікті тәжірибеде қолдануды үйренеді. Бұл тұрғыдан алғанда тұлғаға бағытталған білім беру – заманауи білім берудің басты бағыты.

Сонымен, тұлғаға бағытталған оқыту – білім берудің жаңа философиясы. Ол оқушыны тек ақпаратпен қаруландырып қана қоймай, оны өмірге бейімделген, әлеуметтік белсенді, шығармашыл, өзіне сенімді тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

1.2. Оқушының жеке тұлғалық дамуына ықпал ететін педагогикалық қағидалар

Оқушының жеке тұлғалық дамуы – білім беру процесінің басты мақсаты. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде бұл мәселе айрықша маңызды, себебі дәл осы кезде оқушыда оқу мотивациясы, қызығушылығы, өзін-өзі тануы қалыптасады. Мұғалімнің қолданысындағы педагогикалық қағидалар осы дамуға тікелей ықпал етеді.

Жеке тұлғалық дамуға ықпал ететін негізгі педагогикалық қағидалар:

1. Гуманистік қағида.

Оқушыны ең алдымен тұлға ретінде тану, оны құрметтеу, сенім білдіру – мұғалім жұмысының іргетасы. Гуманистік ұстанымда оқушыға қысым жасау, қателіктерін жазғыру емес, қолдау көрсету, жетістігін мадақтау басты орында тұрады.

2. Жеке даралық қағидасы.

Әр оқушының қабілеті, қызығушылығы, даму қарқыны әртүрлі. Сондықтан оқыту процесінде біркелкі тәсіл қолдану тиімсіз. Мұғалім дифференциация әдісін қолданып, әр баланың мүмкіндігіне қарай тапсырма береді.

3. Дамыта оқыту қағидасы.

Оқушыға дайын білімді ұсынбай, оны ізденуге, ойлауға, талдауға, шешім қабылдауға жетелейтін әдістерді қолдану маңызды. Бұл қағида оқушының ойлау қабілетін, шығармашылығын дамытады.

4. Ынтымақтастық қағидасы.

Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас «субъект – субъект» деңгейінде құрылуы тиіс. Бұл жағдайда оқушы өзін еркін сезінеді, өз ойын ашық айтуға, пікір білдіруге мүмкіндік алады.

5. Мотивациялық қағида.

Оқу әрекеті қызығушылық арқылы тиімді жүреді. Мұғалім әр сабақты оқушыға тартымды етіп ұйымдастыруы қажет. Ойын, тәжірибе, жобалық жұмыс сияқты әдістер оқушының ішкі уәжін оятады.

6. Құндылықтық-бағдарлық қағида.

Оқушы тек білім меңгеріп қана қоймай, адамгершілік, жауапкершілік, еңбексүйгіштік сияқты құндылықтарды да бойына сіңіреді. Бұл оның тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.

7. Өзін-өзі дамыту қағидасы.

Мұғалім оқушыға дайын білім берумен шектелмей, оны өздігінен ізденуге, өзін-өзі дамытуға үйретуі қажет. Бұл қағида оқушыны өмір бойы білім алуға бағыттайды.

8. Шығармашылық қағидасы.

Әр оқушыда шығармашылық әлеует бар. Мұғалім сол әлеуетті ашуға жағдай жасауы тиіс: шығармашылық тапсырмалар беру, топтық жұмыс ұйымдастыру, жобалар дайындау арқылы оқушының қабілеті дамиды.

Бұл қағидалардың ықпалы:

• Оқушы өзін тұлға ретінде таниды, өзіне сенімділігі артады;

• Танымдық қызығушылығы дамиды;

• Шығармашылық қабілеттері ашылады;

• Қоғамға бейімделген, белсенді азамат болып қалыптасады.

Бастауыш мектеп мұғалімі осы қағидаларды басшылыққа алса, оқушының оқу әрекеті тек білім алу процесі болып қана қоймай, оның тұлғалық дамуына, әлеуметтенуіне және өмірге бейімделуіне ықпал етеді.

1.3. Жаңартылған білім беру мазмұнында тұлғаға бағытталған оқыту орны

Қазіргі таңда Қазақстандағы білім беру жүйесінде жүзеге асырылып жатқан басты реформалардың бірі – жаңартылған білім беру мазмұнына көшу. Бұл жаңа жүйе оқушыны ақпаратты жаттаушы ғана емес, оны талдап, өмірлік тәжірибеде қолдана алатын тұлға ретінде қалыптастыруды көздейді. Осы мақсатта білім беру процесінде тұлғаға бағытталған оқыту технологиясының орны ерекше.

Жаңартылған білім беру мазмұнының негізгі ерекшеліктері:

1. Құзыреттілікке бағытталуы. Оқушы тек пәндік білімді меңгеріп қана қоймай, оны өмірде қолдануға үйренеді. Мысалы, математика сабағында есеп шығару дағдысы қалыптасса, сонымен қатар логикалық ойлау, деректерді талдау дағдылары дамиды.

2. Белсенді оқыту әдістерін қолдану. Сабақта диалогтық оқыту, жобалық жұмыс, зерттеу, ойын элементтері енгізіледі. Мұның барлығы оқушыны білім процесінің белсенді қатысушысына айналдырады.

3. Қалыптастырушы бағалау жүйесі. Оқушының жетістігі тек қорытынды баға арқылы емес, күнделікті оқу барысындағы ілгерілеуін ескеріп бағаланады. Бұл да тұлғаға бағытталған оқытудың маңызды тетігі.

4. Жеке ерекшеліктерді ескеру. Жаңартылған бағдарламалар саралап оқытуға, оқушының жеке қабілеттерін ашуға мүмкіндік береді.

Осы ерекшеліктер тұлғаға бағытталған оқыту технологиясымен толық үндеседі. Өйткені бұл технологияда басты назар – оқушының жеке тұлғалық дамуына аударылады.

Тұлғаға бағытталған оқытудың жаңартылған мазмұндағы рөлі мынадай қырлардан көрінеді:

• Оқу процесін ұйымдастыруда. Сабақ құрылымы оқушының белсенді әрекетіне негізделеді: топтық жұмыс, пікірталас, жобалық тапсырмалар. Бұл оқушының өз пікірін айтуға, талдауға, дәлелдеуге үйретеді.

• Мотивация қалыптастыруда. Сабақтарда оқушы өмірімен байланысты тапсырмалардың көп болуы қызығушылықты арттырады. Мысалы, дүниетану пәнінде экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған тапсырмалар баланың азаматтық ұстанымын қалыптастырады.

• Бағалауда. Қалыптастырушы бағалау жүйесі арқылы оқушы өз жетістігін бақылап, өзін-өзі бағалауға дағдыланады. Мұндай тәсіл оның ішкі мотивациясын күшейтеді.

• Құндылықтарды дарытуда. Жаңартылған бағдарламада жалпыадамзаттық құндылықтар – ынтымақтастық, жауапкершілік, еңбексүйгіштік, толеранттылық басымдық алады. Бұл тұлғаға бағытталған оқытудың басты қағидаларымен үйлеседі.

Практикалық мысал: бастауыш сыныптағы әдебиеттік оқу сабағында дәстүрлі әдісте мұғалім мәтінді оқып, сұрақ қояды, ал оқушы жауап береді. Жаңартылған мазмұндағы тұлғаға бағытталған тәсілде оқушылар шағын топтарға бөлініп, мәтін бойынша өз ойларын постерге түсіреді, пікірталас жүргізеді, кейіпкерге мінездеме береді, оны қазіргі өмірмен байланыстырады. Бұл жағдайда бала өз ойын ашық айтады, шығармашылық танытады.

Қорытындылай келе, жаңартылған білім беру мазмұнында тұлғаға бағытталған оқыту – білім берудің негізгі философиясы. Ол оқушының құзыреттілігін қалыптастыруға, өмірлік дағдыларын дамытуға, ең бастысы, жеке тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасайды.

1.4. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері

Бастауыш мектеп кезеңі (6–10 жас) – баланың өміріндегі ең жауапты әрі күрделі даму сатысы. Бұл шақта баланың жеке тұлғалық қасиеттері, оқу әрекетіне көзқарасы, танымдық қызығушылықтары қалыптасады. Сондықтан мұғалім осы жастағы балалардың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерін білуі – оқыту процесінің табысты болуының басты шарты.

Психологиялық ерекшеліктері:

1. Ойлаудың дамуы. Бұл жаста көрнекі-бейнелі ойлау басым болғанымен, біртіндеп абстрактілі ойлау қалыптаса бастайды. Балалар нақты мысалдар арқылы жақсы түсінеді, бірақ абстракцияға біртіндеп үйрету қажет.

2. Есте сақтау қабілеті. Механикалық жаттау қабілеті жақсы дамыған, алайда саналы есте сақтау дағдылары біртіндеп қалыптасады. Сондықтан мұғалім баланың тек жаттауына емес, түсініп есте сақтауына мән беруі керек.

3. Қиял. Бастауыш сынып оқушылары қиялға бай, сондықтан шығармашылық тапсырмаларға қызығады.

4. Зейін. Олардың зейіні тұрақсыз, жылдам ауысады. Сол себепті сабақта әртүрлі әдістерді алмастырып қолдану қажет.

5. Эмоциялық дамуы. Бұл жаста балалар әсерленгіш, сынға өте сезімтал. Мұғалім жылы қарым-қатынас жасап, қолдау көрсетуі маңызды.

Педагогикалық ерекшеліктері:

1. Оқу әрекетінің жетекші рөл атқаруы. Бастауыш мектеп кезеңінде оқу негізгі әрекетке айналады. Бала білім алуға, жаңа ақпаратты меңгеруге, өзін-өзі тануға ұмтылады.

2. Оқытудың ойынмен байланысы. Бұл жаста ойын әлі де жетекші іс-әрекет ретінде сақталады. Сондықтан сабақ барысында ойын элементтерін пайдалану тиімді.

3. Мұғалімнің беделі. Бастауыш сыныпта мұғалім оқушы үшін беделді тұлға. Мұғалімнің сөзі, қимылы, қарым-қатынасы оқушының өзін-өзі бағалауына, оқуға көзқарасына әсер етеді.

4. Топтық жұмысқа бейімділік. Балалар бірлесіп жұмыс істеуге қызығады. Сондықтан ынтымақтастыққа негізделген тапсырмалар беру пайдалы.

5. Жеке ерекшеліктердің айқын көрінуі. Бұл кезеңде кейбір балалар тез ойлап, шапшаң орындайды, кейбіреулері баяу, ойланып әрекет етеді. Саралап оқыту әдісі осындай айырмашылықтарды ескеруге көмектеседі.

Мұғалімнің міндеті – осы ерекшеліктерді ескере отырып, оқу процесін дұрыс ұйымдастыру.

• Баланың қызығушылығын ояту үшін сабақта көрнекілік, тәжірибе, ойын, АКТ қолдану қажет.

• Жеке тұлғаны дамыту үшін шығармашылық тапсырмалар, зерттеу жұмыстары ұсынылуы тиіс.

• Эмоциялық қолдау арқылы балаға сенімділік беру, жетістіктерін мадақтау маңызды.

• Саралап оқыту арқылы әр оқушының мүмкіндігіне сәйкес тапсырма беру қажет.

Мысал: Математика сабағында мұғалім барлық оқушыға бірдей есеп бермей, үш деңгейлі тапсырма ұсынады: жеңіл есеп – негізгі білімді бекітуге, орташа есеп – ойлау қабілетін дамытуға, күрделі есеп – шығармашылық қабілетті шыңдауға арналған. Бұл тәсіл әр оқушыға өз деңгейінде жетістікке жетуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, бастауыш мектеп жасындағы балалардың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерін ескерген мұғалім ғана тұлғаға бағытталған оқытуды тиімді ұйымдастыра алады. Бұл кезеңде дұрыс бағытталған оқыту мен тәрбиенің нәтижесінде балада оқу мотивациясы артып, өзін-өзі дамытуға ұмтылысы қалыптасады.

2-бөлім. Оқушылардың оқу мотивациясын қалыптастыру жолдары

2.1. Оқу мотивациясының түсінігі, түрлері және қалыптасу факторлары

Оқу мотивациясы – оқушының білім алуға, оқу әрекетімен айналысуға деген ішкі ұмтылысы мен қызығушылығы. Бұл ұмтылыс баланың оқу іс-әрекетінің тиімділігіне, білімді меңгеру сапасына, жеке тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Мотивация оқу процесінің қозғаушы күші болып табылады, ол болмаса оқушы оқу әрекетіне белсенді түрде араласа алмайды.

Оқу мотивациясының түсінігі

Педагогика мен психология ғылымында мотивация – адамның іс-әрекетін бағыттап, реттеп отыратын ішкі психологиялық механизм ретінде түсіндіріледі. Ал оқу мотивациясы – оқушының білім алудағы мақсаттары мен уәждерінің жиынтығы. Яғни бала не үшін оқитынын, оқу оған не беретінін түсінгенде ғана мотивация тұрақты болады.

Оқу мотивациясының түрлері

1. Ішкі мотивация.

Оқушының білімге деген қызығушылығынан, жаңа ақпаратты білгісі келуінен, танымдық қажеттілігін қанағаттандырудан туындайды. Мысалы, бала табиғат құбылыстарын түсінгісі келіп, дүниетану сабағына ерекше ынтамен қатысуы.

2. Сыртқы мотивация.

Оқушы білім алуды сыртқы факторлар әсерінен жүзеге асырады: баға алу үшін, ата-анасының мақтауын есту үшін, жазадан қашу үшін. Мұндай мотивация уақытша болғанымен, оны дұрыс бағыттаса, ішкі мотивацияға айналдыруға болады.

3. Әлеуметтік мотивация.

Оқушы құрдастарынан қалмау, топта өзін дәлелдеу, мұғалімнің көңілінен шығу мақсатымен оқуға ұмтылады. Бұл түрі бастауыш сыныпта жиі кездеседі.

4. Жеке тұлғалық мотивация.

Оқушы өзінің болашақ мақсатына байланысты оқиды. Мысалы, «болашақта дәрігер боламын» деген бала биология пәніне ерекше көңіл бөледі.

5. Танымдық мотивация.

Білімді меңгерудің өзіндік қызығы, жаңа нәрсені білуге ұмтылыс. Бұл – оқу мотивациясының ең құнды әрі тұрақты түрі.

Оқу мотивациясының қалыптасу факторлары

1. Отбасы тәрбиесі.

Балада алғашқы мотивация отбасында қалыптасады. Ата-ананың оқу процесіне қызығушылық танытуы, қолдауы, ынталандыруы маңызды рөл атқарады.

2. Мұғалімнің тұлғасы.

Мұғалімнің қарым-қатынасы, сабақтағы әдіс-тәсілдерді қолдануы оқушының қызығушылығын тікелей арттырады. Балалар мұғалімді үлгі тұтып, оның сөзіне үлкен мән береді.

3. Сабақтың мазмұны мен әдістемесі.

Қызықты тапсырмалар, өмірмен байланыстырылған мысалдар, тәжірибелер мен ойын элементтері мотивацияны күшейтеді.

4. Сынып ұжымы.

Оқушылар арасындағы ынтымақтастық, қолдау, жарысу да мотивацияны арттырушы фактор.

5. Оқушының жеке ерекшеліктері.

Мінез-құлқы, қызығушылығы, қабілеті, өзін-өзі бағалауы да мотивацияға әсер етеді.

Оқу мотивациясы – оқушының білім алу процесіндегі табысының негізгі кепілі. Ішкі мотивацияны қалыптастыру – мұғалімнің басты міндеті. Ол үшін сабақтың мазмұны баланың қызығушылығына сай болуы, әдістері – тартымды әрі заманауи болуы қажет.

2.2. Заманауи мотивациялық тәсілдер: ойын, зерттеу, жобалау, АКТ пайдалану

Бүгінгі білім беру жүйесінде оқушыны белсенді әрі қызықтырушы әдістерсіз оқу процесін тиімді ұйымдастыру мүмкін емес. Заманауи мотивациялық тәсілдер оқушының оқу іс-әрекетін тек міндет емес, қуаныш пен жетістік көзіне айналдырады.

1. Ойын тәсілдері

Ойын – бастауыш сынып оқушысы үшін ең табиғи әрекет. Сабаққа ойын элементтерін енгізу арқылы мұғалім баланың қызығушылығын оятады, зейінін тұрақтандырады.

• Дидактикалық ойындар. Математика сабағында «Кім жылдам?» ойыны арқылы есеп шығару жарысын ұйымдастыру.

• Рөлдік ойындар. Әдебиеттік оқу сабағында кейіпкерлерді сомдау арқылы мәтін мазмұнын терең түсіну.

• Интерактивті ойындар. АКТ қолдана отырып, онлайн-викториналар, пазлдар шешу.

Ойын тәсілдері мотивацияны күшейтіп қана қоймай, топтық жұмысқа үйретеді, шығармашылықты дамытады.

2. Зерттеу тәсілдері

Зерттеу әдісі арқылы бала өз бетінше ізденіп, мәселені шешуге тырысады.

• Шағын тәжірибелер. Дүниетану сабағында өсімдіктің өсуіне жарықтың әсерін зерттеу.

• Бақылау жұмыстары. Табиғат құбылыстарын бақылап, күнделікке жазу.

• Жинақтау және талдау. Оқушылар өз зерттеу нәтижесін сынып алдында қорғап, пікір алмасады.

Бұл тәсіл оқушылардың сыни ойлауын, дербестігін қалыптастырады. Оқу мотивациясы зерттеу арқылы ішкі қызығушылыққа айналады.

3. Жобалық тәсілдер

Жоба әдісі – оқушының ұзақ уақыттық жұмысты жоспарлап, нәтижеге жетуін көздейтін әдіс.

• Топтық жобалар. «Менің қаламның тарихы», «Табиғатты қорғау жолдары» тақырыбында шағын зерттеу жобалары.

• Пәндік жобалар. Математика сабағында «Үйдің бюджеті», әдебиеттік оқуда «Менің сүйікті жазушым» тақырыбы.

• Шығармашылық жобалар. Сурет, коллаж, буклет дайындау.

Жобалық тәсілдер баланың жауапкершілігін арттырады, нәтижеге жетуге деген талпынысын күшейтеді.

4. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)

АКТ қазіргі оқыту процесінде басты құралдардың бірі. Оқушылар цифрлық ресурстарды қызығушылықпен қабылдайды.

• Интерактивті тақта. Сабақты көрнекі әрі тартымды етеді.

• Онлайн платформалар. Kahoot, Quizizz, LearningApps арқылы викторина ұйымдастыру.

• Виртуалды зертханалар. Физика немесе жаратылыстану сабақтарында тәжірибелерді виртуалды түрде орындау.

• Мобильді қосымшалар. GeoGebra, PhET сияқты қосымшалар арқылы күрделі ұғымдарды жеңіл түсіндіру.

АКТ қолдану оқушының танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, оны XXI ғасыр дағдыларына бейімдейді.

Заманауи мотивациялық тәсілдер – ойын, зерттеу, жобалау және АКТ – бастауыш сынып оқушылары үшін тиімді әрі тартымды. Олар оқу процесін қызықты, шығармашылыққа толы етіп қана қоймай, оқушыны білім алуда белсенді, дербес тұлға болуға жетелейді. Мұғалім осы әдістерді дұрыс үйлестіре қолданса, оқушының оқу мотивациясы тұрақты әрі терең қалыптасады.

2.3. Тұлғаға бағытталған оқыту арқылы мотивацияны арттырудың ерекшеліктері

Қазіргі білім берудің басты бағыты – оқушының жеке тұлға ретінде дамуына жағдай жасау. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиясы оқушының даралығын ескеріп, оның қызығушылығы мен қабілетін ашуға негізделеді. Бұл тәсіл тек білімді меңгертуге емес, сонымен қатар оқушының оқу мотивациясын арттыруға бағытталады.

Тұлғаға бағытталған оқытудың мәні

Тұлғаға бағытталған оқыту – оқушыны оқу процесінің орталығына қою, оның белсенді қатысуын қамтамасыз ету. Мұнда мұғалім – басқарушы емес, кеңесші, бағыт беруші. Баланың оқу әрекеті оның жеке қызығушылығы мен қажеттілігіне сай ұйымдастырылады.

Мотивацияны арттырудағы ерекшеліктер

1. Жеке қызығушылыққа сүйену.

Баланың немен әуестенетінін анықтап, соған байланысты тапсырмалар ұсыну. Мысалы, жануарларды жақсы көретін балаға табиғат туралы мәтіндермен жұмыс берсе, ол қызығып орындайды.

2. Таңдау еркіндігі.

Бір тапсырманы орындауда бірнеше тәсілді таңдауға мүмкіндік беру. Бұл оқушыға өзін еркін сезінуге жағдай жасайды, жауапкершілігін арттырады.

3. Жеке қарқынмен оқу.

Әр оқушының оқу қарқыны мен қабылдау деңгейі әртүрлі. Тұлғаға бағытталған оқытуда осы ерекшелік ескеріліп, бала өзіне ыңғайлы жылдамдықпен жұмыс істейді. Бұл оның сенімін нығайтады.

4. Жетістікке жетуді мадақтау.

Баланың әрбір жетістігі алдыңғы нәтижесімен салыстырылады. Мұндай бағалау әдісі оқушының бойында «мен де қолымнан келеді» деген сенімді қалыптастырады.

5. Шығармашылықты қолдау.

Тұлғаға бағытталған оқыту шығармашылық еркіндікті басты назарға алады. Оқушының тапсырманы өзінше орындауына мүмкіндік беру оның ынтасын күшейтеді.

Оқушы мотивациясына әсері

• Сыртқы себептен (баға, мақтау) ішкі себепке (қызығушылық, өзін-өзі дамыту) ауысады.

• Оқушы өзін оқу процесінде маңызды тұлға ретінде сезінеді.

• Жауапкершілік пен дербестік қалыптасады.

• Оқу баланың жеке қажеттілігіне айналады.

Мысалдар

• Әдебиеттік оқу сабағында оқушы мәтінді тек жаттамай, өз қалауынша сурет салып немесе сахнада ойнап көрсетуі.

• Дүниетану сабағында оқушы өз үйіндегі өсімдік жайлы шағын жоба қорғауы.

• Математика сабағында есепті бірнеше әдіспен шешуге рұқсат берілуі.

Тұлғаға бағытталған оқыту оқушының оқу мотивациясын арттырудың ең тиімді жолдарының бірі. Әр баланың даралығын ескеріп, оның жетістігін бағалап, еркіндік беру – оқу процесін қызықты әрі мәнді етеді. Мұндай жағдайда бала оқу әрекетіне қуана қатысып, өз білімін жетілдіруге ынталанады.

2.4. Бастауыш сынып оқушыларының оқу қызығушылығын арттырудағы мұғалімнің рөлі

Бастауыш мектеп – баланың білімге деген алғашқы көзқарасы қалыптасатын кезең. Бұл жаста оқушы үшін мұғалімнің орны ерекше: ол тек білім беруші ғана емес, балаға үлгі болатын тұлға. Мұғалімнің қарым-қатынасы, қолданатын әдіс-тәсілдері мен тұлғалық қасиеттері оқушының оқуына деген қызығушылығына тікелей әсер етеді.

Мұғалім – оқу процесінің ұйымдастырушысы

Мұғалім оқушылардың оқу әрекетін тартымды, қызықты әрі балаға жақын етіп ұйымдастыруы қажет. Ол сабақта түрлі әдістерді үйлестіріп, оқу мазмұнын өмірлік тәжірибемен байланыстырады. Мұғалімнің басты мақсаты – оқушының «оқығым келеді» деген ішкі ниетін ояту.

Мұғалімнің негізгі міндеттері

1. Қызықты орта құру.

Сыныптағы атмосфера ынтымақтастыққа, сенімге негізделуі тиіс. Бұл балаға еркін сезінуге мүмкіндік береді.

2. Сабақты өмірмен байланыстыру.

Балалар өз тәжірибесімен сабақтасқан тапсырмаларды қызығушылықпен орындайды.

3. Әртүрлі әдіс қолдану.

Ойын, зерттеу, жоба, АКТ сияқты заманауи тәсілдер мотивацияны күшейтеді.

4. Жеке қолдау көрсету.

Мұғалім оқушының қабілеті мен мүмкіндігін ескеріп, қажет жерде көмек көрсетеді.

5. Мадақтау.

Мұғалімнің әділ бағасы мен жылы сөзі оқушыға сенім береді.

Мұғалімнің тұлғалық қасиеттері

• Шығармашылық – сабақта жаңа идея ұсыну.

• Жанашырлық – оқушыға қамқорлық таныту.

• Әділдік – барлық баланы тең бағалау.

• Қарым-қатынас шеберлігі – балаға жылы, түсінікті тілмен сөйлеу.

Практикалық мысалдар

• Қазақ тілі сабағында жаңа сөздерді ойын арқылы меңгерту («Сөз ойла», «Жасырын сурет»).

• Дүниетану сабағында топтық зерттеу тапсырмасын орындау.

• Әдебиеттік оқу сабағында сахналық қойылым қою.

• Математика сабағында интерактивті тақтаны пайдалану.

Мұғалім бастауыш сынып оқушыларының оқу қызығушылығын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Ол әр балаға қолдау көрсетіп, жетістігін бағалап, оқу әрекетін тартымды ұйымдастырғанда ғана оқушы үшін білім алу қуаныш пен қызығушылық көзіне айналады. Бастауышта қалыптасқан осы оң көзқарас оқушыны өмір бойы білімге құштар етіп тәрбиелейді.

3-бөлім. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиялары және әдіс-тәсілдері

3.1. Жобалық және зерттеушілік оқыту элементтері

Жаңартылған білім мазмұнының басты ерекшелігі – оқушылардың сыни ойлауын дамыту, зерттеу дағдыларын қалыптастыру және өмірлік дағдыларға негізделген оқу процесін ұйымдастыру. Осы тұрғыда жобалық және зерттеушілік оқыту тұлғаға бағытталған білім берудің маңызды элементтері болып табылады.

Жобалық оқыту элементтері

Жобалық әдіс оқушыларға белгілі бір уақыт аралығында өзекті мәселені зерттеп, нақты нәтижеге жетуге мүмкіндік береді. Жоба барысында оқушы өз бетінше ізденеді, топпен жұмыс істейді, шығармашылық қабілетін дамытады.

Жобалық оқытудың ерекшеліктері:

• Оқушы білімді дайын күйде алмайды, оны өз еңбегімен табады.

• Жоба нәтижесі нақты өнімге (буклет, бейнеролик, макет, презентация) айналады.

• Оқушы дербес шешім қабылдап, өз ісіне жауапкершілік алады.

Мысалдар:

• Дүниетану сабағында «Менің ауылымның экологиялық жағдайы» атты шағын жоба орындау.

• Қазақ тілі сабағында «Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні» тақырыбында буклет дайындау.

• Математика сабағында «Үйдегі шығындарды есептеу» жобасы.

Жобалық оқыту элементтері арқылы оқушы өз тәжірибесіне сүйеніп білім алады. Бұл тәсіл оның оқу мотивациясын арттырады, себебі ол өз еңбегінің нәтижесін көреді.

Зерттеушілік оқыту элементтері

Зерттеушілік әдіс оқушының табиғи қызығушылығына сүйенеді. Балалар үшін «неге?», «қалай?» деген сұрақтар әрқашан маңызды. Мұғалім осыны пайдаланып, оқу процесінде зерттеу тапсырмаларын ұйымдастырады.

Зерттеушілік оқытудың ерекшеліктері:

• Бала бақылау, салыстыру, тәжірибе жасау арқылы білімді өздігінен игереді.

• Оқушы ғылыми-зерттеу әдіснамасының қарапайым қадамдарын меңгереді: мәселені қою, болжам ұсыну, тәжірибе жүргізу, қорытынды жасау.

• Зерттеу нәтижесі оқушы үшін үлкен жетістік көзіне айналады.

Мысалдар:

• Дүниетануда: «Өсімдіктің өсуіне су мен жарықтың әсері» тәжірибесі.

• Математикада: «Фигуралардың периметрін өлшеу» тәжірибесі.

• Әдебиеттік оқуда: «Әртүрлі ертегілердің ортақ ерекшеліктерін анықтау».

Жобалық және зерттеушілік оқытудың тұлғаға бағытталған сипаты

Бұл тәсілдер оқушының дербестігін, жауапкершілігін арттырады, шығармашылық қабілетін дамытады. Әр бала өз қызығушылығына сай жобаны таңдап, өзіндік зерттеу жүргізгенде білім алудағы белсенділік пен мотивациясы күшейеді. Мұндай әдістер оқушыны тек білім тұтынушы емес, білім жасаушы деңгейіне көтереді.

Жобалық және зерттеушілік оқыту элементтері бастауыш сыныптағы тұлғаға бағытталған оқытудың негізгі құралы болып табылады. Олар арқылы оқушының дербестігі артады, оқу мотивациясы күшейеді, өмірлік дағдылары қалыптасады.

3.2. Ойын технологиялары мен шығармашылық тапсырмалар

Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын – ең табиғи әрекет. Сондықтан оқу процесінде ойын технологияларын пайдалану – тұлғаға бағытталған оқытудың тиімді жолдарының бірі. Ал шығармашылық тапсырмалар баланың қиялын дамытып, өзіндік ойларын еркін жеткізуге мүмкіндік береді.

Ойын технологияларының мәні

Ойын арқылы оқушының зейіні тұрақтанады, есте сақтау қабілеті артады, жаңа білімді қабылдауы жеңілдейді. Ойын баланың ішкі мотивациясын оятады, өйткені ол үшін сабақ қызықты әрі көңілді өтеді.

Ойын түрлері:

1. Дидактикалық ойындар. Танымдық қабілеттерді дамытуға бағытталған («Кім жылдам?», «Артық затты тап»).

2. Рөлдік ойындар. Әлеуметтік тәжірибені меңгеруге мүмкіндік береді (дүкенші мен сатып алушыны ойнау, ертегі кейіпкерлерін сомдау).

3. Іскерлік ойындар. Топтық ынтымақтастық пен шешім қабылдауды дамытады («Жоба қорғау», «Сынып газетінің редакциясы»).

4. АКТ негізіндегі ойындар. Онлайн-викторина, интерактивті пазлдар, цифрлық квесттер.

Шығармашылық тапсырмалардың рөлі

Шығармашылық – тұлға дамуының негізгі көрсеткіші. Мұғалім шығармашылық тапсырмалар арқылы оқушының қиялын, ойлауын, тіл байлығын дамытады.

Мысалдар:

• Қазақ тілінде: берілген сурет бойынша әңгіме құрастыру.

• Әдебиеттік оқуда: мәтінді комикс түрінде бейнелеу.

• Дүниетануда: табиғатты қорғау тақырыбында постер жасау.

• Музыкада: өлеңге әуен шығару.

Тұлғаға бағытталған сипат

• Ойындар мен шығармашылық тапсырмаларда әр бала өзін еркін сезінеді.

• Оқушы қателесуден қорықпайды, себебі ойын барысында ол қалыпты жағдай ретінде қабылданады.

• Әр баланың қабілеті ескеріліп, тапсырмаларды өз қалауынша орындауға мүмкіндік беріледі.

Мұғалімнің рөлі

Мұғалім ойын технологияларын дұрыс таңдап, оны сабақ мақсатына сәйкестендіруі қажет. Шығармашылық тапсырмаларды бергенде де оқушының жас ерекшелігі мен қызығушылығын ескеру маңызды.

Ойын технологиялары мен шығармашылық тапсырмалар бастауыш сыныптағы оқу процесін қызықты әрі мазмұнды етеді. Олар тұлғаға бағытталған оқытудың басты құралдарының бірі болып, оқушының мотивациясын арттыруға, шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

3.3. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) қолдану: интерактивті тақта, цифрлық платформалар, мобильді қосымшалар

Қазіргі заманда білім беру процесін ақпараттық-коммуникациялық технологияларсыз елестету мүмкін емес. Әсіресе бастауыш мектепте АКТ оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың, мотивациясын көтерудің ең тиімді жолдарының бірі болып саналады. Интерактивті тақта, цифрлық платформалар мен мобильді қосымшалар оқушыға білімді тек қабылдап қана қоймай, оны өз тәжірибесінде қолдануға мүмкіндік береді.

Интерактивті тақтаны қолдану ерекшеліктері

Интерактивті тақта – сабақтағы визуалдық және динамикалық материалдарды ұсынуға мүмкіндік беретін құрал.

• Артықшылықтары: мәтін, сурет, бейне, дыбыс, анимацияны біріктіре қолдану; оқушының назарын шоғырландыру; топтық жұмысқа жағдай жасау.

• Мысал: Математика сабағында геометриялық фигураларды жылжытып, өлшеп, салыстыру; Қазақ тілінде сөз құрамын бөлшектеп көрсету; Дүниетануда табиғат құбылыстарын анимация түрінде көрсету.

• Тұлғаға бағытталған аспект: әр оқушы тақтада өз жауаптарын көрсету арқылы белсенді қатысады, бұл олардың өзіндік сенімділігін арттырады.

Цифрлық платформалардың маңызы

Цифрлық білім беру ресурстары оқушыға оқу процесін дербестендіруге жағдай жасайды.

• Платформалар: BilimLand, Kundelik, LearningApps, Kahoot, Google Classroom.

Мүмкіндіктері:

• Оқушы тапсырманы онлайн орындап, дереу нәтижесін көреді.

• Мұғалім оқушының жетістігін электронды түрде бақылай алады.

• Сабақтан тыс уақытта қосымша жаттығулар ұсынуға болады.

• Мотивациялық әсері: оқушылар жаңа технологиямен жұмыс істеуді қызығушылықпен қабылдайды; ойын түрінде берілген тапсырмалар оларды белсенді етеді.

Мобильді қосымшаларды пайдалану

Смартфондар мен планшеттер балалар үшін күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Оларды дұрыс бағытта қолдану – мұғалімнің міндеті.

• Қосымшалар мысалы:

• Quizlet – жаңа сөздерді есте сақтауға арналған.

• Duolingo – тіл үйренуге арналған ойын түріндегі қосымша.

• Photomath – математикалық есептердің шешімін түсіндіріп береді.

• Kahoot! – онлайн-викторина жасауға арналған.

Артықшылықтары: оқушының дербес қарқынын сақтауға мүмкіндік береді; тапсырманы қайталап орындауға жағдай жасайды; ойын элементтері мотивацияны арттырады.

Мұғалімнің рөлі

АКТ-ны қолдануда мұғалім:

• оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеруі тиіс;

• құралды сабақ мақсатына сәйкес интеграциялауы қажет;

• оқушылардың қауіпсіздігін (уақыт нормасын, интернеттегі қауіпсіздікті) сақтауды қадағалауы шарт.

АКТ – бастауыш сыныптағы тұлғаға бағытталған оқытудың маңызды тетігі. Интерактивті тақта, цифрлық платформалар мен мобильді қосымшалар оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, әр баланың жеке қабілетіне сай жұмыс жасауына мүмкіндік береді.

3.4. Дифференциация және саралап оқыту әдістері

Бастауыш мектеп оқушыларының танымдық мүмкіндіктері, қабілеттері, оқу қарқыны әртүрлі болады. Сондықтан тұлғаға бағытталған оқытуда дифференциация және саралап оқыту әдістері басты орын алады. Бұл тәсілдер әр оқушыға өз мүмкіндігіне қарай білім алуға жағдай жасап, мотивацияны сақтап қалуға ықпал етеді.

Дифференциация ұғымы

Дифференциация – оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеріп, тапсырмаларды деңгейлеп беру.

Түрлері:

• Мазмұн бойынша дифференциация – оқу материалының күрделілік деңгейін өзгерту.

• Процесс бойынша – тапсырманы орындау жолдарын әртүрлі ету.

• Нәтиже бойынша – оқушыдан күтілетін өнімді даралау (эссе, сурет, презентация).

Мысал: Математикада бір топқа қарапайым қосу-азайту есептері, екінші топқа күрделірек логикалық есептер, үшінші топқа шығармашылық есептер беріледі.

Саралап оқыту әдістері

Саралап оқыту – оқу процесін оқушылардың қабілеті мен қажеттілігіне қарай ұйымдастыру.

Формалары:

• Топтық саралау – оқушыларды деңгейіне қарай шағын топтарға бөлу.

• Жеке саралау – жеке тапсырмалар беру.

• Қызығушылық бойынша саралау – балаға ұнайтын тақырыпта тапсырма ұсыну.

Мысал: Әдебиеттік оқуда бір оқушы мәтінді мәнерлеп оқыса, екіншісі сурет салып мазмұнын бейнелейді, үшіншісі қысқаша жоспар құрады.

Артықшылықтары

• Әр оқушы өз деңгейінде табысқа жетеді.

• Қабілетті оқушылар үшін күрделендірілген тапсырмалар мотивация көзіне айналады.

• Қиындық көретін балалар да өз жетістігін сезініп, оқуына деген қызығушылығын сақтап қалады.

Мұғалімнің рөлі

• Сабақты жоспарлағанда әр оқушының ерекшелігін ескеру.

• Тапсырмаларды сатылы түрде құрастыру (жеңілден күрделіге).

• Оқушының жетістігін әділ бағалау, қолдау көрсету.

Дифференциация және саралап оқыту – тұлғаға бағытталған білім берудің ажырамас бөлігі. Олар бастауыш сынып оқушыларының мүмкіндігін барынша ашуға, оқу процесін әділ әрі қызықты етуге жағдай жасайды.

3.5. Ынтымақтастықтағы оқыту және топтық жұмыс

Қазіргі заманғы білім берудің басты қағидаларының бірі – оқушыны білім алудың белсенді субъектісі ретінде тану. Мұндай жағдайда оқу процесі тек мұғалімнің түсіндіруі мен оқушының тыңдауына негізделмей, өзара әрекеттесуге, пікір алмасуға, бірлесе әрекет етуге құрылады. Осы тұрғыдан алғанда ынтымақтастықтағы оқыту және топтық жұмыс тұлғаға бағытталған білім берудің маңызды әдістерінің қатарына жатады.

Ынтымақтастықтағы оқыту ұғымы

Ынтымақтастықтағы оқыту (cooperative learning) – оқушылардың ортақ мақсатқа жету үшін бірігіп әрекет етуіне негізделген әдіс. Мұнда әр оқушының үлесі бағаланады, топтың жетістігі жеке адамның табысына тәуелді болады. Бұл тәсіл бастауыш сынып оқушыларына ерекше қолайлы, себебі оларда әлі де ұжымдық сезім, бір-біріне көмектесу, әлеуметтік дағдыларды меңгеру қажеттілігі жоғары.

Негізгі белгілері:

• ортақ мақсатқа жетуге бағытталу;

• әр оқушының міндетін орындауы;

• топтың нәтижесі үшін ортақ жауапкершілік;

• бір-бірін қолдау, ынталандыру.

Топтық жұмыстың ерекшеліктері

Топтық жұмыс – ынтымақтастықтағы оқытудың негізгі ұйымдастыру формасы. Мұнда сынып шағын топтарға бөлініп, әр топ белгілі бір тапсырманы орындайды.

Артықшылықтары:

• оқушылардың қарым-қатынас дағдыларын дамыту;

• идея алмасу, пікірталас арқылы ойлауды кеңейту;

• көшбасшылық пен жауапкершілікті қалыптастыру;

• оқушылардың бір-бірінен үйренуіне мүмкіндік жасау.

Ынтымақтастықтағы оқытудың тұлғаға бағытталған сипаты

Тұлғаға бағытталған оқытуда басты назар – әр баланың жеке мүмкіндігін ашуға аударылады. Ынтымақтастықтағы оқыту осыны қамтамасыз етеді:

• Қиындық көретін оқушы топтағы қолдаудың арқасында табысқа жетеді.

• Қабілетті оқушылар басқаларға көмектесу арқылы өз білімін тереңдетеді.

• Әр оқушы өзіне тән рөлді таңдап, соны орындау арқылы өзіндік ерекшелігін танытады.

Топтық жұмысты ұйымдастыру тәсілдері

1. Топты құру. Мұғалім оқушыларды әртүрлі әдіспен топтастыра алады: кездейсоқ таңдау, қабілетіне қарай араластыру, қызығушылық негізінде біріктіру.

2. Рөлдерді бөлу. Әр оқушыға нақты рөл беру тиімді: жетекші, баяндамашы, хатшы, бақылаушы, уақыт сақшысы. Бұл балалардың жауапкершілігін арттырады.

3. Тапсырманың сипаты. Топтық жұмысқа арналған тапсырмалар зерттеушілік, шығармашылық сипатта болғаны дұрыс. Мысалы, постер жасау, тәжірибе жүргізу, сахналық қойылым дайындау.

4. Нәтижені қорғау. Әр топ өз жұмысын сынып алдында таныстырады. Бұл балалардың көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын дамытады.

Мысалдар

• Дүниетану сабағында: «Жануарлардың тіршілік ортасы» тақырыбында топтарға суреттер беріліп, әр топ жануарларды өз ортасына орналастырады, себебін түсіндіреді.

• Әдебиеттік оқуда: әр топ ертегіні бөліктерге бөліп сахналайды.

• Математикада: есептерді бірлесе шығарып, шешімін постерге түсіреді.

• Қазақ тілінде: мәтін бойынша сөздерді топтастырып, кесте құрады.

Ынтымақтастықтағы оқытудың артықшылықтары

• Әлеуметтік дағдыларды дамыту. Оқушы бірлесе жұмыс істеуді, пікірін білдіруді, келісуді үйренеді.

• Мотивацияны арттыру. Топтағы қолдау, ортақ жетістікке жету сезімі баланы белсенді етеді.

• Оқыту сапасын жақсарту. Оқушылар бір-біріне түсіндіргенде білім берік бекітіледі.

• Жауапкершілік пен көшбасшылықты дамыту. Әр бала өз рөлін атқару арқылы дербес тұлға ретінде қалыптасады.

Қиындықтары мен шешу жолдары

• Барлық баланың белсенді болмауы. Мұғалім рөлдерді нақты бөліп, бақылау жүргізуі тиіс.

• Қақтығыстардың туындауы. Мұғалім балаларды бір-бірін тыңдауға, келісім табуға үйретуі қажет.

• Уақыт тапшылығы. Топтық жұмысты қысқа әрі нақты тапсырмалармен ұйымдастыру тиімді.

Мұғалімнің рөлі

Мұғалім – топтық жұмысты ұйымдастырушы әрі үйлестіруші. Ол:

• тапсырманың мақсатын түсіндіреді;

• топтағы қарым-қатынасты бақылайды;

• оқушыларды ынталандырып, қолдау көрсетеді;

• нәтижені әділ бағалайды.

Ынтымақтастықтағы оқыту және топтық жұмыс бастауыш сынып оқушылары үшін оқу процесін қызықты әрі тиімді етеді. Бұл әдіс арқылы оқушы тек білім алып қана қоймай, өмірлік маңызы зор әлеуметтік дағдыларды меңгереді: бірлесе жұмыс істеу, пікірін қорғау, жауапкершілік алу. Тұлғаға бағытталған оқытуда ынтымақтастық – білімді игерудің ғана емес, жеке тұлғаны қалыптастырудың да негізгі құралы.

4-бөлім. Практикалық бөлім

4.1. Сабақ үлгілері (қазақ тілі, математика, дүниетану, әдебиеттік оқу пәндері бойынша)

Бастауыш сыныптағы тұлғаға бағытталған оқыту технологияларын іске асырудың ең тиімді жолдарының бірі – сабақ үлгілері арқылы көрсету. Сабақ құрылымы дәстүрлі үлгіден гөрі оқушының белсенді әрекетіне, ынтымақтастығына және мотивациясына бағытталуы тиіс. Төменде бірнеше пән бойынша сабақ үлгілері берілді.

Қазақ тілі сабағы: «Зат есім» тақырыбы

Мақсаты: оқушыларға зат есімнің ерекшелігін түсіндіру, өмірлік мысалдармен бекіту.

Сабақ барысы:

1. Қызығушылық ояту: «Заттың атын тап» ойыны. Мұғалім суреттер көрсетеді, оқушылар зат аттарын атап, оларды зат есім деп атайды.

2. Жаңа білімді игеру: Интерактивті тақтада бірнеше сөйлем беріледі. Оқушылар сөйлемнен зат есімдерді табады.

3. Топтық жұмыс: Әр топ зат есімдерді тірек сызба арқылы жіктейді (адам, жануар, зат, құбылыс).

4. Шығармашылық тапсырма: «Менің отбасым» тақырыбында қысқа әңгіме жазу, зат есімдерді түрлі түспен белгілеу.

Тұлғаға бағытталған ерекшелік: әр оқушы өзінің тәжірибесінен мысал келтіреді, шығармашылық еркіндігі бар.

Математика сабағы: «Қосу мен азайту»

Мақсаты: қосу және азайту амалдарын тәжірибелік жолмен меңгерту.

Сабақ барысы:

1. Қызығушылық ояту: «Сиқырлы дорба» ойыны – дорбадағы таяқшаларды қосу/алу арқылы есеп шығару.

2. Жұптық жұмыс: жұпта оқушылар бір-біріне есеп құрастырып, шешімін табады.

3. АКТ қолдану: интерактивті тақтада анимациялы есептер шығару (мысалы, алма қосу/алу).

4. Шығармашылық тапсырма: «Менің дүкенім» ойыны – әр оқушы сатып алу-сату әрекеттері арқылы есептерді қолдану.

Тұлғаға бағытталған ерекшелік: әр оқушы өз деңгейінде есеп құрастырып, шешімін табады.

Дүниетану сабағы: «Жануарлардың тіршілік ортасы»

Мақсаты: жануарларды тіршілік ортасына қарай жіктеу, табиғатты қорғауға тәрбиелеу.

Сабақ барысы:

1. Мотивация: «Мен қандай жануармын?» ойыны (балалар жануардың қимылын салады, басқалар табады).

2. Жаңа білім: мұғалім жануарлардың тіршілік ортасын сурет, бейне арқылы таныстырады.

3. Топтық жұмыс: әр топқа жануар суреттері беріледі, оларды тіршілік ортасына сәйкестендіреді.

4. Зерттеу тапсырмасы: «Менің ауламда кездесетін жануарлар» атты шағын жоба.

Тұлғаға бағытталған ерекшелік: оқушы өз ортасынан мысал келтіріп, білімін өмірімен байланыстырады.

Әдебиеттік оқу сабағы: «Ертегі әлемінде»

Мақсаты: ертегіні түсініп оқу, кейіпкерлердің іс-әрекетін талдау.

Сабақ барысы:

1. Қызығушылық ояту: «Қай ертегіден үзінді?» ойыны – мұғалім үзінді оқиды, оқушылар ертегіні табады.

2. Топтық жұмыс: әр топқа ертегі бөліктері беріледі, оларды сахналап көрсетеді.

3. Сыни ойлау тапсырмасы: «Егер мен кейіпкер болсам…» – оқушы ертегідегі оқиғаға өз көзқарасын айтады.

4. Шығармашылық тапсырма: оқушылар ертегіні сурет немесе комикс түрінде бейнелейді.

Тұлғаға бағытталған ерекшелік: әр бала өз қабілетіне қарай (сурет салу, сахналау, әңгімелеу) қатысады.

Бұл сабақ үлгілері тұлғаға бағытталған оқытудың негізгі қағидаларын жүзеге асырады: оқушы белсенділігі, шығармашылық еркіндігі, өмірлік тәжірибемен байланыстыру, топтық ынтымақтастық.

4.2. Мотивацияны арттыруға арналған әдістемелік тапсырмалар жинағы

Оқушылардың оқу мотивациясын қалыптастыруда мұғалім қолданатын әдістемелік тапсырмалардың маңызы зор. Тұлғаға бағытталған оқытуда әр тапсырма оқушының қызығушылығын оятып, оның дербестігін арттыруға бағытталуы тиіс. Төменде бастауыш сынып оқушыларына бейімделген мотивациялық тапсырмалар топтамасы ұсынылады.

1. Ойын түріндегі тапсырмалар

• «Құпия хат» – мұғалім тапсырмаларды конвертке салады, әр оқушы конверт таңдап, тапсырманы орындайды.

• «Сиқырлы кілт» – дұрыс жауап берген оқушы суреттегі құлыпты ашады.

• «Артықты тап» – берілген сөздерден немесе суреттерден тақырыпқа сәйкес келмейтінін анықтау.

2. Зерттеушілік тапсырмалар

• «Өсімдікке жарықтың әсері» тәжірибесін жүргізу.

• «Менің үйімдегі электр энергиясының жұмсалуы» шағын зерттеу.

• «Әртүрлі сусындардың мұзды еріту жылдамдығын салыстыру» тәжірибесі.

3. Жобалық тапсырмалар

• Қазақ тілінде: «Менің отбасымдағы мақал-мәтелдер жинағы».

• Дүниетануда: «Менің ауламдағы құстар» фотоальбомы.

• Әдебиетте: «Менің сүйікті кейіпкерім» презентациясы.

4. Шығармашылық тапсырмалар

• Эссе жазу: «Егер мен сиқыршы болсам…»

• Сурет салу: сабақ тақырыбына байланысты сурет арқылы түсіндіру.

• Ән немесе тақпақ шығару: оқылған мәтін негізінде.

5. АКТ негізіндегі тапсырмалар

• Kahoot немесе Quizizz арқылы онлайн-викторина өткізу.

• LearningApps арқылы сәйкестендіру, пазл жинау тапсырмалары.

• «Padlet» тақтасына ой бөлісу.

6. Топтық мотивациялық тапсырмалар

• «Идея себеті» – әр топ өз ойларын жазып, ортақ себетке салады, соңында талқылайды.

• «Постер қорғау» – топ берілген тақырыпты постер арқылы түсіндіріп, қорғайды.

• «Сұрақ-жауап шеңбері» – әр оқушы сұрақ қояды, келесі жауап береді.

7. Дифференциалды тапсырмалар

• Қабілеті жоғары оқушыларға күрделірек тапсырма беру.

• Қиындық көретін оқушыларға қосымша визуалды материал ұсыну.

• Әр оқушыға өз қарқынымен орындауға мүмкіндік жасау.

8. Рефлексиялық тапсырмалар

• «Бүгінгі сабақта не үйрендім?» дәптершесіне жазу.

• «Бағдаршам әдісі» – жасыл, сары, қызыл түсті қағаздар арқылы сабақтан алған әсерін білдіру.

• «Смайлик әдісі» – оқушының көңіл-күйін анықтау.

Мотивацияны арттыруға арналған әдістемелік тапсырмалар оқушыны сабаққа белсенді қатысуға итермелейді. Әр түрлі ойын, зерттеу, шығармашылық, АКТ элементтері қолданылған тапсырмалар арқылы оқу процесі қызықты әрі нәтижелі болады. Мұғалім бұл тапсырмаларды жүйелі қолданғанда оқушылардың оқу мотивациясы тұрақты қалыптасып, білім алуға деген құштарлығы артады.

4.3. Оқушылардың өзін-өзі бағалауы мен рефлексия әдістері

Қазіргі білім беру жүйесінде тұлғаға бағытталған оқыту технологиясы басты бағыттардың бірі болып отыр. Бұл үдерісте оқушы тек білімді қабылдаушы ғана емес, оны меңгеру жолдарын қадағалаушы, өз жетістіктері мен әлсіз тұстарын саралаушы тұлғаға айналуы тиіс. Осы орайда өзін-өзі бағалау мен рефлексия әдістерін қолдану ерекше маңызға ие. Өзін-өзі бағалау – оқушының өз әрекетінің нәтижесін түсінуі, ал рефлексия – сол әрекетке сын көзбен қарауы, ой елегінен өткізуі.

Өзін-өзі бағалау маңызы

Өзін-өзі бағалау бастауыш сынып оқушылары үшін:

• өзінің жетістіктерін көруге,

• алға қойған мақсаттарын саралауға,

• оқу әрекетіне деген жауапкершілікті сезінуге,

• өз қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Оқушы өзін бағалаған сайын оның ішкі мотивациясы артып, оқу әрекетіне қызығушылығы күшейеді. Бұл әдіс тұлғаға бағытталған оқытудың басты қағидаларымен үйлеседі.

Өзін-өзі бағалау әдістері

1. Бағдаршам әдісі

• Жасыл – түсіндім, орындай аламын.

• Сары – әлі де жаттығу қажет.

• Қызыл – қиындық туғызды.

Бұл әдіс сабақ соңында қолданылады, оқушы өз деңгейін шынайы көрсетеді.

2. Смайлик әдісі

• Оқушы сабақтағы көңіл күйін, тапсырманы орындау деңгейін смайлик арқылы білдіреді.

3. «Бес саусақ» әдісі

Әр саусақ белгілі бір сұраққа жауап береді:

• Бас бармақ – не ұнады?

• Балан үйрек – не қиын болды?

• Ортаңғы – қандай көмек қажет?

• Шылдыр шүмек – не үйрендім?

• Кішкентай бөбек – келесі сабақта не күтесің?

4. Өзін-өзі бағалау парағы

Әр оқушыға тапсырмалар тізімі беріледі. Ол өз жұмысына  (орындадым), ~ (жартылай), × (қиын болды) белгілерін қояды.

5. Құм сағаты әдісі

Сабақтағы уақытты тиімді пайдалануын, тапсырмаларды орындау қарқынын бағалау үшін қолданылады.

Рефлексияның мәні

Рефлексия – оқушының сабақтағы өзінің ойлау әрекетін саралап, білім алу процесіне сын көзбен қарауы. Рефлексия арқылы оқушы:

• білімін талдайды,

• өзіндік пікірін білдіреді,

• алдағы мақсаттарын айқындайды.

Рефлексия түрлері

• Ауызша рефлексия: «Бүгінгі сабақтан не үйрендім?» сұрағына жауап беру.

• Жазбаша рефлексия: күнделікке шағын ой-толғаныс жазу.

• Көрнекілік рефлексия: сурет, белгі, стикер арқылы көңіл-күйін білдіру.

Рефлексия әдістері

1. «Екі жұлдыз, бір тілек» – оқушы өз жұмысына екі жақсы тұсын, бір жақсартатын тұсын жазады.

2. «Мен бүгін…» – сабақ соңында сөйлемді аяқтау («Мен бүгін жаңа сөз үйрендім», «Мен досыма көмектестім»).

3. «Бағдаршам» – сабақтағы түсіну деңгейін түспен белгілеу.

4. «Рефлексиялық күнделік» – оқушы сабақтан алған әсерін жүйелі түрде жазып отырады.

Өзін-өзі бағалау мен рефлексия әдістері оқушылардың өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауына, оқу процесін саналы түрде игеруіне жағдай жасайды. Бұл әдістерді жүйелі қолданған мұғалім оқушылардың оқу мотивациясын арттырып, жеке тұлғалық дамуына ықпал етеді.

4.4. Мұғалімдерге арналған қадамдық нұсқаулықтар

Тұлғаға бағытталған оқыту технологияларын тиімді енгізу үшін мұғалім тек теорияны меңгеріп қана қоймай, оны нақты тәжірибеде жүйелі қолдана білуі керек. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған қадамдық нұсқаулықтар оқыту процесін жеңілдетіп, сабақта әдістемелік тұрғыдан дұрыс бағыт алуға көмектеседі.

1-қадам: Сабақты жоспарлау

• Сабақ мақсатын нақты, оқушының жас ерекшелігіне сай етіп құру.

• Әр мақсат оқушының құзыреттілігін дамытуға бағытталуы тиіс.

• Тұлғаға бағытталған сабақта міндетті түрде оқушының белсенді әрекетіне мүмкіндік берілуі қажет.

2-қадам: Мотивациялық кезеңді ұйымдастыру

• Сабақтың басында қызықты сұрақ, жұмбақ, ойын, бейнематериал қолдану.

• Оқушының күнделікті өмірімен байланысты жағдайдан бастау.

• Мотивацияның мақсаты – оқушыны сабаққа белсенді тарту.

3-қадам: Жаңа білімді меңгерту

• Жаңа тақырыпты түсіндіруде түрлі әдіс-тәсілдерді қолдану (ойын, тәжірибе, топтық талқылау, АКТ).

• Оқушыға дайын білім беруден гөрі, оны іздендіру, зерттеуге жетелеу.

• «Сұрақ қою – жауап табу» әдістерін пайдалану.

4-қадам: Тапсырмаларды саралау

• Әр оқушының деңгейіне қарай тапсырмалар дайындау (жеңіл – орташа – күрделі).

• Қабілеті жоғары оқушыларға шығармашылық жұмыс беру.

• Қиындық көретін оқушыларға үлгі, қосымша көмек ұсыну.

5-қадам: Оқушы әрекетін бақылау және қолдау

• Оқушының жұмысына уақытында кері байланыс беру.

• «Жақсы», «Өте жақсы» деген жалпы сөздерден гөрі, нақты жетістігін айту («Сен мысалды дұрыс шештің», «Сенің әңгімеңде шығармашылық бар»).

• Әр оқушының жетістігін сынып алдында атап өту.

6-қадам: Өзін-өзі бағалау және рефлексия

• Сабақ соңында оқушыларға өзін бағалауға мүмкіндік беру.

• Қарапайым рефлексия әдістерін (смайлик, бағдаршам, «екі жұлдыз, бір тілек») қолдану.

• Мұғалім де сабақ соңында өзіндік талдау жасап, келесі сабаққа түзету енгізеді.

7-қадам: Қорытындылау және үй тапсырмасын беру

• Сабақ соңында негізгі ойды жинақтау.

• Үй тапсырмасын шығармашылық сипатта, өмірмен байланысты етіп беру.

• Қызықты тапсырмалар үйде де оқушының мотивациясын сақтайды.

Қосымша нұсқаулар

• Сабақта АКТ құралдарын орнымен пайдалану (интерактивті тақта, онлайн тестілер, бейнематериал).

• Ойын элементтерін енгізу, бірақ уақытты тиімді пайдалану.

• Оқушыны ынтымақтастыққа тәрбиелеу үшін топтық жұмысқа жиі тарту.

• Әр сабақта оқушының жетістігін көрсететін сәт ұйымдастыру.

Бұл қадамдық нұсқаулықтар мұғалімге сабақ процесін жүйелі ұйымдастыруға көмектеседі. Әр кезеңде тұлғаға бағытталған қағидалар ескерілсе, оқушы белсенділігі артып, оқу мотивациясы тұрақты дамиды.

5-бөлім – Оқушылардың жетістігін бағалау және мониторинг

5.1. Қалыптастырушы бағалау әдістері (чек-лист, рубрика, өзін-өзі бағалау, кері байланыс)

Жаңартылған білім беру мазмұнында қалыптастырушы бағалау (ҚБ) – оқу үдерісінің ажырамас бөлігі. Ол оқушылардың жетістігін тексеру үшін ғана емес, олардың даму динамикасын бақылау, қателіктерін уақытылы түзету, әрі қарайғы оқу әрекетін жоспарлау үшін қолданылады. Қалыптастырушы бағалау – бұл оқушыны қорқытып, бағалау үшін емес, оқыту үшін бағалау.

Қалыптастырушы бағалаудың негізгі мақсаты

• Оқушының білім деңгейін бақылау емес, оқу барысындағы жетістігін дамыту;

• Қателіктерді дер кезінде анықтау және түзету;

• Оқушының ішкі мотивациясын арттыру;

• Мұғалім мен оқушы арасындағы кері байланысты нығайту;

• Жеке оқушының даму траекториясын құруға мүмкіндік беру.

Қалыптастырушы бағалау әдістері

1. Чек-лист

Чек-лист – бұл белгілі бір тапсырманы орындау барысында орындалуы тиіс қадамдардың тізімі. Мұнда оқушы да, мұғалім де қажетті критерийлерді белгілей алады.

Мысал: «Мәтін бойынша әңгіме жазу» тапсырмасында чек-лист келесідей болуы мүмкін:

• Тақырыпқа сай мазмұн бар ма?

• Әңгімеде кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды бар ма?

• Сөздерді дұрыс қолдандым ба?

• Грамматикалық қателерді тексердім бе?

Чек-лист бастауыш сынып оқушылары үшін түсінікті әрі қарапайым болуы шарт.

2. Рубрика

Рубрика – тапсырманы бағалау критерийлері мен деңгейлерін нақты көрсететін құрал. Ол оқушыға не үшін «жақсы», «өте жақсы» деген баға қойылғанын түсінуге мүмкіндік береді.

Мысал: «Постер қорғау» жұмысына арналған рубрика:

• Мазмұн – толық әрі нақты (3 ұпай), жартылай (2 ұпай), толық емес (1 ұпай).

• Көрнекілік – суреттер, сызбалар қолданылған (3 ұпай), жартылай қолданылған (2 ұпай), қолданылмаған (1 ұпай).

• Топтық жұмыс – барлық мүшелер қатысты (3 ұпай), кейбіреуі қатысты (2 ұпай), бір-екі оқушы ғана қатысты (1 ұпай).

3. Өзін-өзі бағалау

Өзін-өзі бағалау арқылы оқушы өзінің әрекетін саралап, жетістіктері мен әлсіз тұстарын түсінеді. Бұл әдіс баланы жауапкершілікке, өзіндік реттеуге, рефлексияға тәрбиелейді.

Өзін-өзі бағалау формалары:

• «Бағдаршам» әдісі (жасыл – түсіндім, сары – жартылай, қызыл – түсінбедім).

• «Екі жұлдыз, бір тілек» (екі жақсы нәрсені, бір жақсартуды қажет тұсты атап өту).

• Өзін-өзі бағалау парақтары.

4. Кері байланыс

Кері байланыс – қалыптастырушы бағалаудың негізгі құралы. Ол:

• оқушыға өзінің жетістігі мен қателіктерін көруге мүмкіндік береді;

• мұғалімге оқушылардың білім деңгейін бақылауға жағдай жасайды.

Кері байланыс түрлері:

• Ауызша: «Сенің шешімің дұрыс, бірақ есепті қысқаша жолмен шығаруға болады».

• Жазбаша: дәптерге немесе жұмыс парағына ескерту, ұсыныс жазу.

• Визуалды: стикерлер, смайликтер, белгілер арқылы.

Қалыптастырушы бағалау – оқыту сапасын арттыратын тиімді құрал. Чек-лист, рубрика, өзін-өзі бағалау және кері байланыс әдістерін дұрыс қолданған жағдайда оқушы өзінің білім алу процесіне белсенді қатысады, мотивациясы артады, жеке оқу траекториясын қалыптастырады.

5.2. Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері

Жаңартылған білім беру мазмұны оқушыларды тек теориялық біліммен ғана қаруландырып қоймай, жобалық және практикалық жұмыстар арқылы білімін өмірде қолдануға үйретуге бағытталған. Мұндай жұмыстарды бағалау кезінде мұғалім тек соңғы нәтижені емес, оқу әрекетінің барлық кезеңін ескеруі қажет.

Жобалық және практикалық жұмыстардың ерекшелігі

• Оқушының зерттеушілік дағдыларын дамытады;

• Шығармашылық ойлауды қалыптастырады;

• Топпен жұмыс істеу мәдениетін үйретеді;

• Алынған білімді практикада қолдануға мүмкіндік береді.

Бағалау критерийлерін құру қағидалары

1. Бағалау критерийлері нақты және түсінікті болуы тиіс.

2. Критерийлер оқушының тек білімін емес, қабілетін, шығармашылығын, ізденісін бағалауы керек.

3. Бағалау барысында процесс те, нәтиже де ескеріледі.

4. Әр критерий бойынша деңгейлер анықталады (жоғары, орташа, төмен).

Жобалық жұмыстарды бағалау критерийлері

Мысал: «Менің отбасымның шежіресі» жобасы

• Мазмұнның толықтығы: материал жинақталған, нақты деректер бар.

• Шығармашылық: суреттер, диаграммалар, презентация қолданылған.

• Зерттеу дағдылары: ақпарат көздерін дұрыс пайдалану, сұхбат жүргізу.

• Ұйымдастыру: жұмыстың құрылымы (кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды).

• Қорғау шеберлігі: жобаны сенімді, түсінікті жеткізу.

Бағалау шкаласы:

• 3 ұпай – толық орындалған;

• 2 ұпай – жартылай орындалған;

• 1 ұпай – орындалмаған.

Практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері

Мысал: «Өсімдіктің бөліктерін зерттеу» практикалық жұмысы

• Нұсқаулықты сақтау: жұмыс кезеңдерін дұрыс орындау.

• Құрал-жабдықтарды қолдану: қауіпсіздік ережесін сақтау.

• Бақылау жүргізу: нәтижені дәл сипаттау.

• Қорытынды жасау: тәжірибе негізінде нақты тұжырым шығару.

• Топтық жұмыс: әр оқушының белсенділігі.

Рубрикалық бағалау үлгісі

Практикалық жұмыс (өсімдіктің тамырын зерттеу):

• Жоғары деңгей (3 ұпай): тапсырманы толық орындады, нәтижені дәл сипаттады, қорытынды нақты.

• Орташа деңгей (2 ұпай): тапсырманы орындады, бірақ кейбір деректер толық емес.

• Төмен деңгей (1 ұпай): тапсырманы толық орындамады, нәтижеде қателіктер бар.

Артықшылықтары

• Бағалау әділ әрі айқын болады;

• Оқушы қай тұста жетістікке жеткенін, қай тұста қателескенін көреді;

• Мұғалім үшін мониторинг жүргізуге ыңғайлы;

• Оқушылардың шығармашылық және зерттеушілік белсенділігін ынталандырады.

Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау кезінде критерийлерді нақты белгілеу – әділ әрі тиімді бағалаудың кепілі. Мұндай тәсіл оқушының танымдық, шығармашылық, зерттеушілік қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді және тұлғаға бағытталған оқытудың басты талаптарына сәйкес келеді.

5.3. Портфолио арқылы оқушы жетістігін қадағалау

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының оқу жетістігін бағалауда тек дәстүрлі тест немесе баға жеткіліксіз. Оқушының дамуын, қабілетін, жеке ерекшелігін көрсету үшін баланың ұзақ мерзімді жетістігін қадағалайтын құрал қажет. Солардың бірі – портфолио. Портфолио – оқушының оқу барысындағы барлық жетістіктерін, шығармашылық жұмыстарын, жобаларын жинақтайтын жүйелі папка. Ол тек білімді ғана емес, оқушының даму динамикасын, оқу мотивациясын, қызығушылығын, белсенділігін көрсетеді.

Портфолионың мақсаты

• Оқушының жеке жетістігін жинақтау және көрсету;

• Уақыт өте келе оқушының даму деңгейін қадағалау;

• Өзін-өзі бағалау және рефлексия жасауға мүмкіндік беру;

• Оқушының шығармашылығын, зерттеушілік қабілетін ашу;

• Мұғалім мен ата-анаға нақты дәлелдер ұсыну.

Портфолионың түрлері

1. Оқу портфолиосы – пәндер бойынша оқушының жазбаша жұмыстары, есептері, диктанттары, суреттері, тест нәтижелері.

2. Шығармашылық портфолио – өлеңдер, суреттер, жобалар, қолөнер туындылары, сахналық қойылымдарға қатысу нәтижелері.

3. Жеке жетістік портфолиосы – олимпиада, байқау, спорттық жарыстардан алған дипломдар, мақтау қағаздары.

4. Рефлексиялық портфолио – оқушының өзін-өзі бағалау жазбалары, эссе, күнделік.

Портфолио құрылымы

• Титул беті: оқушының аты-жөні, сыныбы, фотосы.

• Мақсаттар бөлімі: оқу жылы басындағы жеке мақсаттары.

• Оқу жетістіктері: пәндер бойынша үздік жұмыстар үлгісі.

• Шығармашылық жұмыстар: сурет, шығарма, жоба.

• Жетістіктер: сертификаттар, марапаттар.

• Өзін-өзі бағалау: «Менің жетістігім», «Мен нені үйрендім?» деген жазбалар.

• Қорытынды: оқу жылы соңындағы жеке талдау.

Портфолионы жүргізудің артықшылықтары

• Оқушы өзінің дамуын нақты көре алады;

• Әр бала өз жетістігін бағалап, мақтаныш сезімін қалыптастырады;

• Мұғалім үшін мониторинг жүргізу жеңілдейді;

• Ата-ана баласының нақты ілгерілеуін бақылай алады;

• Оқушыны өзіндік жауапкершілікке баулиды.

Портфолионы бағалау

Портфолио бағалауда дәстүрлі баға емес, сапалық сипаттама беріледі. Мысалы:

• «Оқушы жыл басынан бастап жазу сауаттылығын жақсартты»;

• «Шығармашылық қабілеті артып, сурет салуға қызығушылығы дамыды»;

• «Жобалық жұмыстарға белсенді қатысып, топ ішінде көшбасшылық көрсетті».

Портфолио – оқушының оқу жетістігін бағалаудың заманауи құралы. Ол тұлғаға бағытталған оқытудың қағидаларын толық жүзеге асырады, себебі әр баланың жеке ерекшелігін, жеке прогресін көрсетуге мүмкіндік береді.

5.4. Мотивацияны бағалау және дамытуға арналған диагностикалық әдістер

Бастауыш сынып оқушысының оқу жетістігі көбіне оның оқуға деген мотивациясына байланысты. Баланың оқу әрекетіне қызығушылығы төмен болса, оның білім нәтижесі де бәсең болады. Сондықтан мұғалім оқушының мотивациясын тек дамыту ғана емес, оны бағалау және диагностикалау жұмыстарын да жүйелі жүргізуі тиіс.

Мотивацияны бағалау мақсаты

• Баланың оқуға деген ішкі және сыртқы ынтасын анықтау;

• Оқу барысында кездесетін қиындықтарға көз жеткізу;

• Мотивацияны арттыруға арналған жеке әдістемелік жолдар құру;

• Оқушының жеке қызығушылығын оқу мазмұнымен байланыстыру.

Мотивацияны диагностикалау әдістері

1. Сауалнама әдісі

Оқушыға қысқа әрі түсінікті сұрақтар ұсынылады:

• Маған мектепке бару ұнай ма?

• Қай пәнді көбірек жақсы көремін?

• Сабақта тапсырма орындағанды жақсы көремін бе?

• Үй тапсырмасын орындағанда не сезінемін?

Жауаптар негізінде оқушының ішкі мотивация деңгейі анықталады.

2. Жобалау әдістері (сурет, әңгіме)

Оқушыға «Мектеп маған қандай?», «Мен сабақта қандаймын?» деген тақырыпта сурет салғызу немесе шағын әңгіме жаздыру. Бұл тәсіл балалардың шынайы эмоциясын көрсетеді.

3. Бақылау әдісі

Мұғалім сабақ үстінде оқушының белсенділігін, тапсырма орындауға ынтасын, топтық жұмысқа қатысуын бақылайды.

4. Рейтинг әдісі

Мұғалім әр оқушының сабаққа қатысуын, тапсырманы орындау деңгейін балл арқылы белгілейді. Бұл да мотивация деңгейін көрсетеді.

5. «Оқу уәжі картасы»

Әр оқушының қызығушылығы, жақсы көретін пәні, ұнататын тапсырмалары белгіленген жеке карта жасалады.

Мотивацияны дамыту әдістері

1. Ойын элементтерін қолдану – бастауыш сынып оқушысы ойын арқылы тез үйренеді.

2. Жобалық жұмыс – балаға қызықты тақырып беріп, оны зерттеуге жетелеу.

3. АКТ пайдалану – бейнематериал, онлайн ойындар, интерактивті тапсырмалар.

4. Жеке жетістігін атап өту – мақтау, мадақтау, сертификаттар.

5. Топтық ынтымақтастық – балаларды бір-біріне қолдау көрсетуге үйрету.

Мотивацияны бағалау және дамытуға арналған диагностикалық әдістер мұғалімге оқушының оқу әрекетіне қызығушылық деңгейін анықтауға көмектеседі. Уақытылы жүргізілген диагностика оқушының үлгерімін жақсартып қана қоймай, оның тұлға ретінде дамуына жол ашады.

6-бөлім. Мұғалімге арналған әдістемелік ұсыныстар

6.1. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру

Бастауыш мектеп – тұлғаның іргетасы қаланатын, оқуға деген алғашқы көзқарасы қалыптасатын кезең. Осы кезеңде мұғалімнің басты міндеті – әр оқушының жас ерекшелігін, психологиялық даму деңгейін ескеріп, жеке дара ықпал жасау. Жас ерекшеліктерін ескермей жүргізілген сабақтар оқушылардың қызығушылығын төмендетіп, танымдық белсенділігін бәсеңдетуі мүмкін. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі бала психологиясын жақсы түсініп, оқу-тәрбие процесінде оны міндетті түрде ескеруге тиіс.

Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктері

1. Қызығушылықтың тұрақсыздығы. Бала жаңа нәрсеге тез қызығады, бірақ сол қызығушылығы ұзаққа созылмайды. Сондықтан мұғалім сабақ барысында түрлі әдіс-тәсілдерді алмастырып, оқушы назарын тұрақтандыруы қажет.

2. Есте сақтау қабілеті. Бұл жастағы балаларда еріксіз есте сақтау басым. Яғни, олар қызықты, әсерлі материалды тез қабылдайды. Сондықтан оқу мазмұны көрнекі, эмоциялық тұрғыда бай болуы тиіс.

3. Қиялдың белсенділігі. Оқушы оқиғаны, кейіпкерді елестетуге құштар. Әдеби шығармаларды оқу, сурет салу, ойын ойнау арқылы қиялы дами түседі.

4. Ерік-жігердің әлсіздігі. Оқушы өзін-өзі басқаруға үйренбегендіктен, кейде тәртіпті сақтай алмайды. Мұғалімнің басты міндеті – шыдамдылық танытып, баланы өз-өзін бақылауға баулу.

5. Эмоциялық әсерленгіштік. Бастауыш сынып оқушысы мақтауға тез беріледі, сынға да өте сезімтал. Сол себепті мұғалімнің жылы сөзі, қолдауы маңызды рөл атқарады.

Оқушылардың жас ерекшеліктерін ескерудің педагогикалық шарттары

• Оқу материалының қолжетімділігі. Тапсырмалар бала деңгейіне сай болуы керек. Қиындығы шамадан тыс болса, балада күйзеліс туындайды, ал тым жеңіл болса, қызығушылық жоғалады.

• Қозғалыс белсенділігі. Бала ұзақ уақыт бойы қозғалыссыз отыра алмайды. Сондықтан сергіту сәттері, ойын элементтері міндетті түрде енгізілуі тиіс.

• Жеке ерекшеліктерді ескеру. Әр баланың қабылдау жылдамдығы, қабілеті әртүрлі. Саралап оқыту осы жерде өзекті.

• Қарым-қатынасқа қажеттілік. Бастауыштағы балалар топпен жұмыс істегенді ұнатады. Мұғалім ынтымақтастық атмосферасын құруы керек.

• Мотивацияны қалыптастыру. Баланың жетістікке жеткенін атап өтіп, мақтау арқылы оқуға деген ынтасын арттыру қажет.

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігін ескеру – оқыту процесінің ең маңызды шарты. Мұғалім баланың психологиялық және физиологиялық дамуын түсіне отырып, білімді қызықты әрі тиімді етіп ұсынғанда ғана оқушыда тұрақты қызығушылық пен оқу мотивациясы қалыптасады.

6.2. Жаңашыл әдістерді тиімді қолдану жолдары

Қазіргі білім беру жүйесі дәстүрлі тәсілдермен шектелмей, оқушылардың шығармашылығын, сыни ойлауын, ынтасын арттыруға бағытталған жаңашыл әдістерді қолдануды талап етеді. Бастауыш сынып мұғалімі сабақты тиімді ұйымдастыру үшін ойын технологияларын, жобалық әдісті, зерттеу тапсырмаларын, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) біріктіре білуі тиіс.

Жаңашыл әдістердің артықшылықтары

• Оқушы белсенділігін арттырады;

• Танымдық қызығушылықты күшейтеді;

• Оқушының жеке қабілетін ашуға жағдай жасайды;

• Ұжымдық қарым-қатынасты дамытады;

• Теориялық білімді өмірмен байланыстырады.

Жаңашыл әдістердің түрлері және қолдану жолдары

1. Ойын технологиясы

Ойын – бастауыш жастағы оқушылар үшін табиғи әрекет. «Сиқырлы қорап», «Кім жылдам?», «Құпия хат» сияқты ойындар оқушыны қызықтырады. Ойын барысында білімді бекіту, жаңа ұғымды енгізу немесе қайталау оңай жүзеге асады.

2. Жобалық әдіс

Жоба жұмысы балаларды зерттеуге, шығармашылыққа жетелейді. Мысалы, дүниетану пәнінде «Менің отбасымның дәстүрлері», математикада «Сауда жасау кезінде ақша санау» жобаларын орындау – оқушыны өмірлік дағдыға үйретеді.

3. Зерттеу әдісі

Мұғалім шағын зерттеу тапсырмаларын беріп, балаларды бақылау, салыстыру, қорытынды жасауға үйретеді. Мысалы, «Өсімдіктің өсуін күн сайын бақылау», «Судың үш күйін тәжірибе арқылы зерттеу» сияқты тапсырмалар оқушының зерттеушілік қабілетін дамытады.

4. АКТ қолдану

Интерактивті тақтадағы ойындар, бейнефильмдер, мобильді қосымшалар арқылы оқушы ақпаратты көру, есту, әрекет ету арқылы қабылдайды. Бұл көпарналы оқытудың тиімді әдісі болып табылады.

5. Сыни тұрғыдан ойлау әдістері

«INSERT», «Венн диаграммасы», «Болжау кестесі» сияқты әдістер оқушыны салыстыруға, талдауға, өз пікірін қорғауға үйретеді.

Жаңашыл әдістерді тиімді қолданудың шарттары

• Әдісті оқушылардың жас ерекшелігіне бейімдеу;

• Сабақ мақсатына сай таңдау;

• Әр түрлі әдістерді үйлестіріп қолдану;

• Оқушы белсенділігін арттыруға бағыттау;

• Қорытындыда міндетті түрде рефлексия жасау.

Жаңашыл әдістерді тиімді қолдану – мұғалімнің кәсіби шеберлігінің көрсеткіші. Сабақ мазмұны мен оқушының қызығушылығын үйлестіре білген мұғалім баланың білімін ғана емес, өмірге деген құштарлығын да арттырады.

6.3. Мұғалімнің кәсіби дамуы: рефлексия, тәжірибе алмасу, жаңа платформаларды пайдалану

Қазіргі білім беру жүйесінде мұғалімнің рөлі бұрынғыдан әлдеқайда кеңейді. Енді мұғалім тек білім беруші ғана емес, бағыттаушы, ұйымдастырушы, зерттеуші және жаңашыл идеяларды тәжірибеге енгізуші тұлғаға айналды. Бұл міндеттерді орындау үшін мұғалім үнемі кәсіби дамумен айналысуы қажет. Кәсіби дамудың негізгі тетіктеріне рефлексия, тәжірибе алмасу және жаңа білім беру платформаларын пайдалану жатады.

Рефлексия – кәсіби дамудың негізі

Рефлексия – мұғалімнің өз әрекетін талдауы, жетістіктері мен кемшіліктерін бағалауы. Рефлексия арқылы мұғалім:

• өзінің сабақ беру әдістерін сын тұрғысынан қарастырады;

• оқушылардың жетістіктеріне әсер ететін факторларды анықтайды;

• жаңа әдістерді енгізу қажеттілігін көреді;

• өзін-өзі жетілдіру жоспарын жасайды.

Рефлексия жүргізудің жолдары:

1. Сабақтан кейінгі талдау. Мұғалім сабақ жоспары мен өткізілген сабақ арасындағы айырмашылықты салыстырады.

2. Журнал немесе күнделік жүргізу. Онда әр сабақтан түйген ойлар, жетістіктер мен қиындықтар жазылады.

3. Әріптестермен пікір алмасу. Басқа мұғалімнің көзқарасы объективті баға беруге көмектеседі.

4. Оқушылардың кері байланысы. Оқушы пікірі сабақ тиімділігін көрсетеді.

Тәжірибе алмасу – кәсіби дамудың ұжымдық формасы

Мұғалім тек өз тәжірибесімен шектелсе, кәсіби тұрғыда тоқырауға ұшырауы мүмкін. Сондықтан тәжірибе алмасу кәсіби дамудың маңызды бөлігі болып саналады.

Тәжірибе алмасу формалары:

• Әдістемелік бірлестіктер. Мұғалімдер пән бойынша кездесіп, ашық сабақтар, шеберлік сағаттарын өткізеді.

• Педагогикалық кеңестер. Оқытуда туындаған мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

• Онлайн қауымдастықтар. Facebook, Telegram топтары, арнайы форумдар мұғалімдерге тәжірибесін бөлісуге жағдай жасайды.

• Халықаралық тәжірибе. Шетелдік платформалар мен курстарға қатысу мұғалімнің көкжиегін кеңейтеді.

Жаңа платформаларды пайдалану

Бүгінде білім беру процесін тиімді ұйымдастыру үшін мұғалімдер түрлі цифрлық платформаларды қолданады.

Қолдануға болатын платформалар:

• Google Classroom, Microsoft Teams – сабақ ұйымдастыруға, материалдарды бөлісуге, кері байланыс жасауға мүмкіндік береді.

• Kahoot, Quizizz, Wordwall – ойын элементтері арқылы білімді тексеру, мотивацияны арттыру.

• LearningApps, Padlet – шығармашылық тапсырмалар орындауға қолайлы.

• BilimLand, Kundelik.kz – қазақстандық контентке негізделген ресурстар.

Бұл платформалар мұғалімнің жұмысын жеңілдетіп қана қоймай, оқушының сабаққа қызығушылығын арттырады.

Мұғалімнің кәсіби дамуы – үздіксіз процесс. Рефлексия арқылы мұғалім өз кемшілігін көріп, тәжірибе алмасу арқылы жаңа идеяларға қанығады, ал заманауи платформаларды қолдану оқытудың сапасын арттырады. Осылайша, мұғалімнің кәсіби дамуы – оқушылардың жетістігі мен мотивациясының кепілі.

6.4. Қиындықтар мен шешу жолдары

Бастауыш сынып мұғалімдері тұлғаға бағытталған оқытуды жүзеге асыру барысында түрлі қиындықтарға тап болады. Бұл қиындықтар оқу-әдістемелік, психологиялық, ұйымдастырушылық немесе материалдық сипатта болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда шешу жолдарын іздеу – мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттыруға мүмкіндік береді.

Негізгі қиындықтар

1. Оқушылардың оқу мотивациясының төмендігі.

Кейбір оқушылардың оқуына қызығушылығы аз болады. Бұл олардың отбасы жағдайына, жеке қабілетіне немесе алдыңғы тәжірибесіне байланысты.

2. Әртүрлі деңгейдегі оқушыларды оқыту.

Сыныпта үлгерімі жоғары да, төмен де оқушылар болады. Барлығына бірдей тапсырма беру нәтижесіз болуы мүмкін.

3. Уақыт тапшылығы.

Жаңашыл әдістер, топтық жұмыстар көп уақытты талап етеді. Ал бағдарлама мазмұны өте ауқымды.

4. Цифрлық құралдарды қолданудағы кедергілер.

Барлық мектепте бірдей техникалық база жоқ. Мұғалімнің де АКТ-ны қолдану дағдылары жеткіліксіз болуы мүмкін.

5. Ата-аналармен байланыс орнатудағы қиындықтар.

Кейбір ата-аналар тұлғаға бағытталған оқытудың мәнін түсінбейді немесе баласының жетістігіне немқұрайлы қарайды.

6. Мұғалімнің кәсіби күйзелісі (стресс).

Жаңа талаптар, құжаттар, есеп беру мұғалімнің уақыты мен күшін көп алады.

Шешу жолдары

1. Оқушылардың мотивациясын арттыру:

• ойын технологияларын пайдалану;

• жетістікті үнемі атап өту;

• әр оқушыға қолдау көрсету;

• сабақ мазмұнын өмірмен байланыстыру.

2. Дифференциация және саралап оқыту:

• жеңіл, орташа, күрделі тапсырмалар дайындау;

• қабілетті оқушыларға қосымша шығармашылық жұмыс беру;

• қиындық көретін оқушыларға көмекші құралдар ұсыну.

3. Уақытты тиімді пайдалану:

• сабақ жоспарын нақты құру;

• қысқа, бірақ мазмұнды тапсырмалар дайындау;

• үй тапсырмасын шығармашылықпен ұштастыру.

4. АКТ қолдану дағдыларын жетілдіру:

• мұғалімдерге арналған онлайн курстарға қатысу;

• қарапайым, қолжетімді құралдардан бастау (Wordwall, Kahoot);

• мектеп ішінде тәжірибе алмасу.

5. Ата-анамен серіктестік орнату:

• ата-аналар жиналысын жаңа форматта өткізу (тренинг, дөңгелек үстел);

• электронды күнделік арқылы тұрақты байланыс орнату;

• бала жетістігін бөлісіп, ата-ананы ынталандыру.

6. Кәсіби күйзелістен арылу:

• уақытты дұрыс жоспарлау;

• әріптестерден қолдау алу;

• кәсіби қауымдастықтарға қатысу;

• психологиялық тренингтерге бару.

Қиындықтар – мұғалім жұмысының ажырамас бөлігі. Алайда әрбір мәселе шешімін тапқанда тәжірибе байып, кәсіби даму жүзеге асады. Ең бастысы – қиындыққа сын ретінде емес, мүмкіндік ретінде қарау. Осылайша мұғалім тұлғаға бағытталған оқытуды тиімді жүзеге асырып, оқушылардың білім сапасын арттыра алады.

Қорытынды

Қазіргі таңда білім беру жүйесі түбегейлі өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Жаңартылған мазмұндағы оқу бағдарламалары, заманауи педагогикалық технологиялар мен әдіс-тәсілдер, тұлғаға бағытталған оқыту идеялары бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесіне белсенді енгізілуде. Осы әдістемелік құралда қарастырылған негізгі мәселе – бастауыш сыныпта оқушылардың оқу мотивациясын арттыруда тұлғаға бағытталған оқыту технологиясын тиімді қолдану. Бұл бағыт мұғалімге үлкен жауапкершілік жүктейді, себебі әр баланың тұлғалық дамуы, оқуға деген ынтасы мен қызығушылығы ең алдымен бастауыштағы алғашқы қадамдардан бастау алады.

Тұлғаға бағытталған оқыту оқушыны білім алудың пассивті объектісі емес, белсенді субъектісі ретінде қарастырады. Оқушы өз мүмкіндіктерін ашуға, қабілеттерін жетілдіруге, білімді өмірлік тәжірибеде қолдануға үйренеді. Ал мұғалім осы процеске бағыт-бағдар беруші, қолдаушы, серіктес рөлін атқарады. Бастауыш мектеп жасы – тұлғаның қалыптасуындағы ең маңызды кезең. Сондықтан мұғалімнің оқыту барысында психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерді ескеруі – табысты білім берудің басты шарты.

Зерттеу барысында оқу мотивациясының маңызы ерекше айқындалды. Мотивация – оқушыны әрекетке итермелейтін, білімге құштарлығын оятатын негізгі күш. Егер оқушыда ішкі мотивация қалыптасса, ол тапсырмаларды орындауды міндет емес, қажеттілік әрі қызықты іс ретінде қабылдайды. Мұндай жағдайда оқудың нәтижелілігі артады, білім сапасы көтеріледі. Мұғалім ойын, зерттеу, жобалау, АКТ қолдану сияқты әдістер арқылы оқушылардың ынтасын жандандыра алады.

Әдістемелік құралда ұсынылған жобалық және зерттеушілік оқыту элементтері, ойын технологиялары, АКТ мүмкіндіктері, саралап оқыту мен ынтымақтастықтағы жұмыс оқушының белсенділігін арттыруға және оқу процесін қызықты етуге бағытталған. Бұл тәсілдердің барлығы жаңартылған білім беру мазмұнымен үйлесімді келеді. Әсіресе, саралап оқыту оқушының жеке ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік берсе, ынтымақтастықтағы оқыту балаларды бір-бірімен қарым-қатынас жасауға, пікір алмасуға, ортақ нәтижеге жетуге баулиды.

Практикалық бөлімде ұсынылған сабақ үлгілері мен әдістемелік тапсырмалар мұғалімдерге нақты көмекші құрал бола алады. Сонымен қатар оқушылардың өзін-өзі бағалауы, рефлексия жүргізуі – оқу сапасын арттырумен қатар, баланың дербестігін, жауапкершілігін қалыптастырады. Бұл да тұлғаға бағытталған оқытудың басты қағидаларының бірі.

Оқушылардың жетістігін бағалау мен мониторинг жүргізу әдістеріне ерекше тоқталу қажет. Қалыптастырушы бағалау, рубрикалар, портфолио, өзін-өзі бағалау – оқушының тек нәтижесін ғана емес, оқу барысындағы жетістігін де көруге мүмкіндік береді. Мұндай бағалау әдістері оқушылардың өз күшіне сенімін арттырып, мотивациясын қолдайды.

Әдістемелік құралдың тағы бір маңызды тұсы – мұғалімге арналған ұсыныстар. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігін ескеру, жаңашыл әдістерді тиімді қолдану, кәсіби дамуға көңіл бөлу, ата-анамен серіктестік орнату – мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттыруға бағытталған нақты қадамдар. Сонымен қатар кездесетін қиындықтар мен оларды шешу жолдары көрсетіліп, практикалық нұсқаулар берілді.

Қорытындылай келе, тұлғаға бағытталған оқыту технологиясы бастауыш мектепте оқушы мотивациясын арттырудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Ол оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуына, жеке ерекшеліктерін дамытуына, шығармашылық қабілеттерін шыңдауына мүмкіндік береді. Мұғалім осы технологияны жүйелі әрі мақсатты түрде қолданған жағдайда әр оқушы өз жетістігін сезініп, білімге құштарлықпен ұмтылады.

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне теориялық әрі практикалық көмекші құрал бола алады. Мұнда берілген материалдар сабақ барысында да, оқушының жеке дамуын қадағалауда да, кәсіби рефлексия жүргізуде де пайдалы. Ең бастысы – мұғалім оқыту процесін баланың тұлғалық дамуына бағыттап, әр оқушының оқу жолындағы жетістігін қолдап отыруы тиіс. Сонда ғана білім беру жүйесінің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, білімге құштар, өз ойын еркін жеткізе алатын, шығармашыл тұлғаны тәрбиелеу – толық жүзеге асады.

Қосымшалар

Қосымша 1. Оқушының өзін-өзі бағалау парағы

Сабақтағы әрекетім	Иә	Жоқ	Аздап
Сабақта белсенді болдым	⬜	⬜	⬜
Тапсырмаларды уақытында орындадым	⬜	⬜	⬜
Топтағы жұмысқа үлес қостым	⬜	⬜	⬜
Өз ойымды ашық жеткізе алдым	⬜	⬜	⬜
Жаңа нәрсе үйрендім	⬜	⬜	⬜

Қосымша 2. Мұғалімге арналған сабақтағы кері байланыс әдістері

1. «Бағдаршам» әдісі – оқушылар қызыл (түсінбедім), сары (толық емес түсіндім), жасыл (толық түсіндім) түстерін көтереді.

2. «Бір ауыз сөз» әдісі – сабақ соңында әр оқушы сабақтан алған әсерін бір сөзбен жеткізеді.

3. «Смайликтер» – көңіл-күйді смайлик арқылы көрсету.

4. «Мен білдім, мен үйрендім» кестесі.

Қосымша 3. Ойын арқылы мотивацияны арттыру тапсырмалары

• «Сөз құра» ойыны (қазақ тілі): берілген әріптерден мүмкіндігінше көп сөз құрау.

• «Сиқырлы қапшық» (математика): қапшық ішінен мысалдар жазылған қағазды алып, дұрыс шешу.

• «Жаңалықтар жүргізушісі» (дүниетану): әр оқушы табиғаттағы бір құбылысты жаңалық түрінде жеткізеді.

• «Ертегі құрастыр» (әдебиеттік оқу): әр топқа 3–4 сөз беріледі, соларды пайдаланып шағын ертегі ойлап табады.

Қосымша 4. Жобалық жұмыс үлгілері

1. «Менің отбасымның тарихы» (дүниетану, әдебиеттік оқу).

2. «Мектеп ауласындағы өсімдіктерді зерттеу» (дүниетану, жаратылыстану).

3. «Қазақтың ұлттық ойындары» (қазақ тілі, дене шынықтыру).

4. «Сандар әлемінде саяхат» (математика).

Қосымша 5. Мотивацияны диагностикалау сауалнамасы (оқушыға арналған)

«Маған ұнайды…» деген сөйлемді жалғастыр:

• Сабақта мен …

• Маған ең қызығы …

• Мен үшін ең қиыны …

• Менің армандаған тапсырмам …

• Егер мен мұғалім болсам, сабақта …

Бұл сауалнама оқушының ішкі уәжін анықтауға көмектеседі.

Қосымша 6. Бағалау рубрикасы (топтық жұмыс үшін)

Критерий	Жоғары деңгей (3 ұпай)	Орташа (2 ұпай)	Төмен (1 ұпай)
Белсенділік	Барлық уақытта белсенді қатысты	Кейде белсенділік танытты	Белсенділік танытпады
Ынтымақтастық	Басқаларға көмектесті, идея ұсынды	Кейде көмектесті	Топқа үлес қоспады
Шығармашылық	Жаңа идеялар ұсынды, ерекше жұмыс жасады	Қарапайым идеялар ұсынды	Жаңа идея ұсынған жоқ
Нәтиже	Жұмыс толық әрі сапалы	Жұмыс толық емес	Жұмыс аяқталмаған

Қосымша 7. Мұғалімге арналған қадамдық нұсқаулық (сабақ құрылымы)

1. Мақсат қою → оқушылармен бірге талқылау.

2. Алдын ала мотивация (қызықты сұрақ, бейне, сурет).

3. Топқа немесе жұпқа бөлу.

4. Негізгі тапсырма (ойын, зерттеу, жоба).

5. Нәтижені таныстыру.

6. Өзін-өзі және топтық бағалау.

7. Рефлексия (оқушының өз ойымен бөлісуі).

Қосымша 8. Портфолио құрылымы (оқушы үшін)

• Мен туралы ақпарат (аты-жөні, қызығушылықтары).

• Жетістіктерім (грамота, мақтау қағазы, сертификаттар).

• Жобаларым (шығармашылық жұмыстар, зерттеу нәтижелері).

• Менің таңдаулы тапсырмаларым (оқушы өзі жақсы орындаған жұмыстары).

• Рефлексия беті («Менің жетістігім», «Келесіде нені үйренгім келеді»).

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.

2. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2019.

3. Назарбаев, Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Астана, 2017.

4. Жанпейісова, М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. – Алматы: Мектеп, 2002.

5. Әбиев, Ж., Бабаев, С., Құдиярова, А. Педагогика. – Алматы: Дарын, 2010.

6. Қоянбаев, Ж.Б., Қоянбаев, Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2012.

7. Жұмабаева, Ә. Тұлғаға бағытталған оқытудың педагогикалық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

8. Жампеисова, Ж. Бастауыш мектеп оқушыларын оқытудағы инновациялық технологиялар. – Алматы: Білім, 2019.

9. Ысқақов, Ә. Жаңартылған білім беру мазмұны: әдістемелік негіздері. – Астана: Арман-ПВ, 2020.