1.1 Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылықтарының төмен болу себептері

Оқушылардың үлгерімінің төмендігінің негізгі себептерін мыналар деп санауға болады:

- Отбасылық тәрбие жеткіліксіз.

- Нақты білімдегі олқылықтар.

- Жеке қасиеттердің даму деңгейі мен тәрбиесінің жеткіліксіздігі,оқушыға дербестік, мақсаттылық танытуға мүмкіндік беру;

- Табысты оқу үшін қажетті ұйымдастырушылық және басқа қасиеттердің болмауы.

Үлгерімі төмен оқушылардың ерекшеліктері:

Төмен білім деңгейінің салдарынан зияткерлік дамудың төмендігі;

Танымдық қызығушылықтың болмауы;

Бастауыш ұйымдастырушылық дағдылар қалыптаспаған;

Оқушылар психологиялық және жеке көзқарасты талап етеді:

Педагогикалық (оқыту тұрғысынан) көзқарас;

Пән мұғалімінің одақтасы ретінде ата-аналарға қолдау жоқ;

Балалар, негізінен, әлеуметтік емес отбасылардан шыққан;

Оқушылар тарапынан өзін-өзі бағалаудың жеткіліксіздігі;

Себепсіз сабақты жиі өткізіп жіберуі.

Бұл мыналарға әкеледі:

Білімде жүйенің болмауы және соның салдарынан зияттың төмен деңгей көрсетуі.

Оқушының белгілі бір оқу пәнін игерудегі артта қалуы мүмкін келесі белгілер бойынша анықтауға болады:

1. Ақыл-ой дамуының төмен деңгейі.

2. Оқу дағдыларының қалыптаспауы.

3. Гиперактивтілікпен назар тапшылығы.

4. Танымдық қызығушылықтың болмауы.

5. Еркін сфераның қалыптаспауы.

6. Жанжалды қатынастар

7. Танымдық қызығушылықтың төмендігі

8. Ауызша-логикалық ойлауды дамытудың төмен деңгейі

9. Төмен өнімділік.

Мұғалімнің қызметі:

1. Оқу жылының басында оқушыларға диагностика жүргізу оқу деңгейін анықтау.

2. Сабақтарда сауалнаманың әртүрлі түрлерін қолдану.

3. Оқушының әр бағасына түсініктеме беру.

4. Мұғалім оқушымен сұхбаттаспауы немесе оған жазбаша түрде ұсынбауы.

науқастанғаннан немесе мектепте болмағаннан кейін сабақтың бірінші күніндегі жұмыс

жақсы себеп.

5. Жетіспейтін тақырып бойынша оқушының біліміндегі олқылықтарды жою үшін мұғалім оқушының көрсетілген уақытты игеру уақытын анықтауы.

тақырып қиын болған жағдайда оған кеңес беру.

6. Мұғалім оқушыларға алған білімдерін көрсетуі

7. Мұғалім сынып жетекшісін немесе тікелей оқушының ата-анасын оқушының үлгерімінің төмендеуі туралы хабардар етуге міндетті

8. Мұғалім оқушының жаман мінез құлқы үшін бағасын төмендетпеуі керек бұл жағдайда сабаққа әсер етудің басқа әдістерін қолдану керек оқушы (сендіру, психологпен және әлеуметтік педагогпен әңгімелесу)

1. Сәтсіздік себептерін дұрыс ашу және оның жолдарын анықтау тарату;

2. Жоғары сапалы сабақтар;

3. Оқытуда озық әдістерді қолдану;

4. Нақты көмек және барлық отбасы мүшелерімен тығыз байланыс

5. Оқу процесін нақты бақылау.

6.Шығармашылық тапсырмалар

- Есептерді шешудің әртүрлі тәсілдерін іздеу.

- Кроссвордтар құрастыру.

- Математикалық ертегілер, ойындар жазу.

- Осы шарт бойынша тапсырмалар жасау.

7. Жауап таңдау тапсырмалары

8. Тренажер карталары

9. Деформацияланған тапсырмалар

Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс істеу бойынша сынып жетекшісіне кеңестер

- Оқу жылының басында мұғалімдерді ақпараттандыру

- Сыныпта үлгерімі төмен балалардың болуы туралы пәндік шағын педагогикалық кеңесте немесе жеке әңгімеде).

- Психологиялық қызметпен, мұғалімдермен байланыста болу

- Оқушылардың оқу деңгейіне қызығушылық танытатын пәндер, олардың даму қарқыны, сыныптастарымен қарым-қатынас стилі және оқытушылар құрамы.

1.2. Ертегі терапиясының оқушы үлгерімін арттырудағы рөлі

Арт-терапияның құрамды элементтерінің бірі- ертегі терапиясы. Бұл ертегіні тәрбие, білім беру, мінез-құлықты түзету, психологиялық ауытқулардың алдын алу, психологиялық және психотерапиялық көмек және т. б. мәселелерін шешу үшін қолданатын психология әдісі. Ертегі терапиясының негізгі мәні - лезде адам кейіпін өзгерту. Ертегі терапиясы бірқатар негізгі функцияларды орындай отырып, эмоционалды әл-ауқатқа айтарлықтай әсер етеді:

1. Эмоционалды көрініс және өзін-өзі түсіну: ертегілер эмоцияларды білдіру және зерттеу үшін қауіпсіз ортаны қамтамасыз етеді. Ертегі кейіпкерлерімен сәйкестендіру арқылы адамдар өздерінің тәжірибелері мен сезімдерін жақсы түсінеді және білдіреді.

2. Жарақаттар мен жанжалдарды өңдеу: ертегі терапиясы ішкі жанжалдар мен травматикалық естеліктерді өңдеуге көмектеседі. Ертегілердің символикасы мен метафоралары күрделі және ауыр тақырыптарға ұқыпты қарауға мүмкіндік береді.

3. Эмпатия мен әлеуметтік дағдыларды дамыту: ертегілерді тыңдау және талдау арқылы адамдар басқаларға түсіністік пен жанашырлықты үйренеді, бұл әлеуметтік дағдыларды дамытуға және тұлғааралық терең түсінуге ықпал етеді.

4. Шығармашылық ойлау мен қиялды ынталандыру: ертегі терапиясы қиялды белсендіреді, шығармашылық ойлау мен стихиялылыққа ықпал етеді, бұл психологиялық жағдайға оң әсер етеді.

5. Өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі тануды нығайту: ертегілермен жұмыс істеу өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі тануды жақсартуға көмектеседі, өйткені адамдар ертегі кейіпкерлерінде көрінетін жағымды қасиеттер мен күштерді көруге үйренеді.

6. Жұбаныш пен үміт беру: ертегілер көбінесе қиын кезеңдерде шабыттандыратын және жұбаныш әкелетін бақытты аяқталатын қиындықтарды жеңу тақырыптарын қамтиды.

7. Жеке даму процесінде қолдау: ертегі терапиясы нақты өмірде қолдануға болатын мінез-құлық үлгілері мен проблемаларды шешу стратегияларын ұсына отырып, жеке өсуге ықпал етеді.

Ертегі терапиясы, әдебиет пен психологияның ерекше қиылысы, адамның ақыл-ойы мен эмоциясын зерттеудің ерекше жолдарын ашады. Ол психологиялық өзара әрекеттесу мен емдеуді жеңілдету үшін ертегілердің байлығы мен алуан түрлілігін пайдаланады – ежелгі халықтық әңгімелерден бастап қазіргі заманғы авторлық шығармаларға дейін. Символдар мен архетиптерге толы бұл әңгімелер сыртқы әлемді адамның ішкі тәжірибесімен байланыстыратын көпір ретінде қызмет етеді.

Ертегі терапиясының кілті-терең эмоционалды күйлер мен психологиялық қақтығыстарды көрсететін метафоралар мен бейнелерді қолдану. Ертегілер күрделі және кейде ауыр тақырыптарды сипаттау және өңдеу үшін қауіпсіз және қолжетімді тілді ұсынады. Бұл оқушыларға өз сезімдері мен ойларын қорғалған, бақыланатын ортада зерттеуге мүмкіндік береді.

Ертегі терапиясы ертегі сюжеттері мен кейіпкерлері адамның сынақтарды жеңу, іздеу мен сатып алу, ішкі және сыртқы жындармен күресу және т.б. туралы әмбебап тәжірибесін бейнелейтіндігіне негізделген. Айта кету керек, ертегі терапиясы тек балаларға ғана қатысты емес. Ертегілер көбінесе балалар әңгімелерімен байланысты болғанымен, олардың тереңдігі мен жан-жақтылығы оларды ересектермен жұмыс істеудің күшті құралына айналдырады. Олар барлық жастағы адамдарға жаңа перспективалар мен шешімдер ұсына отырып, терең эмоционалды қабаттарға әсер ете алады.

О. И. Каяшеваның зерттеулеріне сәйкес, ертегі терапиясының қалыптасуында әңгімелерді өздігінен қосу және беру кезеңін, метафоралық материалды ғылыми талдау кезеңін және ертегіні психологиялық-педагогикалық жұмыс техникасы ретінде пайдалану кезеңін ажыратуға болады. Осы схеманы аяқтағаннан кейін ол ертегі терапиясының тарихында әдіс ретінде төрт негізгі кезеңді анықтады:

* ауызша халық шығармашылығының кезеңі;

* ертегілер мен мифтерді жинау және зерттеу кезеңі;

* ертегі терапиясын психотехника ретінде қолдану кезеңі;

* кешенді ертегі терапиясының кезеңі;

Ертегі терапиясы психотерапияның формальды әдісі ретінде 20 ғасырдың ортасында дами бастады, дегенмен ертегілерді оқыту, емдеу және даналықты жеткізу үшін қолдану әлдеқайда көне тамырларға ие.

Ертегілер ежелден білімді, адамгершілік сабақтарын және мәдени құндылықтарды жеткізу құралы ретінде қолданылған. Олар адамдарға айналасындағы әлемді түсінуге және түсінуге көмектесетін ауызша халық шығармашылығының ажырамас бөлігі болды.

Қазіргі заманғы ертегі терапиясы 20 ғасырдың екінші жартысында қалыптаса бастады. Зигмунд Фрейд және Карл Юнг сияқты психоаналитиктер ертегілердегі символизм мен архетиптерді түсінуге айтарлықтай үлес қосты. Юнг архетиптер мен ұжымдық бейсаналықтың маңыздылығын ерекше атап өтті, бұл терапияда ертегілерді қолдануға негіз болды.

Кейінгі онжылдықтарда әртүрлі психотерапевтер мен зерттеушілер ертегілерді өз тәжірибелерінде көбірек қолдана бастады. Олар оларды балалар мен ересектерді емдеу үшін қолданды, тақырыптарға өз сезімдерін білдіруге және психологиялық мәселелерді шешуге көмектесті. Әр түрлі елдерде ертегі терапиясы жергілікті мәдени дәстүрлердің элементтерін заманауи психотерапиялық әдістермен үйлестіре отырып, әр түрлі формада болды.

Ертегі терапиясы-бұл әртүрлі психикалық бұзылулар мен проблемаларды емдеу үшін ертегілерді қолдануға негізделген психотерапия әдісі.Бұл әдіс шығармашылық қиялды дамыту, эмоционалды интеллектуалдылықты дамыту және тұлғааралық қатынастарды жақсарту үшін ертегілерді қолдануды қамтиды.

Ертегі терапиясының тарихы салыстырмалы түрде жақында. Өткен ғасырдың 20-жылдарында Француз психотерапевті Гастон Бачелард ертегілер адамдарға шығармашылық ойлауды дамытуға және денсаулықты жақсартуға көмектесетінін байқады.

Алайда, ресми ертегі терапиясының негізін қалаушы-өткен ғасырдың 70-жылдарында ертегі терапиясының теориясын жасаған неміс психотерапевті Ноэллие Шнайдер. Ертегі терапиясының заманауи әдістері әртүрлі тәсілдерді қолданады.Бүгінгі таңда ертегі терапиясы психотерапияда танылған және кеңінен қолданылатын әдіс болып табылады, ол балалардың қорқынышы мен уайымынан бастап ересектердің күрделі эмоционалдық мәселелеріне дейінгі көптеген мәселелермен жұмыс істеу үшін қолданылады. Ол сондай-ақ білім беруде, әлеуметтік жұмыста және тіпті корпоративтік консалтингте қолданылады.Осылайша, ертегі терапиясы қарапайым халық әңгімелерінен күрделі және көп қырлы психотерапиялық тәжірибеге дейін ұзақ даму жолынан өтті.

Ертегі терапиясының тарихын практикалық психология мектебі ретінде, оның мазмұнында өнер, қиял элементтерін, адаммен өзара әрекеттесудің мәдени контекстінің ерекше ерекшелігін біріктіре отырып, ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастау керек. Алайда, егер біз оны жеке тұлғаға белсенді әсер ету әдісі ретінде қарастыратын болсақ, онда оның тарихы әлдеқайда көне тамырларға ие болады.

Біз бәріміз ертегілерде өстік. Балалық шағы ертегімен байланысты емес адам жоқ шығар. Мыңдаған жылдар бойы ертегі әңгімелері, аңыздар, эпостар, мифтер ауыздан-ауызға беріледі. Бір қызығы, уақыт өзгеріп, ертегі айту дәстүрі жойылмайды. Ата-бабаларымыз балаларды тәрбиелеп, оларға ертегілерді ағартушылық әңгімелер ретінде айтып берді. XIX ғасырдың ортасынан бастап ертегі филологтар мен лингвистердің зерттеу объектісіне айналды, ал сәл кейінірек психологтар оған назар аударды. Мысалы, Карл Густав Юнг және оның ізбасарлары ертегілерде адамдар арасындағы қарым-қатынастың, қақтығыстардың кейбір кодтары, ұжымдық бейсаналықтың әмбебап архетиптері шифрланған деп есептеді. Ертегі архетиптік қақтығыстарды шешуге, шиеленісті сыртқа шығаруға көмектеседі. Ертегінің жанды емдеу қабілетін ежелгі Шығыстың дәрігерлері байқады, олар оны іс жүзінде қолданды. Осылайша, ертегілерді адамзат интуитивті түрде қолданатын практикалық психологияның ең көне әдісі деп атауға болады. Бірақ "Ертегі терапиясының" заманауи ғылыми әдісі өте жас. Психотерапияның жеке бағыты ретінде ол 20 жылдан астам уақыт бұрын Санкт-Петербургте пайда болды, онда 1998 жылы ертегі терапиясы институты ашылды (қазір оның мұрагері Халықаралық кешенді ертегі терапиясы институты болды). Әдістің авторы Татьяна Дмитриевна Зинкевич-Евстигнеева болып саналады. Құру идеясы балаларға да, ересектерге де психологиялық көмек көрсетудің жұмсақ әрі нәзік әдісін іздеуде пайда болды. Осылайша, әдеттегі психологиялық әдістерді ертегі қабығына "орау" идеясы пайда болды. Ертегілер-ақпаратты сақтаушылар. Адамның өміріндегі барлық эмоционалды тәжірибелер мен қиындықтар жаңа емес, мұның бәрі барлық уақытта басқа адамдармен шексіз рет болған. Көптеген мәселелерді шешу тәжірибесі, адамдар арасындағы қарым-қатынас тәжірибесі және қиын өмірлік жағдайларды шешу ертегілерде шифрланған.Ертегі терапевттерінің психологтары тек осы шифрларды шешіп, адамдарға алған білімдерін пайдалануға үйретеді. Ертегілер бізді ерте жастан бастап ертіп келеді. Алдымен біз оларды тыңдаймыз, содан кейін оқимыз, мектеп драмалық үйірмесінде ойнаймыз, бір немесе басқа кейіпкермен сәйкестендіреміз, содан кейін өз балаларымызға айтамыз. Құмды ертегі терапиясы әдісі сіздің өміріңізді сырттан қарауға және қаласаңыз, оны ертегі түрінде өзгертуге мүмкіндік береді. Шағын кеңістікте орналасқан миниатюралық фигуралар сіздің проблемалық жағдайыңызды бейнелейді. Құм жерге айналады, құмсалғыштың көгілдір түбі су бетіне айналады, бүйірлері көкжиектің бүйірлері. Сіздің қолыңызда жануарлардың мүсіншелері сіздің жеке ертегіңізді ойнай бастайды және оны бақытты аяқтауға жетелейді.

1.2.1 Ертегі терапиясының әдістері

Ертегі терапиясы-бұл психотерапиядағы ерекше тәсіл, ол өнер элементтерін, халық даналығын және адамдарды қолдау мен сауықтырудың психологиялық әдістерін біріктіреді.Салыстырмалы түрде жақында пайда болды және әр түрлі мамандарда көптеген бірлестіктер пайда болады. Кейбіреулер үшін "Ертегі терапиясы" - ертегілермен емдеу. Басқалары үшін - түзету жұмыстарының бір түрі, үшіншісі үшін-әлем туралы негізгі білімді беру құралы. Адамның психологиялық мәселелерін шешу үшін ертегілерді қолданатын арт-терапия (өнермен емдеу) бағыты. Оны өз жұмысында психологтар мен психотерапевттер ғана емес, сонымен қатар тәрбиешілер, мұғалімдер, дәрігерлер, тіпті режиссерлер, актерлер, суретшілер мен жазушылар қолданады.

Ертегі терапиясы - "Ертегімен емдеу" дегенді білдіреді, бұл жан дүниесінде өмір сүретін білімнің ашылуы. Бұл ертегі оқиғалары мен нақты өмірдегі мінез-құлық арасындағы байланысты қалыптастыру процесі. Вачков И.В. жазғандай, ертегіні дәрігерлер де, психологтар да, мұғалімдер де қолданады және әр маман ертегіден өзінің кәсіби міндеттерін шешуге көмектесетін ресурсты табады. Балаға уақытында айтылған ертегі ересек адамға психологиялық кеңес беру сияқты.

Қандай жағдайларда "Ертегімен емдеу" орынды? Егер баланың эмоционалды-тұлғалық және мінез-құлық проблемалары болса, бұл қажет: агрессивтілік, мазасыздық, қорқыныш, сөйлеу, өзіне деген сенімсіздік.

Басты кейіпкерлердің тағдырын бақылай отырып, ертегі жағдайларын өмір сүре отырып, ертегі бейнелерінің тілін қабылдай отырып, бала өзі үшін әлемнің бейнесін қалыптастырады және осыған байланысты бала әртүрлі жағдайларды қабылдайды және белгілі бір жолмен әрекет етеді.

Бұл не-ертегі терапиясы? Ертегі терапиясы-кез-келген мәселені шешуге бағытталған ертегі арқылы сабақ. Бұл әдіс ежелгі дәуірден басталады-біздің үлкен әжелеріміз де қылмыс жасағаны үшін ұрыспады, бірақ ертегі айтты. Ертегілер балаларды шындықпен таныстырды, "не жақсы" және "не жаман"екенін түсіндірді. Сондықтан мектепте ертегі терапиясымен айналысу-сәтті қолданылған және ұзақ уақыт бойы қолданылған әдіс. арасында танымал болды және танымал болып келеді.

Ертегі терапиясы-бұл мағынаны табу, әлем және ондағы қарым-қатынас жүйесі туралы білімді ашу процесі. Бұл баланың максималды психологиялық жүктемесі, агрессивтілікті жою, оның ішкі әлеуетін дамыту, жанды ояту, оқиғалар туралы хабардарлық деңгейін арттыру, өмір заңдары мен шығармашылық шығармашылық күштің әлеуметтік көрінісі туралы білім алу.

Ертегі терапиясы-бұл ертегі оқиғалары мен нақты өмірдегі мінез-құлық арасындағы байланысты қалыптастыру процесі. Бұл ертегі мағыналарын шындыққа көшіру процесі.

Ертегімен терапия жүргізу-адамзат дамуындағы тәжірибелік психологияның ең бір көне әдістерінің бірі және қазіргі заманғы ғылым тәжірибесіндегі жаңа, жас әдістердің бірі болып табылады. Көптеген зерттеу жұмыстары көрсеткендей - ертегідегі теңестірулер, яғни, метафора, адамның санадан тыс күйіне тікелей әсерін тигізеді. Ескеретін жағдай, метафора жері терең, әрі тұрақты деңгейде жүреді. Метафоралық ғажайып әсерлер жеке тұлғаның өзіндік, жекелік ресурстарын белсендіре түседі. Көптеген бейнелер, метафора тілдері қоршаған ортамен өзара қарым-қатынас орнатудың жаңа мүмкіндіктерін ашады, адам санасын оятып, оны белсенді етеді.

Балалар ертегілермен танысып, олардың мазмұнымен танысады. Балалардың сөйлеу белсенділігі артады. Драма, қуыршақ театры, үстел үсті театрлары арқылы балалар өздерінің сүйікті кейіпкерлерін сомдап көрсете алады. Балалардың танымдық белсенділігі, шығармашылық қабілеті т.б. дамиды.

Ертегі терапиясы қалай жүзеге асады? Ертегі терапиясы балаға белгілі бір мәселеге шоғырлануға, қатаң ұсыныстар бермей, оны шешу жолдарын көрсетуге көмектеседі. Әрбір әңгіме баланың өмірінде пайда болған белгілі бір жағдайды ойнайды, әңгіме кейіпкерлері нақты адамдардың сипаттамаларына ие, ал туындаған қақтығыс әрқашан логикалық шешімге ие. Ертегі терапиясы ертегі оқиғалары мен шынайы өмірдегі мінез-құлық арасында байланыс орнатады, кітап, сиқырлы мағыналарды шындыққа жеткізеді. Әдістің негізгі қағидасы-баланың жеке басының рухани, тұтас дамуы, оның жанына қамқорлық. Ертегі үйретіп қана қоймай, емдейді. Ертегі терапиясы ата-анасынан айырылған балаларға көмектеседі. Бала ертегіде ішкі жан дүниесімен кездеседі. Ертегіден жақсы нәрселерді үйренеді, бақытты болуды үйренеді. Кішкентай балалар үшін бұл өзара әрекеттесу жаттығуы, жасөспірімдер үшін бұл өзін және құрдастарын түсіну тәсілі. Бірлесіп жасалған ертегі мысалында ұжымда кімнің қандай рөл атқаратынын түсінуге болады. Ата-аналарға баламен бірге жазу пайдалы, өйткені мұндай сәттерде сіз ортақ тілде сөйлей бастайсыз, сіз баланың жасырын ойлары мен тілектерін біле аласыз. Оларды қанатты сөздер мен метафоралардың артына жасыра отырып, жас әңгімеші іштей босатылады, ал қамқор және мұқият ата-ана баланың тілектері мен бейсаналық тілектерін шеше алады. Ертегі шығармашылық ойлауды ынталандырады және ата-аналар мен балаларда әзіл сезімін дамытады. Сиқырлы кейіпкерлерді қағазға немесе пластилиннен бейнелеу арқылы бала мүсіндеу, жазу және сурет салу дағдыларын дамытады, табандылық пен зейінді дамытады. Ертегілер қандай? Барлық ертегі оқиғаларын шартты түрде төрт топқа бөлуге болады, олар көтерілетін мәселелер бойынша: қарым-қатынастағы қиындықтар. Ертегіде баланың далада, мектепте, балабақшада, отбасы шеңберінде туындайтын қақтығыстар, реніштер, келіспеушіліктерді ойнайды. Ішкі тәжірибелер. Сиқырлы айнаның әсері пайда болады, ол өзінің әлі белгісіз ішкі әлемін мұқият қарауға, туындаған қайшылықтарды, кешендерді жоюға, " менде не дұрыс емес?

"Қорқыныш.

Ата-аналар үшін баласының неден қорқатынын және ең бастысы оның одан қалай қорқатынын білу маңызды. Егер қорқыныш дамуды тежеп, эмоционалды күштерді алып, жеке өсуге кедергі келтіретін болса, онда балаға көмек қажет. Жасқа байланысты қиындықтар. Әр жаста баланың өзінің жаңа рөлін білуіне байланысты сыни сәттер болады. Мысалы, өзін мектепке жасындағы тәуелсіз тұлға ретінде қабылдау немесе бастауыш мектеп жасындағы оқуға байланысты мәселелер. Мұның бәрін ертегінің көмегімен айтуға болады.

Ертегі терапиясын жүргізудің негізгі ерекшеліктерінің бірі – оқушы мен психологтың жоғары деңгейде өзара әрекеттесуі. Психологиялық, мәдени, педагогикалық мәселелер адами, рухани құндылықтарға бағыттала, жекелік потенциялдарға сүйене отырып талқылынады.

Ертегі терапиясын сол себепті адамнын рухани жан дүниесіне үйлесе отырып тәрбиелейді деп айтады. Көптеген адамдар ертегі терапиясын балалармен ғана жүргізу керек деп айтады.

Психологилық қызмет барысында ертегі терапиясын қолданғанда адамның жасы мүлдем шектелмейді.

Ертегі терапиясының жетекші идеялары болып:

- өміріндегі мүмкіндіктері мен өмірінің құндылығын, өзіндік потенциалдарын сезіну;

- оқиға мен амалдардың себеп-салдарын түсіну;

- қоршаған ортаны түйсінудің әртүрлі стильдерін танып-білу;

- қоршаған ортамен өзара жасанды әрекет ету;

- үндестік пен күшті сезіну.

Ертегі терапиясын жүргізу - психотерапияның адамға жарақат салмайтын, ауырсыну сезімін тудырмайтын түрі. Ертегінің көмегімен немесе оның әсер етуімен өмірлік қойылымдар құрылады және осы сәтсіз кұрылған қойылымдардан адамды арашалап шығарып алу мүмкіндігі болғандықтан шығар.

Ертегі терапиясының әртүрлі әдістерін біріктіре отырып, сіз әр балаға ересек өмірде кездесетін көптеген жағдайларды өмір сүруге көмектесе аласыз. Оның дүниетанымын және әлеммен және басқа адамдармен қарым-қатынас тәсілдерін едәуір кеңейтіңіз. Психологиядағы ертегі терапиясы психологтар терапевтік ертегілерді үш бағытта жұмыс істеу үшін қолданады: Диагностика, яғни адамның негізгі өмірлік сценарийлерін, мінез-құлық ерекшеліктерін және әлемді қабылдау, қабілеттер мен таланттарды анықтау. Терапияның өзі психологиялық мәселелерді шешу, мінез-құлықтың жаңа үлгілерін, реакцияларды бекіту болып табылады. Болжам-қазіргі кездегі мінез-құлықтың өмірдің болашақ оқиғаларына әсерін түсінуге көмектесу.

Оқушы саналы түрде ойдан шығарылған жағдайды өзінің жағдайымен байланыстырады, ұсынылған нұсқаларды қолдану мүмкіндігін талдайды. Ойлау процестерін дамыту. 3-12 жастағы балалар үшін-тыңдау, талдау, шығарманы кейіннен талқылау, жағымды және жағымсыз кейіпкерлерді анықтау- есте сақтау, зейін, логикалық ойлауды жетілдіру құралдары. Сонымен қатар, ертегі баланы бұрын белгісіз ұғымдармен, құбылыстармен, сөздермен таныстырады, сонымен қатар сөйлеуді дамыту әдісі ретінде әрекет етеді. Мінез-құлықтың өзгеруі-түзету бағытындағы терапевтік ертегілер балалардың мінез-құлық реакцияларын тиімдірек, қауіпсіз, рұқсат етілген бағытқа ақырын бұрады. Ойдан шығарылған оқиғаларды қолдана отырып жұмыс істеу ересектер мен балалардың ішкі әлеміне әсер етудің тиімді құралы болып табылады. Әрбір жас кезеңі әрбір жеке жағдай сияқты жеке көзқарасты қажет етеді. Кез-келген жастағы балалармен терапевтік іс-әрекетті құрудың негізгі принциптерін бөліп көрсетуге болады: ересектерге әңгіме мазмұнын эмоционалды түрде жеткізу. Тыңдау кезінде бала баяндаушының бетін, ым-ишарасын, көзінің көрінісін көруі керек. Тым ұзақ үзілістердің болмауы. Өз ертегіңізді ойлап табу қуыршақ кейіпкерлерін жасау,театрландырылған қойылым оң әсерін береді..

Ертегі терапиясы процесі балаға балама тұжырымдама береді, ол оны қабылдай алады немесе қабылдамайды. Бір бала жазуға және айтуға бейім, екіншісі отыра алмайды және онымен үнемі қозғалу керек. Үшіншісі өз қолымен бірдеңе жасағанды ұнатады, төртіншісі сурет салғанды ұнатады.Ертегі терапиясының әртүрлі әдістерін біріктіре отырып, сіз әр балаға ересек өмірде кездесетін көптеген жағдайларды өмір сүруге көмектесе аласыз. Оның дүниетанымын және қоршаған шындықпен және басқа адамдармен қарым-қатынас тәсілдерін едәуір кеңейтіңіз.

Балалар ертегілермен танысып, олардың мазмұнымен танысады. Балалардың сөйлеу белсенділігі артады. Драма, қуыршақ театры, үстел үсті театрлары арқылы балалар өздерінің сүйікті кейіпкерлерін сомдап көрсете алады. Балалардың танымдық белсенділігі, шығармашылық қабілеті т.б. дамиды.(1-кесте)

1-кесте. Ертегі терапиясының әсері

Баланың білуі	Ертегінің желісін түсінеді.
Баланың меңгеруі	Сөздік қорларын, ой-санасын және көз алдарына елестету қабілеттерін дамытады, ертегіні рөлге бөліп орындауға дағдыланады.
Баланың жасай алуы	Кейіпкерлерге ене отырып, пәнге деген қызығушылықтарын нығайтады, топтық жұмыс жасайды; әртүрлі ертегі кейіпкерлеріне көмектеседі.
Баланың білуі	Ертегінің желісін түсінеді.
Баланың меңгеруі	Сөздік қорларын, ой-санасын және көз алдарына елестету қабілеттерін дамытады, ертегіні рөлге бөліп орындауға дағдыланады.
Баланың жасай алуы	Кейіпкерлерге ене отырып, пәнге деген қызығушылықтарын нығайтады, топтық жұмыс жасайды; әртүрлі ертегі кейіпкерлеріне көмектеседі.

Ертегі туындылары адамның адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеудің пайдалы негізі болып табылады. Бұл адам мен табиғаттың жақындығын, адамдардың қарым-қатынасы мен эмоцияларының қандай екенін, жақсылық пен жамандықты қалай ажыратуға болатындығын көрсетеді. Баланы ойлауға, шешім қабылдауға үйретеді.Нағыз ертегінің белгісі-ертегінің жақсы оң соңы. Бұл балаға психологиялық қауіпсіздік сезімін береді. Ертегіде болмас үшін бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің үлесіне түскен барлық сынақтар оларды күшті және дана ету үшін қажет болды. Екінші жағынан, бала жаман әрекет жасаған кейіпкердің міндетті түрде еңбегі үшін алатынын көреді, ал барлық сынақтардан өткен кейіпкер өзінің ең жақсы қасиеттерін көрсетеді, міндетті түрде марапатталады.Бүгінгі таңда барлық балалармен, әсіресе сөйлеуді дамытуда проблемалары бар балалармен жұмыс жасауда ертегі терапиясын қолдану өте қажет, өйткені бұл қызмет түрі сөйлеуді дамытуда проблемалары бар балаларды психологиялық-педагогикалық түзетудің жаңа технологиясы болып табылады. Жұмыстың инновациялық формасының арқасында ертегі терапиясының элементтері арқылы жүйке жүйесі әлсіреген балалар мектепте оқуға қажетті білімді, дағдыларды, дағдыларды ғана емес, сонымен бірге айналасындағылармен қарым-қатынас қажеттіліктерін де алады. Ересектермен және құрдастарымен байланыс орнату, олармен қарым-қатынас жасау, айналада болып жатқан оқиғаларға жауап беру, қарым-қатынаста туындаған жағдайларға эмоционалды жауап беру, қоғамда қабылданған эмоционалды күйлерін көрсету мүмкіндігі.

Әр бір оқиғаны, әрбір кейіпкерді, әрбір бейнеленген сюжетті түсіне отырып, шыққан қорытындыны ұғыну, тиімділерін тәжірибеде пайдалану. Балалардың тілін ертегілер арқылы дамыту, әр түрлі іс-әрекет барысында ертегілерді сахналау үшін белсенділік танытуда жағдайлар жасау. Өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша өзінің теориялық білім деңгейін, кәсіби шеберлігі мен құзыреттілігін арттыру.

1.2.2 Ертегі түрлері

Ертегі терапиясындағы ертегілердің түрлері:

Ертегі-балалармен жұмыс жасауда тиімді дамытушы, түзету және психотерапиялық құрал. Осы және басқа да көптеген жағдайларда ертегі тыңдаушының "ауырған жерін" анықтаудың, оған шындықпен өзара әрекеттесудің жаңа тәсілдерін, қалыптасқан қиын жағдайдан шығу жолдарын көрсетудің, болып жатқан оқиғаның екінші жағын көрсетудің қарапайым құралы ретінде енгізіледі.

Көркем ертегілер:Кәдімгі фольклорға жақын сюжеттер әмбебап және белгілі бір балаға сирек бейімделеді. Олар негізінен демеуші терапия ретінде қолданылады және үлкен мәселелерді түзету үшін қолданылмайды. Көркем ертегілердің басты қағидасы - "зиян келтірме".

Психокоррекциялық ертегілер: Олар кейбір мінез-құлықты жұмсақ түзетуді білдіреді. Көбінесе гиперактивтілігі және агрессивті көріністері бар балаларға қолданылады. Бұл ертегілерді психолог жеке-жеке пысықтауы керек.

Психотерапиялық ертегілер: Олар баланың проблемаларын үстірт зерттегеннен кейін 3 жастан 8 жасқа дейінгі балалармен жұмыс кезінде қолданылады. Бұл қорқыныш пен фобияны түзетудің негізгі құралы болып табылатын психотерапиялық ертегілер. Психологтың белгілі бір балаға бейімделуінсіз қолдануға болатын әмбебап психотерапиялық ертегілер де бар. Бұл жағдайда ертегінің тиімділігін арттыратын фактор жекелендіру болып табылады: ертегінің басты кейіпкері-баланың өзі. Әдетте терапевтік ертегілердің дайын жинақтары жиі кездесетін мәселелер бойынша қолданылады (қараңғылықтан қорқу, ашкөздік және т.б.).

Медитациялық ертегілер: Олар қақтығыстар мен зұлым кейіпкерлердің болмауымен ерекшеленеді. Олар психологиялық жүктемеден кейін демалуға арналған. Олар ертегі терапиясындағы ең қиын түрі, өйткені олар белгілі бір мәселені шешуге бағытталмаған. Медитациялық ертегілер көбінесе баламен диалог форматында айтылады, бұл психолог-әңгімешіге баланың айқын немесе жасырын қажеттіліктеріне сүйене отырып, сюжетті өзгертуге көмектеседі.

Дидактикалық ертегілер: Көбінесе бастауыш мектеп жасындағы балалар үшін қолданылады. Олардың мақсаты — балаға интерактивті түрде жаңа нәрсені үйрету. Бастауыш мектепте оқу бағдарламасының бөлігі ретінде қолданылады. Осындай ертегінің көмегімен сіз балаңызбен осы немесе басқа жағдайды, мінез-құлық моделін, шешім іздеу жүйесін жасай аласыз. Балалар мен ересектер үшін ертегі терапиясы мектептерде және оңалту орталықтарында қолданылады. Ертегі терапиясы негізінде терапевтік жекелендірілген ертегілер жинағы жасалады. Ертегі балаларда әртүрлі қорқыныштарды, шамадан тыс агрессивтілікті, жалқаулықты, гиперактивтілікті, мектепке барғысы келмеуді, жүйке типтерін, қорқынышты, энурезді және анорексияны емдейді.

Ертегі терапиясы ата-аналармен қақтығыстарды шешеді, байланыстың қиындықтарын, оқудағы қиындықтарды, қарым-қатынастағы агрессивтілікті, өзін-өзі сезінуді, жалғыздықты, өзіне деген сенімсіздікті жояды. Бірақ ертегі терапиясы балаларға ғана пайдалы емес. Ересектерге де қолдануға да болады. Балалық шақтағы сүйікті сиқырлы оқиғаны еске түсіріңіз, оны өзіңізге айтыңыз, күліңіз, көзіңізді жұмыңыз, демалыңыз... Сезінесіз бе? Міне, ертегі терапиясы қалай жұмыс істейді. Ертегі терапевттері өздерімен бірге сүйікті ертегісі бар қалта кітабын алып жүруге кеңес беретіні бекер емес. Өйткені, қиын жұмыс күнінен кейін жақсы, уақытпен тексерілген ертегіні оқу қаншалықты жақсы. Бұл тіпті "Колобок" болсын. "Бұл ертегі не туралы?",- деп сұрайсыз. Ол бұл дүниеде әркімнің өз мақсаты бар екенін үйретеді және біз өз жолымыздан бас тартқан кезде не болуы мүмкін екенін көрсетеді. Барлық ертегілерде әлемнің диалектикасы көрінеді: жамандықсыз жақсылық болмайды және керісінше. Бұл әлемді сол күйінде қабылдауға өте маңызды нәрсені үйретеді. Ертегілер тілі кез-келген жас ерекшеліктеріне сәйкес келетін адами қатынастар әлемін көрнекі-бейнелі және визуалды-тиімді түсінуге жол ашады. Логопедия мен дефектологиядағы ертегі терапиясы ертегі терапиясының элементтерін мыналарға бағытталған ойындар мен жаттығуларда қолдануға болады: қабылдаудың әртүрлі модельдеріне (визуалды, тактильді) сүйене отырып сенсорлық көріністерді қалыптастыру; жалпы сөйлеу дағдыларын дамыту; есту зейінін дамыту; сөзжасамның дамуы; генитикалық жағдайды қолдануға үйрету; қарапайым сөз тіркестерін қалыптастыру (мысалы, белгілі бір мақсатпен ойнау). балалар; дауыс күшінің жоғарылауымен/төмендеуімен). Тіпті күшті жүйке жүйесі бар балаларда да дыбыстарды автоматтандыру өте қиын, сезімтал емес, оларды қоршап тұрған нәрсеге онша қызығушылық танытпайды. Олар қандай айтылымға бей-жай қарамайды. Ал қалаудың болмауы саналы бақылаудың жоқтығын білдіреді. Мұндай балаларда дыбыстарды қоюда, оларды бастапқы автоматтандыруда қиындықтар болмауы мүмкін, бірақ дыбыстарды өздігінен сөйлеуге енгізу кейде логопед үшін де, баланың өзі үшін де қиын міндет болып табылады. Мәселені логопедиялық санатқа жататын "дыбыстарды автоматтандыруға арналған ертегілер" көмегімен шешуге болады. Логопедиялық жұмыста барлық жаңа технологияларды ертегі терапиясының әдістерімен сәтті біріктіруге болады, онда

Терапия материалдары ретінде қолданылатын ертегілердің түрлері

* Балаға қоршаған заттар мен құбылыстар, әртүрлі жағдайларда (қоғамдық орындарда және әртүрлі жастағы адамдарға қатысты) мінез-құлық ережелері туралы тәжірибе жинақтауға, жазу мен оқуды меңгеруге мүмкіндік беретін дамыту және оқыту ертегілері. Мысалы, бұл топқа әріптер мен сандар анимациялануы мүмкін ертегілер жатады.

* Адамгершілік және эстетикалық сезімдерді тәрбиелеуге ықпал ететін халықтық көркем ертегілер: өзара көмек, қолдау, эмпатия, парыз, жауапкершілік және т.б. сонымен, "Репа" ертегісінде басқа адамдардың көмегі мен қолдауы бір адамның қолынан келмейтін мақсатқа жетуге мүмкіндік беретіндігі айқын көрінеді.

* Баланың мінезін және оның айналасындағы нәрсеге қатынасын анықтауға мүмкіндік беретін диагностикалық ертегілер. Мысалы, егер бала ертегілерге артықшылық берсе, онда басты кейіпкер-қорқақ қоян. Содан кейін бала жеткілікті ұялшақ, сабырлы және мүмкін қорқынышты деп болжауға болады.

* Психологиялық ертегілер балаға жалпы қорқыныштың кейіпкерімен бірге жеңуге, сәтсіздік пен жеңіс сезімін сезінуге, өзіне деген сенімділікке ықпал ететін нақты жағдайлар жасайды.

* Медиативті ертегілер зұлым кейіпкерлердің болмауы, жанжалды жағдайлар, жақсылықтың зұлымдықпен күресі ертегілердің осы тобына жағымды, тыныштық, жайлылық, релаксация, шиеленісті және қозуды жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Тәуелсіз ертегі терапиясы

Жаттығулар мен әдістер: өз өмірінде ертегі терапиясын өз бетінше қолданғысы келетіндер үшін жеке дамуға, өзін-өзі тануға және эмоцияларды өңдеуге ықпал ететін бірқатар жаттығулар мен әдістер бар. Мұнда бірнеше мысалдар келтірілген:

• Өз ертегісін жазу: Сіздің қазіргі өмірлік жағдайыңызды немесе ішкі күйіңізді көрсететін өз ертегіңізді жасаудан бастаңыз. Сізге маңызды болып көрінетін символдар мен суреттерді қосыңыз. Бұл күрделі эмоцияларды немесе өмірлік жағдайларды түсінуге және білдіруге көмектеседі.

• Рөлдік ойындар: Сүйікті ертегіңізден кейіпкерді таңдап, оның рөлін ойнаңыз. Оның орнында қалай әрекет ететініңіз туралы өзіңізге сұрақтар қою арқылы оның тарихын өмір сүруге тырысыңыз. Бұл жаттығу эмпатия мен әртүрлі перспективаларды түсінуге көмектеседі.

• Визуализация және медитация. Медитация және визуализация үшін ертегі көріністерін пайдаланыңыз. Өзіңізді ертегі әлемінде елестетіп көріңіз, оны зерттеңіз және оның кейіпкерлерімен қарым-қатынас жасаңыз. Бұл демалудың және стресстен арылудың жақсы тәсілі.

• Ертегілерді талдау: Ертегіні таңдап, оның сюжетін, кейіпкерлерін, қақтығыстары мен шешімдерін талдаңыз. Бұл элементтердің сіздің өміріңізге қалай қатысы бар екенін және осы оқиғадан өзіңіз үшін не алуға болатынын қарастырыңыз.

• Ертегі рефлексиясының күнделігі. Күнделік жүргізіп, оған ертегілерден туындаған ойларыңыз бен сезімдеріңізді жазыңыз. Бұл өзіңізді және әртүрлі сюжеттер мен бейнелерге реакцияларыңызды түсінуге көмектеседі.

• Шығармашылық тапсырмалар: Ертегілерден көріністер немесе кейіпкерлер салуға тырысыңыз немесе ертегі мотивтерінен шабыттанған сызбалар жасаңыз. Бұл шығармашылықтың дамуына ықпал етеді және таныс оқиғаларды басқа қырынан қараудың бір әдісі болып табылады.

• Мұндай жаттығулар мен әдістерді жеке мүдделер мен қажеттіліктерге сәйкес оңай бейімдеуге болады. Ертегі терапиясы өзін-өзі зерттеу, өзін-өзі көрсету және психологиялық өсу үшін шексіз мүмкіндіктер ұсынады.

• Ертегімен танысудың ең көп таралған әдісі-мұғалімді оқу, яғни мәтінді сөзбе-сөз жеткізу. Көлемі аз ертегілер, мен балаларға жатқа айтамын, өйткені бұл балалармен жақсы байланыста болады. Мен шығармалардың көп бөлігін кітап бойынша оқимын. Оқу кезінде кітапты ұқыпты ұстау балаларға үлгі болып табылады.

• Келесі әдіс-баяндау, яғни мәтінді еркін беру. Әңгімелеу кезінде мәтінді қысқартуға, сөздерді ауыстыруға, түсініктемелерді қосуға және т.б. рұқсат етіледі. Баяндауыштың берілуіндегі ең бастысы - балалардың тыңдауы үшін мәнерлеп айту. Білімді бекіту үшін таныс ертегілер материалындағы дидактикалық ойындар, әдеби викториналар сияқты әдістер пайдалы. Дидактикалық ойындардың мысалдары "Менің ертегімді тап", "біреуі басталады – екіншісі жалғасады", " Мен Қайданмын?"(кейіпкерлердің сипаттамасы) және басқалар.

1.2.3 Ертегіні қабылдауды қалыптастыру әдістері

Оқудың мәнерлілігі: Ең бастысы-балалардың тыңдауы үшін мәнерлеп оқу. Экспрессивтілікке әр түрлі интонациялар, мимика, кейде жест-ишара, қозғалыс белгісі арқылы қол жеткізіледі. Бұл әдістердің барлығы балаларға тірі бейнені ұсынуға бағытталған.

Келесі әдіс-оқуды қайталау. Балалардың қызығушылығын тудырған шағын ертегіні қайталаған жөн. Үлкен ертегіден сіз ең маңызды және жарқын үзінділерді қайта оқи аласыз. Қайта оқу мен айтуды сурет салумен және мүсіндеумен біріктіруге болады. Көркем сөз балаға көрнекі бейнелерді жасауға көмектеседі, содан кейін оны балалар қайта жасайды.

Мәтінді жақсы игеруге ықпал ететін әдістердің бірі-таңдамалы оқу(үзінділер, әндер, аяқталулар).Сіз бірқатар сұрақтар қоя аласыз (бұл үзінді қандай ертегіден? Әңгімеден немесе ертегіден бұл үзінді? Бұл ертегі қалай аяқталды? Егер ертегіні бірінші оқығаннан кейін балалар түсінсе, мұғалім эмоционалды әсерді күшейтетін бірқатар қосымша әдістерді қолдана алады-ойыншықтарды, иллюстрацияларды, суреттерді, сахналау элементтерін, саусақтардың, қолдардың қимылдарын көрсету.

Драматизация-ертегіні белсенді қабылдаудың бір түрі. Онда бала ертегі кейіпкерінің рөлін атқарады. Балаларды драматизацияға қатысуға тарту. Драматизация батылдық, өзіне деген сенімділік, тәуелсіздік, көркемдік сияқты мінез-құлық ерекшеліктерін тәрбиелеуге ықпал етеді.

Ертегімен жұмыс кезеңдері

• Балаларды ертегімен таныстыру – оқу, әңгімелеу, мазмұны бойынша әңгімелер, иллюстрацияларды қарау-ертегінің әрекеттері мен кейіпкерлеріне эмоционалды қатынасты дамыту мақсатында.

• Балалардың ертегіні эмоционалды қабылдауы-балалардың ертегінің мазмұнын қайталауы, үстел театры, ертегілердің кейіпкерлерімен ашық ойындар – ертегілердің мазмұнын бекіту мақсатында. Ертегідегі жұмыстың бұл формалары балалардың ертегінің мәнін қалай түсінгенін білуге мүмкіндік береді.

• Көркемдік іс – әрекет – ертегі кейіпкеріне мүсіндеу, сурет салу, аппликация, конструкциядағы көзқарас-балаларға ертегі кейіпкерлеріне деген көзқарастарын білдіруге, өз тәжірибелерін бейнелеуге, эмпатия, эмпатия, ертегі кейіпкерлерінің тағдыры мен іс-әрекеттеріне деген дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

• Өз бетінше іс – әрекетке дайындық – ертегілерден сюжеттер ойнау, театрландырылған ойындар, ертегілерді драматизациялау, кейіпкерлерді, ертегілерден сюжеттерді қолдана отырып шығармашылық ойын-балаларды ертегі кейіпкерлеріне айналдыру әдісі тек жанашырлықты дамытуға ғана емес, сонымен қатар ертегінің адамгершілік сабақтарын түсінуге, ертегі кейіпкерлерінің ғана емес, айналадағы адамдардың да іс-әрекеттерін бағалай білуге ықпал етеді.

• Ертегі терапиясы процесі ертегіні оқумен шектелмеуі керек. Ертегіні жай оқу терапевтік жүктемені көтермейді. Оны ұрып-соғу, мұқият талдау, оның мазмұны бойынша бағалау және қорытынды жасау керек.

• Ертегінің мазмұны баланың жасына, қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сәйкес келуі керек.

Оқығаннан кейін ол оның сюжеті туралы егжей-тегжейлі талқылаумен бірге жүруі керек. Балаға әңгімелер оқығанда немесе айтқанда, оның санасында өмірлік жағдайлар, бала өзі туып-өскен және өмір сүретін әлемнің заңдылықтарын түсіне алады.

Өмір сабақтары және нақты құбылыстармен параллельдерді іздеу ересек адам баламен ертегі әңгімелерін талқылайтын сәтте орын алады. Бала өзінің қабілеттері мен мүмкіндіктерін зерттей отырып, өзінің мақсаты туралы ойлайды және табиғи түрде себеп-салдарлық байланыстарды көруге және саналы түрде әрекет етуге мүмкіндік береді.

Жұмыстың келесі кезеңі терапевтік тапсырмалар, ойындар, релаксация жаттығулары болуы мүмкін. Мысалы, суреттер баланың нақты проблемаларын көрсете алады, мұнда қақтығыс әртүрлі нұсқаларда травматикалық оқиғаларды білдіру мен ойнаудың барабар түрінде шешіледі (баланың қорқынышын тудыратын кейіпкерлерді көлеңкелеу).

Соңғы кезең қиын жағдайларды және оларды шешу жолдарын жоғалтуды, сондай-ақ болашаққа оң боялған болжаммен ертегілерді тыңдауды қамтуы мүмкін.

Ертегі терапиясын психологиялық көмектің ең балалар әдісі деп атауға болады, өйткені оның әсері әрқайсымыздың ішімізде тұратын балаға бағытталған. Әдістің ерекшелігі – оның іс жүзінде жас шектеулері жоқ–сіз баламен жұмыс істей бастай аласыз, ол шешендік сөзді түсіне бастағаннан кейін (бір жарым жылдан бастап). Көбінесе ертегі терапиясы балалармен және жасөспірімдермен жұмыс істеу үшін қолданылады, дегенмен бұл ересектерге де жарамды. Ертегі терапевті жұмсақ және кедергісіз әрекет етеді, ол үйретпейді немесе тәлімгерлік етпейді, бірақ сонымен бірге ойдан шығарылған ертегі кейіпкерлерінің мысалдарын қолдана отырып, балаға қарапайым адам шындықтарын түсінуге, ненің жақсы, ненің жаман екенін түсінуге, дұрыс психологиялық көзқарастарды орнатуға көмектеседі. Проблеманы жеңуге, қиын жағдайдан шығудың жолын табуға, оны айтпай-ақ тікелей, бірақ ертегі баяндауында модельдеу.

Ертегілерді қабылдау арқылы біз баланы тәрбиелейміз, оның ішкі әлемін дамытамыз, жанды емдейміз, өмір заңдылықтары мен шығармашылық күш пен тапқырлықты көрсету тәсілдері туралы білім береміз, сонымен қатар оған өзін жақсы білуге және түсінуге көмектесеміз. (А. Бердникованың айтуы бойынша).

Вачков И.В. ертегімен жұмыс істеудің 24 әдісі мен тәсілін анықтады. Міне, олардың кейбіреулері:

• Ертегілерді оқу және одан кейінгі талқылау.

• Ертегі айту.

• Өз көзқарасын тұжырымдай отырып, кейіпкерлердің сипаттамасы.

• Ертегіге басқа ертегінің кейіпкерін қосу.

• Ертегіге иллюстрациялар салу.

• Ертегі айту керісінше.

• Кейіпкердің үкімі.

• Бар модель бойынша ертегі жасау.

• Ерекшеліктер(өңдеу / өңдеу коды)

Ертегі терапиясы есту қабілеті нашар балаларды оңалтуға көмектеседі, атап айтқанда кохлеарлық имплантациядан кейін логоритмика жүргізу кезінде бұл әдістің қажеттілігіне қарамастан, оны жедел психолокалық жағдайларда конвульсиялық синдромның даму қаупі жоғары, мидың елеулі зақымдануы, соматикалық патологияның декомпенсациясы кезінде қолдануға болмайды.

Ертегі терапиясы-бұл психотерапиядағы әдіс, мұнда ертегілер адамдардың эмоционалды және психологиялық мәселелерімен жұмыс істеудің негізгі құралы ретінде қолданылады. Бұл әдіс оқушыларға өздерінің ішкі қақтығыстарын, қорқыныштары мен тәжірибелерін түсінуге және өңдеуге көмектесетін бай символизм мен терең ертегі архетиптік бейнелеріне сүйенеді.

2.1 Ертегімен психологиялық қызмет көрсетудің әдістемелік ерекшеліктері

Психологиялық тәжірибеде ұлттық және атақты авторлардың (Х.К.Андерсен, К.С.Льюс, Е.Шварц) ертегілерін және психотерапияға арналып арнайы жазылған ертегілерді колдануға болады. Ертегінің әрбір түрінің өзіндік жетістігі мен өзіндік кем жақтары болады. Ұлттық ертегілерді қолданудың негізгі жетістіктеріне тоқталып кетер болсақ, оларға мыналарды жаткызуға болады:

• ертегінің метафоралылығы және бейнелігі жекелік проекцияның мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді;

топтың және оқушының белгілі бір қойылыммен немесе ертегі мәтінімен сөзбе-сөз таныс болуы;

• жете түсіндіруді кажет етпейтін, ғасырлар бойы айтылып келе жатқан қойылымдар;

• динамикалылығы;

• алуан түрлілік, қажетті тақырыпты таңдап алуға мүмкіндіктің болуы;

• ұлттық ерекшелік пен ұлттық мінез-құлыққа сәйкестік;

Атақты авторлардың ертегілерінің артық жақтарын ашып көрсетер болсақ, ұлттық ертегілердің жетістікті жақтарын кайталайды, яғни:

• метафоралық:

• қойылымдардың алуан түрлілігі, әртүрлік ұлттық нұсқадағы түрлері, солардың арасынан біреуін таңдап алу;

Ертегі терапиясын жүргізгенде атақты авторлардың ертегілерін қолданудың қиындық туғызатын жақтарына тоқталып кетер болсақ:

• оқылып отырған кітаптың белгілі болуының салдарынан қызығушылықтың төмендеуіні мүмкіндігі;

көптеген қойылымдық қатарлар кейбір топтық сабақтарда шұғыл терапия жүргізуде, қысқа уакыттық терапия жүргізуде ертегіні жарамсыз қылады;

• авторлық ертегілер міндетті түрде автордың көзқарасын көрсетіп отырады, ал бұл психолог пен оқушының көзқарастарын үндестікке, ұйқастыққа алып келеді:

• авторлық ертегілер өнердің әрбір туындысы секілді жанашырлықпен, ұкыптықпен қатынас жасағанды талап етеді. Сол себепті психологтың ұсынып отырған жұмысы ретінде қойылымды өзгертіп отыру мүмкін болмайды. Ертегіні өзгерту немесе түрлендіру психологиялық қарым-қатынас атмосферасының бұзылуына және ертегінің бұзылуына әкеліп соғады. Ал егер де ертегілер арнайы, ертегі терапиясы үшін жазылып отырса, онда жоғарыда айтылып өткен қиындықтармен кездеспеуге болады. Ертегі проблемаға катысты шығарылып отырады, ал кей кездері нақты бір оқушыға арналып арнайы жазылады. Топқа немесе жеке оқушыға ұсынылатын ертегі оларға белгілі болмайды. Сол себептен, адамды толғандыратын немесе онын жеке ертегісі ретінде ұсынылып отырған ертегі қызықты болып келеді.Ертегі мәтінімен танысуда қолданылатын әдіс-тәсілдер:

Топтың немесе жеке оқушының ертегі мәтінімен танысуы әртүрлі жолмен жүзеге асуы мүмкін. Ескеретін жағдай, жалпы ең бастысы - ғажайып атмосфераны бұзып алмау.

1. Психолог әрбір топ мүшелеріне ертегінің көшірмесін таратып береді. Олар ертегіні сабактың басталуына дейін оқып шығады. Шындығын айтатын болсақ, бұл тәсіл сабаққа деген топ мүшелерінің қызығушылығын төмендететіні анык.

2.Психолог ертегіні нақышына келтіріп, дауыстап оқиды. Талқылауға арнап арасында үзіліс жасап отырады. Топ мүшелері ертегінің соңын немен аяқталатынын өздері талқылап, табулары үшін кей кездері, ертегі соңына дейін оқылмайды.Негізінен ертегіні айтып берген тиімдірек болады.

3. Ертегі қойылымға қатысушы топ мүшелерінің көмегімен бөлімдерге бөлініп оқылады. Бұл ертегінің бөлімдері бойынша анық түсінікті болып ашылуы үшін.

4. Келесі бір түрі, ертегі рөлдер бойынша оқылады. Автордың мәтіні міндетті түрде оқылады.

5. Epтeri спектакль болып қойылады. Психолог рөлдер бойынша топ мүшелерін бөледі, яғни қатысуға тілек білдірушілерді шақырады, жеребе тастайды. Психолог ойналатын ситуацияны суреттейді және әрбір қатысушының монолог кұруын сұрайды. Сонымен катар ертегіге қатысушыларға жансыз заттардың да рөлі беріледі (қамалдын есігі,ағаштар, қала қақпалары). Мұндай рөлдер сөзбен немесе сөзсіз ойналады.

Сенімділікті ояту: Сенімділік қана жекелік ресурстарды белсенді етеді және іс-әрекет барысында қосымша күшті жеткізіп отырады. Шынайы сенімділік нәтиженің жетістігін көрсетеді. Ғасырлар бой ертегілерді,мифтарды, аңыздарды және таң қаларлық тарихи окиғаларды пайдалана отырып, сенімділікті оятқан және қалыптастырған. Faсырлар бойы ертегілердегі ізгілікті істердін жеңіп шығу кездейсоқтық емес, міне осы істер ішкі сенімділік пен ішкі саналы күшті оятады. Алғашқыда олар түсініксіз бір сезім, діріл ретінде байқалады, кейін келе сезініп жүзеге асыратын қабілетке айналып отырады.

Ертеңгілік қойылым барлық уакытта оған қатысушыларға мерекелік көніл-күй сыйлайды. Егер де, ертегіні өте жоғары деңгейде ұйымдастыра білсе, кейбір қиын мәселелерге қатысты жүргізілетін терапиялық жұмыстар мен коррекциялық жұмыстарда да өзінің көмегін тигізеді.

Ертегі терапиясында «Терапия имиджі» деп аталатын арнайы бағыт бар.

Терапияның ғажайып имиджін кұрушы Петербургтік ертегіші және сиқыршы

А.В. Гниздилов. Осы жаңа имидж арқылы символикалық түрде жаңадан өткен шағын, қазіргі уақытын және болашағын алып отырады. Өйткені біздің әрбіріміз өмірде көптеген рольдерді ойнаймыз. Бірақта біз әбден бір рөльге үйреніп алатынымыз соншалық, сол рөльдің кұлына айналып кететін кездер де болады. Психологтар мұндай көріністі "Бейнеге сәйкестену" деп атайды.

Адамның бейнелерге нақтылай сәйкестене алмауы, оны спонтандылықтан айырады. Осы жерде көмекке ертегілер келеді. Дәл осы жерде тіптен өзгеруге мүмкіндік болады. Өзін күтпеген рөлдерде сынап көруге жағдай жасалынады.

Адам ғажайып өмірді басынан өткере отырып қосымша күштерді меңгереді. Ғажайып ертегі бейнесінде ол өмірде өзіне жетіспейтін күштерді сезінеді және өз бойындағы күштерді анықтайды.

Психотерапиялық ертегілердін функциялары:

- ертегі оқушының жеке өмірлік тарихындағы олқылық жағдайларды жалпы адамға ақпараттармен толықтырады;

- ертегі қарым-қатынас пен мінез-кұлыктың конструктивті моделін жасай отырып, болып жатқан жағдайды сезінудің жаңа деңгейіне өткізе отырып, оған жаңаша көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді;

- ертегі оқушының ішкі қарама-қайшылықтарын көрсетіп отырады және сол туралы ойлануға көмегін тигізеді;

-ертегі оқушының жеке өміріндегі жағымсыз сәттерді ығыстырып шығаруға мүмкіндік береді:

-ертегі оқушы пен ертегі терапиясы арасындаты символдық "буфер" болып табылады. Осынын әсерінен оқушының іштей қарсыласуын бәсеңдетіп, барлық күшін ойлануға бағыттайды;

- ертегі өмірлік әртүрлі мәндегі жағдайларды қабылдаудың балама (альтернативті) тұжырымдамасы;

-ертегі көптеген проблемаларды жағымды жаққа қарай шешуге сенімділікті қалыптастырады.

Ересек адамдардың ертегі терапиясына бірден дайын бола алмайтынын естен шығармау керек. Психотерапиялық ертегілерді қолдануда негізгі үш нәрсені естен шығарып алмау керек:

-орындылық;

-шынайылық;

-мөлшерлілік.

Психолог ертегіні қаншалықты жақсы көргенімен оны орынды қолдана білуі қажет. Ондай болмаған жағдайда, барлық идея бұрмаланып кетуі мүмкін.

Психотерапиялық ертегілерді айтып беру, бұл, оқушы мен терапевт арасындағы «арақашыктықты» жақындатады. Осыған орай ертегі терапиясын жүргізуші терапевттен ашық-жарқындылық пен шынайы келбет танытуы талап етіледі.

Ертегі терапиясының кұрамды бөліктерінің біріне - ойын арқылы терапия жүргізу жатады. Осыған жете тоқталып кетер болсақ, көптеген ғасырлар бойы әдебиеттанушылар, фольклоршылар, психологтар және педагогтар ойынның ұлы құпиялы жақтарын ашып-білуге ұмтылуда. Солардың еңбектері мен зерттеу жұмыстарының арқасында Біріккен Ұлттар Ұйымы ойынды баланың әмбебап және ажырамас бөлігі мен меншігі деп жариялады.

Ойын халықтық педагогиканың басты ережелерінің бірі болып табылады.

Ол баланы болашақ өмірге дайындаудың негізгі әдіс-тәсілдерінің бірі болып табылады. Ойын баланың рухани жан дүниесін байтады және өмірдің кұндылығын түсіндіреді. Өмірде жасалып отыратын әртүрлі іс-әрекеттерге көзқарасын қалыптастырады.

Ойын терапиясы - бала мен ересек адам арасындағы біріккен іс-әрекет түрі болып табылады. Осы іс-әрекеттер арқылы адамның ішкі «Мені» кұрылып, нығаяды. Сонымен қатар, адамның қазіргі өмір сүріп отырған уақыты мен болашақ өмірінің моделі кұрылады. Бұл ойында берілген өмірдің маңызды бір жағдайын ойнап, бастан кешірумен тығыз байланысты болады.

Ойын терапиясының ертегімен жүргізілетін негізгі бір түрінде ертегі оқылады немесе өсиетнама ретінде айтылып беріледі. Ертегі формасындағы ойын баланың ойынға белсенділігін арттырады.

Жай ғана ойын терапиясын ғажайып, ертегі формасындағы ойынға айналдырудың екі формасы бар.

1.Ойындағы барлық нұсқауларды ертегіге немесе өсиетнамаға айналдыру.

2. Ойын ертегіге байланысты ойдан шығарылады.

Жұмыстың мақсаты мен тәрбиеленушілердің проблемаларына байланысты ертегілер іріктеп алынады және соған негізделе отырып ойынның қойылымы кұрылады.

Epтeгiгe негізделген ғажайып ойындар адамның әлсіз және күшті жақтарын ашып, көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мінез-кұлкындағы кейбір жағымсыз жақтарының себептерін аныктайды.

Ертегілерді таңдаудың негізгі принципі-бұл белгілі бір жасқа тән проблемалық жағдайдың бағыты, ертегі мектеп жасына дейінгі балаларға түсінуге болатын моральдық сабақ.

Ертегі терапиясына негізделген сабақтың құрылымында "Ертегіге кіру" (көңіл-күй) міндетті рәсімі, ертегімен жұмыс істеу әдістері, баланың ауызша қиялын дамыту әдістері мен жаттығулары және "ертегіден шығу"рәсімі қолданылады. Сабақтың мұндай құрылымы "Ертегі әлемінің" атмосферасын, метафорамен жұмыс істеуге деген көзқарасты қалыптастырады.

Ертегімен жұмыс келесідей құрылады:

1) ертегінің өзін оқу немесе айту; оны талқылау. Сонымен қатар, талқылауда бала өзінің кез-келген пікірін айта алатындығына сенімді болуы керек, яғни.ол не айтса да, сотталмауы керек.

2) бала үшін ең маңызды үзіндінің суреті;

3) драматизация, яғни рөлдерде ертегі ойнау. Бала интуитивті түрде өзі үшін "емдік" рөлді таңдайды. Мұнда сценарист рөлін баланың өзіне беру керек, содан кейін проблемалық сәттер сөзсіз жоғалады. Бірақ мұны бір кездесуде жасауға болмайды.

Берілген мәліметтер негізінде ертегі терапиясын қолдана отырып, үлгерімі төмен оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту бойынша зерттеу жұмысының құрылымы мен мазмұны келесідей ұйымдастырылуы мүмкін:

"Нәтижелер" бөліміндегі барлық деректер зерттеудің мақсаттарын ескере отырып, нақты және қисынды түрде ұсынылуы керек. Бұл оқырмандарға үлгерімі төмен оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту контекстінде зерттелетін әдістің (ертегі терапиясының) тиімділігін толық бағалауға мүмкіндік береді.

Біз зерттеуімізде келесі алгоритмдерді орындаймыз:
1. Когнитивистика: берілген мәліметтерге сүйене отырып, ертегі терапиясын қолдана отырып, үлгерімі төмен оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту бойынша зерттеу жұмысының құрылымы мен мазмұны келесідей ұйымдастырылуы мүмкін.

2. Әдебиеттерге шолу

- Бастауыш мектепте балалардың когнитивті дамуы және ертегі терапиясының тиімділігі туралы зерттеулерге шолу.

Қоғам дамуының қазіргі кезеңі когнитивтік мүмкіндіктері жоғары тұлғаны талап етіп отыр. Когнитивтік мүмкіндіктер адамзат ақыл әрекетінің қайнар көзі болары сөзсіз. Психологиялық сөздіктерде когнитивтік ұғымы «білім, таным» деген мағынаны білдіреді. Когнитивтік процесс дегеніміз қандай да бір материалмен абстрактілі айла шарғы жасауға мүмкіндік беретін ақылды «мінез-құлық» аспектілері болып табылады [1]. Когнитивтік процестер әлемнен ақпараттарды алуға, қабылдауға, есте сақтауға, оны білімге айналдыруға көмектеседі. Сонымен қатар осы алынған ақпараттардың зейін мен мінез-құлыққа әсерін түсінуге ықпал жасайды. Қазіргі кездегі ақпарат легі толассыз ағылып жатқан уақытта дүниетанымы ғылыми сипатта қалыптаса бастаған балалардың когнитивтік процестерінің ерекшеліктерін зерттеу және оны дамыту өзекті мәселелердің бірі. Зерттеулерді талдай келе, когнитивтік процестердің төмендегідей түрлерін көрсетеміз [2]. Сурет 1. Когнитивтік процестер когнитивтік әлеуеті жоғары тұлғаны қалыптастыру мектеп кезеңінен бастау алатыны белгілі. Психологиялық-педагогикалық зерттеулерді талдайтын болсақ, когнитивтік даму ең алдымен оқу пәндерінің мазмұны мен баяндалу қисынына тәуелді болып келеді. Мектептегі педагогикалық үдеріс білім жүйесін берумен және ғылыми таным әдістерімен қаруландырумен сипатталатын танымдықпен қатар, дамытушылық функцияны да жүзеге асыруы тиіс. Оқу әрекеті жетекші іс-әрекетке айналудың қарқынды кезеңі болып саналатын бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивтік дамуын қарастыратын зерттеулер баршылық [3, 4]. Зерттеулерде көрсетілгендей когнитивтік, яғни танымдық процестер баланың психикалық дамуының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар ақыл-ой қабілеті қалыптасуының негізі ретінде алға шығады. Бастауыш сынып жасындағы балалардың жетекші оқу әрекеті арқылы теориялық ойлау және әрекеттің ішкі жоспары қалыптасады. Осы жас кезеңінің соңына қарай шындыққа теориялық, когнитивтік қатынас танытатын, танымдық міндеттерді шешетін, ең болмағанда білгіліден белгісізді ажырата алатын жеке оқу әрекеті қалыптасуы тиіс. Жалпы бастауыш сынып жасындағы балаларды жаппай оқыту оқу әрекетін қалыптастыруға бағытталады, ал когнитивтік даму өз деңгейіне жетпей қалып жататыны белгілі. Бүгінгі білім беру мазмұнының басты сипаттарының бірі баланы оқыту арқылы өзбетінше оқу әрекетіне қарай бағыттау болып табылады. Айта кететін жайт, дәстүрлі білім беру жүйесінде мұғалім оқушы әрекетінің жалпы тәсілдерінде қалыптасатын жеке оқу әрекетін орындауға жиі назар аударады. Бастауыш сынып жасындағы балалардың психикалық процестерінің жоғары деңгейге өтуімен когнитивтік аймақ дамуының ерекшеліктері байланысты болып табылады. Бұл ең алдымен көптеген психикалық процестер (қабылдау, зейін, ес) өтуінде, сонымен қатар ойлаудың абстрактілі-логикалық формасы мен оны жазу тіліне үйретуде көрінеді. Бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивтік процестерінің даму ерекшеліктеріне қысқаша тоқталып өтеміз. Көптеген зерттеулерде көрсетілгендей алғашында бастауыш сынып жасындағы балаларда көрнекі-әрекеттік, кейіннен (2,3 сыныптарда) абстрактілі-логикалық ойлауы басым болады [5, 6]. Осы жас кезеңінде баланың ырықсыз есте сақтау естің негізгі түріне айналады, мнемикалық процестердің құрылымы өзгереді. Баланың интеллектік дамуындағы бетбұрысты кезең психологиялық мазмұны бойынша бастауыш сынып жасы болып табылады. Бұл жас кезеңінде логикалық ойлау дамиды. Баланың ақыл операциялары дамуға қол жеткізеді, яғни түрлі ұғымдарды қалыптастыра бастайды. Когнитивтік процестердің ішінде қабылдаудың дамуы білім қорын жинақтаудың қайнар көздерінің бірі болып табылады. Бастауыш сынып жасында бала әріптерді, олардан күрделі құрылымдарды біріктіретін сөзді, сөйлемнен нақты мағыналарды қабылдайды. Бастауыш сынып жасындағы балалардың зейінінің дамуы ырықты бола бастайды. Дегенмен әсіресе, бастауыш сынып жасындағы балалар зейінінің ырықтыға ұзақ уақыт бойы ырықсыз түрі бәсекелес болып қала береді. Бала зейінінің белгілі бір қасиеттері, ауыспалылығы және шоғырлануы, сонымен қатар ырықты түрінің дамуы жүзеге асады. Бастауыш сынып жасындағы балалардың ырықты зейінінің дамуында мектеп пен оқу үдерісі маңызды рөлге ие. Ерекше айта кететін жайттардың бірі баланың жаңа білімді игеруінде естің рөлі зор. Мектепке келгеннен кейін бала тек өзі есте сақтағысы келетіні мен қызығатындарын ғана емес, мектеп бағдарламасы талап ететіндерді жадта ұстауына тура келеді. Бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивтік ерекшеліктерінің бірі механикалық ес тез, ал сөздік-логикалық баяу дамитындығы болып табылады. Бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивті аймағының негізгі ерекшелігі психикалық танымдық процестерінің жоғары деңгейге өтуі болып табылады. Бұл ең алдымен жоғарыда атап кеткендей көптеген психикалық процестер (қабылдау, зейін, ес, елестету) ағымының еріктілік сипатында, сонымен қатар ойлаудың абстрактілік логикалық формасы мен жазбаша сөйлеу қалыптасуында көрініс береді. Бұл жас кезеңінде балалар біршама қарапайым ой қорытындысын жасай алады. Дегенмен бастауыш сынып жасындағы балалардың қолданатын ақыл операциялары ересектердің формальді тәсілдерінен әлдеқайда алыс болары сөзсіз. Айта кететін жайт бастауыш сынып жасындағы балалар әрекеттің ішкі жоспары, «ақыл» әрекетіне бағдарлана алу қабілетіне ие. Әрекеттің ішкі жоспарының қалыптасуы және ырықтылықтың дамуы бастауыш сынып жасындағы балалардың барлық психикалық процестерінің қызмет етуіне әсер етеді. Мұның бәрі баланың өзін қадағалауына және интеллектік дамуына мүмкіндік береді.

Қазақстандық ғалымдар Қ. Жарықбаев, О. Саңғылбаевтың еңбектерінде интеллект ақпаратты мақсатты бағытты қайта өндеуге, реттеуге, оқуға қабілеттіліктің күрделі жүйелерінің танымдық іс-әрекеті ретінде тұжырымдалады [7]. Интеллект функциялары мынадай: а) оқуға деген қабілеттілік; б) қоршаған болмыстың заңдылықтарын белсенді меңгеруге қабілеттілік. Әрбір жас кезеңінде интеллект іс-әрекеттің жанама тәжірибесінің функциясы бола отырып, тұлғаның когнитивтік дамуына әсері [8]. Бастауыш сынып жасындағы балалардың қабылдауы, есі және зейіні саналы мақсатқа бағытталады және оны жүзеге асыруға сәйкес тәсілдер таңдалады. Басқалай айтқанда ес, зейін және қабылдау ырықты жанамаланған үдеріс болады. Бастауыш сынып жасындағы бала мәтіннен мұғалім сұрап тұрған мәселені ажыратып бөледі және қабылдай алады. Балалар мұғалімнің нұсқауын қадағалай отырып, нысан мен құбылыстарды жүйелі түрде бақылауды үйренеді, содан кейін қойылған мақсатты ұстанады. Күрделі оқу тапсырмаларын орындау барысында ересектер тарапынан бақылау біртіндеп әлсіреген сайын бала өзінің әрекетін өзі қадағалауға үйренеді. Осы әрекеттердің негізінде баланың зейіні қалыптасады. Қорытындылай келе, қазіргі білім мазмұны жаңартылу жағдайында бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивтік процестерінің дамуын оқу пәндері арқылы зерттеулерді жаңа сипатта жүргізу қоғамның маңызды сұраныстарының бірі болып табылады.

2.2. Ертегі терапиясының оқушы үлгерімін арттырудағы нәтижелілігі

2.2.1.Диагностика әдістерін зерттеу және үлгерімі төмен балалардың проблемаларымен жұмыс істеу.

Оқушылардың арасында мектеп бағдарламасын орташадан төмен деңгейде игерудің бірден-бір факторы- қоғамдағы болып жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістер мен білім беру деңгейіне қойылатын талаптардың үнемі артуы.

Нәтижесінде педагогикалық глоссарийде үлгерімі немесе уәжі төмен оқушыларға төмендегідей  анықтама беріледі: олар баяу әрекет етеді, жалпы сыныпқа ілесе алмайды.  ...Егер осыларды есепке алмасақ, оқуға деген қызығушылықтары төмендейді, сыныптастарынан қалып қояды. Бұл оқушылар үшін өткен материалдардан тапсырмалар берілуі керек және тапсырмалардың көлемі шағын болуы тиіс. Осы жолда ұстазға қойылатын талап- үлгерімі төмен оқушының сабаққа деген қызығушылығын, ынтасын ояту, жоспарларды құрып, сол бойынша тақырыпты меңгерту.

Оқушылардың  артта қалуы мен нашар оқуын болдырмау және алдын алу жұмыстары мұғалімнен көп уақытты, ынта-жігерді қажет етеді. Осы қиыншылықтардың себебі – баланың ақыл-ой ерекшеліктерінің, ақыл сапаларының қалыптаспағаны.  Олар таным компоненттерінің қалыптасуының әр түрлі деңгейіне байланысты, яғни бұл артта қалудың әр түрлі себептері бар екенін көрсетеді. Оқушылардың негізінен білімді меңгеру үрдісі мына компоненттерден тұрады: қабылдау, түсіну, есте сақтау, қорыту және жүйелеу. Оқу үрдісінде бұл компоненттер өте тығыз байланысты. Таным әрекетінің нәтижелілігі – ақыл-ой әрекетінің даму дәрежесіне байланысты. Оның негізгі компоненттерінің қалыптаспауы үлгерімнің төмен болуының басты себебі болып табылады.

  Ойлау жүйесіне әсер

Мектеп балаға жалпы білім беріп қана қоймай, оны жалпы дамыту, сөйлеу, оқыту, талдау жасауға үйрету, өз ойын дұрыс жеткізе білуге, салыстыра білуге, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйретеді. Оқу еңбегінің қаруы – ой. Логикалық жеке пікірі мен өзіндік талдау – біртұтас. Бұл талаптар ой мен іс әрекеттің негізгі өзегі болып табылады.

Оқушы меңгеретін тақырыптың қиындығын сезінгенде  ғана өз бетінше шешім қабылдап, қорытынды жасай алады. Осыдан кейін ғана оқушы  тақырыпты толық меңгереді. Қабылдау қарқыны баяу оқушылар әрбір сабақ кезінде қажетті көрнекі құралдармен, дидактикалық материалдармен, таратпа материалдармен қамтамасыз етілуі қажет. Сонда ғана өткізілген сабақтар өз мақсатына толық жетеді.

Нашар оқудың алдын алу үшін артта қалу мен үлгерімнің төмендеуінің себептерін анықтау керек.

Сол себепті, білім көзі бастауыштан басталады деген қағидамен бастауыш сынып оқушыларының арасындағы үлгерімі төмен оқушылармен қалай жұмыс жасау керектігіне тоқталғым келеді.

Уәжі төмен оқушылардың кемшіліктері төмендегідей:

• мәтінді оқығанда әріп, буын немесе сөз қалдырып оқу;

• кейбір буындарды сөздерді қайталап немесе ежіктеп оқу.

Мұндай кемшілігі бар оқушыға оқулықтан арнайы тапсырмалар жазылған қима қағаздардар  беріледі. Бұндай  жұмыс оқушыны жалықтырмайды, оқуға деген ынтасын арттырып отырады.

Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс бағдарламасының мақсаттары мен міндеттері:

Мақсаты-пән бойынша қажырлы, жүйелі жұмыс барысында оқушыларда жалпы және нақты ақыл-ой әрекеттерінің әдістерін қалыптастыру.

• Сабақтан тыс жұмыс жүйесін, оқушыларға қосымша білім беру жүйесін құру.

• Сыныптан тыс жұмыстардың топтық және жеке түрлерін дамыту.

• Жаңа ақпаратқа деген қажеттілікті қанағаттандыру (ауқымды ақпарат).

• Тақырыпқа деген  терең, тұрақты қызығушылықты қалыптастыру.

• Оқушылардың ой-өрісін, қызығушылығын кеңейту.

• Оқушылардың зейінін, логикалық ойлауын, дәлдігін, өзін-өзі тексеру дағдыларын дамыту.

• Уәжі төмен оқушылардың белсенділігін арттыру.

Үлгерімі төмен оқушылармен жүргізілетін жұмыс түрлері

Қазіргі кезде оқушыларды толық, жан-жақты білім алуы үшін барлық жағдайлар жасалған деп айта аламыз. Алайда «бес саусақ бірдей емес». Оқушылардың физиологиялық, психологиялық тұрғыдан даму деңгейлері, отбасылық жағдайлары, әлеуметтік тұрғыдан қамтамасыз етілуі т.б. әртүрлі дәрежеде. Әрине, әр ата- ана өз баласының қатарынан кем қалмауына барынша көңіл қойып, қолынан келгендерін аямайды. Дегенмен оқушылардың арасында түрлі дәрежедегі артта қалушылықтың белгілері байқалып, сабақ үлгерімі төмен деңгейде қалып қоятын оқушылар жоқ емес. Бұндай жағдайда қол қусырып қарап отырмай, оның алдын алу қажеттігі анық. Сонау ХІІ ғасырдың өзінде Жүсіп Баласағұн « Әр бала жұлдыз, оның жарқырауына көмек ет»,- деген екен. Психологтардың айтуы бойынша қабілетсіз оқушы болмайды. Ендеше сыныптағы сабақ үлгерімі төмен деп саналатын оқушылармен жүйелі жұмыс жүргізу арқылы белгілі дәрежедегі нәтижиеге қол жеткізуге болады.

                Үлгерімі төмен оқушыларды байқаған бетте, ең алдымен, дер кезінде оның себебін анықтау өте маңызды. Өйткені, өзімізге мәлім болғандай, адам бойында түрлі науқастар пайда бола қалса да, ең алдымен оның пайда болу себебін анықтайтыны белгілі. Себебін білмей тұрып, оған дұрыс ем де қолданылмайды. Міне осы себепті, үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жүргізудің педогогика- психология ғылымында өзіндік қалыптасқан жүйесі бар. Сол жүйемен жұмыс жүргізу оң нәтижие береді. Сабақ үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жүргізудің негізгі бағыттарын төмендегідей шартты түрге бөліп қарастырамыз.

 ◆ Үлгерімі төмен оқушыларды анықтау: педагогикадағы түрлі әдіс- тәсілдер арқылы, мұғалімнің күнделікті бақылауы арқылы.

◆  Оқушы үлгерімінің төмен болу себебін анықтау: ата- ана, мектеп психологі және медбикесімен бірлескен жұмыс нәтижиесі.

◆  Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жоспарын құру.

◆  Жоспар негізінде жүйелі жұмыс атқару.

 

«Үлгерімі төмен оқушы бойынан байқалатын қасиеттер қандай?»,- деген орынды сауал туындайды.

 

 Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жүргізудің негізгі мақсаты:

• Оқушылардың артта қалуын, нашар оқуын болдырмау;

• Үлгермеушіліктің алдын- алу;

• «Әр оқушы- жеке тұлға» қағидаты бойынша, барлық оқушының өз дәрежесінде дамуын қалыптастыру;

• Барлық оқушының бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету.

• Оқушы үлгерімінің төмен болуына ықпал ететін басты факторлар:

• баланың дене кемістіктерінің болуы;

• ақыл-ой дамуының әлсіздігі;

• зейінінің тұрақталмауы;

• күн тәртібінің қадағаланбауы, яғни ата- ана қамқорлығының жоқтығы;

• тұрмыс жағдайының ауыр болуы;

• еркеліктің басым болуы;

• оқушы тәрбиесінің жетіспеушілігі, яғни жалқаулық, тәртіпсіздік істеріне бой алдыруы;

• бойындағы ұяңдық, ұялшақтық қасиеттердің болуы;

• сабаққа жүйелі дұрыс қатыспау;

• белгілі бір пәнге деген қызығушылығының болмауы;

• оқудағы бақылаусыздық;

• үй тапсырмасын жүйелі орындамау және оны қажет деңгейінде тексерудің болмауы;

• оқудағы қиындықтарды жеңе білмеу, яғни ерік-жігерінің  әлсіздігі;

 

 Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс істеуге қойылатын талаптар:

• Мұғалім пән бойынша артта қалудың себептерін анықтауы керек;

• Мұғалім оқушылардың біліміндегі олқылықтарды жою бойынша дәптер жүргізуі керек, онда ол оқушылардың қателіктерін ескереді және оларды түзету жұмыстарын көрсетеді;

• Оқу үлгерімі жағынан қалып қалған оқушыны күшті оқушыға бекітіңіз, олардың бірлескен жұмысын бақылайды;

• Мұғалімнің өзі сабақта және одан тыс уақытта үлгерімі төмен оқушылармен жеке жұмыс жүргізеді;

• Мұғалім оқушыларға өз пәні бойынша үй тапсырмасын қалай дайындау керектігін үйретеді;

• Мұғалім өз пәні бойынша мүмкін болатын қиындықтарды болжап, оларды жеңу жолдарын үйретеді.

 "Үлгерімі төмен оқушылармен" жұмыс істеудің он ережесі: 

  ● "Үлгерімі төмен" оқушының қабілетіне сеніңіз және оған осы сенімді жеткізуге тырысыңыз.

● Есіңізде болсын," үлгерімі төмен оқушы " үшін материалға" өмір сүру " кезеңі қажет. Оны асықпаңыз. Күтуді үйреніңіз.

● Әр сабақ- алдыңғы сабақтың жалғасы. Әркім зерттелетін тақырыпқа өз үлесін қосады. Негізгі материалды бірнеше рет қайталау- үлгерімі төмен оқушылармен  жұмыс жасаудың бір әдісі.

● Үлгерімі төмен оқушыға  есте сақтайтын нәрсеге сену, түсіну, оларға бірдей тапсырмаларды жиі ұсыну (мұғаліммен, сыныппен, өз бетінше).

● «Үлгерімі төмен» оқушыларға  жұмысты жеңіл-желпі түсіндірмеңіз. Мұнда есте сақтаудың үнемі дамуы жүреді:  ойлау,  сезімдер, оқуға деген қызығушылық.

● Жаңа ақпаратты көп беруге тырыспаңыз. Зерттелетін нәрседен ең бастысын таңдай біліңіз, оны баяндаңыз, қайталаңыз және бекітіңіз.

● Қарым-қатынас кез-келген техниканың негізгі компоненті болып табылады. Сіздің балалармен арадағы қарым қатынасыңыз дұрыс құрылмаса, сіз ойлағандай жағымды оқу нәтижелерін ала алмайсыз.

● Сыныпты басқаруды үйреніңіз.

 ● Уәжі төмен оқушылармен  мақсатты түрде жұмыс істей бастағанда, есіңізде болсын: қысқа уақыттан кейін олардың ортасы қайтадан бөлінеді - қабілетті, орташа және ... "үлгерімі төмен".

● Үлгерімі жақсы оқушы мен үлгерімі төмен оқушының арасында байланыс орнатыңыз.

Білімнің мазмұнымен, үрдісімен байланысты уәждерді дамыту барлық жалпы білім беру пәндері бойынша оқыту нәтижелігін көтеруге мүмкіндік береді. Заманауи педагогикалық технологиялардың әдіс- тәсілдерін  оқу қызметінде пайдалану балалардың оң уәжін қалыптастырады, негізгі ойлау операцияларының, коммуникативті құзіретінің, шығармашылық белсенді тұлғаның дамуына себепші болады. Педагог қандай білімі бар болса да, қандай әдісті білсе де, оң уәжсіз, сабақта жетістік жағдайын жасамаса, ол оқушылардың санасында ешқандай да із қалдырмай, тыс қалады.

3. Әдістеме

- Танымдық дағдыларды бағалау үшін тесттерді таңдау сипаттамасы.

Білім алушылардың білім жетістіктерінің мониторингі (бұдан әрі – ББЖМ) – білім беру ұйымдарына тәуелсіз білім сапасын бақылау құралы.

Білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) мақсаты: бастауыш және негізгі орта білім беру деңгейінде - сәйкес білім беру деңгейінің жаңартылған МЖБС шеңберінде білім алушылардың білім сапасын бағалау; ТжКББ деңгейінде - жалпы білім беретін пәндерді және (немесе) кәсіптік модульдерді немесе жалпы кәсіптік, арнайы пәндерді мемлекеттік жалпыға міндетті ТжКББ стандартына сәйкес меңгеру деңгейін анықтау.

- Үлгерімі төмен оқушыларды анықтау және диагностикалау процесі.

Білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) тестілеу арқылы төмен балл жинаған оқушылармен жұмыс жасау.

◆ Үлгерімі төмен оқушыларды анықтау: педагогикадағы түрлі әдіс- тәсілдер арқылы, мұғалімнің күнделікті бақылауы арқылы.

◆  Оқушы үлгерімінің төмен болу себебін анықтау: ата- ана, мектеп психологі және мұғалімдер

◆  Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жоспарын құру.

◆  Жоспар негізінде жүйелі жұмыс атқару.

1.Олқылық пәндер бойынша мәтін мазмұны бойынша шешім табуға бағытталған сұрақтарға жауап беруден қателіктер кеткен.

Теңдеудің түбірін табуда қозғалысқа берілген есептерді шығаруда, жылдамдықты табуға берілген есептерді шығаруда қателіктер жіберген.

Жердің денелерді өзіне тарту күнін атауда қателескен.

2.3. Зерттеу нәтижелерінің талдаулары

- Сынып жетекшісімен және ата-аналармен сұхбаттың жоспары мен сипаттамасы.

Сынып жетекшісімен байланыс хаттамасы

1. Оқушыларыңыз туралы бір шама мәлімет берсеңіз? - Үш оқушының да мінез- құлықтары бір қалыпты. Тәртіпті. Сабаққа ынта ықыластары басқа оқушыға қарағанда сәл ғана төмендеу. Пәнге деген қызығушылықтары төмен. Абдиев Осман мен сабырлы, ал Бердалы Санжар мен Жетпісбай Таңат ашық мінезді белсенділік, шапшаңдық бар. Сабақ үстінде ешқандай олқылық жасамайды.

2. Мектепте оқушылар өздерін қалай ұстайды?- сабақ үстінде жақсы ұстайды. Оқушылармен жақсы қарым- қатынаста бола алады. Үзілісте бала болған соң Таңат пен Санжар екеуі шулап қатты сөйлеп жүгіріп жаман қылықтар көрсетеді бірақ бұл дұрыс еместігі екені айтқан соң дұрысталады. Ал Осман ондай қылық көрсетпейді. Сабырлы, байсалды ешкіммен жұмысы жоқ оқушының бірі.

3. Оқушылардың үлгерімі?- Үш оқушының да үлгерімі қанағаттанарлық. Еңбек, дене шынықтыру пәндерге қызығады, ал есеп шығаруда қиналады, өз ойын анық және дұрыс жеткізуде қиналады.

4. Оқушылардың үлгерімі төмен деп атауға себеп бар ма?- Сабақты түсіндірсең тыңдайды.Тапсырманы орындайды, бірақ бақылап тұруы керек. ББЖМ сынамасын тапсырғанда кейде төмен балл ал кейде жақсы балл алады. Үй тапсырмасын орындамай келеді.

5. Оқушының үйдегі жағдайы қандай?- Сабақ барысында оқушылардың сабаққа келгенде көңіл күйі қандай екені байқап бақылап отырамын. Ата-аналармен тығыз байланыстамын.Оқушылардың үлгерімі отбасылық жағдайының қолайсыздығынан ба деген ойда мазалайды. Үй жұмысын орындамай келу болады. Оқушының үй жұмысын орындауда ата-ана тарапынан көмек және қолдау жүргізу туралы ата-аналарға ескертіп айтып отырамын.

6. Ұсынысыңыз бар ма?- Ата-ана тарапына және педагог-психолог тарапына ұсынысым бар. Ата-ана тарапына- үй тапсырмасы берілгенде оқушыларға көмек берсе және балаларымен қарым-қатынас жасап көңіл күй және көбірек әңгімелесу жүргізілсе деген ұсыныс бар.

Ал педагог-психолог тарапына ұсыныс: Оқушылармен өз ойын және үлгерімінің төмен болуының себебін анықтап, жақсарту, дамыту жұмысы жүргізілсін. Басқа оқушыларға қарағанда үлгерімі төмен сол осы ертегі терапиясы арқылы үлгерімдері жақсарса және аз балл алу себебі анықталып мысалы қорқыныш сезімі болса соны жою арқылы жақсы көрсеткіш көрсетеді деп ойлаймын.

Ата-анамен әңгімелесу хаттамасы

Абдиев Османның анасымен әңгімелесу:

1. Сіз баланыңызды қалай сипаттай аласыз?- Менің балам тәртіпті мінезі сабырлы. Аса жаман қылықтары жоқ. Үй шаруасына көмектеседі. Бауырмашыл. Ата-анасының айтқанын орындайды. Бірақ өз ойын айтуда қиналды. Сөздік қоры аздау. Көп нәрсені өздігінен айтпайды. Сұрасаң ғана айтады.

2. Сынып жетекшімен байланыс жасайсыз ба?- Ия баламның сабақтағы мінез- құлқы қандай екенін, сабақ үлгерімі қандай екенін сұрап тұрамын. Үйге берген тапсырмаларын өзі орындауда қиналады кейде көмек беремін кейде қолым босамай қалады.Сондықтан сабаққа дайындықсыз барады.

3. Балаңызбен жиі әңгімелесіз бе?- Ия жиі әңгімелесіп тұрамын ойын, көңіл күйін сұрап тұрамын. Бірақ көп айтпай қояды. Мақтап тұсам қуанып қалады.

4. Балаңыз үйде қандай?- Көңілді жүреді. Бала үйде ешқандай қысым көрмейді. Жағдайы, көңіл күйі жақсы. Өз ойын дұрыс жеткізе алуға жағдай жасап жатырмыз. Бала үйде де мектепте еркін болса көңілді болатын болса онда бала ойын еркін жеткізе алады ғой.

5. Балаңызды сабақтан тыс үйірмелерге беруге қалай қарайсыз?- жақсы қараймын. Балам бос уақытын тиімді пайдаланса, қызығушылығы оянып сабаққа, үлгерімін жақсартуға жігерленеді деп ойлаймын .Ойын еркін жеткізе алуға мүмкіндік болар еді.

6. Мектепте «қуыршақ театры» атты үйірме бар соған қатыстуға қалай қарайсыз?- Ия қатыстырамын. Келісемін.Өйткені сахналық қойылымдар, ертегі кейіпкелерін сомдау арқылы бала өзін еркін сезіне алады және сол кейіпкерді сомдау арқылы көптеген өзіне керекті дүниелер ала алады.

7. Ұсынысыңыз бар ма?- сынып жетекшісі қосымша сабақтар өтсе. Жіберген қателерімен жұмыс жасап және сол қателерді өз бетінше түзетуді үйретсе деген ұсынысым бар.

Психолог тарапына ұсыныс: психологиялық дамыту сабақтарын сынып оқушыларымен бірге, яғни топтық етіп жасаса балам ашылып, балалардан мотивация алып сабақ үлгерімі жақсарады деген үмітім бар.

Ата-анамен әңгімелесу хаттамасы

Бердалы Санжардың анасымен әңгімлесу

Бердалы Санжардың анасымен әңгімелесу:

1. Сіз баланыңызды қалай сипаттай аласыз?- Менің балам тәртіпті мінезі ашық. Аса жаман қылықтары жоқ. Үй шаруасына көмектеседі. Бауырмашыл. Ата-анасының айтқанын орындайды. Бірақ өз ойын айтуда қиналды. Сөздік қоры аздау.

2. Сынып жетекшімен байланыс жасайсыз ба?- Ия баламның сабақтағы мінез- құлқы қандай екенін, сабақ үлгерімі қандай екенін сұрап тұрамын. Үйге берген тапсырмаларын өзі орындайды.

3. Балаңызбен жиі әңгімелесіз бе?- Ия жиі әңгімелесіп тұрамын ойын, көңіл күйін сұрап тұрамын.

4. Балаңыз үйде қандай?- Көңілді жүреді. Бала үйде ешқандай қысым көрмейді. Жағдайы, көңіл күйі жақсы. Өз ойын дұрыс жеткізе алуға жағдай жасап жатырмыз. Бала үйде де мектепте еркін болса көңілді болатын болса онда бала ойын еркін жеткізе алады ғой.

5. Балаңызды сабақтан тыс үйірмелерге беруге қалай қарайсыз?- жақсы қараймын. Балам бос уақытын тиімді пайдаланса, қызығушылығы оянып сабаққа, үлгерімін жақсартуға жігерленеді деп ойлаймын .Ойын еркін жеткізе алуға мүмкіндік болар еді.

6.Мектепте «қуыршақ театры» атты үйірме бар соған қатыстуға қалай қарайсыз?- Ия қатыстырамын. Келісемін.Өйткені сахналық қойылымдар, ертегі кейіпкелерін сомдау арқылы бала өзін еркін сезіне алады және сол кейіпкерді сомдау арқылы көптеген өзіне керекті дүниелер ала алады.

7.Ұсынысыңыз бар ма?- сынып жетекшісі қосымша сабақтар өтсе. Жіберген қателерімен жұмыс жасап және сол қателерді өз бетінше түзетуді үйретсе деген ұсынысым бар.

Психолог тарапына ұсыныс: психологиялық дамыту сабақтарын сынып оқушыларымен бірге, яғни топтық етіп жасаса балам ашылып, балалардан мотивация алып сабақ үлгерімі жақсарады деген үмітім бар.

Ата-анамен әңгімелесу хаттамасы

Жетпісбай Таңаттың анасымен әңгімелесу:

1.Сіз баланыңызды қалай сипай аласыз?- Менің балам тәртіпті мінезі ашық. Аса жаман қылықтары жоқ. Үй шаруасына көмектеседі. Аға інілеріне бауырмал. Ата-анасының айтқанын орындайды. Бірақ өз ойын айтуда қиналды. Сөздік қоры аздау.

2.Сынып жетекшімен байланыс жасайсыз ба?- Ия баламның сабақтағы мінез- құлқы қандай екенін, сабақ үлгерімі қандай екенін сұрап тұрамын. Үйге берген тапсырмаларын орындатуға тырысамын.Кейде өзі орындайды.

3.Балаңызбен жиі әңгімелесіз бе?- Ия жиі әңгімелесіп тұрамын ойын, көңіл күйін сұрап тұрамын.

4.Балаңыз үйде қандай?- Көңілді жүреді. Бала үйде ешқандай қысым көрмейді. Жағдайы, көңіл күйі жақсы. Өз ойын дұрыс жеткізе алуға жағдай жасап жатырмыз. Бала үйде де мектепте еркін болса көңілді болатын болса онда бала ойын еркін жеткізе алады ғой.

5. Балаңызды сабақтан тыс үйірмелерге беруге қалай қарайсыз?- жақсы қараймын. Балам бос уақытын тиімді пайдаланса, қызығушылығы оянып сабаққа, үлгерімін жақсартуға жігерленеді деп ойлаймын .Ойын еркін жеткізе алуға мүмкіндік болар еді.

6.Мектепте «қуыршақ театры» атты үйірме бар соған қатыстуға қалай қарайсыз?- Ия қатыстырамын. Келісемін.Өйткені сахналық қойылымдар, ертегі кейіпкелерін сомдау арқылы бала өзін еркін сезіне алады және сол кейіпкерді сомдау арқылы көптеген өзіне керекті дүниелерді ала алады.

7.Ұсынысыңыз бар ма?- сынып жетекшісі қосымша тапсырмалар беріп тұрса. Жіберген қателерімен жұмыс жасап және сол қателерді өз бетінше түзетуді үйретсе деген ұсынысым бар.

Психолог тарапына ұсыныс: психологиялық дамыту сабақтарын сынып оқушыларымен бірге, яғни топтық етіп жасаса балам ашылып, балалардан мотивация алып сабақ үлгерімі жақсарады деген үмітім бар.

Мінездеме

Оқушы туралы мәлімет: Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, «Н.Нысанбайұлы атындағы жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 4 «А» сынып оқушысы Жетпісбай Таңат Қайсарәліұлы 2013 жылы қазан айының 07 жұлдызында дүниеге келген. Таңат 2020жылы 1 қыркүйектен бастап мектепке қабылданған. Өз отбасы туралы толық мәлімет бере алады.Әлеуметтік жағдайы жақсы. Үйден барып - келіп оқиды. Сырт бейнесі өте тартымды, жарасымды. Мектеп талабына сай киінеді. Үнемі таза жүреді. Дене дамуы өзінің жасына, ортасына сәйкес келеді. Денсаулық жағдайы жақсы.Оқу материалын қабылдайды, заттар мен құбылыстарды ажыратады. Еске сақтау қабілеті, шығармашылық қиялы орташа деңгейде дамыған. Сөздік қоры жас ерекшелігіне сай болғанымен сөйлеу барысында өз ойын жеткізуде қиналады. Сауатты, таза жазады, жазу дағдысы жақсы қалыптасқан. Пәндер ішінде математика пәніне қызығушылығы төмен, бейнелеу, еңбек пәндеріне қызығушылығы мол. Математикалық түсініктері қалыптасуда, 1 - ден 100 - ге дейінгі сандарды санайды, жазады. Тек сандарды қосу және азайтудан кейде қиналады. Сабақты себепсіз босатпайды.Мінезі ашық , көңіл – күйі тұрақты. Өзіне – өзі қызмет ете алады. Қойылған талаптарды қабылдайды, тәртібі мектеп ережесіне сай. Эмоциялары: мазасыз емес, көңілді, әр нәрсеге шыдамдылық таныта біледі. Үзілісте де кейде жүгіру, шулау, қатты сөйлеу деген сияқты жаман қылықтарды көрсетеді.
Қоршаған орта туралы түсінігі мол, айналасындағы адамдармен тіл табыса алады.

Сыныптағы балалармен қарым–қатынасы жақсы, кішіпейіл.Тәртібі жақсы.

Мектеп директоры: М.Накипов

Сынып жетекшісі: З.Сәдібек

Мінездеме

Оқушы туралы мәлімет: Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, «Н.Нысанбайұлы атындағы жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 4 «А» сынып оқушысы Абдиев Осман Камалович 2014 жылы қаңтар айының 02 жұлдызында дүниеге келген. Осман 2020жылы 1 қыркүйектен бастап мектепке қабылданған. Өз отбасы туралы толық мәлімет бере алады.Әлеуметтік жағдайы жақсы. Үйден барып - келіп оқиды. Сырт бейнесі өте тартымды, жарасымды. Мектеп талабына сай киінеді. Үнемі таза жүреді. Дене дамуы өзінің жасына, ортасына сәйкес келеді. Денсаулық жағдайы жақсы.Оқу материалын қабылдайды, заттар мен құбылыстарды ажыратуда қиналады. Еске сақтау қабілеті, шығармашылық қиялы төмен деңгейде дамыған. Сөздік қоры жас ерекшелігіне сай болғанымен сөйлеу барысында өз ойын жеткізуде қиналады. Сауатты, таза жазуда қиналады, жазу дағдысы жақсы қалыптасқан. Пәндер ішінде математика пәніне қызығушылығы төмен, бейнелеу, еңбек пәндеріне қызығушылығы мол. Математикалық түсініктері қалыптасуда, 1 - ден 100 - ге дейінгі сандарды санайды, жазады. Тек сандарды қосу және азайтудан кейде қиналады. Сабақты себепсіз босатпайды.Мінезі сабырлы, көңіл – күйі тұрақты. Өзіне – өзі қызмет ете алады. Қойылған талаптарды қабылдайды, тәртібі мектеп ережесіне сай. Эмоциялары: мазасыз емес, сабырлы, әр нәрсеге шыдамдылық таныта біледі. Үзілісте де жүгіру, шулау, қатты сөйлеу деген сияқты жаман қылықтарды көрсетпейді.Қоршаған орта туралы түсінігі мол, айналасындағы адамдармен тіл табыса алады, сыныптағы балалармен қарым - қатынасы жақсы, кішіпейіл.Тәртібі жақсы.
Мектеп директоры: М.Накипов

Сынып жетекшісі: З.Сәдібек

Мінездеме

Оқушы туралы мәлімет: Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, «Н.Нысанбайұлы атындағы жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 4 «А» сынып оқушысы Бердалы Санжар Сержанұлы 2014 жылы сәуір айының 20 жұлдызында дүниеге келген. Осман 2020жылы 1 қыркүйектен бастап мектепке қабылданған. Өз отбасы туралы толық мәлімет бере алады.Әлеуметтік жағдайы жақсы. Үйден барып - келіп оқиды. Сырт бейнесі өте тартымды, жарасымды. Мектеп талабына сай киінеді. Үнемі таза жүреді. Дене дамуы өзінің жасына, ортасына сәйкес келеді. Денсаулық жағдайы жақсы.Оқу материалын қабылдайды, заттар мен құбылыстарды ажырата алады. Еске сақтау қабілеті, шығармашылық қиялы орташа деңгейде дамыған. Сөздік қоры жас ерекшелігіне сай болғанымен сөйлеу барысында өз ойын жеткізуде қиналады. Сауатты, таза жазуды, жазу дағдысы жақсы қалыптасқан. Пәндер ішінде ағылшын пәніне қызығушылығы төмен, бейнелеу, еңбек,дене шынықтыру пәндеріне қызығушылығы мол. Математикалық түсініктері қалыптасуда, 1 - ден 100 - ге дейінгі сандарды санайды, жазады. Тек сандарды қосу және азайтудан кейде қиналады. Сабақты себепсіз босатпайды.Мінезі ашық, көңіл – күйі тұрақты. Өзіне – өзі қызмет ете алады. Қойылған талаптарды қабылдайды, тәртібі мектеп ережесіне сай. Эмоциялары: мазасыз емес, көңілді, әр нәрсеге шыдамдылық таныта біледі. Үзілісте де жүгіру, шулау, қатты сөйлеу деген сияқты жаман қылықтарды көрсетпейді.Қоршаған орта туралы түсінігі мол, айналасындағы адамдармен тіл табыса алады, сыныптағы балалармен қарым - қатынасы

жақсы, кішіпейіл. Тәртібі жақсы.

Мектеп директоры: М.Накипов

Сынып жетекшісі: З.Сәдібек

4. Проблемаларды анықтау

- Тестілеу және сұхбат нәтижелері: әр оқушының негізгі проблемалары мен қиындықтарын анықтау.

Олқылық пәндер бойынша мәтін мазмұны бойынша шешім табуға бағытталған сұрақтарға жауап беруден қателіктер кеткен.

Теңдеудің түбірін табуда қозғалысқа берілген есептерді шығаруда, жылдамдықты табуға берілген есептерді шығаруда қателіктер жіберген.

Жердің денелерді өзіне тарту күнін атауда қателескен.

5. Ертегі терапиясын жоспарлау

- Терапияға арналған үш ертегіні таңдау және сипаттау, олардың мазмұны мен мақсаты жасалды.

- Қуыршақ театрымен ынтымақтастық:

- Мектептің қуыршақ театрының жоспарын зерттеу. Жоспары жобаның соңғы беттерінде көрсетілді.

- Ертегі терапиясы тақырыбын қуыршақ театрының бағдарламасына біріктірілді.

4 «А» сынып оқушылар арасында сауалнама

Жоба аясында «Бұл ертегілер қандай әдемі!» Біз сауалнама жүргізіп, 4 «А» сыныптың оқушылар қандай ертегілерді ұнататынын анықтауды жөн көрдім.

Сауалнама 5 сұрақтан тұрады:

1. Сіз ертегі оқығанды ​​немесе көргенді ұнатасыз ба?

2. Ертегінің қандай түрлерін білесіңдер?

3. Қай ертегіні көбірек жақсы көресің?

4. Неліктен?

5. Сендерге ертегі терапиясы ұнады ма?

1 сұраққа «Сіз ертегілерді ұнатасыз ба?» 30 оқушының 27-сі оң жауап берді.Бұл жалпы санның 90% құрайды.

2.«Қандай ертегі түрлерін білесіңдер?» деген сұраққа.

3.- 10 адамға ұлттық деп жауап берілді,

- 17 адам – авторлық, 3 адам басқаша жауап берді.

Келесі кезекте балалардың қай ертегіні жақсы көретінін анықтадық.

Жауабы:

- 5 адам «Колобок» ертегісін жақсы көреді,

- 4 адам «Маша мен аю» ертегісін жақсы көреді,

- 4 адам – «Қызыл телпек»

-3 адам - ​​«Теремок».

– 14 адам басқа да жауап берді.

4.«Бұл ертегілер неге ұнайды?» деген сұраққа. Ең көп таралған жауаптар:

- қызықты (16,7%)

- көңілді (40%)

- күлкілі (20%)

- басқа (23,3%)

5. Ия деп жауап берді -30 оқушы .

Оқушылардың үлгермеушілік себептеріне қарай төмендегі үш ертегі таңдалды.

1."Қызыл Телпек". Бұл ертегіні балалардың жеке қауіпсіздігі мен қауіп-қатер тақырыбын талқылау үшін пайдалануға болады. Ол сондай-ақ балаларға қауіпсіз және қауіпті жағдайларды ажырата білуге көмектесетін сенім мен алдау мәселелерін қарастырады.

2."Золушка". Золушка ертегісі кедергілерге қарамастан қиындықтарды жеңу және бақытқа жету тұрғысынан жиі талданады. Бұл өзін-өзі бағалау, қиын отбасылық динамика, жеке күш-жігердің маңыздылығы және үміт мәселелерін талқылау үшін пайдалы.

3."Үш доңыз". Бұл ертегі қиындықтарды жеңу, дайындық және жоспарлау стратегияларын үйрету үшін қолданылады. Әр түрлі үйлер салатын торайлардың тарихы мәселелерді шешудің әртүрлі тәсілдерін және таңдаудың салдарын көрсетеді.

Білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) тестін төмен балл жинаған оқушыларды қуыршақ тетр үйірмесінің тізіміне қосу және қойылым жасауға көмектесу.

Психолог тарапынан осы үш ертегіні жоспарына қосу ұсынылды. Қуыршақ тетры үйірмесінің жетекшісімен біріге отырып ертегі қойылымын жүргіздік.

6. Ертегі терапиясын жүргізу

- Қуыршақ театры аясында ертегі терапиясын енгізу процесінің сипаттамасы.

- Терапиялық сессияларды өткізудің сценарийлері мен ерекшеліктері.

Үлгерімінде олқылығы бар оқушылармен ертегі тераписы арқылы танымдық қызығушылығын анықтау және үлгермеушіліктің себебін анықтау. Таңдалып отырған ертегі терапиясының сипаттамасына қарай оқушылардың үлгермеушілігін анықтап соған қарай тағы да жұмыс жүргізу, сөздік қорын молайту, қызығушылығын ояту, бойында қорқыныш болса сонымен жұмыс жасауда көмектесу.

«Қызыл телпек» ертегісі

Автор: Ертеде кішкентай бір сүйкімді қыз өмір сүріпті. Анасы оны өте жақсы көреді екен.Әжесінің де ең сүйікті немересі еді. Бірде әжесі немересінің туған күніне қызыл телпек сыйлапты.Қыз іжесінің сыйлығын басынан тастамай киіп жүретін болыпты. Содан бері көршілері кішкентай қызды «Қызыл телпек»деп атап кетіпті. Бір күні анасы бәліш пісіріп, қызына:

Анасы:-Қызым, мына бәліш пен бір құты майды әжеңе апарып,жағдайын біліп қайтшы,-дейді.

Қызыл телпек:-Жарайды,анашым,апарып берейін,-деп бәліш пен май салынған себетті алады.

Автор:Анасының сөзін екі етпейтін Қызыл телпек әжесіне аттанады. Оған әжесі тұратын ауылға жету үшін орман арқылы өту керек еді. Қызыл телпек орманда жалғыз жүрудің қаншалықты қауіпті екенін білмеді. Сондықтан ол өлең айтып,гүл теріп,асықпай жүрді. Бір кезде орманның ішімен келе жатқан қыздың алдынан бір қасқыр шыға келді.

Қасқыр: — Қызыл телпек,сен қайда барасың?-деп сұрайды қызды жегісі келген қасқыр.

Қызыл телпек: -Мен әжемнің үйіне барамын,оған анамның пісірген бәлішін және бір құты май алып бара жатырмын,- дейді қыз.

Автор: Қызыл телпек қасқырдың жаман пиғылынан бейхабар еді.

Қасқыр: — Ал әжең қайда тұрады?- деп сұрайды қасқыр.

Қызыл телпек: — Әжем бе? Ол орманның ар жағындағы ауылда,ауыл шетіндегі дейірменнің жанында,диірменнің жанындағы бірінші үйде тұрады,-деп Қызыл телпек қасқырға әжесінің тұратын жерін дәл айтып берді.

Автор: Бұл кезде жақын маңда отыншылар ағаш кесіп жатқан болатын.Қасқыр сол отыншылардың даусын естіп,қызға тиіспейді. Қызыл телпектің әжесінің тұратын жерін біліп алған ол алдымен әжесін жемек болады.

Қасқыр: -Жарайды,мен сенімен бірге сол ауылға барып,әжеңнің жағдайын сұрап қайтайын,кел екеуіміз жарысайық.Сен мына жолмен бар,мен ана жолменжүрейін,-деп қасқыр өзіне ауылға апарар төте жолды таңдап алады.

Автор: Қасқырдың ұсынысына келіскен қыз ұзақ жүретін жолға түседі. Ол жол-жөнекей асықпай гүл теріп келеді. Ал қасқыр алды-артына қарамай,тура жолға қарай бет алады.Қызыл телпектің әжесінің үйіне осылай ерте жеткен ол есікті қағады.

Қасқыр: —Тоқ-тоқ-тоқ!

Әжесі: -Бұл кім ? – деп сұрайды.

Автор: Қасқыр дауысын жіңішкертіп.

Қасқыр: -Әже, бұл мен ғой, немере қызың — Қызыл телпек, мен сізге қонаққа келдім, анамның пісірген бәліші мен бір құты майын ала келдім,-дейді.

Автор: Бұл кезде ауырып, төсек тартып жатқан әжей шынымен немересі келген екен деп ойлап.

Әже: Айналайын қызым,тұтқаның жанындағы жіпті тартсаң, есік ашылады,-дейді дауыстап.

Автор: Қасқыр үйге кіріп әжесін жеп қояды да, өзі төсекке жатып алып Қызыл телпекті күтеді. Бір кезде Қызыл телпек келеді де есікті қағады.

Қызыл телпек: -Тоқ-тоқ-тоқ!

Қасқыр: -Бұл кім ?-деп даусын жіңішкертіп

Қызыл телпек: -Әже,бұл мен ғой,немере қызың — Қызыл телпек, мен сізге қонаққа келдім, анамның пісірген бәліші мен бір құты майын ала келдім,- дейді.

Автор: Әжесінің орнына жатып алған қасқыр жіңішке даусымен:

Қасқыр: — Айналайын қызым,тұтқаның жанындағы жіпті тартсаң, есік ашылады,- дейді дауыстап.

Автор: Қызыл телпек ішке кіріп, әжесінің жанына керуетке келіп отырады.

Қызыл телпек: -Әже, әже неге сіздің көзіңіз бен құлағыңыз үлкен?

Қасқыр: -Мен сені жақсы көру және есту үшін!

Қызыл телпек: -Әже,әже неге сіздің тісіңіз үлкен?

-Бұл сені жеу үшін!- деп  орнынан атып тұрып Қызыл телпекті жегелі жатқанда

Автор: Осы кезде үйдің жанынан отыншылар өтіп бара жатып айқай-шуды естіп,үйге кіріп қасқырды  ұйден қуып шығып ,Қызыл телпек пен әжесін құтқарады.

«Золушка ертегісі» яғни «Күлбике» Математика ертегілер елінде

Сабақтың тақырыбы:  Математика ертегілер елінде
Сабақтың мақсаты:

Білімділік: оқушылардың білімдерін жетілдіру,  логикалық есептерді шешуге дағдыландыру,  шығармашылық ізденістерін ұштау;
Дамытушылық: оқушылардың логикалық ойлау  қабілеттерін дамыту, пәнге деген қызығушылығын арттыру;
Тәрбиелік: ізденімпаздыққа, ұйымшылдыққа тәрбиелеу
Сабақтың түрі:  сайыс сабақ
Көрнекілік: интерактивті тақта, слайд, ертегі кейіпкерлері бейнеленген ойыншықтар, шарлар
Сабақтың жоспары:
1. Ұйымдастыру кезеңі
2. Тапсырмалар орындау
3. Жұмбақтар шешу
4. Логикалық есептер шығарту
5. Сан айтысы
5. Қорытындылау
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі: әділ-қазылар алқасын тағайындау, топтарды  таныстыру,  сайыстың шартын айту.  Әр топтың алдында алтын сандықшалар тұрады. Әрбір дұрыс жауапқа 1 ұпай, яғни «ертегі кейіпкері» түріндегі бір ойыншық беріледі. Соңында көп ойыншық жинаған топ жеңімпаз атанады.
1- жүргізуші: Армысыздар, құрметті  ұстаздар мен көрермендер!  Бүгінгі біздің «Математика ертегілер елінде» атты сайысымызға қош келдіңіздер!
2-жүргізуші: Бүгінгі сайысымыз ерекше  болмақ.  Біз сендермен  ертегілер әлеміне  саяхатқа шығамыз. Әр түрлі ертегі кейіпкерлерімен таныса отырып, тапсырмалар орындаймыз, жұмбақ шешеміз.
1- жүргізуші:  Сайысымызды бастамас бұрын әділ-қазылар алқасымен танысалық…  Бүгінгі  сайысқа қатысушы топтар:
І топ: «Ханшайымдар» (қыздар командасы)
ІІ топ: «Ханзадалар»  (ұлдар командасы)
2- жүргізуші: Сайысымыз  төрт бөлімнен тұрады:
1) «Ертек-ертек , ерте екен…»
2) «Ақ сандық, көк сандық»
3)  «Ойнар»
4) «Сандар айтысы»
І бөлім. «Ертек-ертек , ерте екен…»
1-жүргізуші:  Сайысымыздың І бөлімі «Ертек-ертек , ерте екен…».  Бұл бөлім бойынша қатысушыларымыз кезек-кезегімен ұяшықтарды таңдау арқылы ертегі кейіпкерлері ұсынған тапсырмаларды орындауы қажет.
1-ұяшық. «Күлшеқызға  көмектес»
Күлшеқыз  (Золушка)  сағат 12-де үйіне қайтуға асықты.  Сатымен төмен қарай түсіп келе жатып, туфлиының бір сыңарын түсіріп алды.
Сұрақ:  Сатының 21 баспалдағы бар.  Туфлиының бір сыңары жоғарыдан санағанда 10-шы баспалдақта түсіп қалды.  Бұл баспалдаққа Золушка төменнен санағанда  қандай нөмір береді? (12)
2-ұяшық. «Қаршақызға  көмектес»
Өгей шешемнен қорықпас үшін үйді шарбақпен қоршағым келеді. Тік төртбұрыш формалы қоршаудың   ұзындығы 6,8 метр, ал ені 5,2 метрге тең.
Шарбақтың ұзындығын анықтаңдар?  (24м)
3-ұяшық. «Алладинге  көмектес»
Алладин: «Ұшатын кілемнің көмегімен қалаған жеріме тез жетуім қажет.  Кей кезде желмен, кейде желге қарсы бағытта ұшамын».
Сұрақ:  Егер ұшатын кілемнің  жылдамдығы  55,6 км/сағ, ал  желдің жылдамдығы 1,2 км /сағ болса, онда мен желдің бағытымен қандай жылдамдықпен ұшамын?  Ал желге қарсы ше?

•   4-ұяшық. «Алтыншашты ханшайымның тапсырмасы»

Сұрақ белгісінің орнына қандай сан сәйкес келетінін анықтаңдар: 

   5-ұяшық. «ЕСЕПТЕҢДЕР»

   Баспалдақтың екеуін бірден аттағанда, біреуден аттағаннан гөрі 10 адым кем болды. Сонда неше басқыш болғанын анықтаңыз. (20)

  6-ұяшық. «ЕСЕПТЕҢДЕР»

  Үш ағайындының жастарының қосындысы 44-ке тең. Үш жылдан кейін олардың жастарының қосындысы неше болатынын анықтаңыз.  (53)

  ІІ бөлім.  «Ақ сандық, көк сандық»

  2- жүргізуші:  Сайысымыздың ІІ бөлімі «Ақ сандық, көк сандық».  Бұл бөлім бойынша әр топ  екі сандықтың бірін таңдап, сандық ішіндегі жұмбақтарды шешуі қажет.  Іске сәт!

• Ақ сандық ішіндегі жұмбақтар

1) Алла мықты жаратқан сегіз батыр

  Баяғыдан соғысып келе жатыр.

  Кезек-кезек жығысып, жатып-тұрып,

  Кім жығары белгісіз түбінде ақыр.

/Абай/

Шешуі:

Мұны тапсам ойланып, ақын деңіз,

Таба алмасам, ақылды болар неміз?

Қыс пенен жаз, күн мен түн, тақ пенен жұп,

Жақсылық пен жамандық – болды сегіз.

2) Бар екен үш қанатты ұшып кетпес,

    Егін сап жұрт қатары кәсіп етпес.

   Өзінің мекенінен шығып кетсе.

   Тіршілік көремін деп үміт етпес.

(балық)

 

3) Санасаң сан жетпейтін нүктелерден,

 Құралған фигура бар қарапайым.

 Салу үшін сен оны сызғыш ізде,

 Бұл не өзі, бар ма, сірә, дара пайым.

                                                              (Түзу)

• Көк сандық ішіндегі жұмбақтар

1) 1 ағаштың 12 бұтағы бар

 Әр бұтағында 30-дан жапырағы бар.

 Жапырақтың бір жағы ақ,

 Бір жағы қара, кәнеки ойлан тап?

(жыл, ай, тәулік, күн мен түн)

2) Бір-ақ жерде жасында

     Тұрды оранып жасылға.

     Қартайғанда сарғайды.

     Кезіп кетті сай-сайды.         (қаңбақ)

3) Доп емес, дөңгелек емес,

   Ұқсас бірақ достарым.

   Фигура ол ең негізгі,

  Дәл жауапты қостадым.

                                      (шеңбер)

ІІІ бөлім. «Ойнар»

1- жүргізуші:

                                       Басыр, басыр бас ойнар,

                                       Екі бақсы тас ойнар.

                                       Көбік қарда түлкі ойнар,

                                       Көктемде жылқы ойнар,

                                      Жыртық үйде тамшы ойнар,

                                      Көже менен тұз ойнар,

                                      Етік пенен біз ойнар…-дей отырып, сайысымыздың ІІІ бөліміне көшелік. Сайысымыздың осы бөлімінде  сендер логикалық есептер шығарасыңдар.

1-тапсырма.  Құрбақа тереңдігі 50 метр  құдыққа түсіп  кетті. Бір күнде ол 18 метр жоғары көтеріліп, содан кейін 12 метр төмен түседі. Сол орнында келесі күнге дейін қалады. Келесі күні де осы қайталанады. Құрбақа неше күннен кейін құдықтан шығады? (7 күнде)

2-тапсырма. Аңшы ит сұр қоянның соңынан жүгіріп келеді. Ит  2 км жүгірген соң тоқтады. Екеуінің қайсысы қанша процентке көп терледі?

3-тапсырма:Түлкі мен қасқыр тегін балыққа тап болады. Қасқыр айтады “Мен математикаға нашармын, балықты сен бөл” дейді түлкіге. Сонда түлкі саған  біреу, маған екеу, саған үшеу, маған төртеу т.с.с. Ең соңында жиырма балықты өзіне салады. Кім көп алды және қаншаға артық алды?

4-тапсырма. Шал балықтарды көп аулап әндетіп келе жатса, жолда бір түлкі сұлап жатады, шал қуанып  түлкіні шанаға салып алады. Ал түлкі жолда 1 минутта 1 балық, 2 минутта 2 балық, т.с.с. Бір лақтырғанда алдыңғы лақтырғаннан 2 есе артық лақтыра береді. 7 минутта барлығы неше балық лақтырған?

5-тапсырма. Дөңгелекті үш түзумен ең көп дегенде неше бөлікке бөлуге болатынын табыңыз. (7)

6-тапсырма. Арыстан бір қойды 2 сағатта, қасқыр 3 сағатта, ал ит 6 сағатта жей алады. Олар барлығы жабылып  осы қойды неше сағатта жей алады?

7-тапсырма (екі топқа да ортақ). Төмендегі кейіпкерлердің ішінен “Су перісінің”  ең жақын досын тауып, қазақша, орысша және ағылшынша атауын жазып көрсет.  (балық – рыба – fish)

 

ІV бөлім. «Сан айтысы»

2- жүргізуші:  Сайысымыздың  соңғы бөлімі «Сан айтысы»  Бұл бөлімнің шарты бойынша қатысушыларымыз бір-бірлеріне кез келген сан айтады. Сәйкесінше топтың әрқайсысы айтылған санға байланысты ұйқас сөз не сөйлем тауып жауап беруі қажет.  Мысалы:

— Үш!

— Мені жеңбек күш.

-Алты!

— Алтын балтам.

…

— Он!

— Кигенің тон!

ІV бөлім. «Сан айтысы»

1- жүргізуші:  Сонымен бүгінгі  сайысымыз да аяқталып қалды.  Ал енді әділ-қазылар алқасына сөз берелік! Әділ-қазылар алқасы шешім қабылдағанша Ә.Қалаубаеваның «Ертегілер» әні орындалып,  слайд-шоу арқылы ертегі кейіпкерлері бейнеленген суреттер көрсетіледі.

Қорытынды: жеңімпаз топты  марапаттау.

«Үш доңыз» ертегсі

 Ерте, ерте, ертеде ағайынды үш торай өмір сүріпті. Бұл үшеуінің бойлары да, қызғылт сары түрлері де, топ-томпақ денесі де, көңілдене бұлғақтататын кішкентай құйыршықтары да бір-біріне өте ұқсас екен. Тіпті бұл үшеуінің аттары да бір-біріне қатты ұқсас болатын. Бұл торайларды жұрт Ниф-Ниф, Нуф-Нуф және Наф-Наф деп атайтын. Үш торай жаз бойы көк майсада асыр сала аунапты, ыстық күнге әбден қыздырыныпты, көк шалғында рахаттана ұйықтап қайғысыз-қамсыз өмір сүріпті.

Осылай серуенмен жүргенде жапырақтар сарғайып, күз де жетіпті. Күннің қызуы бұрынғыдан бәсеңдеп, аспанды кезген сүреңсіз сұры бұлттар сарғайған ну орманның үстінде қаптай жөңкілетін болыпты.

— Қыстың қамын ойлайтын кез жеткен екен! — депті таңертең ерте тұрған Наф-Наф сонда екі ағасына, — Тоңғаным соншама, тіпті қалтырап тұрмын. Былай жаурай берсек тұмауратып қалатынымыз сөзсіз. Жүріңдер ендеше, уақыт кеш болмай тұрғанда бірлесе қимылдап, басымызға үй тұрғызып алайық. Сонда еш алаңсыз қыс бойы жылы шатырдың астында бірге өмір сүретін боламыз.

Алайда екі ағасы мұның айтқанын тыңдап жұмысқа кіріскісі келген жоқ. Олар жер қазып, ауыр-ауыр тастарды көтеріп тасып жандарын қинағанша, ендігі қалған жылы күндерді пайдаланып көк шалғында армансыз шапқылап, асыр салып өткізгенді жөн санады.

— Қойшы, әлі үлгереміз! Қыс түсекнше әлі қаншама уақыт бар! Біз сондықтан әлі де болса сайран сала беретін боламыз, - деген Ниф-Ниф ағасы тоңқалаң асып түсіп, көк шалғында аунап домалай жөнелді.    

— Қажет болса, күн суыта мен де өзіме үй тұрғызып аламын әлі, — деп мәлімдеген Нуф-Нуф та ағасының соңынан көк шалғынға аунай берді.

— Иә, мен де сөйтетін боламын, — деп оны қостай берді Ниф-Ниф.

— Мейлі, ондай болса өздерің біліңдер, мен ескертіп айттым. Ендеше үйді жалғыз өзім тұрғызатын боламын, — дейді Наф-Наф, — сендерді күтетін уақыт та қалған жоқ.

Сөйтіп айдан ай, күннен күн өтіп, уақыт жылжып қыс жақындаған сайын суыта беріпті. Бірақ әлгі Ниф-Ниф пен Нуф-Нуф тіпті де асықпапты. Олар жұмыс істеу, өздеріне баспана тұрғызу туралы ойнына да алмапты. Сөйтіп олар таң атқаннан күн батқанға дейін құр босқа ерігіп сандалып, уақыт өлтіріп жүре беріпті. Өздеріне тән торайлық ойындарын шаршағанша ойнап, шалғында домалап аунап, секіріп жүгіргеннен басқа ештеңе бітірмепті.

— Бүгінгі күнді де кешегідей сауық-сайранмен өткізейік те, — дейді олар бір-біріне, — сосын ертеңнен бастап іске кірісеміз.

Бірақ осылай айтқандарымен, олардың осындай «күнде ертеңдері» таусылмапты. Бір күні таңертең оянғанда олар жол жиегіндегі биік шалғынды бүркеген жұп-жұқа мұзды көргенде ғана жалқау ағайындылар естерін жиып, бірден баспана тұрғызу жұмысына кірісіп кетті.

Ниф-Ниф сонда үйді тым қарапайым тәсілмен: биік сабаннан тұрғызып алмақ болып шешеді. Сөйтіп ол бауырларымен де, өзгелермен де еш ақылдаспастан істі бастап кетіп, кеш түсе жұмысын аяқтапты. Осылайша Ниф-Нифтің баспанасы — сабан күркесі әзір болыпты. Ниф-Ниф шатырға соңғы бума сабанды төсеп жатып, өзінің атқарған шаруасына дән риза кейіппен былай деп әндетіпті:

Жарты әлемді шарласаң да,
Қанша жерді айналсаң да,
Мұндай үйді табу қайда,
Табу қайда, табу қайда!

Осылайша өзіне дән риза кейіпте әндеткен ол ініссі Нуф-Нуфқа келеді. Бұған жақын жерде Нуф-Нуф та өзіне қыста тұратын үй тұрғызып жатыр екен. Ол да ағасы тәрізді осы бір үй тұрғызу дейтін көңілсіз шаруаны тезірек аяқтап тастауға тырысқан екен. Бастабында Нуф-Нуф та Ниф-Ниф ағасы сияқты үйді сабаннан тұрғызып шығуды ойластырады. Бірақ мұндай үйдің қыста суық болатынын аңғарған ол баспанасын бұталар мен шыбықтардан тоқи отырып салмақ болып шешеді. Сөйтіп ол осы тәсілді қолдана отырып ойлаған үйін тұрғызып шығыпты. Ол бұталарды жерге қағыпты, оған шыбықтарды тоқып өріпті, оның үстіне құрғақ жапырақтарды көптеп төсеп жауыпты. Осылайша кешке таман жұмысты аяқтап, үйі дайын болыпты. Нуф-Нуф та өзінің атқарған ісіне аса риза болады. Сөйтіп ол үйін бірнеше рет насаттана айналып өтіп, былайша әндетіпті:

Үйім жақсы — өзім салған,
Әрі жаңа, нық қалағам.
Ешбірінен мен қорықпаймын,
Жаңбырдан да, найзағайдан!

Нуф-Нуф салған әнін аяқтап үлгермей жатып, бұтаның арасынан ағасы Ниф-Ниф жүгіріп шықты:

— Мінеки, сенің де үйің дайын болған екен! - дейді Ниф-Ниф ағасына. — Бұл шаруаны әлі-ақ үлгереміз деп баяғыда айтып едім ғой, саған! Мінеки, бұдан былай біздің бәріміздің қолымыз бос, қысқа дейін қалай сайран салсақ та болады емес пе!

— Ендеше қазір Наф-Нафқа барайық. Оның өзіне қандай үй тұрғызғандығын көрейік! - деді Нуф-Нуф. — Өзін көптен бері көргеміз де жоқ!

— Кеттік, ендеше, үйін барып көрейік. — деп Ниф-Ниф те келісе кетті. Сөйтіп екі ағасы өздерінің бүгінгі атқарған істеріне соншалықты тоқмейілсіген түр танытып, бұта ішіне қарай беттеді.

Ал Наф-Наф болса бірнеше күн бойы құрылыс жұмысын жүргізумен әуре болып жатқан еді. Ол жан-жақтан тас тасыды, балшық иледі.  Осылайша құрылысқа қажеттілердің барлығын әбден дайындап алған соң қатты желге де, сары аязға да төтеп беретіндей берік те, қабырғасы қалың жылы үйді тұрғыза бастады. Осы маңға жақын жердегі орманда жүретін қорқау қасқырлар келіп кіріп кетпес үшін мықты тиегі бар ауыр емен есікті де орнатып алды.

Желе жортып жеткен Ниф-Ниф пен Нуф-Нуф өздерінің інісі Наф-Нафты қызу жұмыс үстінде кездестірді.

— Сен не тұрғызып жатсың өзің?! — деп мұның ісін көрген Ниф пен Нуф-Нуф қосарлана айқайлап жібереді. — Бұл не нәрсе, торайдың үйшігі мен әлде бекініс қамал ма?

— Иә, торайдың үйі тасқамал берік болуы тиіс ! — деп екі ағасына жауап қатқан Наф-Наф, жұмысын әрі қарай жалғастыра беріпті.  

— Сен өзі, біреумен соғысқалы жатқаннан саусың ба? - деген Ниф-Ниф інісін әжуалай қорсылдап, Нуф-Нуфқа қуланып көз қысты. Екі ағасының ойыны тасып көңілденгені соншама, олардың тарсыл-тұрсылы мен қорсылы осы маңдағы шалғыннан да асып, алыс жақтарға жаңғырыға естіліп жатты.

Ал Наф-Наф болса ештеңеге де назар аударып мойын бұрмастан үйінің тас қабырғасын қалаумен әуре болып жаттты. Сонда ол бәсең дауыспен былайша әндетіпті:

Ақылым бәрінен асқан,
Ақылым бәрінен асқан!
Үй тұрғыздым тастан,
Үй тұрғыздым тастан!
Болса да күшті аң тіпті,
Болса да жауыз, қауіпті,
Бұза алмас мына есікті,
Аша аламас мына есікті!

— Бұл өзі қандай жауыз аң туралы, қауіпті аң туралы айтып тұр? — деп таңдана сұрапты Ниф-Ниф бауыры Нуф-Нуфтан.

— Сен өзі қандай аң туралы айтып тұрсың? — деп сұрапты сонда Нуф-Нуф Наф-Нафтан.

— Мен жаыртқыш қасқыр туралы айттым! — депті Наф-Наф асықпай тағы бір тасты қабырғаға қалап жатып.   

— Қарай гөр өзін, мұның қасқырдан қалай қорқатынын көрдің бе! — деп күліпті Ниф-Ниф.  

— Өзімді қасқыр жеп қояды деп қорқады екен! — деп Нуф-Нуф та інісін қостапты. Екі ағасы мұның сөзіне бұрынғыдан бетер қорсылдай дауырығысады.

— Осы араға дейін келетін қайдағы қасқыр? — дейді Ниф-Ниф.

— Ешқандай да қасқыр жоқ. Мұны айтып тұрған оның өзі қорқақ! — деп мазақтайды Нуф-Нуф. Сөйтеді де екеуі қол ұстасып алып, әндетіп билеп жөнелді:   

Біз қорықпаймыз қасқырдан,
Сұры албасты басқырдан.
Ақымақ қасқыр қайдасың?
Кәрі қорқау, алжыған?

Екі ағасы тағы да біраз Наф-Нафтың қытығына тиіп, оны ашуландырмақ болып еді, ол бұларға бұрылып та қарамады. Өзінің тиісті жұмысын жалғастыра берді.

— Кеттік, онда Нуф-Нуф, — деді сонда Ниф-Ниф. — бізге бұл жерде бітіретін ешқандай іс жоқ!

Сөйтіп екі «батыр» ойындарын әрі қарай жалғастыруға жөнелді. Олардың жолда әндетіп-билеп ну орманды басына көтере шулағаны соншама, дәу қарағайдың түбінде ұйықтап жатқан қасқыр оянып басын көтереді.

— Бұл не шу-шұрқан өзі? — деп орнынан тыжырына көтерілген ашулы аш қасқыр әлгі шуыл естілген жерге таяп келіп бақылап қарады. Қасқыр қорсылдай  әндетіп келе жатқан екі ақымақ торайды көрді.

— Бұл жерде қайдағы қасқыр! — депті осы кезде қасқырды тек суреттен ғана көрген Ниф-Ниф.

— Қасқырды кездестіретін болсақ, оны ұстап тұмсығынан қысып алып, әкесін танытып ұрамыз! — деп өзі де әлі күнге дейін тірі қасқырды көрмеген Нуф-Нуф ағасына қосыла есіріпті.

— Қасқырды ұстап аламыз да жерге жығып салып байлап тастап, аяқпен былай, былай тепкілейміз! — деп Ниф-Ниф қасқырды қалай ұрып-соғатынын көрсетіп мақтанып мәз болады. Ағайынды екеуі осы кезде тағы да көңілдене әндетеді:

Біз қорықпаймыз қасқырдан,
Сұры албасты басқырдан.
Ақымақ қасқыр қайдасың?
Кәрі қорқау, алжыған?

Осылай көңілдене томпаңдап келе жатқан олар кенет алдарында тұрған нағыз тірі қасқырды көрді. Қасқыр биік, жуан ағаштарың ар жағында қарап тұр екен. Қараса: қасқырдың түрі сондай қорқынышты екен, арандай ашылған аузынан сойдиған тістері ырсияды. Ниф-Ниф пен Нуф-Нуфтың қорыққаны соншама, арқаларын сұп-суық тер жауып, жіңішке құйыршықтары әлсіз дірілдей бастады. Байғұс торайлардың зәрелері ұша шошығаны соншама, тіпті орындарынан қозғалуға да шамасы келмеді.

Қасқыр тұра ұмтылмақ болып тісін қайрай шықырлатып, көзін жыпылықтата жарқ еткізгенде торайлар да естерін жиып алып үйлеріне қарай зыта жөнелді. Бұған дейін ешқашан да дәл осындай жылдамдықпен тез жүгірмеген болар! Тұяқтары жалтылдап жердің шаңын шығара құйғытқан екі торай зытқан қалпы әрқайсысы өз үйлеріне жетіп үлгерді.

Ниф-Ниф өзінің қамыс үйіне бірінші келіп жетіп, соңынан қуып келіп қалған қорқау қасқыр аузын сала бергенде есікті жауып үлгерді.   

— Аш деймін есікті жылдам! — деп ашулана ырылдады қасқыр. — Әйтпесе оны бұзамын!

— Жоқ-жоқ, — деп діріл қаға қорсылдайды Ниф-Ниф, — ашпаймын!

Есіктің сыртында қорқынышты жыртқыштың ырылдай тыныс алғаны естіліп тұрды.

— Аш деймін, жаныңның барында! — деп тағы да ырылға басты қасқыр. — Қазір қатты үрлеп қалсам мынау үйінің быт-шыты шығады!

Алайда бұл кезде Ниф-Нифтің қорыққаннан қасқырға тіл қатуға шамасы дақалмаған еді. Осы кезде қасқыр үйшікке қарай: «Ү-ү-ф-ф-ф-ф-ф-ф!» — деп қатты үрлей бастады. Осы кезде күркені жапқан сабан жан-жаққа ұшып, үй солқылдай бастады. Қасқыр тағы бір рет терең дем тартып алып, бұрынғыдан да қатты үрлей бастады: «Ү-ү-ф-ф-ф-ф-ф-ф!». Қасқыр осылайша үшінші рет үрлеген кезде қатты дауыл соққан тәрізденіп, сабан үйшік жан-жаққа шашылып қалды.

Қасқыр қарсы алдында дірілдеп тұрған кішкентай торайды көргенде сілекейі шұбырып арс етті. Алайда дәл осы сәтте ес жиған Ниф-Ниф жалма-жан жалт бұрылып қаша жөнелді. Торай қашқан бойы інісі Нуф-Нуфтың үйіне жетіп, есіктен ішке еніп үлгерді.

Екі торай есікті әрең дегенде жауып үлгеріп, демдерін басқанша сыртта қасқырдың дауысы да естілді:

— Осында келіп  ендің бе, бәлем! Ендеше, қазір екеуіңді бірдей жейтін боламын!

Шошынған Ниф-Ниф пен Нуф-Нуф бір-біріне үрейлене қарады. Бірақ осы кезде торайларды қуа-қуа әбден шаршаған қорқау қасқыр қулыққа көшуді жөн көрген екен:

— Жарайды, мен сендерді жейін деген ойымнан айнып қалдым! — дейді ол әдейі үйшіктегілер естісін деп қаттырақ дауыспен. — Мен тыртиған арық торайлар сендерді жеп қайтемін! Онан да үйіме қайтайын!  

— Әне, естідің бе? — деді Ниф-Ниф Нуф-Нуфқа. — Ол бізді ап-арық болған соң жемейтін болды!

— Бұл дегенің керемет қой! — деп қуанғанынан айқайлап жіберген  Нуф-Нуф дірілдеуін әп-сәтте қоя қойды. Қасқыр кетті деп көңілдері орныққан ағайындылар ештеңе болмағандай жайбырақаттанып баяғы әндеріне басты:

Біз қорықпаймыз қасқырдан,
Сұры албасты басқырдан.
Ақымақ қасқыр қайдасың?
Кәрі қорқау, алжыған?

Зымиян қасқыр болса үйдің жанынан кетпеген болатын. Ол үйді айнала беріп, бұта арасында бұғып жатқан еді. Торайлардың үйдегі қылығы оған өте күлкілі көрінді. Аңқау торайларды осылайша оңай алдағанына дән риза болған қасқыр олардың күлкілі іс-әрекетіне қарқылдап күліп жібермеу үшін өзін әрең ұстап жатқан болатын! Торайлардың көңілі әбден орнына түсті-ау деген кезде қасқыр қойдың терісін тауып алып, соны жамылып алды. Сөйтіп ол торайлардың үйіне келді. Есіктің алдына келген соң ақырын ғана тықылдатты. Ниф-Ниф пен Нуф-Нуф бұл тықылды естігенде жүректері тас төбесіне шыға шошып кетті.

— Бұл кім? — деді сұраған кезде олардың жіңішке құйыршықтары тағы да дірілдей бастады.   

— Бұл м-е-ен, суықтан жаураған қоймын! — деп жуан дауыспен қырылдай сөйлейді қасқыр. — Отардан адасып қалдым, үйлеріңе кіргізе көріңдерші! Қатты шаршадым!!

— Кіргіземіз бе? — деп ағасынан сұрады мейірімді Ниф-Ниф.

— Қой ғой, оны кіргізуге болады! — деп келісті Нуф-Нуф. — Қой — қасқыр емес қой!

Олар сөйтіп есікті ашып қалғанда,  алдарында тұрған қойды емес, тісі ақсиған бағанағы қорқау қасқырды көрді. Ағайындылар есікті жылдам жаба қойып, қорқынышты қасқыр кіріп кетпесін деп бар күштерімен итеріп тұра қалды. Кіре алмай қалған қасқыр бұл жолы торайларды алдай алмағанына өкініп қалды. Қойдың теріңсін лақтырып жіберді де былай деп ырылдады:   

— Бәлем сендерді ме! Қазір бұл үйшіктеріңді түгін қалдырмай қирататын боламын!

Ол дем тартып тұрып қатты үрлеп жібергенде үй біраз қисайып кетті. Қасқыр сөйтіп үрлей берді, үрлей берді. Шатырға төселген жапырақтар ұшып, қабырғалар солқылдай бастағанымен, үйшік бірден құлай қоймады. Қасқыр бесінші рет бар пәрменімен күшін жинап тұрып үрлеп жібергенде үйшік қисайып барып күл-талқаны шығып құлады. Тек үйдің есігі ғана үйіндінің арасында құламай біраз шайқалып тұрды.      

Зәрелері ұшқан торайлар тағы да қаша жөнелді. Қорқыныш меңдеп, денелерінің әрбір қылы қалтырап, аяқтары салдырап, тұмсықтары кеберсіп қалды. Ағайындылар Наф-Нафтың үйіне қарай бар пәрменімен зымырады. Қасқыр да соңдарынан қалмай зулап қуып келеді. Тіпті бір рет қасқырдың тым жақын қалғаны соншама, Ниф-Нифтің артқы аяғына ауыз сала берген кезде, ол жұлқи шыңғырып жан ұшыра зулады. Қасқыр да оларды біртіндеп өкшелеп қыспаққа ала түсті. Ол бұл жолы торайлардың өзінен құтылмайтынына сенімді болатын. Бірақ қырсыққанда оның тағы да жолы болмауға айналды.

Торайлар қарсы тұрған жуан алма ағашының жанынан оған соқтықпастан, жанынан зымырай айналып өте шықты. Қасқыр болса айналып үлгере алмай ағашты бар күшімен келіп соққанда, бұтақтардағы дәу алмалар басына сауылдай топылдап түсе бастады. Бір қап-қатты үлкен алма екі көздің ортасына қатты тиіп, қасқырдың шекесі күп болып ісіп кетті.   

Бұл кезде жан ұшыра қашқан Ниф-Ниф пен Нуф-Нуф өлдім-талдым дегенде інілері Наф-Нафтың үйіне жетіп үлгерген болатын. Естері шыға қорыққан ағаларын үйге кіргізеді. Байғұс торайлардың қорыққандары сондай, тіпті сөйлеуге де шамалары келмеді. Олар үн-түнсіз төсектің астына кіріп, бұғып-бұғып жата қалды. Наф-Наф олардың артынан қасқыр қуып келе жатқанын бірден сезген болатын. Алайда оның тастан қаланған үйінде ештеңеден қорықпауға болатын еді. Ол есіктің тиегін жылдам сала қойып орындыққа жайғасып отырып, дауысын қатты шығара былай деп әндетті:

Болса да қандай аң тіпті,
Болса да, залым, қауіпті,
Бұза алмас мына есікті,
Аша аламас мына есікті!

Дәл осы кезде есікті біреу сабалап тарсылдата жөнелді.   

— Есікті сабалай қағып тұрған кім бұл? — деп сабырлы дауыспен сұрады Наф-Наф.

— Босқа сөйлемей есікті аш жылдам! — деген аш қасқырдың дөрекі дауысы естілді.

— Есікті қалай ашпақпын саған! Ашпақ түгілі мұндайды тіпті ойыма да алмаспын! — деп іштен қатқыл үнмен жауап берді Наф-Наф.

— Мыналарды қара! Ендеше, қарап тұрыңдар! Енді үшеуіңді бірдей жейтін боламын!

— Жемек болып тырысып көр, ендеше! — деп жауап берген Наф-Наф қорықпақ түгілі тіпті орындығынан тұрған да жоқ. Ол өзіне ағаларымен бірге бұл берік тас үйде  еш қорқыныш жоғын жақсы білетін. Қасқыр болса, алдыңғылардыкін бұзғандай әдіске басты. Ол демін тартып тұрып, тас үйді бар шамасынша үрлей жөнелді! Бірақ қанша үрлегенімен, үйді төңкеру түгілі, кішкентай тасты да орнынан қозғай алмады. Қасқыр үрлеп-үрлеп, күшене-күшене көкпеңбек болып ісініп кетті.

Тас қамалдай берік үй еш мызғымады. Амалы құрыған қасқыр есікті жұлқылап та көрді. Бірақ оған да шамасы келетін емес екен. Ызаланған қасқыр сояудай тырнағымен үйдің қабырғасын тырнап, жиналған тастардың арасын аршып, тасты кемірмек болғанда тырнағын сындырып, тісін жарақаттап алды. Аштықтан әбден бұралған ашулы қасқырдың бұдан кейін басы ауған жаққа зытудан басқа еш амалы қалмаған еді. Сөйтіп тұрғанда ол кенет басын көтеріп қарап еді, шатырдың биік мұржасын көрді.

— Әп бәлем, сендерді ме! Осы мұржа арқылы үйге кіріп көрейін, ендеше! — деп ойлаған қасқыр қуанып кетті. Ол шатырға еппен баспалап шығып, іштен тың тыңдады. Үйдің іші тып-тыныш, тым-тырыс. «Мен бүгін қайтсем де торайдың жас етіне тоюым керек», — деген қияли ойдан сілекейі шұбырып кеткен қасқыр мұржаға басын сұқты. Қасқыр мұржамен түсіп келе жатқан кезде торайлар да тысырлаған дыбысты естіді. Пештің үстіне күйе жауып түсе бастағанда-ақ айлакер Наф-Наф бұл істің немен бітетінін аңғарып қойған еді. Ол пеште сақырлап қайнап дайын тұрған суға тұра ұмтылып жетті де, қақпағын жұлып алды.

— Мархабат етіңіз! — деді сонда Наф-Наф өзінің ағаларына көзін қысып. Ниф-Ниф пен Нуф-Нуфтың да жүректері орнына түсіп, ақылды да батыл інілерінің мына әрекетін қуана тамашалап тұрған болатын.  

Торайларды көп күттірместен қасқыр да жетті. Мұржа тазалаушы сияқты үсті-басы қап-қара күйе қасқыр жоғарыдан сырғи түсіп, қайнап тұрған суға күмп етті. Күні бүгінге дейін ешқашан дәл осындай ауырсынбаған шығар! Көзі күп болып ісіген, терісі салтақ-салтақ.  Терісі ыстық суға әбден күйіп жидіген қасқыр мұржаға қарай жандәрмен қайта секіріп шығып, шатырдан жерге қарғып түсті. Түсе бере жерге төрт-бес рет домалай сүріне қыңсылап-қаңқылдап, құйрығын қысып алып, орманды бетке алып зымырай жөнелді.

Үш ағайынды, кішкентай үш торай болса жауыз қарақшыдан, қорқау қасқырдан қалай құтылғандарына мәз болып, соңынан қарап тұрды. Сәлден соң олар өздерінің көңілді әндеріне басып былайша шырқады:

Жарты әлемді шарласаң да,
Қаншама рет айналсаң да,
Мұндай үйді табу қайда,
Табу қайда, табу қайда!

Болса да қандай аң тіпті,
Болса да, залым, қауіпті,
Бұза алмас мына есікті,
Аша аламас мына есікті!

Ормандағы қасқыр да,
Оралмайды еш мұнда!
Келмейді енді ол мұнда,
Келмейді бізге ол мұнда!

Осыдан кейін ағайынды үш торай бір үйде, бір шатырдың астында тату-тәтті өмір сүре бастапты. Ағалары інісі Наф-Нафтың ақылы мен айласына риза болып, одан алдыңғы қылықтары үшін кешірім сұрапты. Мінеки, балалар, біздің ағайынды үш торай Ниф-Ниф, Нуф-Нуф және Наф-Наф туралы білетініміз осы еді.

Тиімділікті бағалау

1. Зерттеуге қатысушылардың сипаттамасы

- Үлгерімі төмен оқушылардың үлгісін сипаттау (Жасы, жынысы, білім деңгейі).

- Ертегі терапиясы басталғанға дейін когнитивті дағдыларды диагностикалау нәтижелерін қысқаша қорытындылау.

4 «А» сынып оқушыларының білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы бойынша төмен балл алған оқушылар

- Алдын ала тесттер негізінде оқушылардың танымдық дағдыларының бастапқы деңгейі туралы мәліметтерді ұсыну.

Ертегі терапиясына дейінгі тестілеу нәтижелері

№	Оқушының аты- жөні	Жинаған ұпай
1	Жетпісбай Таңат	15
2	Абдиев Осман	15
3	Бердалы Санжар	15

- Оқушылардың танымдық дағдыларындағы өзгерістерді бағалау үшін ертегі терапиясының әр сессиясынан кейін тестілеу.

Қараша- желтоқсан айларында тапсырылған тест сынамасы

«Қызыл телпек» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторингке ( ББЖМ) қорытындысы:

Ертегі терапиясын жүргізілген соң оқушылар келесі дағдыларға ие болды:

- әңгіме, ертегі, халық ауыз әдебиетінің, шағын жанрдағы шығармаларының ерекшеліктерін анықтау;

Оқушылар тест тапсыруда біршама білім деңгейлері жақсара бастады.

№	Оқушының аты- жөні	Жинаған ұпай
1	Жетпісбай Таңат	16
2	Абдиев Осман	21,1
3	Бердалы Санжар	19

Желтоқсан- қаңтар айларында тапсырған тест сынамасының қорытындысы:

«Золушка» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы:

Ертегі терапиясын жүргізілген соң оқушылар келесі дағдыларға ие болды:

- кейіпкердің сыртқы түрін сипаттау, оның іс-рекеттерін бағалап, себептерін анықтау, олардың рөлдерін салыстыру; бейнелеу; пейзажды аныктау.

№	Оқушының аты- жөні	Жинаған ұпайы
1	Жетпісбай Таңат	17
2	Абдиев Осман	26
3	Бердалы Санжар	20

Ақпан- наурыз айларында тапсырылған тест сынамасы «Үш доңыз» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы:

№	Оқушының аты- жөні	Жинаған ұпайы
1	Жетпісбай Таңат	20
2	Абдиев Осман	26
3	Бердалы Санжар	24

Талдау

- Зерттеу нәтижелерін талдау.

- Үлгерімі төмен оқушылардың танымдық дағдыларын дамытуда ертегі терапиясының тиімділігі туралы қорытындылар.

Оқушылардың ір ертегі қойылымнан соң оқушыларда біршама жақсы өзгерістер болды. Қызығушылықтары оянып сабаққа деген мотивациясы ашылып сөздік қорлары көбейіп өз пікір ойларын айта алды.

Ұсыныстар - Оқушылардың осындай топтарымен жұмыста ертегі терапиясын одан әрі қолдану бойынша ұсыныстар.

Ұсыныс: 1.«Қуыршақ театры» атты үйірменің күнтізбелік жоспарына мына төмендегі үш ертегіні ендірілсе деген ұсыныс бар. Олар:1."Қызыл Телпек". 2. "Золушка". 3. "Үш доңыз".

Білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ)- дан төмен ұпай алған оқушыларды «қуыршақ театры» атты үйірмеге Жетпісбай Таңатты, Бердалы Санжарды, Абдиев Османды тізімге ендіру қажет.

Когнитивистика: үлгерімі төмен оқушылардың когнитивтік дағдыларын дамыту жөніндегі зерттеу жұмысының "нәтижелер" бөлімінде ертегі терапиясын пайдалана отырып, алынған деректер мен зерттеу нәтижелері ұсынылады. Төменде осы бөлімнің ықтимал бөлімдері мен мазмұны Берілген:

◆ Үлгерімі төмен оқушыларды анықтау: педагогикадағы түрлі әдіс- тәсілдер арқылы, мұғалімнің күнделікті бақылауы арқылы.

◆  Оқушы үлгерімінің төмен болу себебін анықтау: ата- ана, мектеп психологі және медбикесімен бірлескен жұмыс нәтижиесі.

◆  Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жоспарын құру.

◆  Жоспар негізінде жүйелі жұмыс атқару.

Ертегі терапиясынан кейінгі тестілеу нәтижелері

- Ертегі терапиясы сеанстарын өткізгеннен кейін танымдық дағдылардағы өзгерістерді сипаттау.

- Статистикалық мәліметтерді ұсыну(мысалы, орташа мәндер, стандартты ауытқулар, өзгерістердің маңыздылығы бойынша тест нәтижелері).

Оқушылар ертегінің өзін оқу немесе айту, оны талқылау барысында бала өзінің кез-келген пікірін айта алатындай болды, сенімді болуды үйренді.

Драматизация, яғни рөлдерде ертегі ойнау барысында бала интуитивті түрде өзі үшін "емдік" рөлді таңдайды екені айқын көрінді.

Балалар ертегілер жақсылық пен жамандықтың, дұрыс пен бұрыстың негізгі ұғымдарын түсінуге үйренді. Қиял мен шығармашылық ойлауды дамыта алды. Ертегілер балалар шындықтан басқа әлемдерді елестетуге мүмкіндік беру арқылы қиялды ынталандырды. Бұл шығармашылық қабілеттеріне ықпал етіп қана қоймай, абстрактілі ойлауды дамытты.

Ертегілер арқылы балалар ішкі қорқыныштарын бақылап, символдық түрде шеше алуды үйренді. Көбінесе ертегілер қорқынышты жеңу элементтерін қамтиды, бұл өз қорқыныштарымен бетпе-бет келген балаларды жігерлендіреді және жұбатады түсіне алды деп ойлаймын.

Ертегілер арқылы қақтығыстарды шешу және кедергілерді жеңу мысалдарын ұсынды, бұл балалар өмірлік қиындықтарды жеңу жолдарын түсіне алды.

Ертегілердің психологиялық дамумен байланысы терең және көп қырлы. Ертегі терапиясы арқы оқушылардың қиял мен шығармашылықтары дами бастап жатыр. эмоционалды даму және жеке өсу үшін күшті ресурс болып табылады екен.

Қараша- желтоқсан айларында тапсырылған тест сынамасы

«Қызыл телпек» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы:

Ертегі терапиясын жүргізілген соң оқушылар келесі дағдыларға ие болды:

- әңгіме, ертегі, халық ауыз әдебиетінің, шағын жанрдағы шығармаларының ерекшеліктерін

анықтау;

Оқушылар тест тапсыруда біршама білім деңгейлері жақсара бастады.

Желтоқсан- қаңтар айларында тапсырған тест сынамасының қорытындысы:

«Золушка» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы:

Ертегі терапиясын жүргізілген соң оқушылар келесі дағдыларға ие болды:

- кейіпкердің сыртқы түрін сипаттау, оның іс-рекеттерін бағалап, себептерін анықтау, олардың рөлдерін салыстыру; бейнелеу; пейзажды анықтау,

Ақпан – наурыз айларында тапсырылған тест сынамасы «Үш доңыз» ертегісін жүргізген соң білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг (ББЖМ) қорытындысы:

Ертегі терапиясын жүргізілген соң оқушылар келесі дағдыларға ие болды:

- сюжетті сипаттау, кейіпкер іс-рекеттерінін өзгеруін ажырату;

- көркем шығарманың эпизодын суретте көрсетілуімен салыстыру.

- Зерттеу мақсаттары мен гипотезаларын ескере отырып, нәтижелерді талдау.

- Алынған өзгерістердің практикалық маңыздылығын және олардың оқушылардың танымдық қабілеттеріне әсерін талқылау.

"Нәтижелер" бөліміндегі барлық деректер зерттеудің мақсаттарын ескере отырып, нақты және қисынды түрде ұсынылуы керек. Бұл оқырмандарға үлгерімі төмен оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту контекстінде зерттелетін әдістің (ертегі терапиясының) тиімділігін толық бағалауға мүмкіндік береді.

Ертегі терапиясын қолдануда ертегіні таңдағанда мен оқушы қай пәннен үлгермей жатыр сол пәнге осы ертегіні кіріктіре осы екеуін бітіртіре отырып, оқушының танымдық қызығушылығы оянады. Өйткені математиканы дәстүрлі түрде емес сәл түрлендіре өтсең оқушы қызығып және сол ертегіні сол кезде өзі қойылм ретінде ойнаса нұр үстіне нұр болады.

Олқылық пәндер бойынша мәтін мазмұны бойынша шешім табуға бағытталған сұрақтарға жауап беруден қателіктер кеткен.

Теңдеудің түбірін табуда қозғалысқа берілген есептерді шығаруда, жылдамдықты табуға берілген есептерді шығаруда қателіктер жіберген.

Жердің денелерді өзіне тарту күнін атауда қателескен.

Нәтижелерді талдайтын болсақ, "Ертегі терапиясы" - салыстырмалы түрде жақында пайда болды және әр түрлі мамандарда көптеген бірлестіктер пайда болады. Кейбіреулер үшін "ертегі терапиясы" - ертегілермен емдеу. Басқалары үшін - түзету жұмыстарының бір түрі, үшіншісі үшін-әлем туралы негізгі білімді беру құралыЕртегі терапиясы-психологияның тиімді бағыттарының бірі. Ертегілер терапия ретінде танымал болды, өйткені олар ересектер мен балалардың бір тілде сөйлесуіне көмектеседі. Тәрбиелік әңгімелер арқылы ересек адамға балаға қиын нәрселерді түсіндіру, оған жақындау және мәселені шешуге көмектесу оңайырақ.

Нағыз ертегінің белгісі-ертегінің жақсы оң соңы. Бұл балаға психологиялық қауіпсіздік сезімін береді. Ертегіде болмас үшін бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің үлесіне түскен барлық сынақтар оларды күшті және дана ету үшін қажет болды. Екінші жағынан, бала жаман әрекет жасаған кейіпкердің міндетті түрде еңбегі үшін алатынын көреді, ал барлық сынақтардан өткен кейіпкер өзінің ең жақсы қасиеттерін көрсетеді, міндетті түрде марапатталады.

Бүгінгі таңда барлық балалармен, әсіресе сөйлеуді дамытуда проблемалары бар балалармен жұмыс жасауда ертегі терапиясын қолдану өте қажет, өйткені бұл қызмет түрі сөйлеуді дамытуда проблемалары бар балаларды психологиялық-педагогикалық түзетудің жаңа технологиясы болып табылады. Жұмыстың инновациялық формасының арқасында ертегі терапиясының элементтері арқылы жүйке жүйесі әлсіреген балалар мектепте оқуға қажетті білімді, дағдыларды, дағдыларды ғана емес, сонымен бірге айналасындағылармен қарым-қатынас қажеттіліктерін де алады. Ересектермен және құрдастарымен байланыс орнату, олармен қарым-қатынас жасау, айналада болып жатқан оқиғаларға барабар жауап беру, қарым-қатынаста туындаған жағдайларға эмоционалды жауап беру, қоғамда қабылданған эмоционалды күйлерін көрсету мүмкіндігі.

"Ертегілер ақыл-ойды тәрбиелеуге, оған кілт беруге көмектеседі,жаңа жолдармен шындыққа ену үшін, мүмкінбалаға әлемді білуге және оның қиялын беруге көмектесу" Д. Родари.

Ертегілердің түрлері:

1.Дидактикалық (оқу тапсырмасы түрінде).

2.Медитация (психоэмоционалды шиеленісті жеңілдету үшін), балалар сурет салады, құрастырады, ойнайды, кілемшеге жатады және армандайды-елестетеді ("сиқырлайды").

3.Психотерапиялық (жанды емдеу үшін, "мен" кейіпкерінің бейнесімен, жақсы сиқыршы), балалар иллюстрациялар салады ,спектакльдер қояды.

4.Психокоррекциялық (баланың мінез-құлқына жұмсақ әсер ету үшін), біз проблемалық ертегіні талқыламай оқимыз, балаға өзімен жалғыз қалуға және ойлануға мүмкіндік береміз.

5.Көркем (авторлық әңгімелер, дана ежелгі ертегілер).

6.Халық (жақсылық пен жамандық, шыдамдылық, жақсылыққа ұмтылу идеяларымен).

7.Жануарлар туралы ертегілер.

8.Тұрмыстық ертегілер.

9.Ертегі ертегілері.

Балаларға қызықты болу үшін мен қиял әдістерін қолданамын:

* Ертегідегі мейірімді, ертегі, әдемі, қайғылы сөздерді табу;

* Әр түрлі сөздерді ойлап табу (ұзақ, күлкілі);

* Сөздердің айтылуы .Қорытындылау.

   Мектеп жасындағы балаларды ертегімен таныстыру әдістері

Ертегі терапиясы үшін қандай кітаптарды таңдау керек?

Мұның бәрі баланың жасына байланысты. Үш жасқа дейінгі балаларға қайталанатын сюжеті бар қарапайым ертегілер қажет, оларды суреттеген немесе спектакль ойнаған дұрыс.

3 жастан кейін балаларда бейнелі ойлау қалыптасады, олар қазірдің өзінде қиялдай алады. Оларға күрделі ертегілер ұсынылуы мүмкін.

Ертегілердің өзі алты түрге бөлінеді:

* халықтық (фольклорлық, сондай-ақ әртүрлі халықтардың мифтері мен аңыздары);

* көркем (ең таныс, кең таралған ертегілер);

* авторлық көркем ертегілер (баяндаудың заманауи нұсқасы, шынайы сюжеттер, әртүрлі авторлардың ертегілері);

• дидактикалық (мысалы, ертегі сюжетінің негізі ретінде математикалық теңдеу);

* психокоррекциялық (кейіпкер әрқашан зұлымдықты жеңетін сюжеттік желілердің міндетті жиынтығы бар ертегілер);

* психотерапиялық (кейіпкерлер таңдау жасауы керек ертегілер, яғни проблема, сұрақ көрсетілген ертегілер).

Ертегілердің негізгі функциялары:

* балаға белгілі бір білім, дағдылар мен дағдыларды беру (бұл үшін дидактикалық ертегілер бар. Мұндай ертегінің соңында алынған ақпаратты тексеру және қайталау үшін қиын тапсырма қойылады);

* тұлғаның қалыптасуы мен дамуына, оның қасиеттерін қалыптастыруға және нығайтуға әсері;

* бар психологиялық проблеманы түзету (ертегі терапевтінің міндеті-алдымен қиын жағдайдан шығудың тиімсіз жолын көрсету, содан кейін қолданыстағы балама әдістерді көрсету. Ертегіні оқығаннан кейін естігендерін талқылау өте маңызды рөл атқарады, оқушы бірінші болып сөйлеуі керек);

* адам психикасына әсер ету, күрделі психологиялық жағдайда қолдау көрсету, өзіне деген сенімді нығайту (осы мақсаттар үшін адамдар мен адам мен әлем арасындағы қарым-қатынас мәселелерінде ұрпақтардың даналығына толы эпостар, астарлы әңгімелер немесе аңыздар қолданылады);

* шиеленісті жеңілдету (медитация ертегілерінің көмегімен қол жеткізіледі. Маман тыңдаушыны баурап алып, оны толығымен босаңсытып, ертегі әлеміне апарып, оны өз тарихына батыруы керек. Мұндай ертегілер бейсаналыққа тікелей әсер етеді).

Ертегі терапиясының әдістері

* Ертегіні баяндау және жазу. Маман балаға қандай да бір халықтық немесе авторлық ертегі айтуды немесе өз ертегісін жазуды ұсынады. Ертегі терапевті баяндаушыны тыңдайды және бақылайды, бұл оған оқушының ішкі мәселелерін анықтауға, оны не мазалайтынын, тітіркендіретінін немесе мазалайтынын анықтауға көмектеседі.

* Ертегі терапиясы арт-терапияның басқа әдістерімен және жаттығуларымен жақсы үйлеседі (құм терапиясы, изотерапия, түсті терапия, ойын терапиясы және т.б.). Бала бояулар, пластилин, құм, саз, түрлі-түсті қосымшалардың көмегімен ертегінің сюжетін бейнелейді, оның эмоцияларын білдіреді. Маман нәтижені талдап, Оқушыны не қорқытатынын, оның мазасыздығын, мазасыздығын, ашулануын немесе ашулануын анықтайды.

* Қуыршақтар жасау. Босаңсыту әдісі. Жұмыс барысында бала қуыршаққа өзінің жасырын тілектері мен ойларын салады және маманның көмегімен проблемаларды байқап, оларды шешудің жолдарын таба алады

* Диагностика. Ертегі терапевті баламен кездейсоқ болып көрінетін әңгіме барысында қуыршақтарды немесе жұмсақ ойыншықтарды пайдаланып ойын бастайды, оның барысында ол бар проблемаларды анықтайды және нақтылайды. Мұндай психодиагностика балаларға өте қолайлы, өйткені қарапайым және нәзік түрде баланың жасырын тәжірибесі мен қорқынышын ашуға мүмкіндік береді.Ертегі терапиясын түзету.

Түзетуді қажет ететін мәселені анықтағаннан кейін, ертегі терапевті белгілі бір балаға сәйкес келетін ертегіні өзі жаза алады немесе баланы бірге жазуға шақыра алады. Тарихтың белгілі бір алгоритм бойынша дамуы маңызды. Басында басты кейіпкермен танысу орын алады (кішкентай балалар үшін жануарлардың суреттерін қолданған дұрыс, ал бес жастан бастап балаларға сиқыршылар мен ханшайымдар туралы айтуға болады. Баланың жасына байланысты ертегінің сюжеті күрделене түседі). Содан кейін басты кейіпкер баланың проблемаларына өте ұқсас кейбір қиындықтарға тап болады. Әрі қарай, басты кейіпкер өз жолында туындаған қиындықтарды қалай шешуге шешім қабылдағаны туралы толық сипаттама беріледі. Содан кейін кейіпкер қиындықтарды жеңеді, болған жағдайдан сабақ алады және бұрынғыдан жақсы өмір сүреді. Бала ертегіні тыңдауға қызығушылық танытады, ол саналы түрде өзін басты кейіпкермен салыстырады, оған еліктегісі келеді және ертегі терапевті өзіне жеткізгісі келетін нәрсені өзіне сіңіреді. Сонымен қатар, баламен бірге ертегі құра отырып, маман кейіпкердің мәселесін шешудің бірнеше әдісін ұсына алады және баламен бірге ең дұрысын таңдай алады. Бұл тәсіл ойлауға, жағдайды және сіздің әрекеттеріңізді жан-жақты талдауға үйретеді.

Көркем (халықтық немесе авторлық) ертегілердің мысалын қолдана отырып, сіз балаға белгілі бір қиындықтарды қалай шешуге болатындығын, қандай мінез-құлық ерекшеліктерін жақсы дамытатындығын, белгілі бір жағдайда өзін қалай ұстау керектігін нақты көрсете аласыз.

Қазіргі кезеңде балаларды оқытудың, дамытудың және тәрбиелеудің жаңа формалары мен әдістерін іздеу мектепке дейінгі педагогиканың өзекті мәселелерінің бірі болып табылады: баланың жан – жақты тұлғасын дамыту.

Сөйлеу көрсеткіштері мен жеке қасиеттер өзара байланысты және олар баланың уақтылы және үйлесімді дамуына қамқорлық жасайтын ересектердің назарында болуы керек.

Қазір көптеген мұғалімдер өз тәжірибелерінде ата-аналардың ертегілерді оқымайтындығына тап болады. Бірақ бұл өте маңызды! Ертегілерде балалар өз жанының бөлшектерін, өмірінің жаңғырығын табады. Сонымен қатар, ертегілер балаға үміт сыйлайды. Бала жаңа жыл қарсаңында сыйлықтар әкелетін сиқырлы Аяз Атаға неғұрлым ұзақ сенсе, оның өмірге деген көзқарасы соғұрлым оптимистік болады.

Әр түрлі әдістер мен әдістердің жиынтығы, пәндік орта, қарым-қатынас мектеп жасындағы дейінгі балалардың сөйлеу және ақыл-ой дамуының ішкі қозғаушы күші болып табылады. Бірақ сонымен бірге адамгершілікті жоққа шығаратын және ойын қарым-қатынасын қамтитын ертегіге сүйену қажет.

Ертегі терапиясын қолданған кезде баланың әр сөзі мен сөзінің коммуникативті бағыты жасалады, тілдің лексикалық – грамматикалық құралдары, сөйлеу, қабылдау және экспрессивтілік саласындағы сөйлеудің дыбыстық жағы жетілдіріледі, диалогтық және монологиялық сөйлеудің дамуы, визуалды, есту және мотор анализаторларының байланысы пайда болады. Сонымен қатар, сабақтарда қолайлы психологиялық атмосфера құрылады, баланың эмоционалды – сезімтал саласын байыту, сондай-ақ балаларды халық шығармашылығымен таныстыру.

Үш жастан алты жасқа дейінгі балалардың ақыл-ой дамуы балаға объектілер туралы ойлауға, оларды көрмеген кезде де санасында салыстыруға мүмкіндік беретін бейнелі ойлаудың қалыптасуымен сипатталады. Бала өзі айналысатын шындықтың модельдерін қалыптастыра бастайды, оның сипаттамасын құра бастайды. Ол мұны ертегі арқылы жасайды. Ертегі-бұл баланың айналасындағы шындықты түсіндіретін ерекше жүйе.

Балалармен жұмыс формалары:

* мұғалімнің балалармен бірлескен қызметі:

* балалармен жеке жұмыс

* балалардың еркін тәуелсіз қызметі.

* мұғалімнің балаларға ертегілерді оқуы; мұғалімнің сұрақтарына жауаптар, мұғалімнің қосымша түсіндірмелері, жағдайларды талдау; диалог элементтерімен әңгімелер, мұғалімнің әңгімелерін қорытындылау;

* мәтіннен үзінділерді балалармен бірге сахналау;

* жұмбақтар жасау; мақал-мәтелдермен жұмыс;

* схемалар, иллюстрациялар, ертегілерді модельдеу бойынша балалардың әңгімелері;

* ертегілерге арналған ақ-қара иллюстрацияларды бояу ;

* эгоцентрлік сөйлеудегі оқу процесіне еліктеу-бұл тыңдалған мәтін тақырыбындағы кез-келген вариация болуы мүмкін, сіз ойыншықтарыңызға "оқи" аласыз;

* ересектерге оқылған мәтіндерді сахналанған диалогтарда ойнату;

* ересектер оқыған мәтін негізінде өз ертегілерін құрастыру;

* ересектерге оқылған ертегілер негізінде сурет салу және мүсіндеу;

* мәтіннің соңын ойлап табу немесе кейіпкерлеріңізді енгізу (қалағаныңызша);

* мәтін кейіпкерлеріне сұрақтар қою;

* ертегінің ойдан шығарылған соңын жоғалту.

Мұндай ертегілер балаларға не бере алады?

Біріншіден, бала ересектерді оның проблемалары қызықтыратынын, біз оның жағында ересектер екенімізді түсінеді.

• Екіншіден, ол өмірге деген келесі көзқарасты үйренеді:" өзіңдегі жанжалды шешу үшін күш ізде, сен оларды міндетті түрде тауып, қиындықтарды жеңесің", яғни.біз өз өмірімізді өзіміз үшін қалай құрсақ, солай өмір сүреміз.

• Үшіншіден, әңгімелер кез-келген жағдайдан шығудың жолы әрқашан бар екенін көрсетеді, тек оны іздеу керек.

Ертегі әңгімелерінде олар көтеретін тақырыптардың келесі топтарын бөліп көрсетуге болады:

1. Қарым-қатынасқа байланысты қиындықтар (құрдастарымен және ата-аналарымен).

2. Өзін төмен сезіну. Іс жүзінде барлық агрессивті мінез-құлық-бұл өзінің "маңыздылығын" сезінудің және керісінше дәлелдеуге тырысудың нәтижесі.

3. Әр түрлі себептер бойынша қорқыныш пен уайым

4. Жас ерекшеліктеріне байланысты мәселелер. Мектеп жасындағы бала анасыз, тәуелсіз болу қажеттілігіне тап болады.

Ертегілер балаларға не бере алады?

• Біріншіден, бала ересектерді оның проблемалары қызықтыратынын, біз оның жағында ересектер екенімізді түсінеді.

• Екіншіден, ол өмірге деген келесі көзқарасты үйренеді:" өзіңдегі жанжалды шешу үшін күш ізде, сен оларды міндетті түрде тауып, қиындықтарды жеңесің", яғни.біз өз өмірімізді өзіміз үшін қалай құрсақ, солай өмір сүреміз.

• Үшіншіден, әңгімелер кез-келген жағдайдан шығудың жолы әрқашан бар екенін көрсетеді, тек оны іздеу керек.

Ертегі әңгімелерінде олар көтеретін тақырыптардың келесі топтарын бөліп көрсетуге болады:

1. Қарым-қатынасқа байланысты қиындықтар (құрдастарымен және ата-аналарымен).

2. Өзін төмен сезіну. Іс жүзінде барлық агрессивті мінез-құлық-бұл өзінің "маңыздылығын" сезінудің және керісінше дәлелдеуге тырысудың нәтижесі.

3. Әр түрлі себептер бойынша қорқыныш пен уайым.

4. Жас ерекшеліктеріне байланысты мәселелер. Мектеп жасындағы бала анасыз, тәуелсіз болу қажеттілігіне тап болады.

Терапияда қандай ертегілер қолданылады:

Ертегілердің екі негізгі түрін ажыратуға болады: тәрбиелік және терапиялық. Халық ертегілері де, көркем ертегілер де қолданыла алады. Ертегі терапиясы тәрбиелік мақсатта мінез-құлыққа, қорқыныштан (биіктіктен, қараңғылықтан, судан) арылуға, жаңа командаға бейімделуге әсер етеді және көмектеседі.

Терапевтік ертегілер балаға тереңірек мәселелерді шешуге көмектесуге бағытталған. Мысалы, жақын адамынан айырылу немесе ауыр жарақат алу.

Егер бұл психокоррекциялық ертегі болса, онда баланың жабық мәселесі оның негізінде болуы керек. Осы ертегінің соңында ол өз проблемасын шешу үшін кейіпкердің қалай әрекет ету керектігін өзі шешеді.

Барлық жағдайлар мен балалар әртүрлі, сондықтан әмбебап сюжеттер жоқ. Терапия үшін ертегілерді таңдағанда, ата-аналар, ең алдымен, баланың әртүрлі әңгімелерге реакциясына назар аударуы керек. Мысалы, біреуге Колобоктың оқиғасы қайғылы және қорқынышты болып көрінеді, өйткені оны түлкі жеп қойды, ал біреу тыңдап, басты кейіпкердің орнында қалмас үшін өзін қалай ұстаудың қажеті жоқ деген қорытынды жасайды.

Ертегі терапиясының артықшылығы мен кемшіліктері

CBT-де (когнитивті мінез-құлық терапиясы) ертегі терапиясы психикалық бұзылуларды, атап айтқанда PTSD, депрессия, мазасыздық және басқа психикалық ауруларды зерттеу және түсіну үшін қолданылады.

Ертегілерді адамдарға теріс пікірлері мен сенімдерін түсінуге және өзгертуге көмектесу үшін пайдалануға болады.

Карл Юнгтің аналитикалық психология теориясына негізделген юнгиялық ертегі терапиясы ертегілерді ұжымдық және жеке бейсаналықты дамыту тәсілі ретінде пайдаланады.

Бұл тәсілде ертегілер архетиптердің көрінісі ретінде қарастырылады, яғни өзін-өзі ашу және өзін-өзі анықтау процесіне ықпал ететін әмбебап бейнелер мен белгілер.

Мұндай терапияда негізінен "классикалық" деп саналатын және адамның сезімдері мен эмоцияларын бейнелейтін типтік бейнелер мен белгілерді қамтитын ежелгі халық ертегілері қолданылады. Ертегілердің символикасы мен бейнелері пациенттердің өзін-өзі ашуын ынталандыру үшін, сондай-ақ жеке тұлғаны анықтау және дамыту үшін қолданыла алады.

Ертегі терапиясы PTSD (PTSD) кешенді емдеудің қажетті элементтерінің бірі болып табылады.

ПТСД емдеу үшін ертегі терапиясының негізгі қағидасы-демалуға, зейін қоюға және эмоционалды қиындықтардан шығудың жолын табуға көмектесетін символизм мен бейнелі сөйлеуді қолдану.

Ертегілер классикалық немесе терапевт немесе оқушы ертегі терапиясы үшін немесе кезінде арнайы жасалған болуы мүмкін.

Бұл жағдайда ертегі эмоциялар мен тәжірибелерді өзгертудің белгілі бір "құралына" айналады.

Қорытынды

Бастауыш мектептегі қорқыныш пен психологиялық жарақаттарға байланысты төмен балл жинаған оқушылардың үлгерімін жақсарту үшін ертегі терапиясын қолданудың тиімділігін бағалау мақсатында шетелдік және отандық ғалымдардың зерттеулеріне шолу жасалды. Зерттеу барысында оқушылардың танымдық дамуына психологиялық шаралардың әсері туралы кездесті.

Зерттеу қорытындысына сүйеніп, 4 сыныптың уәжі төмен оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру үшін ертегі терапиясын сынап көрдік. Сынақ барысында балалармен жеке сөйлесіп диагностика жасалды. Диагоностикада балалардың үрейлері бары анықталды. Оны ата-ана да, сынып жетекші де байқамағаны белгілі болды. Психологиялық зерттеуден кейін әр балаға арнап ертегі үйірмесіне терапиялық ертегілер қосылды. Таңдаулы оқушылар ата-ананың рұқсатымен үйірмеге қатыстырылды. Процесс барысында өздерін сезініп, қорқыныштары сейілді. Қайта бақылау тапсырмасын алғанда ілгерілеу байқалады. Зерттеу оң нәтиже бергендіктен ертегілер жинағын құрастырдық.

Қазіргі білім беру саласында оқушының академиялық үлгеріміне ғана емес, эмоционалды және психологиялық күйіне назар аудару керек.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.Источник:https://rosuchebnik.ru/material/skazkoterapiya-teoriya-i-prakticheskoe-primenenie/Источники концепции сказкотерапии Л. С. Выготский, Д. Б. Эльконин, исследования и опыт Б. Беттельхайма, терапия историей Р. Гарднера, идеи Э. Фромма, Э. Берна, К. Г. Юнга и М.-Л. Фон Франца, с притчами и рассказами Н. Пезешкяна позитивная терапия, исследование детской субкультуры М. Осориной, работа В. Проппа, идеи Е. Романовой, психотерапевтические сказки и идеи А. Гнездилова, опыт А. Захарова .

2.Первой книгой, написанной специально для детских психологов и воспитателей детских садов, использующих метод сказкотерапии, стал сборник сказок Натальи Юрьевны Риттиной "в нашем лесу", опубликованный в 2016 году

3.Белозерова А. А. Социальная реабилитация подростков девиантного поведения средствами сказкотерапии //Проблемы и перспективы развития России: Молодёжный взгляд в будущее. — 2018. я С. 34-38.

4.Култышева О. М, Кулашкина Р. А. Сказкотерапия в работе с взрослыми (на материале «Сказок для детей изрядного возраста» М. Е. Салтыкова-Щедрина и «Сказочек не совсем для детей» Л. Н. Андреева) // Нижневартовский филологический вестник. 2017. — № 2. — с. 41-46.

5.Салимова А. Ш. Сказкотерапия и её функции // Вестник науки. 2019. Т. 3. — № 2 (11). — с. 34—37.

6.Зинкевич-Евстигнеева Т. Д. Путь к волшебству. Теория и практика сказкотерапии. — СПБ.: Златоуст, 1998. — 352 с.

7. Светлана Шевченко. Ну вы и сказочники. ОТС-Горсайт | Агентство новостей. Дата обращения: 18 марта 2022.

8.Елена Царева. Любовь к жизни, добру и гармонии. О сказках Натальи Риттиной // Великоросс : журнал. — 2021. — Ноябрь (№ 151). Архивировано 20 ноября 2021 года.

9. Кузьмин Д. А. Сказкотерапия как метод культурно-психологического воздействия на личность: история и эволюция // Вестник МГУКИ. 2015. № 5 (67).

10. Основы сказкотерапии / Т. Д. Зинкевич-Евстигнеева. — СПБ. : Речь, 2010. — 172 с.

11.Каяшева О. И. Библиотерапия и сказкотерапия в психологической практике. — Самара : Бахрах-М, 2012. — 286 с.

12.Вачков И. В. Введение в сказкотерапию, или избушка, избушка, повернись ко мне передом — М.: Генезис, 2011. — 288 с.

13. Султанова Г. М, Смакова А. С, Истакеева А. А. Использование сказкотерапии на занятиях логоритмики с детьми после кохлеарной имплантации // Kazakh Journal of Physical Medicine & Rehabilitation. 2019. — № 3 (28). — с. 80.

14. Халезова Н. Б, Исаева Е. Р, Киссин М. Я. Психотерапия в клинической практике. — СПБ: Издательство СПБГМУ, 2010. — 45 с.

15.Бесчастная Е. И. Сказкотерапия как метод развития личности и коррекции поведения социально неблагополучных детей // Воспитание школьников. — 2009. — № 9. — С. 50-54.

16.Вачков И. В. Сказкотерапия. Развитие самосознания через психологическую сказку. — М.: Ось-89, 2007.

17.Гнездилов А. В. Пути пилигримов:Терапевтические сказки. — СПб.: Речь,2005. — 223с.

18.Купченко В. Е. Тренинг развития эмпатии у подростков средствами сказкотерапии / В. Е. Купченко, Н. Н. Терехова // Психология и школа. — 2009. — № 4. — С. 33-51.

19.Практика сказкотерапии / Под ред. Н. А. Сакович. — СПБ: Речь, 2004.— 224 с.

20.Соколов Д. Ю. Сказки и сказкотерапия, а ещё Лунные дорожки, или приключения принца Эно / Дмитрий Соколов. — [4-е изд., испр. и доп.]. — М.: Изд-во Ин-та психотерапии, 2005.  218 с.

21.Зинкевич-Евстигнеева: "Ертегі терапиясы бойынша семинар".

22.Иванова И. Е:"Маған ертегі айт". Балаларға арналған әдеби ертегілер. 3.Ильин. "Ертегінің рухани әлемі". Ағарту 2001 ж.

23. Руденко А. В."Емдейтін ойындар мен ертегілер"

24. Шорохова О. А "Біз ертегі ойнаймыз"

Әдебиет: Психология. А-Я. Словарь-справочник / Пер. с англ. К. С. Ткаченко. -М.: ФАИР-ПРЕСС, Майк Кордуэлл, 2000. Лысак И. В., Белов Д. П. Влияние информационно-коммуникационных технологий на особенности когнитивных процессов // Известия ЮФУ. Технические науки. — 2013. — № 5. — С. 256–264. Зверева А. С. Развитие когнитивных процессов младших школьников как субъектов образовательной среды // Научно-методический электронный журнал «Концепт». — 2015. — Т. 10. — С. 351–355. Долгова В. И., Аркаева Н. И., Капитанец Е. Г. Инновационные психолого-педагогические технологии в начальной школе. — М.: Издательство Перо, 2015. — С. 200. Харченова И. С. Развитие мышления детей младшего школьного возраста в процессе индивидуально-ориентированного обучения: диссертация кандидата психологических наук: 19.00.13. — Красноярск, 2006. — С. 220. Блонский П. Память и мышление. — СПб.: Питер, 2001. — С. 288. Жарықбаев Қ.Б., Саңғылбаев О. С. Психология: Энциклопедиялық сөздік / Бас ред. Б.Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 624 б. Аяғанова А. Ж. Интеллекттік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этнопсихологиялық түсініктердің әсері: диссертация психология ғылымдарының кандидаты: 19.00.01. — Алматы, 2009. — 137б.

Пожалуйста, не забудьте правильно оформить цитату:

Омарова, Н. М. Бастауыш сынып жасындағы балалардың когнитивтік дамуы / Н. М. Омарова, А. Ж. Аяганова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2019. — № 15.1 (253.1). — С. 12-14. — URL: https://moluch.ru/archive/253/58196/ (дата обращения: 08.04.2024).

1. Гельмонт А.М. О причинах неуспеваемости и путях ее преодоления. М.: Просвещение, 2004.

2. Бабаев С. Бастауыш мектеп педагогикасы - Алматы, 2007.

3. Қалиев С. Оқушының тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері- Алматы, 2001.

4. Қоянбаев Р.М., Ыбыраимжанов Қ.Т. Жалпы бастауыш білім беру педагогикасы- Түркістан, 2005.

5. Қоянбаев Р.М. Білім беру және оқыту теориясы.- Алматы, 1990

Ертегілер жинағы

Келесі кезеңдегі жұмыс бұл - үй тапсырмасы "Көктем туралы ертегі" кұрастыру «Көктем» тақырыбында әңгіме өтілген ана тілі сабағынан кейін балаларға үй тапсырмасы беріледі: келесі сөздерді қолдана отырып, ертегі жазып келу. Ол сөздер: ерте заманда, бір күні, бірде. Үй тапсырмасы бір аптаға есептеледі. Бірақ балалар тапсырманы ұзақ уақыт орындады және көптеген балалар еркін тақырыпта жазып, тақырыпты ауыстырып жіберген.

Шығармаларға талдау жасай келе, бұқаралық ақпарат шараларының балалардың сана-сезімі мен қызығуларына ықпалын айтпай кетпеуге болмайды. Мысалы: «Қоркынышты кариес», «батыр Бленд-а-мед» тағы басқа).

Ал енді «ағаш қолтырауын туралы ертегі», «Пух қорбаңбай туралы» деген секілді ерекше қуантатын жұмыстар сирек кездеседі. Бұл ертегілердегі басты бейнелер - балалар өмірінің достары: ойыншықтар, әндар, кұстар, сиқырлы жандар. Мұндай ертегілердің аяғы дәстүрлі тұрғыда аяқталады, яғни қайырымдылық зұлымдықты жеңеді. Бұл жұмыстардан балалардың қайырымдылықты аңсау сезімдері сезіліп тұрады.

Ал жетімдер үйінде жүргізген қалған жұмыстар, яғни балалар туралы болады. Ауытқып өздерінің жетімдік күйлерінің бақытты болашағын олар былай елестетеді: Бір күні мама-папалары келіп, керемет тәттілер -ойыншықтар әкеліп саябаққа серуендеуге алып барады. Сөйтіп барлығы бір жанұяда бақытты өмір сүреді.

Осылайша, балалар шығармаларын оқи отырып, олардың жүректерінің түкпіріндегі сағыныштарын, тіпті кейде ыза мен агрессивтілікті де байкауға болады. Осы сәттерді байқағандықтан, балалармен әрі карай дамытушы жаттығуларды жүргізуді басты максат етіп койдық.

Шын мәнінде, ертегі терапиясы балаларға да, ересектерге де жарамды. Алайда, ересектерде басқа сұраныстар бар және олар әдетте балаларына терапевтік ертегілер жазуды үйренгісі келеді. Бірақ бұл уақытты, тілек пен күш-жігерді қажет етеді. Егер бұл болмаса, біз балаңызға түнде дайын ертегілерді қолдануды ұсынамыз. Қарапайым әңгімелер, керемет өзгерістер, сүйікті кейіпкерлердің жеңістері және жақсылықтың салтанаты — шексіз көптеген нұсқалар және көптеген ынталы тыңдаушылар — бұл балаға бәрін қызықтыратын ертегілер.

Бала үшін ертегі-бұл таным тәсілі. Ертегі бейнелерінің, метафоралардың, сюжеттердің көмегімен ол қоршаған әлеммен және адамдар арасындағы қатынастармен танысады. Сонымен қатар, ертегілер түсінікті, оларды тыңдау қызықты және қызықты, олар ойлауды, аналитикалық қабілеттерді, қиялды дамытады, кез-келген өмірлік жағдайдан шығудың жолын табуға үйретеді.

Ертегі терапиясының көмегімен шешуге немесе түзетуге болатын мәселелердің ауқымы өте кең, олардың кейбіреулері ғана:

* әр түрлі қорқыныш, фобия;

* психосоматикалық бұзылулар;

* гиперактивтілік, мазасыздық;

* мінез-құлық бұзылыстары;

* кекештену;

* өзін-өзі бағалау мәселелері;

* невротикалық бұзылулар (энурез, энкопрез, ұйқының бұзылуы, тәбет, сөйлеу);

* агрессивті мінез-құлық, ашуланшақтық;

* балалардың қыңырлығы;

* депрессия;

* әлеуметтену, қарым-қатынас, ұжымда бейімделу проблемалары (мысалы, балабақшадан мектепке көшу кезінде);

* балалардың қызғанышы;

* жоғалту тәжірибесі (жақын адамдар немесе үй жануарлары);

* отбасындағы жағымсыз психологиялық климаттан зардап шегетін баланың проблемалары.

Жағдайға байланысты ертегі терапевті жұмыста белгілі бір ертегіні қолдана алады немесе оны баламен бірге жасай алады немесе оқушыға оны өз бетімен ойлап табуды ұсына алады.

Ертегі терапиясының нәтижесінде бала өзіне өте қажет ересектердің қолдауын сезінеді. Сондай-ақ, ертегіде және ертегі әлемін қабылдау арқылы сіз мектеп жасындағы баланың эмоционалды саласын дамыту үшін қажетті жағдайлар жасай аласыз, қиялды қалыптастыратын бейнелер мен идеялармен байыта аласыз.

Көркем ертегілер де өте пайдалы. Мысалы, ұсақ-түйек нәрселерді жасыруды ұнататын бала "қоян - мақтаншақ" Ертегісін, жеңіл-желпі және әзілқой "данно шытырман оқиғаларын", өзімшіл және ашкөз балаға "Балықшы мен балық туралы" ертегісін, ал ұялшақ және ұялшақ "қорқақ қоян туралы"ертегісін тыңдау пайдалы болады. Бұл жағдайда кейіпкердің балаға ұқсастығын нақты көрсетпеңіз-нәресте өзі қорытынды жасайды. Тек ертегіні бірге талқылаңыз. Мұнда арттерапияның барлық дерлік әдістері көмекке келеді: түс терапиясы (сіз ертегіден өз әсеріңізді сала аласыз), ойын терапиясы (ертегі бойынша ойын ойлап табыңыз немесе сүйікті үзіндіңізді сахналаңыз), тіпті музыка терапиясы (осы немесе басқа сюжеттің көңіл-күйіне сәйкес әуендерді таңдаңыз). Бұл нәрестеге ертегіден алған тәжірибені жақсы сіңіруге көмектеседі, ал ата - аналар өз баласын жақсы түсінеді.

Ертегі терапиясы сабақтарының арқасында біз әртүрлі қиындықтарды жеңуді, әлеммен, бір-бірімен қарым-қатынас жасауды, бір-бірімізге қамқорлық жасауды, кейіпкерлерге жанашырлық пен жанашырлықты үйренеміз. Жанашырлықты, адамгершілікті тәрбиелеу-дұрыс тәрбиенің маңызды бөлігі. Егер бала басқаның сезімін түсінсе, айналасындағы адамдардың немесе ертегі кейіпкерлерінің тәжірибесіне белсенді жауап берсе, қиындыққа тап болған адамға қиын жағдайда көмек көрсетуге тырысса, ол дұшпандық пен агрессивтілікті көрсетпейді.

Жасөспірімдер мен ересектер ертегіге ене отырып, нақты жағдайда шығармашылық конструктивті өзгерістін жаңа мүмкіндіктерін ашады және өзіне күш жинайды. Жасөспірімдер мен ересектер өздеріне жаңа ресурс аша отырып, өз өміріндегі оқиғаларға ауысады, басқаша ойлай бастайды және оның конструктивті әлеуметтік моделіне кіріседі.

Жасөспірімдер мен ересектерге ертегі терапиясының когнитивті және шыгармашылық аспектілері ерекше маңызды. Ертегіге талдау жасау (когнитивті талдау) рухани кұндылықтарға жанасуды, күнделікті жағдайларға қатысты көзқарасты өзгертеді немесе едәуір байытады.Киялдың шығармашылық қуатын - шығарма, сурет салу, қуыршақтар дайындау, ертегіні драматизациялау (шығармашылық аспектілер) аркылы шығаруға мүмкіндік береді. Барлық осы күштер өз өмірін конструктивті өзгертуге көмегін тигізеді.

Ертегі терапиясымен әсер ету ертегінің бес түрінің көмегімен жүзеге асады: көркемдік, дидактикалық, психокоррекциялық, психотерапиялық және медитативті. Әрбір жағдайда, әрбір кеңес беру кезіне сәйкес келетін ертегілер таңдалып алынады немесе арнайы кұрастырылады. Бұл ертегі терапевтерінің окыту тақырыбы болады. Түрлі бейнедегі ертегілер оқушыға түрліше ұсынылады: ертегіні талдау, ертегіні айтып беру, шығарма, қуыршақ дайындау,драматизация, сурет салу, ойындар, медитация және т.б.

Психологиялық қызмет көрсету барысында ертегілерді қолдануға болады ма деген сұраққа біздің екі түрлі жауабымыз бар: жалпы және психологтарға арналған.

1. Ертегіні бәрі де жақсы көреді. Ертегіні мойндағысы келмейтін адамдардың өзі де жақсы көреді. Ертегіде бәрі де ертегідегідей ғажайып болады. Ертегіде мен туралы емес, әсіресе мен туралы, сіз туралы және ол туралы, біздің балаларымыз туралы деген сияқты жағдайлар кездеседі. өз проблемаларымызды ертегі формасында көруіміз бен қабылдауымыз оңайырақ болады, онша ауыр тимейді және көңіліміз де қалмайды. Ертегі кейіпкерлеріне әрбір жағдайдан шығып кету оңай, өйткені, ертегілерде бәрі де мүмкін болады.

Кейіннен ойланып қарасақ, бұл шешімді өміріңдегі өзіннің жағдайларына да қолдануға болады. Өйткені, ертегінің соңы әрқашан жақсы болып аяқталатыны барлығымызга мәлім.

Балаларға арналған ертегі терапиясы

Балалар үшін ертегі терапиясы психологиялық көмек пен дамудың ең тиімді және қол жетімді әдістерінің бірі болып табылады. Бұл жас тобында ол бірнеше негізгі рөлдерді ойнайды:

1. Эмоционалды даму және өзін-өзі көрсету:Балаларға көбінесе өз сезімдері мен эмоцияларын білдіру қиынға соғады, ал ертегілер қорқыныш, қуаныш, қайғы, ашу және т.б. сияқты эмоционалды күйлерді зерттеуге және білдіруге бай палитраны ұсынады.

2. Әлеуметтік дағдыларды дамыту: Ертегілер көбінесе әлеуметтік дағдыларды, эмпатияны және өзара түсіністікті үйретуге негіз болатын әлеуметтік өзара әрекеттесу сценарийлері мен моральдық дилеммаларды қамтиды.

3. Қорқыныш пен мазасыздықты жеңу:Көптеген балалар ертегілері қорқыныш пен мазасыздық тақырыптарын қозғайды, бұл балаларға бақыланатын және түсінікті түрде өз қорқыныштарымен бетпе-бет келуге мүмкіндік береді. Батырлардың қиындықтар мен кедергілерді жеңуі шабыттандырады және күш береді.

4. Өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі түсінуді нығайту:Ертегілердің позитивті кейіпкерлерімен сәйкестендіру арқылы балалар өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі түсінуге ықпал ететін күшті және құнды қасиеттерді көруге үйренеді.

5. Жарақаттар мен жанжалдарды өңдеу:Ертегілер травматикалық тәжірибелермен немесе отбасылық қақтығыстармен жұмсақ және символдық жұмыс жасау үшін қолданылады, оларды талқылауға және шешуге қауіпсіз жағдай жасайды.

6. Қиял мен шығармашылық ойлауды дамыту: Ертегілер балаларға әртүрлі әлемдерді, идеялар мен перспективаларды зерттеуге мүмкіндік беру арқылы қиял мен шығармашылықты ынталандырады.

Балаларға арналған ертегі терапиясы-бұл эмоционалды, әлеуметтік және когнитивті дамуға көмектесетін, оқуға, өзін-өзі тануға және психологиялық қолдауға бай ресурс ұсынатын көпфункционалды құрал.

Ертегі терапиясы -бұл өте тиімді терапевтік құрал, ол осы жас тобы үшін ерекше таңдау болып көрінгенімен, психологиялық жұмыс пен жеке дамудың әртүрлі сәттерінде өте тиімді:

Нақты ертегілерді және олардың емдік әлеуетін талдау

Нақты ертегілерді олардың емдік әлеуеті тұрғысынан талдау ертегілердің әртүрлі элементтерін психологиялық әл-ауқатты емдеу және қолдау үшін қалай пайдалануға болатынын түсінуге мүмкіндік береді. Мұнда бірнеше мысалдар келтірілген:

1. "Қызыл Телпек". Бұл ертегіні балалардың жеке қауіпсіздігі мен қауіп-қатер тақырыбын талқылау үшін пайдалануға болады. Ол сондай-ақ балаларға қауіпсіз және қауіпті жағдайларды ажырата білуге көмектесетін сенім мен алдау мәселелерін қарастырады.

2. "Золушка". Золушка ертегісі кедергілерге қарамастан қиындықтарды жеңу және бақытқа жету тұрғысынан жиі талданады. Бұл өзін-өзі бағалау, қиын отбасылық динамика, жеке күш-жігердің маңыздылығы және үміт мәселелерін талқылау үшін пайдалы.

3. "Үш шошқа". Бұл ертегі қиындықтарды жеңу, дайындық және жоспарлау стратегияларын үйрету үшін қолданылады. Әр түрлі үйлер салатын торайлардың тарихы мәселелерді шешудің әртүрлі тәсілдерін және таңдаудың салдарын көрсетеді.

4. "Гансель мен Гретель". Бұл ертегінің сюжеті отбасылық қатынастар аясында, әсіресе балалар өздерін тастап кеткен немесе бағаланбаған жағдайларда зерттеледі. Ол сондай-ақ күш пен агрессияға қарсы ақыл мен қулық мәселелерін көтереді.

5. "Ұсқынсыз үйрек". Бұл оқиға көбінесе өзін-өзі тану және өзін-өзі қабылдау мәселелерімен айналысу үшін қолданылады. Бұл өзін-өзі бағалауы төмен немесе әлеуметтік фобиядан зардап шегетін адамдарды ынталандырады.

Бұл ертегілердің әрқайсысында психологиялық мәселелер мен мәселелердің кең ауқымын талқылау және өңдеу үшін психотерапияда түсіндіруге және қолдануға болатын бірегей символдар, метафоралар мен сюжеттер бар. Олар терең эмоционалды күйлер мен мінез-құлық формаларын талдау және түсіну үшін бай материал ұсынады

Ертегі терапиясында қолданылатын «киялға қарсы қиял» әдісіне мысал

Төрт жастағы қыздың мамасының әңгімесінен: «Кызым қандай-да бір қара гүл туралы ертегіні ойлап, одан қыз қорқады. Қара гүл қыздың ертегісінде түнде ұшып келеді де, біздерді қылқындырады. Түнде бөлмені ашып желдетуге қорқады. Ашық терезеден қорқады. Мен оган түсіндіремін бұның барлығы ақымақтық. Гүлдер ұшпайды, ал қылқындыруды тіпті істемейді. Қызы тыңдайды, үндмейді, бірақ сезіп тұрмын, маған сенбей тұр.

Сонымен мамасына қарапайым, бірақ қызықты кеңес береді.

«Кызыңызбен таласпаныз. Онымен келісіңіз, жарайды қара гүл ұшатын-ақ болсын және қызыңызға қарама-қарсы басқа ертегіні айтыныз. «Сіздің терезеніздің алдындағы тікенекті кактус өте жақсы күзетші. Ол сол себепті де, үйге ешқандай зиянды, жаман гүлді өткізбейді: себебі тікенекті кактус қызды өте жақсы көреді».

Мамасы кешкісін қызына қайырымды кактус туралы ертегіні айтып берді. Осыдан былай түнгі қорқыныштар жойылады. Бала енді өзін қорғанулы сезінетін болды, әрі содан бері тынышталды.

Ертегі терапиялық тузету ойындары

«Бассейндегі балықтар»

Мақсаты: сенсорлы-перцептивті аумақты түзету және дамыту, қол саусақ еттерін дамыту, ес, ерікті зейінді дамыту: жануарлар әлемі жөнінде балалардың ұғым-түсінігін кеңейту, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Материалдар:

• көк түсті ватман (немесе ақ ватманды бояту) - яғни бассейндегі суды имитациялау:

•түрлі-түсті, түрлі көлемдегі геометриялық фигуралардың жиынтығы.

• балаларга үлгі ретіндегі түрлі балық үлгілері (геометриялық фигуралар негізінде жасалған).

•бояулар, фломастерлер, борлар.

Қатысушылар саны: 1-ден 6-ға дейін.

Ойын мазмұнына қысқаша, сипаттамасы.

Балалар геометриялық фигуралардан балықтар жасайды немесе ватманға геометриялық денелерді жапсырады да, кейбір бөлшектерін әдемі бояулы балық шығатындай етіп бояп суретін салады.

Кішкентай балалар болса, дайын балықтарды тек жапсырады.Жұмыс аяқталған соң, балалар қанша балық болғанын санауға, бассейнді кірпіштермен қоршауларына, әдемі кіретін жерін жасауларына болады.

«Телефонмен әнгімелесу»

Мақсаты: әлеуметтік мінез-құлық пен қарым-қатынасқа тәрбиелеу;

өзгелерді тыңдай білуге үйрету: кеңістіктік ойлауларын дамыту, эмоционалды адекваттылык пен шығармашылық қабілеттерін дамытып, жетілдіру.

Материалдар: ватман-ойын алаңы ретінде. Жоғаргы белікте Леопольд мысық, Гена Қолтырауын,Бауырсақ Қасқыр («Қап, бәлем!» мультфильміндегі); ойын алаңының төменгі бөлігінде - Түлкі, Қоян, Чебурашка, Тышқан бейнелерінің бастары жапсырылған (немесе суреттері салынған бастары ғана). Бұл кейіпкерлер телефон тұтқаларын ұстап тұр, екі жұп телефонмен сейлесіп тұр (мультфильмге сәйкес) әрі екі жұптың арасы үзілген сияқты линия-сызықтармен байланысқан. Бұл сызықтар өзінше бір лабиринт сияқты. Қатысушылар саны: І-ден 4-ке дейін.

Ойын мазмұнына қысқаша түсінік.

«Екі үлкен үйде түрлі мультфильмнің басты кейіпкерлері тұрады. Бұл үйдін тұрғындары: Леопольд, Мысық. Гена Қолтырауын. Бауырсақ және Қасқыр. Олар бір күні өздерінің достарына телефон соқты. Кім-кімге телефон шалды? Олар не жайлы әнгімелесіп отыр?

Ойынның алдында балаларға К.И. Чуковскийдің «Телефон» өленің оқып берсе болады. Содан соң өленді талқылап, телефонда сөйлесе білу мәдениеті жөнінде қысқаша әңгімелессе болады.

Жоғарыда аталған кейіпкерлер ойнайтын мультфильмдерді балалармен еске түсіруді, мазмұнын айтуды жүргізу керек.

Ойын «Көрпені жамау»

Мақсаты: кеңістік ойлауды дамыту, қол саусақ еттерін жетілдіру және сенсорлы-перцептивті жүйені дамыту.

Материалдар: 1. Көрпелер үлгілері (ватмандар) яғни, түрлі формада кесілген фигуралар түріндегі түрлі-түсті картондар - көрпелер

2. Түрлі-түсті геометриялық фигуралар (олар көрпедегі тесіктерге сәйкес келуі тиіс).

3. Буратиноның кағаздан бейнесі.

Қатысушылар саны: 1-ден 3-ке дейін.

Ойын мазмұны.

Жүргізуші ертегі айтады: «Буратиноның керуетінде әдемі көрпесі болды.

Бір күні Буратино Карабас-Барабастың театрына кеткенде, Шушера көртышқан көрпені тесіп тастайды. Енді біздер буратиноға көмектесуіміз керек, яғни көрпені жамау керек.

Тапсырмалар:

бір тесікті жамау;

бір мезгілде бірнеше жамауды жамау.

Фигура санын, түс, көлемін күрделендіру

Алдын-ала балаларды А. Толстойдың «Алтын кілт немесе Буратиноның бастан кешкендері» ертегісімен таныстыру керек.

Тузету (коррекциялық) ертегі терапиялық ойын

Мақсаты: балалардың эмоционалды аумағын дамыту, жетілдіру.

Міндеттері: балаларды негізгі эмоционалдық күйлерімен таныстыру, өзгелерді тыңдай білуге уйрету, шығармашылық қабілеттерін дамыту, топты жұмылдыру.

Материалдар: фигуркалар немесе ертегі кейіпкерлерінін бейнесі:

Ханшайым, шама, қуаныш, қызығу, таңқалу, өкініш, қорқыныш, ашу, кінә, реніш.

Мазмұны: Сезімдер еліне саяхат ете отырып, балалар ерекше Ханшайыммен танысады (көрсетеді). Ол ете қайырымды, ақылды, әділ болады.

Ханшайым өзінің үлкен патшалығын басқарады. Онда оның некерлері де өмір сүреді. Олар: қуаныш, таң қалу, қоркыныш, кінә, өкініш, қайғы, ашу және

қызығу (көрсетеді фигураларды). Бұл нөкелердің ерекше қаснеттері бар.

Оларда шама, мөлшер сезімдері бар. Сондыктан олар ханшайымға келгенде сезім-нөкерлері қашан кету керек екендігін біледі. Бірақ бір күні......

Ойынды ұйымдастыру нұсқалары

1.Балалар әрі қарай Ханшайымды ашу, қоркыныш, кінә, өкініш нөкерлері алып кашып кеткенін және олардың патшалықты басқарып, ал қуаныш,рахаттану,қызығу

Ханшайымды құткарғандарын және Ханшайымның ертегілер елін қайта басқаруын және ол елде бейбітшілік, махаббат, ақылдылық орнағанын ойнап айтады.

2.Балалар ертегіні өз еркімен жалғастырады.

3.Патшалықты кұру үшін картоннан сарай кұруға болады балалармен бірге. Жүргізуші балаларга айтады: біздің әрқайсысымызда патшалық бар. Біз өзіміз оның патшасы, Ханшайымымыз. Патшалықта көптеген нөкерлер болады. Егер ел басы әлсіз болса, онды нөкерлер басқарады. Бірақ олар Хан, Ханшайым бар ақылға еге емес сондықтан қателіктер жібереді.Сондыктан, нөкерлерді орын-орнына қою керек, тиісті бағытта, ал енді хан, ханшайым басқару керек.Сезімдер Ханшайымның нөкерлері болып табылады және ханшайым біздің өзіндік «Менімізді» білдіреді.Эриксон мен Э.Россидін теориялары неврологтардың бас миының жарты шарлары туралы болады.

Бұл теория ертегі, метафора т.б. терапиялық әсер етумен арасындағы маңызды тәуелділікті анықтады. Он жарты шар ойлаудың эмоционалды және бейнелік жағына жауап береді.

Ертегі бала үшін, ересектерге түс көру сияқты сана мен санадан тыс арасындагы көпір және балалардың «өз менін» кұруға, санадан тыспен өзінің саналы үйлесімін табуға көмектеседі.

1-ші сабақ. Ішкі әлем патшалығы

Міндеті: Психика кұрылымы жөнінде алғашқы түсініктерін қалыптастыру. Өзін-өзі тану мотивациясын ұстау.

1. Ұйымдастыру кезеңі.

Балалар «бала-қыз - бала-қыз» принципі бойынша отырады.

Әркайсында партаның шетінде психологиялық альбом жатыр.

2. Сабакка бетбұрыс.

Жаттығу «Сәлемдесу»

Психолог «Балалар амансыздар ма, мен сіздермен сабақта кездескеніме қуаныштымын.Қазір мен не істедім». Балалар жауабы.

«Иә дурыс, мен сіздермен амандастым. Қалай ойлайсыздар, неліктен адамдар кездескенде бір-бірімен амандасады. Олар не істейді? Адаммен сөзсіз амандасуға бола ма? Қалай? Айтып беріңдерші!»

Балалар әңгімелеп береді, Айтып тұратын бала қолында доп ұстап тұрады.

«Ал, енді әрқайсыңыз партада тұрып, кімді қаласаңыздар, сонымен амандасыңыздар. Сөзбен, әрі сөзсіз де амандасуға болады.»

Балалар бір-бірімен амандасады. Психолог амандаспай қалған балалардың жоқтығын бақылайды.Енді, міне қазір бір-бірімізді қарсы алып, амандастық. Енді бұдан былай әрбір сабақтың басында біздер міндетті түрде бір-бірімізбен амандасамыз.

Психолог: - «Енді, зейінге арналған ойынды ойнаймыз. Ол «4 стихия» деп аталады. 4 стихия дегеніміз: жер, су, ауа, от. Егер мен «жер» десем -сендер отырып, қолдарыңды полға тигізесіңдер. Егер мен «су» десем -сендер қолды алға созып, жүзу кимылдарын жасауга тиіссіңдер. Егер мен «ауа» десем - сендер аяқтың ұшымен көтеріліп, қолды жоғары көтересіңдер. Егер «от» десем - сендер қолдарыңды шынтақтан, саусак басталатын білезік тұсынан айналдырасыңдар. Түсінікті ме? Ал енді жаттығыңдар. Кімде-кім жаңылысса, қатесін түзетсе болады. Ал бастадық».

Балалар ойнайды.

Енді кітаптың уакыты келді, яғни біздер қызықты кітаптарды оқып, тындайтын боламыз. Бұл кітаптарда өздерін, өзгелер туралы көп нәрсені білетін боласыңдар. Біздер бүгін ертегінің басын тыңдаймыз. Дұрыс отырып, көзді жұмайық, үндемей ғана «Сиқырлы айналар туралы» ертегіні тыңдаймыз.

Психолог: ертегінің басын тыңдаймыз, ертегінің жалғасын келесі сабақта тыңдайсыңдар. Ал енді келесі сұрактарға жауап беріңдер.

Балалар кезекпен психологтың көмегімен сұрактарға жауап береді.

- Ертегінің бас кейіпкері - қыздың аты кім?

- Каридің өмірге келуі күні ерекше не оқиға болды?

- 16 жыл өткен соң Кари қандай болды?

- Балықшылар аулында қандай маңызды окиғалар болды?

1. Үй тапсырмасы.

Психологиялық альбомға «Сиқырлы айналар туралы ертегісінен» білгендеріңізді, яғни ертегіге иллюстрация салыңыздар.

2. Қорытынды жасау.

Балалар психолог сұрақтарына жауап береді.

Бүгінгі сабақта және не білдіңдер?

Ішкі әлемнің патшалығы деген не?

Онда кімдер өмір сүреді?

Онда не болып жатады?

«Сиқырлы айналар ертегісінен» қандай кейіпкерлермен таныстыңдар?

«Сиқырлы айналар туралы ертегі»

Бір патшалықта балықшылар ауылында кішкентай қыз туылады. Ол туылар алдында балықшылар ауылына ешкім танымайтын ескі-кұсқы киімде, жыртық-жамау киім киген, қолында ағаш таяғы бар, арқасында Балықшы үйінде бала кутілу үстінде. Сол кемпір келеді де балықшы

- Жарайды, дейді балықшы. Бізде үйде тар, әрі балық сасиды, әрі орын табамыз.

міне, бала босану керек. Бірақ қарттау кісіге түнде қиын, келіңіз, сізге

- Рахмет, деді кемпір - адам кайырымдылығы ешқашан ризалықты күтпейді. Сенің қызын бақытты болады. Кемпір үйге сейлеп кірді де, оттың жанынан төсек салынады. Таңертең кішкентай қыз туылды, ата-анасы оны Кари деп атады.

-Кемпір қызға мейірлене қарап тұрды да, кішкентай қапшық алып шығып, одан 3 кішкентай айналар шығарды да балықшыга былай деді:

- Мен сенің қызына сыйлық сыйлағым келеді. Бұл айналар сиқырлы.

Оның сиқырын кейін өскенде біледі.

Балықшы рахмет айта отырып, айналарды сәл тосырқай алды. Кемпір кеткен кезде, ол айнаның әркайсысына қарап, одан өзін теңіз желінен дөрекіленген беті және сақалын көрді. Балықшы айналарды алысқа сөреге сала салады.17 жыл өтті. Балықшы және оның әйелі сыйлық туралы ұмытып кетті.Ал кішкентай Кари әдемі қызға айналды, жезол киініп. әдеміленуді, сынған айнаға қарауды өте жақсы көрді. Бірақ Кариге үй жұмыстарын істеу, ата-анасына көмектесу ұнай қоймайтын. Мүмкіндігі болғанда, ол жұмыстардан қашқысы келетін.Бір күні балықшы үйіне қарама-қарсы жоғарылауға үлкен кеме келіп тоқтады. Кемеден бай киінген адамдар, қылыштары бар, қалпақтарында ашық қауырсындары бар адамдар түсті. Бұл атақты байлар екені белгілі болды. Олардың арасында биік және әдемі, акылды, бірақ кішкене қайғылы көзді жас жігіт көзге түсті. Балықшылар ерекше қонақтарды күтуге кетті. Кари балықшы қыздарынан сәл арі тұрган еді.

Әдемі бозбаланы көріп оның жүрегі тоқтал қалды. Каридін әкесі балықшылардың үлкені ретінде кұрмет көрсете теңізшілерге қарай жүрді.

- Ержүрек және батыр теңізшілерге сәлем! - деді әдемі, биік жігіт.

Мен Агор ханзадамын, өзімнің серіктеріммен шешем мен сиқыршының бұйырумен жүзіп келдім. Олар маған, яғни сіздердін қыздарыныздың арасынан мен өз қалындығымды табатындығымды айтты.

2-ші сабақ. Сиқырлы айналар туралы ертегі

Міндеті: Балаларды «Мен» бейнесінін негізгі құрамдарымен таныстыру.

өзіндік танымға деген мотивацияларын жетілдіру.

1. Ұйымдастыру кезеңі.

Балалар «бала-қыз» болып отырады. Психолог сабақтың не мақсатта өтетінін хабарлайды.

Сабаққа бетбұрыс:

Жаттығу: «Ерекше амандасу»

Психолог әрбір сабақтың басында біздер бір-бірімізді қарсы алып, танысамыз. Бүгін біздер ерекше сол дәстурді орындаймыз, яғни сөзсіз көзқарас, күлкі, алақан, иык, тізе, шынтақ тағы басқа арқылы амандасамыз. Ал канекей аз қиял, әрі фантазияларыңызды көрсетіңіздер.

Психолог: Бүгінгі үй тапсырмасы қандай?

Балалар: Ертегіге иллюстрация салу.

Психолог: Дұрыс, сендер өткенде өткен ертегіге суреттер салдыңыздар.

Ертегі қалай аталады?

Балалар жауабы.

Психолог: Қазір біздер үй тапсырмасының суреттерінен көрме жасаймыз.

Балалар суреттерін көрсетеді. Ең үздік суреттердің авторларын психолог сынып ортасына шығарады, олардан ненің суретін салғанын сұрайды. Сұрақ қою арқылы психолог балаға суретін негізгі мазмұнын айтып беруіне көмектеседі.

Келесі сұрактар қойылады:

- Ертегінің басты кейіпкерлерінің есімі?

- Ол дүниеге келетін күні нендей ерекше оқиға болды?

- Кари 16 жылдан соң қандай болды?

- Балықшылар аулында не болды?

- Ханзаданың есімі кім?

- Ол нөкерлерімен неліктен келіпті?

3. Тақырыбы бойынша жұмыс.

Тағы да ертегіден үзінді оқу (қосымшаны караңыз) ертегі мазмұны бойынша әнгімелесу, тапсырма «Сиқырлы ертегілердегі бейнелену».

Әңгіме:

Психолог: Біздер әрі қарай «Сиқырлы айналар ертегісінің» кейіпкерлерімен танысуды жалғастырамыз.

Психолог ертегінің жалғасын оқиды (қосымшаны қараныз). «Келесі күні ханзада» деген сөзді оқып болып, психолог оқылған ертегінің мағынасын жетекші сұрактар қою арқылы тексереді:

1.Көк, қызыл, жасыл айналар нені көрсетеді?

2. Бұл айналарда Кари неге түрліше?

Жауаптардан соң, психолог үзіндіні әрі карай оқиды.

Тапсырма - «Сиқырлы айналардағы бейнелер.»

Психолог: Ал, қазір, балалар альбомды ашыңдар, түрлі түсті фломастер немесе қарындаштармен 3 айнаны салыңдар. Олардын түсі кандай?

Балалар. Жасыл, қызыл және көк.

Психолог: Еске түсіріндер көк, жасыл, қызыл айналардан нені көруге болады?

Балалар жауап береді.

Психолог: Ал, енді Кари әрбір айнадан нені көрді, ретімен суретін

Балалар Каридін 3 айнадагы бейнелерін салады. Жұмыс кезінде психолог әрбір баланың жанына барып, мүмкіндігінше әрбір баламен келесі сұрактарды талқылайды:

- Кари сиқырлы айналарда кандай бейнеде болды және неліктен олар әр түрлі?

- Кари өзін қалай елестетеді?

- Ханзада Агор оны кандай деп есептейді?

- Ал шындығында ол кандай?

Бұл тапсырмадан соң, психолог ертегіні «Бір күні әдеттегі мейрамнан соң» деген тұсқа дейін тағы оқиды. Сосын оны түсінгенін келесі сұрактар арқылы тексереді:

• Кари езгерді ме?

2. Бұрын ол кандай болды, ал қазір қандай?

3.Үй тапсырмасы.

Психолог: Үйде Кари айналардан нені көргенін салуды тапсырады. Өзін қандай етіп көрді?

Қосымша (жалғасы)

Сиқырлы айналар туралы ертегісі

-Қош келдіңіздер! - деді кәрі балықшы.

-Біздің қыздарымыздың арасында әдемі, жақсы кыздар өте көп.Кез-келгенін таңда. Әрқайсысы олардын алыстан тұрмысқа шығуға дайын. Ханзада және оның нөкерлері балықшылар ауылына тоқтады. Күнде Агор үйлерге кіріп, сол ауылдың қыздарымен танысты, оларга сыйлықтар сыйлады. Ол өте мейірімді, қайырымы еді, бірақ кездері әлі де кайғылы болатын.

Ауылдың барлық қыздары ханзадаға ұнауға тырысып бақты, әдемі киімдерін киді, оған тамақтар пісірді. Кари де озге қыздар сияқты ханзадаға ұнағысы келді. Бірақ, ол әлі бұлардың үйіне кірген жоқ. Бір күні Кари үйде жалғыз қалған еді. Стол үстіне ескі сынық айнаны қойып қарап отыр еді, әрі әдемі алтындай шаштарын тарап отырды. Бір кезде кішкентай мысық ойнай отырып, көйлегінін етегімен ойнап жыртып қойды. Кари қатты өкпелеп, өз башпайын алып, оны мысыққа лақтырды.Мысық қорқып кетіп, столга секірді, ал Каридін башпай тарс етіп айнаға тиді, ол тарс бөлінді.

Кари үйде айна тағы бар ма соны іздеуге кірісті. Шкафтың жоғарғы сөресінде міне 3 кішкентай айна жатыр: біреуі - жасыл, бірі - кызыл, 3-сі- көк.

Кари жасыл айнаға қарап еді, одан өзін әдемі үлкен көзді, томпақ ерінді етіп көрді. «Мен қандай әдемімін, деп ойлады Кари. Қызық мен туралы ханзада не ойлайды екен деді ол. Мен оған әдемі көрінемін бе?»

Ол қызыл айнаға қарап еді,таңқалғаннан сындырып ала жаздады.

Бейне мүлдем басқаша болды. Бұлдыр, тұман сиякты. «Кызық - деді Кари.Бұл айналар ерекше. Енді 3-ші айнада не керем?» деді ол. Көк айнаға қарап еді, тіпті таң қалды. Айнадан мүлдем басқа қыз көрінді: дүрдиген ерні, қолайсыз, жағымсыз күлкі. Кари қайта қарап, ақыры таныды. Бұл өзгерген өзінің түрі еді. Ғажап! деді ол - кім маған түсіндіреді? - мен түсіндіремін - деген төменнен дәуіне шықты. Кари төменге қарап еді, мысық мұрнын сүртіп тұрып, адамша сөйледі.Бұл сиқырлы айналар. Саған бұны сен туылғанда сиқыршы әйел сыйлады. Жасыл айнада сен өзінді өзін қандай көрсең солай көресің, қызылда - өзгелер сені қалай көретіні, ал көкте бейнең кәдімгі қандайсың, солай көрсетеді.

Неліктен, айналар сырт бейнені көрсетеді?

Тек қана сырт бейнені емес деді мысық ашық есіктен секіріп кетті. Келесі күні ханзада Агор Каридін ата-аналарының үйіне келді.

Каридің мамасы тәтті тагамдар пісірді. Кари ханзадаға қарама-қарсы отырды, әрі өте қатты толқып отырды. Оның беті ұялғаннан одан сайын әрлене түсті. Кари еш сөйлей алмады. Әңгіме соңында Каридің әкесі сұрады?

-Қалай, аулдың қыздары ұнады ма? Мысалы, көршім Пентаның қызы? Әдемі ғой, рас па? Ал оның сіңілісі Тора « қайырымды. Әкесінің сөздері Кариді қорқытты, әрі ашуландырды: шынында ханзадаға ол қыздар ұнаған болса ше? Ал Кари ол артық қой. Пента мен Торра достары болса, Кари осы сәт оларды жек көріп кетті, сөйтіп қатты сөйлеп жіберді.

-Мүлдем сен айтқандай емес, түкте әдемі емес.

Барлығы үндемей қалды. Агор таң қалып, әрі қайғылы көзбен Кариге қарады. Қонақтар тез арада қоштасып кетті, Кари өз сиқырлы айналарын алып, үйден атып шықты да қырға кетіп тығылды. Ол айналарға кезек-кезек қарады да, жылал жіберді. Қызыл айна Кариді қазір Агор қалай көретіндей етіп көрсетті: ашулы, қызғаншақ, көкірек. Кари өзін ойланбай сөйлеген сөздеріне кінәлайды, ал жасыл айна әдемі сұлу етіп көрсетті.Неғұрлым Кари өзін қатты ұрысса, соғұрлым өз бойынан жамандық қасиеттерді тапты. Жасыл айна түрі сұрыксыз бола берді. Бірнеше күндер өтті. Ханзада Агор балықшылар ауылының барлық үйлеріне кіріп шықты.

Бірақ ешкім мақтанып, таңдауына не болған қыз болмады. Әрбір кеште

жастар арнайы оған арнап мереке, ойын-сауық ұйымдастырды.

Ханзада қанша ойнап күлсе де, көздері кайғылы болып қала берді.

Кари де онымен бірнеше рет сөйлесті, биледі, бірақ күнде кешке ол қызыл айнаға қарап одан өркөкірек, ақымақ қызды көрді. Ал ата-аналары қалай көреді дегенге, бейне көңілді, қамсыз әдемі болып көрінді. Ол Агорды өзін ұнатуға енді қойды. Тек оған алыстан қарайтын болды. Күндер өтіп жатты. Каридің ата-аналары оның өзгергенін байқады. Ол енді жалқауланбады, үй жумысын аткаратын болды, ата-аналарына қайырымды бола білді. Ол енді жиі мысықты сипап, жүнін тарады. Кари жасыл айнадағы яғни өзін қалай көрсе солай көрсететін айнанын (жасыл)

Сабак 4. Сиқырлы айналар туралы ертегі

Міндеті: Балаларды өзін-өзі тануға қызықтыру. Рефлексияны дамыту, «Мен» бейнесінің негізгі құрылымдары жөнінде білімдерін бекіту.

1. Ұйымдастырушы кезең.

Балалар орындарына отырып, суреттерді қояды, үйлерді қояды.

2. Сабаққа ұмтылыс.

«Қар кесегі» ойыны, үй тапсырмасын тексеру, ертегі мазмұны бойынша әңгіме.Психолог: үйде сендер Каридің сиқырлы айнадағы бейнелерін салдыңыздар. Енді суреттерді қарап, сұрактарға қарап, тапсырманы орындайық.

1. Қызыл, көк, жасыл айналардың сиқырлығы неде?

2. Кари бұл айналарда нені көрді?

3. Өз суреттеріне қарап, ол өзін қалай көретінін еске түсіріңдер!

4. Ханзада оны қалай көрді? Ал шындығында ол қандай еді?

5. Кари бұл айналарда қандай еді?

6. Сонғы уақытта Кари өзгерді ме? Бұрын қандай еді, ал қазір ше?

7. Каридің көк және жасыл айналардағы бейнелері неге ұксас болып кетті?

8. Қызыл айнадағы бейнесі өзгерді ме? Неліктен?

Тақырыппен жұмыс.

Ертегінің соңына дейін оқу, тапсырма «Қандай айнаны қалаймын?»

Психолог ертегінің соңын оқиды, бірақ сонғы сөйлемін оқымайды.

(Барлық үш айнада да бейнеленді.......)

Психолог ертегінің соңында барлық сиқырлы айналарда не бейнеленді? Кари өзін қалай көрді? Қалай ойлайсыңдар, неліктен бұлай болды? Әр бала тұрып, өз пікірін айтады, түсіндіреді.Психолог балалардың ішіндегі қай бала әр бейнені терең әрі дұрыс түсінгенін тіркеп отырады. Психолог балаларды 2 топқа бөледі:яғни өз көзқарасын негіздеуде өзімен ұксататын, яғни өзіне теңестіретіндер және 3 айнадағы бейнелердегі айырмашылықтарды көре алмағандар.

Тапсырма «Қандай айнаны қалаймын?»

Психолог: Балалар, осындай сиқырлы айналардың болғанын қалар ма едіңдер?

Балалар? Иә, әрине.

Психолог: Егер де бір ғана айна алу керек болса, сиқырлы айналардың қайсысын алар едіңдер? өз таңдауларыңды түсіндіріңдер. Психолог бұны оқушыға қояды, оның пікірін тыңдайды, егер бала қызыл айнаны қаласа, кімнің елестетуінде қызыл айнада өздерін көргісі келді, соны білу керек.

Үй тапсырмасы.

Психолог: Жалқаулық туралы 1-2 мақал-мәтел айтуды сұрайды, әрі бұл мақал-мәтелдерге кішкентай суреттер салу керек.

Қосымша (жалғасы)

Сиқырлы айналар туралы ертегі

Бір күні Агор ханзада ауыл тұрғындарына қайтатындығын хабарлайды.

Музыка тоқтап, көңілді кештер тоқтап, күлкі, би тоқтайды. Барлығы жабырқап, қиналады, себебі барлығы ханзаданы ұнатып бауыр басып қалады.

Тыныштықты Агор бұзады былай деп:

- Сіздермен қоштасу маған қиын. Бірак, менің мерзімім аяқталды, мен ханша анамның тілегін орындай алмадым.

- Неге, сонша біздерде сізге лайықты қыз жок па? - деп сұрайды бір қарт.

- Бар, бірақ анам бір ғана кыздың бейнесін айтып еді, соған жүрегімді берер едім. Ол осында болу керек еді, бірақ мен оны таппадым.

Бұл күні түнде Кари жылап ұйықтай алмады, үйден жаймен шықты да, теңіз жағасына келді. Бір кезде ол адамдарды, оның ішінде ханзаданы көрді. Ол адамдар темірге Агорды байлап қойған. Бір адам былай деді:

- Қош бол, ханзада. Бізге өте қиын сенімен қоштасу. Біз бірақ көмектесе алмаймыз саған.

- Сау болыңдар» достар! - деді Агор. Оның дауысы қатты, бірақ қатты қайғылы еді. Менің анама сәлем айтыңдар, мен оның тілегін орындай алмадым.

Адамдар Агорды жалғыз қалдырды да, өздері кетті. Агор бір өзі қалды.

Кари бұталар арасынан атып шығып, ханзадаға жүгіріп келді.

- Мен сені босатамын, - деді.

- Сен кімсің? - А Кари, сен бе? - деді Агор. Тез кет бұл арадан, түн ортасы ауды. Әйтпесе қазір сен де айдаһарға жем боласың.

- Айдаһар, қандай мен түкке де түсінбедім?

- Жақсы, мен түсіндірейін, сосын сен кетесің. Бала кезімде маған қатты дуа жасаған. 20 жасқа толғанымда мен зұлым айдаһарға кұрбандыққа шалынуым тис еді. Бұл қарғысты тек махаббат жеңеді. Ол қыз анам көрсеткен бейне. Менің анам әрі сиқыршы осы ауладан сол қызды табасын деп еді, егер ол қызды мен танысам, сол замат бүкіл жамандық жойылып, айдаһар жоқ болар еді. Енді ол кызды мен таппадым, сол үшін оған мен жем болуым керек.

- Кеттік, бірге қашайық!

- Жоқ, мен антты бұза алмаймын, егер антты бұзсам бүкіл хандыққа бәле келеді.

- Ал басқа жолы бар ма сені құткаратын?

- Бар, бірақ ол мүмкін емес!

- Айтшы маған!

- Жоқ, айта алмаймын, Кари сен кетші бұл арадан.Кари тізерлеп отырып, өзінің күші жоқтығынан жылады. Осы кезде жұмсақ әрі мамық бір нәрсе аяғынан жақындап өтті. Бұл мысығы еді.

- Ханзада саған айтпайды, деді ол - өйткені ондай кұтқару қажет емес. Ол үшін, деп айта бергенде су бұрқылдап, қарабұлт арасынан найзағай ойнады. Теңіз түбінен айдаһардың үлкен денесі көрінді. Сұмдық басы бұрылып, бері қарады. Кари қатты қорықты, катып семіп қалды.

- Жүгір, қош Кари, деді Агор.

Қыз қорқыныштан оянып, оған қарады, оны сүйетін еді.

Кари атып тұрып, айдаһарға: - «Ал мені, ханзаданың орнына», - деді.

- Жоқ қажет емес, деді Агор.

Найзағай жарқылынан Каридің жүзі жарқ етті.

- Сен, бұл сенсің мен сені таныдым. Сиқырлы айнадағы қыз - деді Агор.

Сол заматта қатты айқай естілді. Бұл айдаһардың дауысы еді, ол шашырай бастады, кұм сияқты. Бірнеше секундтарда толқындар жайланып, жел басылды, тыныштық орнады. Зұлымдық жойылды. Ал Кари мен Агор қол ұстасып тұрды. Аяқтарының жанында мысық

жатыр.

- Қалайша мен сені бұрын танымадым, - деді.

- Мен өзім өзімді бұл айналарда танымадым деп 3 айнаны шықты Кари

-Иә , бұл заттарды менің анам сиқыршы сыйлады- деді Агор. Кари қолына 3 сиқырлы айнаны ұстады: көк, жасыл, қызыл. Барлық айналарда бір рет пішіні бейнеленді, ол- бақытты, қайырымды, әдемі бет пішіні еді.

Ересектерге арналған ертегі терапиясы-бұл практикалық психологияның заманауи әдісі, онда ертегі мінез-құлықты түзету және психологиялық мәселелерді шешуге көмектесу, олардың ішкі ресурстарын, өмірлік стратегиялары мен сценарийлерін, мақсаттарын түсіну және түсіну және қалаған болашақты жобалау үшін қолданылады (өзін-өзі жүзеге асыратын ертегі).

Ертегі әңгіме түрі ретінде 12 жасқа дейінгі балаларға арналған болса да (дәл осы жасқа дейін балаларда оң жарты шар белсенді жұмыс істейді) , ертегі терапиясы бүгінгі күні өмірлік сценарийлерді түзетудің және жеке тұлғаны терең талдаудың ең тиімді әдістерінің бірі болып табылады.

Ертегінің біздің санамызға осындай ерекше әсері, ең алдымен, адам ертегі бейнелері мен метафоралар арқылы қол жеткізетін подсознание (бейсаналық бөлік) жұмысымен байланысты.

Ересек өмірдің күнделікті қарбаласы, маңызды істердің шексіз тізбегі, жіберілген қателіктер мен сәтсіздіктерден көңілсіздік кейде біздің арманымызға және балалық шақта біз сенген ертегі сиқырына сенуге мүмкіндік бермейді.

Ертегі балаға өз арманына сенуге, қоршаған әлемнің сұлулығын байқауға және тіпті ұсақ-түйектерге шын жүректен қуануға мүмкіндік береді.

Кейде біз өзімізге деген осы балалық сенімнің ересек өмірінде жетіспейтініміз және кез-келген адам, тіпті өте қорқынышты ертегі әрқашан бақытты аяқталады.

Ертегі терапиясы сіздің ішкі кейіпкеріңізбен танысуға, онымен бірге бастамалар, отпен, қылышпен және мыс құбырларымен сынақтан өтуге, көлеңкеңізді жасыратын есіктерді ашуға, ішкі ресурстарыңызды табуға, ішкі айдаһарлармен күресуге және жеңімпаз болып шығуға мүмкіндік береді! Өйткені, әрбір ертегі әрқашан бақытты аяқталады!

Балаларға арналған ертегі терапиясын қалай қолдану керектігі туралы сөйлесейік:

Біз айтамыз және жазамыз

Ата-аналар терапевтік ертегіні өздері ойлап тауып, айта алады. Мысалы, нақты жағдайды ертегі кейіпкерлеріне ауыстырыңыз. Мысалы, бір кездері Дельфиндер отбасы болған. Дельфин анасы, Дельфин әкесі және дельфин ұлы Али Дельфиндер отбасы сюжет бойынша сіздің отбасыңыз сияқты жағдайларға тап болады, белгілі бір сынақтардан өтеді, содан кейін бәрі жақсы аяқталады.⠀

Сіз баланы әңгіме жазуға қосуға болады, тек оған сюжеттік желіні жоғалтпау үшін оған көмектесуге болады, өйткені ертегі міндетті түрде қорытындылаумен аяқталуы керек – кейіпкер өз тәжірибесінен сабақ алады және мінез-құлқын өзгертеді, соның арқасында оның өмірі жақсарады. Ертегілерді өз бетінше құрастыратын балалар үшін бонус-дамыған қиял мен шығармашылық ойлау.

Сурет салу

Терапияда оқығаннан кейін ертегіні "жандандыру" керек - сурет салу, қалыптау, аппликация жасау керек. Шығармашылық арқылы бала өз эмоцияларын білдіріп, өмір сүре алады, шиеленістен арыла алады. Ата-аналар кескіннің сапасына назар аударудың қажеті жоқ, бұл жерде процестің өзі маңызды. Алғаш рет сурет қараңғы және тіпті қорқынышты болып көрінуі мүмкін, бірақ жағдайды екінші және кейінгі уақытта зерттегеннен кейін суреттегі бояулар "көңілді" болады, ал кейіпкерлердің өздері сүйкімді болады.

Қуыршақтар жасау

Бұл қуыршақтарды жасау процесінің өзі маңызды рөл атқаратын ертегі терапиясының өте күшті әдісі. Идея-өз қолдарымен жасалған кейіпкерлердің көмегімен ертегіні "жандандыру". Психологтар қуыршақтардың тігін өнімділігін медитациямен теңестіреді, оның барысында тұлғаның елеулі өзгерістері орын алады.⠀

Қуыршақ бала өз энергиясын шашатын затқа айналады. Қуыршақ кейіпкерлерін жасау кезінде балаларда жағдайды проекциялау механизмі іске қосылады, бұл терапияда керемет нәтижелерге қол жеткізуге көмектеседі.

⠀ Қуыршақ дайын болған кезде терапияның тағы бір әдісін қолдануға болады – оны манипуляциялау, қарапайым сөзбен айтқанда – басқару. Балаға өз кейіпкерін "жандандыруға" және оны басқаруға мүмкіндік бере отырып, психодиагностиканы жүргізуге және бірқатар мәселелерді шешуге болады (сөйлеуді, ұсақ моториканы, қарым-қатынасты дамыту, ішкі жанжалды шешу және т.б.)

Біз ертегіні ойнаймыз

Бұл сахналық қойылымды білдіреді. Сіз рөлдерді отбасы шеңберінде немесе балалар арасында топта тарата аласыз немесе ойыншықтардың көмегімен спектакль ойнай аласыз. Ең бастысы, бала немесе ол басқаратын ойыншық кейіпкер рөлге терең бойлап, кейіпкердің мінезін жеткізуі керек. Осылайша, бала өзінің жағымды және жағымсыз эмоцияларын, тәжірибелерін сезіне алады. Қойылым кезінде психолог баланың жағдайын талдау және психокоррекция әдісін таңдау үшін оның бет-әлпетін, жест-ишарасын, интонациясын мұқият бақылайды.

Сабақта ертегі атмосферасын құру

Бұл балалардың сабақта өздерін жайлы сезінуі, өздерін ашып, процеске тым ұялмай қатысуы үшін қажет. Бастауыш сынып оқушыларына мектепке бейімделу және ертегі кейіпкерлерімен бірге ойын форматында сабақ материалын игеру әлдеқайда оңай. 6000-нан астам оқушы бізбен бірге оқуды, жазуды және санауды үйренді. Сондықтан, егер бала оқығысы келмесе, үй тапсырмасын орындағанды ұнатпаса, сабақтарды ойынға аударып көріңіз және сабақтарға сүйікті ертегі кейіпкерлерін қосыңыз. Нәтиже сізді таң қалдырады.

Ертегі терапиясы кімге сәйкес келеді және терапевтік ертегілерді қайдан табуға болады?

Ертегі терапиясы тек жеке жұмыс үшін ғана емес, сонымен қатар топтық жұмыс үшін де жарамды. Бірнеше баламен сабақтар, мысалы, балабақшада немесе мектепте мүмкін. Сондай-ақ, психолог жалпы күйзеліске ұшыраған (жақын адамынан айырылу, ата-анасының ажырасуы, жаңа тұрғылықты жеріне көшу) бір отбасынан шыққан балалармен ертегі терапиясының топтық сессияларын өткізе алады.

Ертегі терапиясының кейбір мысалдарын қарастырыңыз

Бала Ваня қараңғылықтан қатты қорқады делік. Міне, оған бір патшалықта өмір сүрген Данияның өте батыл баласы туралы әңгіме айтылады, ол бұл дүниеде ештеңеден қорықпайды: айдаһарлардан да, өлмес Кощейден де қорықпайды, бірақ оның бәрін бұзатын жалғыз қорқынышы бар. Мұнда балаға бұл қорқынышты өзі атауға шақырылады, содан кейін оны жеңудің бірнеше әдісін ойлап тауып, ең қолайлы біреуін бірге таңдау керек.

Тағы бір мысал. Қыз балалармен ойнады, олар оны ренжітті. Ол ешкімге ештеңе айтпады, көмекке шақырған жоқ, бәрі біраз уақыттан кейін қыздың анасы оның ақырын жылап жатқанын білгенде ғана белгілі болды, ол ойындағы балалар бірнеше рет ренжігенін сұрады. Анасы баланың өз тәжірибесін жасырғанына, көмекке шақырылмағанына, қылмыскерлерге ештеңе айтпағанына алаңдайды. Бұл жағдайда сіз "мысық, әтеш және Түлкі" көркем ертегісіне жүгіне аласыз. Ертегіні айтыңыз, содан кейін оны балаңызбен бірге талқылаңыз, сұрақтар қойыңыз. Мысалы, Әтеш өзін қалай құтқара алды (ол досының көмегіне қатты қоңырау шалды) немесе мысық әтешті неге құтқарды (олар дос, бірге тұрады, отбасы).

Сонымен, ертегі терапиясы баланың мінез-құлқын зорлық-зомбылықсыз түзетуге, шиеленісті жеңілдетуге, оны босаңсытуға, тәрбиелеуге, мәңгілік құндылықтар мен адамның жағымды қасиеттерін сіңіруге, эмоциялар мен қиындықтарды жеңуге үйретуге көмектеседі. Ертегі терапиясының көмегімен балалар психологы балаға өте жеңіл және қарапайым түрде ұзақ мерзімді терең психологиялық көмек көрсете алады.

Ата-аналармен жұмыс формалары:

* кеңес беру, мастер-класс

* жеке және топтық әңгімелер

* көрнекі ақпаратты ресімдеу(стендтер, жылжымалы папкалар)

* топтың дамытушы пәндік-дамытушы ортасын байытуға тарту.

* өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша кездесулер-талқылаулар өткізу

Күтілетін нәтижелер:

* балалардың адамгершілік-рухани тәрбие нормаларын меңгеруі, балалардың қоршаған әлемге, басқа адамдарға және өзіне деген оң көзқарасы;

* балалардың негізгі адамгершілік қасиеттерін түсінуі: ар-ождан мен әдептілік, жанқиярлық пен арамдық, жанашырлық пен жанашырлық, патриотизм;

* мойынсұну, ата-аналар мен ересектерді құрметтеу сияқты ерікті қасиеттерді дамыту қажеттілігін түсіну;

* адамзаттың рухани тәжірибесін құрайтын белгілі бір ертегі сюжеттерін білу.

* адалдық, әділдік, мейірімділік туралы идеяларды қалыптастыру; қатыгездікке, айлакерлікке, қорқақтыққа теріс көзқарас;

* өзін-өзі бағалау сезімін, өзін-өзі бағалауды және ересектер мен балаларға жауап беруге деген ұмтылысты дамыту; олардың психикалық жағдайына назар аудара білу, құрдастарының жетістіктеріне қуану, қиын уақытта көмекке келуге ұмтылу.

* Жалпы сөйлеу таза, айқын болады. Балалардың сөйлеу белсенділігі артады. Балалар монологиялық сөйлеуді меңгере бастайды.

Ертегінің көмегімен біз балаларды тәрбиелейміз:

* Ерік-тұлғаның күрделі және көп қырлы сапасы.

* Өзіңе сену-сәтсіздіктерге қарсы тұру қабілеті.

* Батылдық-өзін-өзі бақылау, қорқыныш, сыни жағдайларда өзін-өзі ұстай білу.

* Еңбекқорлық-бос отыруға құлықсыздық, пайдалы жұмысқа ұмтылу.

* Табандылық-мақсатқа жету кезінде шыдамдылық пен шыдамдылық.

* Міндеттеме-сөзді ұстай білу.

* Оптимизм-табысқа, құмарлыққа, рухани өрлеуге деген сенім.

* Мақсат — мақсатты анықтау және оған табандылықпен жету мүмкіндігі.

* Мейірімділік пен адалдық.

Ертегі адамгершілік сабағын үйретеді, жақсы адами қасиеттерді үйретеді, бірақ оны скучно нұсқауларсыз жасайды, егер адам жаман, ар-ұждансыз әрекет етсе не болатынын көрсетеді. Ертегі арқылы біз балада дамимыз: тыңдау қабілеті; таным қабілеті; салыстыру, салыстыру қабілеті; сөзбен ойлау қабілеті; үйлесімді сөйлеу; оқуға деген қызығушылық; ойлау; зейін; есте сақтау; қиял; бет әлпеті мен қимылдары; эстетикалық сезімдер; әзіл сезімі.

Мұғалім мен тәрбиеленушілердің ата аналары үшін күтілетін нәтижелер:

* өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша педагогикалық құзыреттілікті арттыру;

* топтың дамушы пәндік-кеңістіктік ортасын толықтыру;

* балалардың отбасыларымен жұмыстың инновациялық нысандарын ынтымақтастыққа енгізу арқылы оқу жылы ішінде өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша жұмыс контекстінде тәрбиеленушілердің ата-аналарымен белсенді өзара іс-қимылды арттыру.

Тақырып бойынша өзін-өзі тәрбиелеу шеңберіндегі педагогикалық қызмет өнімдері:

* Ата-аналарға арналған буклеттер, жадынамалар, брошюралар, кеңестер мен ұсыныстар:

* Ата-аналар жиналысында презентация

* Өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша мұғалімнің презентациясы.

Өздігінен білім беру бағдарламасын іске асыру бағыттар бойынша жүзеге асырылады:

1. Балалармен бірлескен іс-шаралар.

2. Ата-аналармен қарым-қатынас.

3. Мұғалімнің өзін-өзі дамытуы

Жұмыс кезеңдері: I кезең - теориялық:	II кезең-дайындық:	III кезең - негізгі:	IV кезең-
* Тақырыпты анықтау ; * Мақсаттар мен міндеттерді анықтау; * Жоспар құру.	* материалды, жәрдемақыларды таңдау; * іс-шаралардың перспективалық жоспарын жасау; * ата - аналармен алдын ала жұмыс жүргізу;	Қойылған міндеттерді іске асыру	қорытынды:

Жоспар

Қыркүйек.

1. "Мектеп жасынадағы балалардың жан-жақты дамуы үшін ертегі терапиясының рөлі"тақырыбында балалармен және ата-аналармен жұмыс істеу үшін қажетті материалды таңдау.

2. Ата-аналарға арналған кеңестер мен папкалар: "баланың өміріндегі ертегілер", "ертегілер немен сөйлеседі","ертегі терапиясы"

Қазан.

1.Тақырыпты зерттеу:"Балалардың сөйлеуін дамытудағы ертегінің рөлі".

Әдістемелік әдістер:

- Балалармен жұмыс

- Ата-аналарға кеңес беру: "Балалардың дамуындағы ертегілердің рөлі", "балаларды кітапты жақсы көруге үйрету".

2. Топтағы кітап орталығын орыс халық ертегілері, дискілері, балаларға оқуға арналған иллюстрациялары бар терапевтік ертегілері бар жаңа кітаптармен толықтыру.

Қараша.

1. Балалармен жұмыс істеу үшін ертегілер картотекасын құру.

Әдістемелік әдістер: О. А. Шорохованың"Біз ертегі ойнаймыз"кітабы бойынша жұмыс

Желтоқсан.

1.Тақырыпты зерттеу: "Балалармен жұмыс жасауда ертегілерді қолдану.

Әдістемелік әдістер:

Дидактикалық ойын: "үзінді қай ертегіден оқылғанын тап?»

Ертегілерге негізделген тақта-баспа ойындары (бөлінген суреттер, лото).

Ата-аналарға арналған бұрышта үйде баланы оқуды қалай ұйымдастыруға болатындығы туралы кеңестер мен тілектердің рубрикасын қойыңыз.

2."Сүйікті ертегілер"жұмыстарының көрмесі (балалар мен ата-аналар).

Қаңтар.

1. Тақырыпты зерттеу:"ертегі баланың жеке басының рухани – адамгершілік дамуының құралы ретінде".

Әдістемелік әдістер:

"Зимовье" орыс халық ертегісін оқу

Сухомлинскийде "қыста қоян қалай жылыды" Ертегісін оқу.

- Ата-аналарға кеңес беру:"ертегі терапиясы , білім беру жүйесі ретінде ,адамның ішкі ортасында органикалық".

Баланың ата - анасымен "баланы Кітаппен қалай дос ету керек" тақырыбында жеке әңгіме-үйде оқудың пайдасы туралы.

Ақпан.

1. "Балаларды тәрбиелеудегі ертегінің рөлі"тақырыбын зерттеу.

Әдістемелік әдістер:

- А. Сухомлинскийдің"аквариумдағы «Қарасық" ертегісін оқу

Мультфильмдер бойынша шағын викторина.

- К. Чуковскийдің "Федорино горе" ертегісін оқу

- Ата-аналарға кеңес беру: "Ертегі арқылы еңбекқорлықты, мойынсұнушылықты және жауапкершілікті тәрбиелеу".

2. Ертегінің жаңа аяқталуымен баяндау: "Қасқыр мен жеті бала".

Наурыз.

1. Тақырыпты зерттеу:"Ертегілердің баланың психикасына әсері".

Әдістемелік әдістер:

- В. А. Сухомлинскийдің " Кірпі балаларын қалай еркелеткен " ертегісін оқу.

- "Кокерель және бұршақ тұқымы" ертегісін оқу.

-Дидактикалық ойын:"ертегіге бару".

- Топқа халық ертегілері бойынша бояу беттерін сатып алыңыз.

Ата-аналармен жеке әңгімелер : "Балалар проблемаларының ертегі терапиясы".

Сәуір.

1."Ертегі терапиясы-мектептерде денсаулық сақтау технологияларының бірі"тақырыбын зерттеу.

"Ертегі терапиясы мектеп жасындағы балаларды жан-жақты дамыту құралы ретінде" өзін-өзі тәрбиелеу тақырыбы бойынша БАҚ-та жариялау үшін мақала дайындау

Мамыр.

1. Өзін-өзі тәрбиелеу жоспарын интроспекциялау.

2. Балалар мен ата-аналардың жұмыстарының көрмесі:"Біздің сүйікті ертегілеріміз"