– мәтінге сүйену;
– қысқа әрі нақты жазу.

8-тапсырма. «Мәтінді өмірмен байланыстыру»

Мақсаты: функционалдық сауаттылықты дамыту.

Тапсырма:
– Мәтіндегі жағдай сенің өміріңде кездесті ме?
– Осындай жағдайда сен не істер едің?

Өмірмен байланыстыру – қолдану деңгейінің көрсеткіші.

Әдістемелік талап:
– жауаптың шынайы болуы;
– дәлелмен негізделуі;
– толық сөйлеммен айтылуы.

Бағалау критерийлері

– мәтінді түсінеді;
– негізгі ойды анықтайды;
– себеп-салдар байланысын көрсетеді;
– кейіпкерге баға береді;
– пікірін дәлелдейді;
– мәтінді өмірмен байланыстырады.

Жүйелі ұйымдастырылған мәтінмен жұмыс оқу сауаттылығының барлық компонентін дамытады.

Мәтінмен жұмыс тапсырмалары қарапайым түсінуден бастап, талдау, бағалау және қолдану деңгейіне дейін бірізділікпен ұйымдастырылған жағдайда оқушының оқу мәдениеті қалыптасады және оқу сапасы тұрақты түрде артады.

3.3 Мәтіннен кейінгі тапсырмалар

Мәтіннен кейінгі кезең – оқу үдерісіндегі талдамалы және рефлексивтік жұмыстың негізгі сатысы. Бұл кезеңде оқушы мәтінді жай ғана түсінумен шектелмей, мазмұнын жинақтайды, бағалайды, өмірмен байланыстырады, өз көзқарасын білдіреді. Мәтіннен кейінгі тапсырмалар – оқу сауаттылығының жоғары деңгейін қалыптастыратын құрал.

Мәтіннен кейінгі жұмыс оқу мақсаттарына сәйкес құрылып, талдау, бағалау және қолдану деңгейлерін қамтуы тиіс. Тапсырмалар нақты, түсінікті, дәлелді жауап беруге бағытталған болуы қажет.

1-тапсырма. «Негізгі ойды анықтау»

Мақсаты: мәтін мазмұнын жинақтау.

Тапсырма:
– Мәтіннің негізгі ойын бір сөйлеммен жаз.
– Неліктен бұл ойды негізгі деп санайсың?

Негізгі ойды анықтау – мәтінді терең түсінудің көрсеткіші.

Әдістемелік талап:
– жауап қысқа әрі нақты болуы;
– мәтін мазмұнына сүйену;
– дәлелді түсіндіру талап етілуі.

2-тапсырма. «Қысқаша мазмұндау»

Мақсаты: мәтін мазмұнын жүйелеу.

Тапсырма:
– Мәтінді 4–5 сөйлеммен мазмұнда.
– Артық ақпаратты қоспа.

Қысқаша мазмұндау – ақпаратты іріктеу дағдысын дамытады.

28

Себеп-салдарлық талдау – терең түсінудің көрсеткіші.

Әдістемелік талап:
– жауаптың мәтінге негізделуі;
– толық сөйлеммен жазу;
– дәлел келтіру.

4-тапсырма. «Кейіпкерге мінездеме»

Мақсаты: талдау және бағалау дағдысын қалыптастыру.

Тапсырма:
– Кейіпкердің 3 қасиетін ата.
– Әр қасиетке мәтіннен дәлел келтір.

Дәлелді талдау – сыни ойлаудың белгісі.

Әдістемелік талап:
– қасиеттерді нақты айту;
– мәтіннен үзіндімен негіздеу;
– жеке пікір білдіруді талап ету.

5-тапсырма. «Жоспар құру»

Мақсаты: мазмұнды жүйелеу.

Тапсырма:
– Мәтін бойынша қысқаша жоспар құрастыр.
– Жоспар 3–4 тармақтан тұрсын.

Мысалы:

1. Кейіпкердің қиын жағдайы

2. Досының көмегі

3. Мәселенің шешілуі

Жоспар – мәтін мазмұнын жинақтаудың тәсілі.

Әдістемелік талап:
– жоспар қысқа әрі нақты болуы;
– бөлімдердің логикалық реттілігі сақталуы;
– ауызша мазмұндауға қолданылуы.

6-тапсырма. «Салыстыру»

Мақсаты: екі кейіпкерді немесе оқиғаны салыстыру.

Тапсырма:
Венн диаграммасын толтыр.

Кейіпкер А – ...
Ортақ қасиеттер – ...
Кейіпкер Б – ...

Салыстыру – талдамалы ойлаудың негізі.

Әдістемелік талап:
– кемінде 2 айырмашылық және 1 ұқсастық көрсету;
– мәтінге сүйену.

7-тапсырма. «Дәлелді пікір жазу»

Мақсаты: бағалау және өз көзқарасын білдіру.

Тапсырма:
«Бұл кейіпкер дұрыс әрекет жасады» деген пікірге көзқарасыңды білдір.

Құрылымы:
Менің ойымша…
Себебі…
Мысалы…

Дәлелді жауап – оқу сауаттылығының жоғары деңгейі.

Әдістемелік талап:
– кемінде 2 дәлел келтіру;

27

– уақытты тиімді жоспарлау;
– барлық оқушының қатысуына жағдай жасау;
– болжауды кейін мәтін мазмұнымен салыстыру;
– жауаптарды түзетпей, бағыттаушы сұрақтар арқылы нақтылау.

Жүйелі ұйымдастырылған мәтіналды жұмыс – мәтінді терең түсінудің кепілі.

Мәтіналды кезеңде орындалған тапсырмалар оқушының қызығушылығын арттырып, мәтін мазмұнын саналы қабылдауға негіз қалайды. Бұл кезең түсініп оқудың сапасын айқындайтын әдістемелік алғышарт болып табылады.

3.2 Мәтінмен жұмыс тапсырмалары

Мәтінмен жұмыс кезеңі – оқу сауаттылығын қалыптастырудың негізгі бөлігі. Бұл кезеңде оқушы мәтінді тек оқып қана қоймай, оның мазмұнын түсінеді, талдайды, құрылымын анықтайды, кейіпкерлер әрекетіне баға береді. Мәтінмен жұмыс – түсіну мен талдаудың өзегі.

Мәтінмен жұмыс тапсырмалары оқу мақсатына сәйкес, кезеңдік, жүйелі және жас ерекшелігіне сай құрылуы тиіс. Тапсырмалар қарапайым түсінуден талдау мен бағалауға қарай біртіндеп күрделенеді.

1-тапсырма. «Мәтінді бөліктерге бөлу»

Мақсаты: мәтін құрылымын түсіну.

Тапсырма:
– Мәтінді оқып шық.
– Оны мағыналық бөліктерге бөл.
– Әр бөлікке атау қой.

Мысал:
Мәтін «Қамқор бала»

1-бөлік: Басталуы
2-бөлік: Қиындық сәті
3-бөлік: Шешімі

Мәтінді құрылымдау – негізгі ойды анықтаудың алғышарты.

Әдістемелік талап:
– мәтін көлемі жас ерекшелігіне сай болуы;
– бөлім атаулары қысқа әрі нақты болуы;
– топтық немесе жұптық талқылау ұйымдастыру.

2-тапсырма. «Тірек сөздерді анықтау»

Мақсаты: мәтіннің негізгі ақпаратын табу.

Тапсырма:
– Мәтіннен 5 негізгі сөзді белгіле.
– Сол сөздер арқылы мәтін мазмұнын әңгімеле.

Тірек сөздер – мазмұнды жинақтаудың құралы.

Әдістемелік талап:
– негізгі сөздерді дәлелдету;
– тірек сөздерді сөйлемде қолдандыру;
– мәтін мазмұнымен сәйкестігін тексеру.

3-тапсырма. «Себеп-салдарлық байланыс»

Мақсаты: логикалық ойлауды дамыту.

Тапсырма:
Кестені толтыр:

| Себеп | Оқиға | Салдар |

Мысалы:
Себеп – Кейіпкер досына көмектесті.
Салдар – Олар татуласты.

26

Әдістемелік талап:
– логикалық реттілікті сақтау;
– негізгі оқиғаларды ғана қамту;
– толық сөйлеммен жеткізу.

3-тапсырма. «Кейіпкерге хат жазу»

Мақсаты: бағалау және эмпатия дағдысын дамыту.

Тапсырма:
– Мәтіндегі кейіпкерге қысқаша хат жаз.
– Оның іс-әрекетіне пікір білдір.

Хат жазу – оқушының жеке көзқарасын білдіру тәсілі.

Әдістемелік талап:
– кемінде 3–4 сөйлем жазу;
– нақты мысал келтіру;
– құрметті тілдік нормаларды сақтау.

4-тапсырма. «Оқиғаны жалғастыр»

Мақсаты: шығармашылық және қолдану деңгейін дамыту.

Тапсырма:
– Мәтін оқиғасын жалғастырып жаз.
– Оқиға логикалық тұрғыда жалғасуы тиіс.

Оқиғаны жалғастыру – мәтінді терең түсінудің белгісі.

Әдістемелік талап:
– мәтін мазмұнымен сәйкестік;
– 4–6 сөйлем көлемінде жазу;
– себеп-салдарлық байланыс сақталуы.

5-тапсырма. «Пікір білдіру»

Мақсаты: сыни ойлау мен дәлелдеу дағдысын қалыптастыру.

Тапсырма:
– «Бұл кейіпкер үлгі бола алады» деген пікірге көзқарасыңды білдір.
Құрылымы:
Менің ойымша…
Себебі…
Мысалы…

Дәлелді пікір – оқу сауаттылығының бағалау деңгейі.

Әдістемелік талап:
– кемінде екі дәлел келтіру;
– мәтінге сүйену;
– логикалық тұтастық сақтау.

6-тапсырма. «Себеп-салдар тізбегін аяқта»

Мақсаты: оқиға байланысын нақтылау.

Тапсырма:
Берілген сөйлемді жалғастыр:
– Егер кейіпкер көмектеспесе, онда …
– Егер ол батыл болмаса, онда …

Балама шешімдерді ойлау – талдамалы ойлаудың белгісі.

Әдістемелік талап:
– жауап мәтін мазмұнына сәйкес болуы;
– толық сөйлеммен жазу.

7-тапсырма. «Өмірлік жағдаятпен байланыстыру»

Мақсаты: функционалдық сауаттылықты дамыту.

29

Тапсырма:
– Мәтіндегі жағдайды өмірден мысалмен салыстыр.
– Осындай жағдайда сен не істер едің?

Өмірмен байланыстыру – білімді қолдану қабілетін көрсетеді.

Әдістемелік талап:
– жеке тәжірибеге сүйену;
– дәлелді жауап беру;
– 3–4 сөйлем көлемінде жазу.

8-тапсырма. «Рефлексия парағы»

Мақсаты: оқу әрекетін бағалау.

Сұрақтар:
– Мен мәтіннен не үйрендім?
– Қандай ой түйдім?
– Маған не қиын болды?

Рефлексия – саналы оқудың нәтижесі.

Әдістемелік талап:
– қысқа әрі нақты жауап жазу;
– шынайы пікір білдіру;
– жеке даму динамикасын анықтау.

Бағалау критерийлері

– мәтін мазмұнын толық түсінеді;
– негізгі ойды анықтайды;
– кейіпкер әрекетіне баға береді;
– дәлелді пікір білдіреді;
– мәтінді өмірмен байланыстырады;
– шығармашылық тапсырманы орындайды.

Мәтіннен кейінгі тапсырмалар оқу сауаттылығының талдау, бағалау және қолдану деңгейлерін дамытады.

Жүйелі ұйымдастырылған мәтіннен кейінгі жұмыс оқушының оқу мәдениетін тереңдетіп, оның сыни ойлау, дәлелдеу және өмірлік жағдаятта шешім қабылдау қабілеттерін қалыптастырады.

3.4 PISA форматындағы тапсырмалар

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамыту барысында халықаралық бағалау талаптарына сәйкес тапсырмалар жүйесін енгізу маңызды. PISA форматы дәстүрлі мазмұндап айту немесе дайын жауапты табумен шектелмейді, ол мәтінді түсіну, интерпретациялау, бағалау және қолдану дағдыларын кешенді түрде тексереді. PISA форматындағы тапсырмалар – білімді өмірлік жағдаятта қолдануға бағытталған тапсырмалар жүйесі.

PISA оқу сауаттылығы бойынша тапсырмаларды үш негізгі когнитивтік үдеріс арқылы бағалайды:

1. ақпаратты табу;

2. мәтінді интерпретациялау;

3. мазмұнды бағалау және рефлексия жасау.

Бастауыш сыныпта PISA форматына бейімделген тапсырмалар қарапайым деңгейде ұйымдастырылады, бірақ құрылымы өмірлік жағдаятқа негізделеді.

1-тапсырма. Ақпаратты табу

Мәтін:

Мектеп кітапханасы дүйсенбі мен жұма аралығында жұмыс істейді. Жұмыс уақыты – сағат 9:00-ден 17:00-ге дейін. Сенбі және жексенбі күндері кітапхана жабық.

Сұрақтар:

30

– Балалар не істеп жатыр деп ойлайсың?
– Бұл оқиға немен аяқталуы мүмкін?

Көрнекілік – бастауыш сыныптағы тиімді әдіс.

Әдістемелік талап:
– сурет мәтін мазмұнына сәйкес болуы;
– оқушының толық сөйлеммен жауап беруін талап ету;
– жауаптарды нақтылау үшін қосымша сұрақтар қою.

4-тапсырма. «Білемін – Білгім келеді» кестесі

Мақсаты: оқушының бастапқы білімін анықтау және оқу мақсатын айқындау.

Ұйымдастыру:

Кесте:

Білемін	Білгім келеді

Мысалы, тақырып: «Табиғатты қорғау»

Оқушылар бірінші бағанға білетіндерін жазады. Екінші бағанға білгісі келетін сұрақтарын жазады.

Бұл әдіс оқу мақсатын саналы қабылдауға мүмкіндік береді.

Әдістемелік талап:
– уақытты шектеу (2–3 минут);
– жазбаша немесе ауызша түрде ұйымдастыру;
– мәтінді оқыған соң кестеге қайта оралу.

5-тапсырма. «Сұрақ құрастыр»

Мақсаты: мәтінге бағытталған алдын ала сұрақтар қою арқылы қызығушылық қалыптастыру.

Ұйымдастыру:

Тақырып берілгеннен кейін оқушылар мәтінге қатысты 2 сұрақ құрастырады.

Мысалы:
– Бұл мәтінде қандай кейіпкер болуы мүмкін?
– Оқиға қай жерде өтеді?

Алдын ала қойылған сұрақ – түсінудің тірегі.

Әдістемелік талап:
– сұрақтардың тақырыпқа сәйкес болуы;
– қарапайымнан күрделіге қарай бағыттау;
– мәтін оқылғаннан кейін жауаптарын тексеру.

6-тапсырма. «Артық сөзді тап»

Мақсаты: ұғымдарды саралау арқылы ойлау қабілетін дамыту.

Ұйымдастыру:

Тақырып: «Еңбек»

Берілген сөздер:
еңбек, тер төгу, жалқаулық, табыс, табандылық

Тапсырма:
– Артық сөзді анықта.
– Неліктен ол артық деп ойлайсың?

Саралау – сыни ойлаудың алғашқы қадамы.

Әдістемелік талап:
– жауапты дәлелдету;
– қысқа түсіндіру талап ету;
– мәтін мазмұнымен байланыстыру.

Мәтіналды тапсырмаларды ұйымдастырудың жалпы талаптары

– тапсырмалар оқу мақсатына сәйкес болуы тиіс;
– жас ерекшелігі ескерілуі қажет;

25

III БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕ ЖӘНЕ ТАПСЫРМАЛАР ҮЛГІЛЕРІ

3.1 Мәтіналды тапсырмалар

Мәтіналды кезең – мәтінді түсініп оқудың әдістемелік тұрғыдан ең маңызды сатысы. Бұл кезеңде оқушының бұрынғы білімі белсендіріледі, тақырыпқа қызығушылығы оянады, болжау жасалады. Мәтіналды тапсырмалар – түсініп оқуға дайындықтың негізі.

Мәтіналды жұмыстың негізгі мақсаттары:

– оқушының тақырып бойынша бастапқы білімін анықтау;
– жаңа мәтін мазмұнына қызығушылық қалыптастыру;
– болжам жасауға бағыттау;
– тірек ұғымдарды алдын ала меңгерту;
– сөздік қорды белсендіру.

Мәтіналды тапсырмалар нақты оқу мақсатына сәйкес және жас ерекшелігіне сай құрылуы тиіс.

1-тапсырма. «Тақырыпты болжау»

Мақсаты: мәтін мазмұнын алдын ала болжау арқылы ойлау белсенділігін арттыру.

Ұйымдастыру:

Тақтаға мәтін тақырыбы жазылады: «Қамқор дос».

Сұрақтар:
– Бұл мәтінде не туралы айтылуы мүмкін?
– Қамқорлық дегенді қалай түсінесің?
– Қандай жағдай болуы ықтимал?

Оқушылар өз болжамдарын ауызша айтады. Мұғалім негізгі тірек ойларды тақтаға жазады.

Болжау – оқушыны мәтінді саналы қабылдауға бағыттайды.

Әдістемелік талап:
– барлық оқушының пікір айтуына мүмкіндік беру;
– жауаптарды бағаламау, тек тіркеу;
– кейін мәтінді оқыған соң болжаммен салыстыру.

2-тапсырма. «Тірек сөздермен жұмыс»

Мақсаты: мәтін мазмұнын алдын ала түсінуге дайындық жасау.

Ұйымдастыру:

Мәтінге қатысты 4–5 тірек сөз беріледі:
дос, көмек, қиындық, адалдық, шешім

Тапсырма:
– Осы сөздерді пайдаланып шағын әңгіме құрастыр.
– Бұл сөздер қандай оқиғаға байланысты болуы мүмкін?

Тірек сөздер – мазмұнды болжаудың кілті.

Әдістемелік талап:
– сөздердің мәтін мазмұнымен сәйкестігі;
– ауызша жауапты қысқа әрі нақты талап ету;
– болжамды кейін мәтінмен салыстыру.

3-тапсырма. «Сурет арқылы болжау»

Мақсаты: визуалды ақпарат негізінде ой қорыту.

Ұйымдастыру:

Мәтінге қатысты сурет көрсетіледі (мысалы, екі баланың біріне көмектесіп тұрған көрінісі).

Сұрақтар:
– Суретте не көріп тұрсың?

24

1. Кітапхана аптасына неше күн жұмыс істейді?

2. Кітапхана сағат нешеде жабылады?

Ақпаратты табу – мәтіннен нақты деректі анықтау дағдысы.

Әдістемелік талап:
– жауап мәтінге сүйенуі тиіс;
– қысқа әрі нақты жазылуы керек.

2-тапсырма. Интерпретация

Мәтін:

Асан сабақтан кейін ауладағы қоқысты жинап жүрді. Достары оны футбол ойнауға шақырды. Бірақ Асан алдымен аула тазалығын аяқтауды жөн көрді.

Сұрақ:
Асан не себепті достарымен бірге бірден ойнауға бармады?

Жауап нұсқалары:
A) Ол футбол ойнауды ұнатпайды.
B) Ол аула тазалығын маңызды деп санады.
C) Ол достарымен ренжіскен.

Дұрыс жауап: B

Интерпретация – мәтіндегі жасырын себепті анықтау қабілеті.

Әдістемелік талап:
– жауапты дәлелдету;
– мәтінге сүйеніп түсіндіру.

3-тапсырма. Бағалау және пікір білдіру

Мәтін:

Мектепте «Жас эколог» клубы ашылды. Оқушылар ағаш отырғызу және табиғатты қорғау шараларын ұйымдастырды.

Сұрақ:
Осындай клуб мектепке не үшін қажет деп ойлайсың? Өз пікіріңді 3–4 сөйлеммен дәлелде.

Бағалау тапсырмасы – оқушының жеке көзқарасын білдіру деңгейін көрсетеді.

Әдістемелік талап:
– кемінде бір дәлел келтіру;
– өмірмен байланыстыру;
– логикалық құрылым сақтау.

4-тапсырма. Кесте және диаграмма бойынша жұмыс

Кесте:

Күн	Кітап оқыған оқушылар саны
Дүйсенбі	12
Сейсенбі	15
Сәрсенбі	10

Сұрақтар:

1. Ең көп оқушы қай күні кітап оқыды?

2. Дүйсенбі мен сәрсенбі арасындағы айырмашылық қанша?

Әртүрлі форматтағы мәтінмен жұмыс – PISA талаптарының бірі.

Әдістемелік талап:
– деректерді салыстыру;
– нақты есептеу жүргізу;
– толық жауап беру.

5-тапсырма. Бірнеше мәтінді салыстыру

Мәтін 1:
Көктемде құстар жылы жақтан оралады.

31

Мәтін 2:
Құстардың кейбір түрлері қыста да өз мекенін тастамайды.

Сұрақ:
Екі мәтіннің айырмашылығы неде?

Бірнеше дереккөзді салыстыру – жоғары деңгейдегі оқу әрекеті.

Әдістемелік талап:
– ұқсастық пен айырмашылықты нақты көрсету;
– қысқа әрі дәл жауап беру.

6-тапсырма. Өмірлік жағдаят

Жағдаят:
Айдана кітапханада жаңа кітап алды. Ол кітапты 5 күн ішінде қайтаруы керек. Бірақ ол демалысқа кететін болды.

Сұрақ:
Айдана қандай шешім қабылдауы керек? Неліктен?

Өмірлік жағдаятқа негізделген тапсырма – функционалдық сауаттылықты дамытады.

Әдістемелік талап:
– жауаптың шынайы болуы;
– дәлел келтіру;
– 3–4 сөйлем көлемінде жазу.

Бағалау критерийлері

– мәтіннен нақты ақпарат табады;
– себеп-салдарлық байланысты анықтайды;
– бірнеше дереккөзді салыстырады;
– кесте мен диаграмманы талдайды;
– өмірлік жағдаятта шешім қабылдайды;
– дәлелді пікір білдіреді.

PISA форматындағы тапсырмалар оқу сауаттылығын халықаралық талаптарға сәйкестендіруге мүмкіндік береді.

Бастауыш сыныпта мұндай тапсырмалар қарапайым деңгейде басталып, біртіндеп күрделенеді. Жүйелі қолданылған жағдайда оқушылардың мәтінді түсіну, талдау, бағалау және қолдану қабілеттері тұрақты түрде дамиды.

3.5 Қалыптастырушы бағалау үлгілері

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру үдерісінде бағалау тек қорытынды нәтиже үшін емес, оқытуды жетілдіру құралы ретінде ұйымдастырылуы тиіс. Қалыптастырушы бағалау – оқу барысында оқушының жетістігін анықтау, қателерін түзетуге бағыт беру және алға ілгерілеуін бақылау үдерісі. Қалыптастырушы бағалау – оқу сапасын арттырудың әдістемелік тетігі.

Қалыптастырушы бағалау жүйелі, нақты критерийлер мен дескрипторларға негізделіп жүргізіледі. Бағалау оқу мақсатына сәйкес болуы және оқушыға түсінікті тілде берілуі қажет.

1-үлгі. «Негізгі ойды анықтау» тапсырмасына бағалау

Оқу мақсаты: мәтіннің негізгі ойын анықтау

Тапсырма:
– Мәтіннің негізгі ойын бір сөйлеммен жаз.

Бағалау критерийі:
– мәтіннің негізгі ойын дұрыс анықтайды;
– жауап қысқа әрі нақты;
– мәтін мазмұнына сәйкес келеді.

32

– нәтижені қорғау кезеңі ұйымдастырылуы тиіс;
– бағалау критерийлері алдын ала айқындалуы қажет.

Жобалау – оқушыны дербес ойлауға және шешім қабылдауға үйрететін әдіс.

2.8 Саралап оқыту тәсілдері

Бастауыш сыныпта оқу деңгейі әртүрлі оқушылар кездеседі. Бірі жылдам оқып, мәтінді еркін талдай алады, ал енді бірі буындап оқуда қиындық көреді. Осы ерекшеліктерді ескеру – әдістемелік міндет. Саралап оқыту – әр оқушының қабілеті мен оқу қарқынына сәйкес тапсырма ұсыну тәсілі.

Саралау оқу сауаттылығын қалыптастыруда маңызды, себебі мәтінмен жұмыс барлығына бірдей күрделілік деңгейінде ұсынылса, кейбір оқушылар оқу үдерісінен шет қалуы мүмкін.

Саралап оқытудың негізгі бағыттары:

1. мазмұн бойынша саралау;

2. тапсырма бойынша саралау;

3. нәтиже бойынша саралау;

4. қолдау деңгейі бойынша саралау.

Саралау – оқу сапасын теңестіру құралы.

Мазмұн бойынша саралау кезінде мәтін көлемі немесе күрделілігі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, әлсіз оқушыларға қысқа мәтін, ал жоғары деңгейге кеңейтілген мәтін ұсынылады.

Тапсырма бойынша саралау кезінде бір мәтінге әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар беріледі.

Мысалы:

Төмен деңгей:
– Мәтіннің кейіпкерін ата.

Орта деңгей:
– Кейіпкердің іс-әрекетін сипатта.

Жоғары деңгей:
– Кейіпкер әрекетіне баға бер және өз көзқарасыңды дәлелде.

Деңгейлік тапсырмалар – жеке мүмкіндікті ескерудің тиімді жолы.

Қолдау деңгейі бойынша саралау барысында кейбір оқушыларға тірек сөздер, жоспар немесе үлгі ұсынылады.

Мысалы:
– Негізгі ойды анықтау үшін тірек сөздер беріледі;
– Пікір жазу үшін дайын құрылым ұсынылады.

Саралап оқыту сабақта келесі түрде жүзеге асырылады:

1. Мәтінді ортақ оқу;

2. Деңгейлік тапсырмалар беру;

3. Жұптық немесе топтық жұмыс ұйымдастыру;

4. Нәтижені талқылау;

5. Рефлексия жүргізу.

Саралау – әр оқушының табысты оқуына мүмкіндік беретін тәсіл.

Бағалау барысында да саралау ескеріледі. Дескрипторлар оқушының жеке прогресін көрсетуге бағытталады.

Саралап оқыту оқу мотивациясын арттырады, себебі оқушы өз мүмкіндігіне сәйкес тапсырманы орындайды және жетістікке жетеді.

Жүйелі ұйымдастырылған саралау оқу сауаттылығын қалыптастыруды нәтижелі етеді, барлық оқушының белсенді қатысуына жағдай жасайды және оқу үдерісінің сапасын арттырады. Әр оқушының даму траекториясын ескеру – заманауи оқытудың негізгі қағидасы.

23

Дескрипторлар:
– негізгі ойды дәл көрсетеді;
– қосымша ақпарат қоспайды;
– сөйлемді сауатты құрайды.

Дескриптор – оқушы жетістігін нақты көрсететін өлшем.

2-үлгі. «Кейіпкерге мінездеме» тапсырмасы

Оқу мақсаты: кейіпкер әрекетін талдау

Тапсырма:
– Кейіпкердің екі қасиетін анықта және мәтіннен дәлел келтір.

Бағалау критерийі:
– кейіпкер қасиетін дұрыс анықтайды;
– мәтіннен нақты дәлел келтіреді;
– пікірін толық сөйлеммен жеткізеді.

Дескрипторлар:
– кемінде екі қасиетті атайды;
– әр қасиетке мәтіннен мысал келтіреді;
– жауап логикалық құрылым сақтайды.

Дәлел келтіру – жоғары деңгейдегі оқу әрекетінің көрсеткіші.

3-үлгі. «PISA форматындағы өмірлік жағдаят»

Оқу мақсаты: мәтін мазмұнын өмірлік жағдаятта қолдану

Тапсырма:
– Берілген жағдаят бойынша шешім ұсын және себебін түсіндір.

Бағалау критерийі:
– орынды шешім ұсынады;
– кемінде бір дәлел келтіреді;
– өмірлік тәжірибемен байланыстырады.

Дескрипторлар:
– мәселені түсінеді;
– нақты шешім ұсынады;
– шешімді негіздейді.

Қолдану деңгейі – функционалдық сауаттылықтың өлшемі.

4-үлгі. Өзін-өзі бағалау парағы

Тапсырмадан кейін оқушы келесі сұрақтарға жауап береді:

Сұрақ	Иә	Жартылай	Жоқ
Мәтінді толық түсіндім	□	□	□
Негізгі ойды анықтадым	□	□	□
Дәлел келтіре алдым	□	□	□

Өзін-өзі бағалау – рефлексивтік қабілетті дамыту құралы.

Әдістемелік талап:
– бағалау парағы қысқа әрі нақты болуы;
– оқушы шынайы жауап беруі;
– мұғалімнің бағыттаушы кері байланысы берілуі.

5-үлгі. Өзара бағалау

Жұптық немесе топтық жұмыс кезінде оқушылар бір-бірінің жұмысын критерий бойынша бағалайды.

Бағалау парағы:

– Жауап мәтінге сәйкес;
– Негізгі ой дұрыс анықталған;

33

– тапсырманың оқу мақсатына сәйкестігі;
– уақытты тиімді ұйымдастыру;
– барлық оқушының қатысуына мүмкіндік жасау;
– нәтижені талдау және қорытындылау.

Рөлдік және ойын технологиялары бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруды табиғи, қызықты әрі нәтижелі етеді. Ойын арқылы ұйымдастырылған оқу – белсенді әрі саналы оқудың кепілі.

2.7 Жобалау әдісі

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі – жобалау әдісі. Бұл әдіс білім алушыны тек дайын ақпаратты қабылдаушы емес, зерттеуші, ізденуші, талдаушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Жобалау әдісі – мәселені шешу барысында ақпаратты іздеу, талдау және нәтижені ұсыну арқылы оқу сауаттылығын дамыту тәсілі.

Жобалау әдісінің негізінде нақты проблема немесе өмірлік жағдаят жатады. Оқушы мәтінмен жұмыс істейді, ақпарат жинайды, оны саралайды, қорытынды шығарады және нәтижесін қорғайды. Бұл үдеріс оқу сауаттылығының барлық деңгейін қамтиды: түсіну, интерпретациялау, бағалау және қолдану.

Жобалау әдісінің кезеңдері:

1. мәселені анықтау;

2. ақпарат жинау;

3. мәтіндерді талдау;

4. қорытынды жасау;

5. нәтижені ұсыну;

6. рефлексия жүргізу.

Жоба жұмысы – оқу әрекетін өмірмен байланыстырудың тиімді формасы.

Бастауыш сыныпта жоба көлемі шағын әрі жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылады. Мысалы, «Менің отбасым», «Табиғатты қорғайық», «Достық деген не?» тақырыптары бойынша мини-жоба жасауға болады.

Сабақта қолданылу үлгісі:

Тақырып: «Табиғатты қорғау»

1. Мәселені анықтау:
   – Неліктен табиғатты қорғау керек?

2. Ақпарат жинау:
   Оқушылар мәтіндер оқиды, суреттер қарайды, тірек сөздерді белгілейді.

3. Талдау:
   – Табиғатты қорғаудың қандай жолдары бар?
   – Қандай іс-әрекеттер зиян келтіреді?

4. Нәтиже:
   Топтар постер дайындап, өз ұсыныстарын қорғайды.

5. Рефлексия:
   – Жоба барысында не үйрендік?

Жобалау әдісі оқу сауаттылығын қолданбалы деңгейге жеткізеді.

Бұл әдіс арқылы оқушылар бірнеше мәтінмен жұмыс істейді, ақпаратты салыстырады, өз пікірін дәлелдейді. Сонымен қатар топтық жұмыс коммуникативтік дағдыларды дамытады.

Әдістемелік талаптар:

– жоба тақырыбы оқу мақсатына сәйкес болуы тиіс;
– тапсырмалар жас ерекшелігіне сай құрылуы қажет;
– мәтіндер түсінікті және мазмұнды болуы керек;

22

1. Топтық талқылау:
   – Кейіпкер әрекетін бағалау;
   – Ортақ қорытынды шығару.

2. Қорытынды пікір:
   – Достықтың басты белгісі қандай?

Диалогтік оқыту оқу сауаттылығының коммуникативтік және рефлексивтік компоненттерін дамытуға ықпал етеді. Диалог – түсінудің сапасын арттыратын әдіс.

2.6 Рөлдік және ойын технологиялары

Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын әрекеті оқу үдерісінің табиғи құрамдасы болып табылады. Ойын элементтері енгізілген сабақ оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу белсенділігін күшейтеді. Рөлдік және ойын технологиялары – жас ерекшелікке сәйкес тиімді әдістер.

Рөлдік ойын барысында оқушылар мәтіндегі кейіпкерлердің рөліне еніп, олардың көзқарасын білдіреді, шешім қабылдайды. Бұл тәсіл мәтін мазмұнын терең түсінуге және бағалауға мүмкіндік береді.

Мысалы, ертегі мәтінін оқығаннан кейін оқушылар кейіпкерлер рөлін бөліп алып, шағын сахналық көрініс ұйымдастырады.

Рөлге ену – мәтінді эмоционалды және мағыналық тұрғыдан меңгерудің тәсілі.

Рөлдік жұмыстың кезеңдері:

1. мәтінді оқу;

2. кейіпкерлерді анықтау;

3. рөлдерді бөлу;

4. диалог құрастыру;

5. сахналық орындау;

6. талдау және бағалау.

Ойын технологиялары оқу материалын бекітуге де тиімді.

Мысалы:
– «Кім жылдам?» – мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру;
– «Артық сөзді тап» – мәтін мазмұнына сәйкес келмейтін сөзді анықтау;
– «Буыннан сөз құрастыр» – техникалық дағдыны бекіту;
– «Сиқырлы қорап» – мәтінге қатысты тапсырма таңдау.

Ойын – оқу мотивациясын арттыратын құрал.

Функционалдық бағыттағы ойын тапсырмалары да тиімді нәтиже береді.

Мысалы:
«Егер сен кейіпкердің орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?» деген жағдаяттық тапсырма беріледі.

Бұл тәсіл мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Сабақта қолданылу үлгісі:

Мәтін: «Қамқор бала»

1. Рөлдік ойын:
   – Бір оқушы – басты кейіпкер;
   – Бір оқушы – досы;
   – Бір оқушы – мұғалім.

2. Жағдаятты сахналау.

3. Талқылау:
   – Кейіпкер дұрыс шешім қабылдады ма?
   – Басқаша әрекет етуге болар ма еді?

Ойын арқылы оқушының түсіну, талдау және бағалау дағдылары дамиды.

Рөлдік және ойын технологияларын қолдану барысында келесі талаптар сақталады:

21

– Дәлел келтірілген;
– Сөйлеу мәдениеті сақталған.

Өзара бағалау – жауапкершілік пен талдау дағдысын қалыптастырады.

6-үлгі. «Бағдаршам» әдісі

Сабақ соңында оқушылар түсіну деңгейін белгілейді:

Жасыл – толық түсіндім
Сары – әлі де сұрағым бар
Қызыл – түсінбедім

Жедел кері байланыс – оқу барысын реттеудің тиімді тәсілі.

7-үлгі. Мұғалімнің ауызша кері байланысы

Кері байланыс нақты әрі қолдаушы сипатта болуы тиіс.

Мысалы:
– Негізгі ойды дұрыс анықтадың, енді дәлеліңді толықтыр.
– Жауабың нақты, бірақ мәтіннен мысал келтірсең жақсы болар еді.

Нақты кері байланыс – оқушының алға ілгерілеуін қамтамасыз етеді.

Қалыптастырушы бағалаудың әдістемелік талаптары

– бағалау критерийлері алдын ала анықталуы тиіс;
– дескрипторлар нақты әрі түсінікті болуы қажет;
– бағалау оқу барысында жүйелі жүргізілуі керек;
– кері байланыс уақытылы берілуі тиіс;
– оқушының жеке прогресі ескерілуі қажет.

Қалыптастырушы бағалау – оқу сауаттылығын кезең-кезеңімен дамытуға мүмкіндік беретін жүйе.

Жүйелі ұйымдастырылған қалыптастырушы бағалау оқу әрекетін реттеп, оқушының мәтінді түсіну, талдау және қолдану деңгейін тұрақты бақылауға мүмкіндік береді.

3.6 Деңгейлік тапсырмалар жүйесі

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру барысында оқушылардың дайындық деңгейі, оқу қарқыны, тілдік қоры, ойлау қабілеті әртүрлі болатыны ескерілуі тиіс. Осыған байланысты деңгейлік тапсырмалар жүйесін қолдану – әдістемелік тұрғыдан негізделген шешім. Деңгейлік тапсырмалар – оқушының жеке мүмкіндігін ескере отырып, оқу мақсатына кезең-кезеңімен жетуге бағытталған тапсырмалар жүйесі.

Деңгейлік тапсырмалар оқу мазмұнын қарапайым түсінуден талдау және қолдану деңгейіне дейін бірізділікпен ұйымдастырады. Бұл жүйе оқушылардың барлығын оқу үдерісіне тартуға, әрқайсысының табысты болуына мүмкіндік береді.

Деңгейлік тапсырмалар үш негізгі деңгейде құрылуы мүмкін:

1. А деңгейі – репродуктивтік (білу және түсіну);

2. В деңгейі – талдау және интерпретация;

3. С деңгейі – бағалау және қолдану.

Күрделіліктің сатылануы – сапалы оқу нәтижесінің кепілі.

Мысал: «Қамқорлық» мәтіні бойынша деңгейлік тапсырмалар

А деңгейі (білу, түсіну)

Мақсаты: мәтіндегі нақты ақпаратты анықтау.

Тапсырмалар:
– Мәтіндегі басты кейіпкердің атын ата.
– Оқиға қай жерде өтті?
– Кейіпкер қандай әрекет жасады?

Бағалау критерийі:
– мәтіннен нақты ақпарат табады;
– жауапты дұрыс әрі қысқа береді.

А деңгейі – түсінудің бастапқы сатысы.

34

В деңгейі (талдау, интерпретация)

Мақсаты: мәтін мазмұнын терең түсіну.

Тапсырмалар:
– Кейіпкер неліктен осындай шешім қабылдады?
– Оқиғаның негізгі себебі неде?
– Кейіпкер әрекетінің нәтижесі қандай болды?

Бағалау критерийі:
– себеп-салдарлық байланысты анықтайды;
– жауапты мәтінге сүйеніп дәлелдейді.

В деңгейі – логикалық ойлау мен талдауды талап етеді.

С деңгейі (бағалау, қолдану)

Мақсаты: мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыру және жеке пікір білдіру.

Тапсырмалар:
– Кейіпкер әрекетіне баға бер.
– Осындай жағдайда сен не істер едің?
– Бұл оқиға қандай өмірлік сабақ береді?

Бағалау критерийі:
– жеке пікірін білдіреді;
– кемінде бір дәлел келтіреді;
– өмірлік мысалмен байланыстырады.

С деңгейі – функционалдық сауаттылықтың көрінісі.

Кешенді деңгейлік тапсырма үлгісі

Мәтін: «Еңбекқор бала»

А деңгейі:
– Мәтіннің негізгі ойын тап.

В деңгейі:
– Кейіпкердің мінезін сипатта және дәлелде.

С деңгейі:
– Еңбекқорлықтың өмірдегі маңызы туралы қысқаша пікір жаз.

Бұл құрылым бір мәтін бойынша барлық деңгейдегі ойлау әрекетін қамтиды.

Сараланған қолдау түрлері

Деңгейлік тапсырмалар жүйесін қолдану барысында қолдау көрсету тәсілдері:

– тірек сөздер беру;
– жоспар ұсыну;
– жауап үлгісін көрсету;
– жұптық талқылау ұйымдастыру;
– қосымша уақыт беру.

Қолдау көрсету – әр оқушының табысты оқуына мүмкіндік береді.

Бағалау жүйесі

Әр деңгейге сәйкес дескрипторлар құрастырылады:

А деңгейі:
– мәтіннен нақты ақпарат табады;
– негізгі ойды анықтайды.

В деңгейі:
– себеп-салдарлық байланысты түсіндіреді;
– мәтінге сүйеніп жауап береді.

С деңгейі:
– дәлелді пікір білдіреді;
– өмірлік жағдаятпен байланыстырады.

Дескрипторлар – деңгейлік тапсырмалардың өлшемі.

Әдістемелік талаптар

35

– Оқушының өздігінен сұрақ құрастыруына мүмкіндік жасалуы тиіс;
– Жауап дәлелмен негізделуі талап етілуі керек.

Жүйелі ұйымдастырылған сұрақ-жауап жұмысы – оқу сауаттылығының сапасын арттырады.

Сұрақ қою және жауап беру әдістері оқушының мәтінді саналы қабылдауына, логикалық ойлауына, дәлелді пікір айтуына және өмірмен байланыстыруына жағдай жасайды. Жүйелі қолданылған жағдайда бұл әдістер оқу әрекетін белсенді әрі нәтижелі етеді.

2.5 Диалогтік оқыту

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруда диалогтік оқыту ерекше маңызға ие. Диалог – білім алушының мәтінді терең түсінуіне, өз ойын еркін жеткізуіне және өзгелердің пікірін тыңдай білуіне мүмкіндік беретін тиімді тәсіл. Диалогтік оқыту – бірлескен ойлау арқылы білім құрастыру үдерісі.

Диалогтік оқыту барысында оқушылар мәтін мазмұнын талқылайды, пікір алмасады, дәлел келтіреді, сұрақ қояды және жауап береді. Бұл үдеріс оқу сауаттылығының түсіну, интерпретациялау және бағалау деңгейлерін дамытуға бағытталады.

Диалогтік оқытудың негізгі формалары:

– мұғалім мен оқушы арасындағы диалог;
– жұптық диалог;
– топтық талқылау;
– пікірталас;
– сұхбат жүргізу.

Бірлескен талқылау мәтінді терең ұғынуға ықпал етеді.

Мысалы, көркем мәтінді оқығаннан кейін оқушылар жұпта талқылайды:
– Кейіпкердің әрекеті дұрыс па?
– Оның орнында сен қандай шешім қабылдар едің?

Жұптық жұмыс барысында әр оқушы өз ойын айтады, серіктесінің пікірін тыңдайды, салыстырады. Бұл тәсіл ойлау белсенділігін арттырады.

Топтық талқылау кезінде мәтін бөліктері әр топқа беріледі. Әр топ өз бөлімін талдап, ортақ пікір шығарады. Кейін сынып алдында қорғайды. Топтық диалог – ұжымдық ойлау мәдениетін қалыптастырады.

Диалогтік оқытудың әдістемелік талаптары:

– ашық сұрақтарды қолдану;
– оқушылардың еркін пікір айтуына жағдай жасау;
– дәлелді жауап беруге бағыттау;
– бір-бірінің пікірін құрметтеуді қалыптастыру;
– мұғалімнің бағыттаушы рөл атқаруы.

Диалогтік оқыту барысында «түрткі сұрақтар», «қайта бағыттау», «тереңдету сұрақтары» қолданылады.

Мысалы:
– Неліктен олай ойлайсың?
– Мысал келтіре аласың ба?
– Басқаша шешім болуы мүмкін бе?

Тереңдетуші сұрақтар сыни ойлауды дамытады.

Сабақта қолданылу үлгісі:

Мәтін: «Достық туралы әңгіме»

3. Жұптық диалог:
   – Достық дегенді қалай түсінесің?
   – Мәтіндегі кейіпкер нағыз дос па?

20

4. Қолданбалы сұрақтар.
   Бұл деңгейде мәтіндегі ойды өмірлік жағдаятпен байланыстыру талап етіледі.
   Мысалы:
   – Осы жағдай сенің өміріңде кездесті ме?
   – Мұндай жағдайда сен не істер едің?

Қолданбалы сұрақтар – функционалдық сауаттылықтың көрінісі.

Жуан және жіңішке сұрақтар әдісі

Бұл әдіс бастауыш сыныпта тиімді қолданылады.

Жіңішке сұрақтар – қысқа, нақты жауапты талап етеді.
Жуан сұрақтар – ойлануды, дәлелдеуді қажет етеді.

Мысалы:
Жіңішке сұрақ: Кейіпкердің аты кім?
Жуан сұрақ: Кейіпкердің әрекеті дұрыс болды ма? Неліктен?

Жуан сұрақтар – терең ойлауға жетелейді.

«Сұрақ құрастыр» әдісі

Бұл әдісте оқушылар мәтін бойынша өздері сұрақ құрастырады. Сұрақтарды топта талқылау арқылы түсіну деңгейі айқындалады.

Мысалы, мәтінді оқығаннан кейін әр оқушы үш сұрақ жазады:
– Бір репродуктивтік;
– Бір түсіндірмелі;
– Бір бағалау сұрағы.

Бұл жұмыс оқушының мәтінді қаншалықты түсінгенін көрсетеді. Өздігінен сұрақ құрастыру – түсінудің жоғары деңгейі.

«Ыстық орындық» әдісі

Бір оқушы кейіпкер рөліне отырып, қалған оқушылар сұрақ қояды. Бұл тәсіл мәтін мазмұнын терең талдауға мүмкіндік береді.

Мысалы, «Егер сен басты кейіпкер болсаң, не үшін осындай шешім қабылдадың?» деген сұрақтар қойылады.

Рөлдік сұрақ-жауап – талдау мен бағалауды біріктіретін әдіс.

«Кері сұрақ» тәсілі

Мұғалім қойған сұраққа оқушы жауап беріп қана қоймай, қосымша сұрақ қояды. Бұл тәсіл диалогтік оқытуды дамытады.

Мысалы:
Мұғалім: Кейіпкер неге көмектесті?
Оқушы: Себебі ол мейірімді. Ал сіздің ойыңызша, ол басқа жағдайда көмектесер ме еді?

Кері сұрақ – диалогтік ойлауды дамытудың тиімді тәсілі.

Сабақта қолданылу үлгісі

Сабақ тақырыбы: «Қамқорлық» мәтіні

1. Мәтіналды кезең:
   – Бұл сөзді естігенде қандай ой келеді?

2. Мәтін барысында:
   – Кейіпкер қандай іс-әрекет жасады?
   – Ол неліктен солай істеді?

3. Мәтіннен кейін:
   – Сен осы кейіпкерді үлгі тұтар ма едің?
   – Қамқорлықты қалай көрсетуге болады?

Осы кезеңдік жұмыс арқылы сұрақ қою мен жауап беру жүйелі түрде жүзеге асады.

Әдістемелік талаптар

– Сұрақтар мәтін мазмұнына сәйкес болуы тиіс;
– Сұрақтар қарапайымнан күрделіге қарай құрылуы қажет;
– Ашық сұрақтарға басымдық берілуі керек;

19

– тапсырмалар оқу мақсатына сәйкес болуы;
– қарапайымнан күрделіге қарай құрылуы;
– оқушының жас ерекшелігі ескерілуі;
– барлық оқушының қатысуына жағдай жасалуы;
– бағалау критерийлері алдын ала анықталуы.

Деңгейлік тапсырмалар жүйесі – оқу сауаттылығын кезең-кезеңімен дамытуға мүмкіндік беретін әдістемелік модель.

Жүйелі ұйымдастырылған деңгейлік тапсырмалар оқу үдерісін жекелендіріп, әр оқушының мүмкіндігіне сәйкес даму траекториясын қамтамасыз етеді және оқу нәтижесінің сапасын арттырады.

36

IV БӨЛІМ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру үдерісі жүйелі мониторинг пен нақты бағалау механизмдерін талап етеді. Бағалау тек қорытынды нәтиже емес, оқушының ілгерілеуін бақылау, қиындықтарды анықтау және түзету жұмыстарын ұйымдастыру құралы болып табылады. Мониторинг – оқу сапасын басқарудың әдістемелік жүйесі.

Бұл бөлімде оқу сауаттылығын бағалау критерийлері, дескрипторлар, диагностикалық жұмыстар үлгілері, динамикалық талдау формалары және рефлексия ұйымдастыру жолдары ұсынылады.

4.1 Бағалау критерийлері

Оқу сауаттылығын бағалау нақты және өлшенетін критерийлерге негізделуі тиіс. Критерийлер оқу мақсатына сәйкес құрылады.

Бағалау критерийі – оқушы жетістігін айқындайтын нақты өлшем.

Оқу сауаттылығы бойынша жалпы критерийлер

№	Критерий	Мазмұны
1	Мәтінді түсіну	Негізгі ойды анықтайды
2	Ақпаратты табу	Мәтіннен нақты деректі табады
3	Талдау	Себеп-салдар байланысын көрсетеді
4	Бағалау	Кейіпкер әрекетіне баға береді
5	Қолдану	Мәтінді өмірлік жағдаятпен байланыстырады

Бұл критерийлер әр тапсырмаға бейімделіп нақтыланады.

4.2 Дескрипторлар

Дескрипторлар – критерийдің орындалу деңгейін нақтылайтын көрсеткіштер.

Дескриптор – бағалаудың сапалық көрсеткіші.

Мысал: «Негізгі ойды анықтау» тапсырмасы

Критерий	Дескриптор
Мәтінді түсіну	Негізгі ойды дұрыс анықтайды
	Артық ақпарат қоспайды
	Ойды бір сөйлеммен нақты жеткізеді

Мысал: «Кейіпкерге мінездеме» тапсырмасы

Критерий	Дескриптор
Талдау	Кейіпкер қасиетін анықтайды
	Мәтіннен дәлел келтіреді
	Жауапты толық сөйлеммен береді

Дескрипторлар оқушыға не талап етілетінін нақты көрсетеді және әділ бағалауға мүмкіндік береді.

4.3 Диагностикалық жұмыстар

Диагностикалық жұмыс оқу жылының басында, ортасында және соңында жүргізіледі. Мақсаты – оқу сауаттылығының бастапқы және қорытынды деңгейін анықтау.

Диагностика – даму динамикасын анықтаудың құралы.

Бастапқы диагностика үлгісі

Тапсырмалар:

37

«Рефлексиялық шеңбер»

Сабақ соңында оқушылар:
– Мен не білдім?
– Қандай жаңа ой түйдім?
– Қандай сұрағым қалды?

сияқты сұрақтарға жауап береді. Бұл әдіс өзіндік бағалау мен ой қорытындысын жасауға мүмкіндік береді.

Рефлексия – сыни ойлаудың қорытынды кезеңі.

Сабақта қолданылу үлгісі

Мысалы, көркем мәтінді оқыту барысында:

1. Болжау стратегиясы – мәтін тақырыбы бойынша пікір айту;

2. INSERT – оқу барысында белгі қою;

3. Кластер – негізгі ойды анықтау;

4. Жуан сұрақтар – кейіпкер әрекетін талдау;

5. Дәлелді пікір – автор идеясына баға беру;

6. Рефлексия – сабақ нәтижесін бағалау.

Осы жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушы тек мазмұнды айтып берумен шектелмей, мәтінді талдайды, бағалайды және өз көзқарасын білдіреді.

Сыни ойлау стратегиялары – оқу сауаттылығын тереңдетудің әдістемелік негізі.

Бастауыш сыныпта бұл стратегиялар қарапайым формада басталып, біртіндеп күрделенеді. Жүйелі қолданылған жағдайда оқушылардың талдау, салыстыру, дәлелдеу және шешім қабылдау дағдылары тұрақты түрде дамиды.

2.4 Сұрақ қою және жауап беру әдістері

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруда сұрақ қою және жауап беру әдістері ерекше орын алады. Мәтінді түсіну, талдау және бағалау үдерісі сұрақ арқылы жүзеге асады. Сұрақ – ойлауды белсендіретін және мәтінді терең түсінуге жетелейтін негізгі құрал.

Сұрақ қою әдісі тек дайын сұрақтарға жауап берумен шектелмейді. Ол оқушының өздігінен сұрақ құрастыруына, мәтін мазмұны бойынша ой қозғауына, дәлелді пікір айтуына бағытталуы тиіс. Әдістемелік тұрғыдан сұрақтар жүйелі, мақсатқа сай және кезеңдік түрде құрылуы қажет.

Сұрақтардың деңгейлері

Сұрақтарды мазмұнына қарай бірнеше деңгейге бөлуге болады.

1. Репродуктивтік (ақпаратты табуға арналған) сұрақтар.
   Бұл сұрақтар мәтіндегі нақты ақпаратты анықтауға бағытталады.
   Мысалы:
   – Мәтіннің кейіпкері кім?
   – Оқиға қай жерде болды?

Репродуктивтік сұрақтар – түсінудің бастапқы деңгейі.

2. Түсіндірмелі (интерпретациялық) сұрақтар.
   Бұл сұрақтар мәтін бөліктерінің арасындағы байланысты анықтауға көмектеседі.
   Мысалы:
   – Кейіпкер не себепті осындай әрекет жасады?
   – Оқиғаның себебі неде?

3. Бағалау және пікір білдіру сұрақтары.
   Бұл сұрақтар оқушының жеке көзқарасын білдіруіне мүмкіндік береді.
   Мысалы:
   – Сен бұл кейіпкердің іс-әрекетін қолдайсың ба? Неліктен?
   – Автордың пікірімен келісесің бе?

Бағалау сұрақтары – сыни ойлаудың көрсеткіші.

18

Бұл әдіс мәтін барысында қолданылады. Оқушы мәтінді оқи отырып, арнайы белгілер қояды:
✓ – бұрыннан білемін;

• – жаңа ақпарат;
  ? – түсінбедім;
  ! – қызықты ақпарат.

Белгі қою әдісі – мәтінді саналы талдауға мүмкіндік береді.

Сабақ соңында белгіленген ақпарат талқыланып, түсінбеген тұстарға түсіндіру жүргізіледі.

«Кластер» стратегиясы

Кластер – негізгі ұғымды тірек сөздер арқылы тарамдап көрсету тәсілі. Бұл әдіс мәтін мазмұнын жүйелеуге көмектеседі.

Мысалы, «Достық» тақырыбындағы мәтіннен кейін оқушылар кластер құрып, достықтың белгілерін жазады: адалдық, көмектесу, сыйластық, сенім.

Кластер – ақпаратты құрылымдаудың тиімді тәсілі.

«Венн диаграммасы»

Екі кейіпкерді немесе екі ұғымды салыстыру кезінде қолданылады.

Мысалы, екі кейіпкердің мінезін салыстырып, ортақ және айырмашылық белгілерін анықтау. Бұл әдіс талдау және салыстыру дағдысын дамытады.

Салыстыру – сыни ойлаудың негізгі әрекеті.

«Жуан және жіңішке сұрақтар»

Бұл стратегия сұрақ қою мәдениетін қалыптастырады.

Жіңішке сұрақтар – нақты жауапты талап етеді.
Жуан сұрақтар – ойлануды, дәлелдеуді қажет етеді.

Мысалы:
– Кейіпкер кімге көмектесті? (жіңішке сұрақ)
– Неліктен кейіпкер осындай шешім қабылдады? (жуан сұрақ)

Ашық сұрақтар – терең ойлауға жетелейді.

«Дәлелді пікір» стратегиясы

Бұл тәсілде оқушы өз көзқарасын білдіріп, оны дәлелмен негіздейді.

Құрылымы:
Менің ойымша…
Себебі…
Мысалы…
Қорытындылай келе…

Бұл құрылым пікір жазуға және ауызша жауап беруге үйретеді. Дәлелді пікір – сыни ойлаудың жоғары деңгейі.

«Рөлдік талдау»

Оқушылар мәтіндегі кейіпкер рөліне еніп, сол кейіпкердің көзқарасымен сөйлейді.

Мысалы, «Егер сен осы кейіпкердің орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?» деген тапсырма беріледі. Бұл әдіс эмпатия мен бағалау дағдысын дамытады.

Рөлдік жұмыс – талдау мен бағалауды біріктіретін тәсіл.

«Себеп-салдарлық тізбек»

Мәтіндегі оқиғалардың себептерін және салдарын анықтау арқылы логикалық байланыс құрылады.

Мысалы:
Себеп – Кейіпкер жалқау болды.
Салдар – Ол тапсырманы орындамады.

Бұл тәсіл логикалық ойлауды дамытады. Себеп-салдар байланысын анықтау – талдамалы ойлаудың негізі.

17

1. Мәтіннен негізгі ойды анықтау

2. Ақпаратты табу

3. Себеп-салдарлық байланысты көрсету

4. Пікір білдіру

Нәтижені тіркеу кестесі

Оқушы саны	Негізгі ойды анықтау (%)	Ақпаратты табу (%)	Талдау (%)	Бағалау (%)
25	48%	60%	42%	38%

4.4 Динамикалық талдау (пайыздық өсім, салыстырмалы көрсеткіштер)

Мониторинг нәтижелері пайыздық өсім арқылы талданады.

Динамикалық талдау – оқу нәтижесінің ілгерілеуін көрсететін әдіс.

Қорытынды диагностика нәтижесі

Көрсеткіш	Бастапқы (%)	Қорытынды (%)	Өсім (%)
Негізгі ойды анықтау	48	82	+34
Ақпаратты табу	60	88	+28
Талдау	42	78	+36
Бағалау	38	74	+36

Өсім формуласы:

Қорытынды % – Бастапқы % = Пайыздық өсім

Бұл кесте оқу сауаттылығының даму динамикасын нақты көрсетеді.

4.5 Рефлексия және кері байланыс

Рефлексия – оқушының оқу әрекетін саналы бағалауы.

Рефлексия – оқу үдерісінің сапасын арттыру тетігі.

Өзін-өзі бағалау парағы

Сұрақ	Иә	Жартылай	Жоқ
Мәтінді толық түсіндім	□	□	□
Негізгі ойды анықтай алдым	□	□	□
Дәлел келтіре алдым	□	□	□
Өмірмен байланыстыра алдым	□	□	□

Мұғалімнің кері байланысы үлгісі

Күшті жағы	Жақсартуды қажет етеді	Ұсыныс
Негізгі ойды дұрыс анықтады	Дәлелді толық келтірмеді	Мәтіннен нақты мысал келтіру

Кері байланыс нақты, қолдаушы және бағыттаушы сипатта болуы тиіс.

Жүйелі ұйымдастырылған мониторинг пен бағалау оқу сауаттылығының даму деңгейін нақты көрсетіп, оқу сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Бағалау – нәтижені ғана емес, дамуды басқару құралы.

38

V БӨЛІМ. ЦИФРЛЫҚ ҚҰРАЛДАРДЫ ҚОЛДАНУ

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру үдерісінде цифрлық құралдарды тиімді пайдалану оқушылардың қызығушылығын арттырып, мәтінмен жұмыс істеудің жаңа мүмкіндіктерін ашады. Цифрлық орта мәтінді әртүрлі форматта (мәтін, аудио, бейне, интерактивті тапсырма) ұсынуға мүмкіндік береді. Цифрлық құралдар – оқу әрекетін белсенді ететін заманауи ресурс.

Цифрлық платформаларды қолдану барысында оқу мақсаты, жас ерекшелігі және қауіпсіздік талаптары ескерілуі тиіс.

5.1 Интерактивті платформалар

Оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған нақты интерактивті платформалар төмендегідей:

1. Kahoot!

Қолдану мақсаты: мәтін мазмұнын бекіту, жедел тексеру, сұрақ-жауап ұйымдастыру.

Мысалы:
– Мәтін бойынша 5–6 сұрақтан тұратын тест құрастыру;
– Негізгі ойды анықтауға арналған бірнеше жауап нұсқасы бар тапсырмалар.

Артықшылығы:
– жылдам кері байланыс береді;
– оқушылардың қызығушылығын арттырады;
– нәтижені автоматты түрде көрсетеді.

Kahoot – жедел қалыптастырушы бағалау құралы.

2. Quizizz

Қолдану мақсаты: мәтінді түсіну деңгейін тексеру, үй тапсырмасын онлайн орындау.

Мысалы:
– Мәтін бойынша көп таңдаулы сұрақтар;
– Дұрыс/бұрыс тапсырмалар;
– Себеп-салдарлық байланысты анықтау.

Артықшылығы:
– жеке қарқынмен орындау мүмкіндігі;
– нәтижені талдау кестесі беріледі.

Quizizz – деңгейлік тапсырмаларды ұйымдастыруға қолайлы.

3. Wordwall

Қолдану мақсаты: сөздік жұмыс, тірек сөздерді бекіту, мәтін құрылымын анықтау.

Мысалы:
– «Сәйкестендіру» ойыны;
– «Артық сөзді тап»;
– Сөйлемдерді дұрыс ретке келтіру.

Артықшылығы:
– ойын формасында ұйымдастырылады;
– тапсырмаларды басып шығаруға болады.

Wordwall – бастауыш сыныпқа ыңғайлы интерактивті құрал.

4. LearningApps

Қолдану мақсаты: мәтін мазмұнын құрылымдау, сәйкестендіру, топтастыру.

Мысалы:
– Мәтін бөліктерін дұрыс ретке келтіру;
– Кейіпкер мен әрекетті сәйкестендіру;
– Себеп-салдар тізбегін құрастыру.

39

Мысалы:
– Мәтіннің негізгі ойы қандай?
– Кейіпкер неліктен осындай әрекет жасады?
– Автордың пікірімен келісесің бе? Неліктен?

Диалогтік оқыту

Мәтінді талқылау барысында оқушылар жұпта немесе топта пікір алмасады. Диалог арқылы түсінік кеңейеді.

Диалогтік жұмыс – мәтін мазмұнын тереңдетудің тиімді әдісі.

Өмірмен байланыстыру

Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін мәтін мазмұны өмірлік жағдаятпен ұштасуы тиіс.

Мысалы, табиғат туралы мәтінді оқығаннан кейін:
«Табиғатты қорғау үшін қандай іс-әрекет жасай аласың?» деген тапсырма беріледі.

Бұл тәсіл мәтінді қолдану деңгейіне жеткізеді.

Саралап оқыту

Мәтінмен жұмыс барысында оқушылардың оқу деңгейі ескеріледі.

– әлсіз оқушыларға тірек сөздер беріледі;
– орташа деңгейге жоспар құру ұсынылады;
– жоғары деңгейге талдау және пікір жазу тапсырмасы беріледі.

Саралау – әр оқушының мүмкіндігін ескерудің әдістемелік шарты.

Бағалау және рефлексия

Мәтінмен жұмыстың нәтижесі қалыптастырушы бағалау арқылы анықталады. Дескрипторлар:

– мәтіннің негізгі ойын анықтайды;
– сұрақтарға толық жауап береді;
– кейіпкер әрекетіне баға береді;
– мәтінді өмірмен байланыстырады.

Сабақ соңында рефлексия жүргізіледі: «Мен не үйрендім?», «Маған не қиын болды?»

Рефлексия – саналы оқудың көрсеткіші.

Осылайша мәтінмен жұмыс әдістері жүйелі қолданылған жағдайда оқушының оқу сауаттылығы кезең-кезеңімен дамиды. Түсініп оқу, талдау, бағалау және қолдану дағдылары біртіндеп қалыптасады.

2.3 Сыни ойлауды дамыту стратегиялары

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру тек мәтінді түсінумен шектелмейді, ол оқушының ақпаратты талдай алу, салыстыру, дәлелдеу және өзіндік пікір білдіру қабілетін дамытуды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда сыни ойлау дағдыларын дамыту – оқу сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Сыни ойлау – ақпаратты саналы талдау, дәлелді қорытынды жасау және негізделген шешім қабылдау қабілеті.

Сыни ойлау бастауыш сыныпта қарапайым деңгейден басталып, біртіндеп күрделенеді. Бұл үдеріс мәтінмен жұмыс, сұрақ қою, салыстыру, дәлелдеу, рефлексия сияқты әрекеттер арқылы жүзеге асады. Әдістемелік тұрғыдан сыни ойлауды дамыту стратегиялары сабақ құрылымына жүйелі енгізілуі тиіс.

«Болжау» стратегиясы

Бұл стратегия мәтіналды кезеңде қолданылады. Оқушы мәтіннің тақырыбы, суреті немесе тірек сөздері негізінде болжам жасайды. Болжау – ойлау белсенділігін арттыратын алғашқы қадам.

Мысалы, «Жаңбырлы күн» тақырыбы берілгенде оқушылар мәтін мазмұны туралы өз нұсқаларын ұсынады. Кейін мәтінді оқыған соң болжамның сәйкестігі талданады. Бұл тәсіл мәтінге деген қызығушылықты арттырады және ойлау процесін белсендіреді.

«INSERT» әдісі

16

Мысалы, «Құмырсқа мен көгершін» мәтінін оқымас бұрын тақтаға құмырсқа мен көгершіннің суреті көрсетіледі. Оқушылар: «Бұл мәтінде не туралы айтылуы мүмкін?», «Құмырсқа мен көгершіннің арасында қандай жағдай болуы ықтимал?» деген сұрақтарға жауап береді.

Осы кезеңде оқушы мәтін мазмұнын алдын ала болжайды, ал болжау – түсінудің алғашқы қадамы болып табылады.

Мәтін барысында жұмыс

Мәтінді оқу кезінде оқушының белсенді әрекеті ұйымдастырылады. Белсенді оқу – саналы оқудың негізі.

Мәтін барысында қолданылатын әдістер:

– іштей және дауыстап оқу;
– бөліктерге бөліп оқу;
– тірек сөздерді белгілеу;
– белгі қою әдісі (✓ – білдім, ? – түсінбедім, + – жаңа ақпарат);
– сұрақ қою және жауап беру;
– мәтін бөліктерін атау.

Мысалы, мәтінді бөліктерге бөліп оқығанда әр бөлімге атау беріледі. Бұл тәсіл оқушының мәтін құрылымын түсінуіне ықпал етеді.

Тірек сөздерді табу әдісі де тиімді. Оқушы мәтіндегі негізгі сөздерді белгілеп, сол арқылы негізгі ойды анықтайды.

Мәтіннен кейінгі жұмыс

Мәтінді оқып болғаннан кейін мазмұнды терең талдау жүргізіледі. Мәтіннен кейінгі жұмыс – талдамалы және рефлексивтік деңгейдің көрсеткіші.

Қолданылатын әдістер:

– негізгі ойды анықтау;
– жоспар құру;
– мазмұнын әңгімелеу;
– кейіпкерге мінездеме беру;
– себеп-салдарлық байланыстарды анықтау;
– рөлдік ойын ұйымдастыру;
– өмірмен байланыстыру тапсырмалары.

Мысалы, оқушылар кейіпкер әрекетіне баға береді: «Сен бұл кейіпкердің орнында не істер едің?» деген сұрақ арқылы бағалау дағдысы дамиды.

Графикалық ұйымдастырушылар

Мәтінмен жұмыста графикалық тәсілдер тиімді нәтиже береді.

– кластер;
– Венн диаграммасы;
– хронологиялық кесте;
– оқиға картасы;
– негізгі ой пирамидасы.

Графикалық модельдер мәтін құрылымын көрнекі түрде түсінуге мүмкіндік береді.

Мысалы, екі кейіпкерді салыстыру кезінде Венн диаграммасы қолданылады. Бұл оқушының салыстыру және жалпылау дағдысын дамытады.

Сұрақ қою әдісі

Сұрақ қою – мәтінді терең түсінудің тиімді тәсілі. Сұрақтар үш деңгейде ұйымдастырылады:

1. мәтіндегі ақпаратты табуға арналған сұрақтар;

2. интерпретациялық сұрақтар;

3. бағалау және пікір білдіру сұрақтары.

Ашық сұрақтар – сыни ойлауды дамытудың құралы.

15

Артықшылығы:
– әртүрлі шаблондар бар;
– қысқа уақыт ішінде тапсырма жасауға болады.

LearningApps – мәтінмен жұмысқа арналған икемді платформа.

5. Padlet

Қолдану мақсаты: пікір алмасу, мәтін бойынша ой жазу, рефлексия ұйымдастыру.

Мысалы:
– «Мәтіннен қандай ой түйдің?» деген сұраққа жауап жазу;
– Топтық жоба нәтижесін жариялау.

Артықшылығы:
– барлық оқушының жауабын көруге болады;
– бірлескен жұмыс ұйымдастыруға қолайлы.

Padlet – диалогтік оқытуды цифрлық ортада жүзеге асыру құралы.

6. BilimLand

Қолдану мақсаты: дайын мәтіндер мен бейнесабақтарды пайдалану, қосымша материал ұсыну.

Мысалы:
– Мәтінге байланысты бейнеролик көру;
– Интерактивті тапсырмалар орындау.

Артықшылығы:
– оқу бағдарламасына сәйкес мазмұн;
– қазақ тіліндегі материалдар.

BilimLand – ұлттық білім беру мазмұнына сәйкес цифрлық ресурс.

7. Kundelik.kz

Қолдану мақсаты: тапсырма беру, кері байланыс ұйымдастыру, мониторинг жүргізу.

Мысалы:
– Мәтін бойынша онлайн тапсырма жүктеу;
– Оқушы нәтижесін бақылау.

Kundelik.kz – оқу үдерісін басқарудың цифрлық құралы.

Цифрлық платформаларды қолданудың әдістемелік талаптары

– тапсырма оқу мақсатына сәйкес болуы тиіс;
– уақыт мөлшері нақты белгіленуі қажет;
– цифрлық қауіпсіздік ережелері сақталуы керек;
– экран уақытын реттеу;
– нәтижені талдау және кері байланыс беру.

Цифрлық құралдарды мақсатты пайдалану оқу сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.

Интерактивті платформаларды жүйелі және педагогикалық мақсатқа сай қолдану бастауыш сынып оқушыларының мәтінді түсіну, талдау және бағалау дағдыларын тиімді дамытуға мүмкіндік береді.

5.2 Аудиомәтіндер және бейнематериалдар

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруда мәтінді тек көзбен оқу жеткіліксіз. Тыңдау арқылы қабылдау, бейнеконтентті түсіну, ақпаратты салыстыру – оқу үдерісінің маңызды компоненттері. Аудиомәтіндер мен бейнематериалдар – мәтінді көпарналы қабылдау тәсілі.

Аудио және бейне ресурстар оқушының тыңдалым, түсіну, талдау және салыстыру дағдыларын дамытады. Сонымен қатар олар сөздік қорды байытып, дұрыс дыбыстау үлгісін қалыптастырады.

Аудиомәтіндерді қолдану

Аудиомәтін – көркем мәтіннің немесе ақпараттық мәтіннің дыбыстық нұсқасы.

40

Тыңдалым – оқу сауаттылығының құрамдас бөлігі.

Қолдану мақсаттары:

– мәтінді тыңдау арқылы негізгі ойды анықтау;
– дұрыс дыбыстау мен интонацияны меңгеру;
– тыңдалған ақпаратты жазбаша мәтінмен салыстыру;
– есту арқылы есте сақтау қабілетін дамыту.

Сабақта қолдану үлгісі

1-кезең. Тыңдау
Оқушылар қысқа аудиомәтінді тыңдайды (1–2 минут).

2-кезең. Нақты сұрақтар
– Мәтін не туралы?
– Негізгі кейіпкер кім?

3-кезең. Талдау
– Кейіпкердің көңіл күйін дауыс ырғағы арқылы анықта.
– Тыңдалған мәтін мен жазбаша мәтіннің айырмашылығы бар ма?

Аудиомәтін – зейінді шоғырландыру құралы

Аудиомәтінге арналған тапсырмалар

– Негізгі ойды анықта;
– Тірек сөздерді жаз;
– Сөйлемдерді дұрыс ретке келтір;
– Тыңдалған мәтін бойынша 2 сұрақ құрастыр.

Әдістемелік талаптар:

– мәтін көлемі жас ерекшелігіне сай болуы;
– тыңдау уақыты 2–3 минуттан аспауы;
– тапсырмалар нақты әрі түсінікті берілуі;
– тыңдалымнан кейін талдау жүргізілуі.

Бейнематериалдарды қолдану

Бейнематериал – мәтін мазмұнын визуалды түрде толықтыратын құрал.

Көрнекілік – бастауыш сыныптағы тиімді педагогикалық тәсіл.

Бейнематериалдар:

– қысқа анимациялық ертегілер;
– тәрбиелік бейнероликтер;
– ақпараттық сюжеттер;
– иллюстрациялық бейнеүзінділер.

Сабақта қолдану үлгісі

Тақырып: «Табиғатты қорғау»

1. Қысқа бейнеролик көрсету (1–2 минут).

2. Сұрақтар қою:
   – Бейнероликтің негізгі идеясы қандай?
   – Қандай мәселе көтерілді?

3. Мәтінмен салыстыру:
   – Бейнеролик пен мәтіннің ұқсастығы қандай?
   – Қайсысы саған түсініктірек болды? Неліктен?

Бейнематериал – салыстыру және талдау дағдысын дамытады.

Бейнематериалдарға арналған тапсырмалар

– Көрген бейнероликке ат қой;
– Негізгі ойды бір сөйлеммен жаз;
– Кейіпкер әрекетіне баға бер;
– Бейнематериал бойынша шағын пікір жаз.

Платформалар арқылы қолдану

Аудио және бейнематериалдарды келесі платформалар арқылы қолдануға болады:

41

1. Буын құрау.
   на, не, но, ны, нү буындары оқылады.

2. Сөз құрау.
   на-на, не-ме, но-ға, ны-сан сөздері буындап оқылады.

3. Сөйлем құрау.
   «Нан тәтті.»
   «Нұрлан доп ойнады.»

Осылайша дыбыстық-буындық әдіс тек техникалық машық емес, біртіндеп мағыналық түсінуге алып келеді.

Әдісті қолдану барысында келесі әдістемелік талаптар сақталуы тиіс:
– дыбысты нақты және дұрыс айту;
– буындап оқудан тұтас оқуға біртіндеп көшу;
– көрнекілік пен тірек сызбаларды қолдану;
– қайталау мен бекіту жаттығуларын жүйелі ұйымдастыру;
– сөздік қорды байытумен ұштастыру.

Дыбыстық-буындық әдіс – оқу техникасын қалыптастырудың негізгі құралы.

Бұл әдісті ойын элементтерімен ұштастыру тиімді. Мысалы:
– «Дыбысты тап» ойыны;
– «Буыннан сөз құрастыр» тапсырмасы;
– «Артық буынды тап» жаттығуы;
– интерактивті тақтада буындарды сәйкестендіру тапсырмасы.

Сонымен қатар дыбыстық-буындық әдіс қалыптастырушы бағалау арқылы бақыланады. Оқушының дыбысты дұрыс айтуы, буынды дұрыс құрауы, сөзді қатесіз оқуы дескрипторлар арқылы бағаланады.

Бастауыш сыныпта оқу дағдысы осы әдіс арқылы қалыптасып, кейінгі кезеңдерде түсініп оқу, талдамалы оқу, қолданбалы оқу деңгейіне өтеді. Сондықтан дыбыстық-буындық әдіс оқу сауаттылығының алғашқы әрі маңызды сатысы болып саналады.

Дұрыс ұйымдастырылған дыбыстық-буындық жұмыс – саналы оқудың берік іргетасы.

2.2 Мәтінмен жұмыс әдістері

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастырудың негізгі тетігі – мәтінмен жүйелі әрі мақсатты жұмыс ұйымдастыру. Мәтін – оқу әрекетінің өзегі, себебі барлық пәндік мазмұн мәтін арқылы беріледі. Мәтінмен жұмыс – оқу сауаттылығын дамытудың басты құралы.

Мәтінмен жұмыс әдістері оқушының мәтінді түсіну, талдау, бағалау және қолдану дағдыларын қалыптастыруға бағытталады. Әдістемелік тұрғыдан мәтінмен жұмыс үш кезеңге бөлініп ұйымдастырылады:

1. мәтіналды кезең;

2. мәтін барысында жұмыс;

3. мәтіннен кейінгі жұмыс.

Бұл кезеңдік жүйе оқушының мәтінді саналы қабылдауына мүмкіндік береді.

Мәтіналды кезең

Мәтіналды кезеңнің мақсаты – оқушыны мәтін мазмұнына дайындау, қызығушылығын ояту және болжам жасауға бағыттау. Мәтіналды жұмыс – түсініп оқудың алғышарты.

Бұл кезеңде келесі әдістер қолданылады:

– тақырып бойынша әңгіме жүргізу;
– тірек сөздерді талдау;
– сурет бойынша болжау;
– «Не білемін? Не білгім келеді?» кестесін толтыру;
– болжамды сұрақтар қою.

14

II БӨЛІМ. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ӘДІСТЕРІ

2.1 Дыбыстық-буындық әдіс

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастырудың бастапқы әрі ғылыми негізделген тәсілдерінің бірі – дыбыстық-буындық әдіс. Бұл әдіс қазақ тілінің фонетикалық табиғатына сүйене отырып, әріп пен дыбыс арасындағы байланысты меңгертуге бағытталады.

Дыбыстық-буындық әдіс – оқушыларға алдымен дыбысты танытып, оны әріппен сәйкестендіріп, буын құрау арқылы сөзді тұтас оқуға жеткізетін жүйелі оқыту тәсілі.

Бұл әдістің негізінде фонематикалық естуді дамыту, дыбысты ажырату, буынға бөлу, буындарды біріктіру арқылы сөз құрау принциптері жатыр. Қазақ тілі дыбыстық заңдылықтарға негізделген тіл болғандықтан, дыбыстық-буындық тәсіл бастауыш сыныпта тиімді нәтиже береді.

Дыбыстық-буындық әдістің негізгі кезеңдері мыналардан тұрады:

1. дыбысты есту және ажырату;

2. дыбысты дұрыс айту;

3. дыбысты таңбалау (әріппен сәйкестендіру);

4. буын құрастыру;

5. буындарды біріктіріп сөз оқу;

6. сөзді сөйлем ішінде қолдану.

Әдістің басты мақсаты – механикалық оқуды емес, дыбыс пен мағынаның байланысын түсінетін саналы оқырман қалыптастыру.

Дыбысты меңгерту барысында алдымен ауызша жұмыс жүргізіледі. Мысалы, «м» дыбысын үйрету кезінде оқушыларға осы дыбыстан басталатын сөздер айтқызу ұсынылады: «мама», «мал», «мектеп». Дыбыстың сөздің басында, ортасында, соңында келуі талданады. Бұл кезеңде фонематикалық талдау жүргізіледі.

Келесі қадам – дыбысты әріппен сәйкестендіру. Оқушы дыбыстың таңбасы – әріп екенін түсінеді. Әріптің жазылуы, баспа және жазба түрі көрсетіледі. Дыбыс пен әріп арасындағы сәйкестік – оқу дағдысының негізі.

Одан кейін буын құрастыру жұмысы басталады. Мысалы:
м + а = ма
м + е = ме
м + о = мо

Буындарды қосу арқылы сөз жасалады: ма-ма, ме-ке, мо-ла. Буындап оқу барысында оқушы дыбыстарды біріктіруді үйренеді.

Сабақта қолдану үлгісі:

Сабақтың тақырыбы: «Н» дыбысы мен әрпі
Сабақтың мақсаты: «Н» дыбысын таныту, буын және сөз құрау арқылы оқуға дағдыландыру

Сабақ барысы:

4. Дыбысты анықтау.
   Мұғалім бірнеше сөз айтады: нан, бала, наным, күн. Оқушылар қай сөзде «н» дыбысы бар екенін анықтайды.

5. Дыбысты талдау.
   «Нан» сөзін дыбыстық талдау: н-а-н. Дыбыстың сөз басында және соңында тұрғаны анықталады.

6. Әріппен таныстыру.
   Н әрпінің баспа және жазба түрі көрсетіледі. Ауада жазу, тақтада жазу жаттығулары орындалады.

13

– BilimLand – оқу бағдарламасына сәйкес бейнесабақтар;
– YouTube – қысқа тәрбиелік роликтер (бақылаумен);
– Kundelik.kz – аудиожазба мен бейнематериалдарды жүктеу.

Цифрлық контентті іріктеу – педагогикалық жауапкершілік.

Бағалау критерийлері

Критерий	Көрсеткіш
Тыңдалған ақпаратты түсіну	Негізгі ойды анықтайды
Талдау	Сұрақтарға дәлелді жауап береді
Салыстыру	Аудио мен мәтінді салыстырады
Бағалау	Пікірін негіздейді

Әдістемелік талаптар

– бейне мен аудио ұзақтығы қысқа болуы;
– мазмұны оқу мақсатына сәйкес болуы;
– артық визуалды жүктеме болмауы;
– міндетті түрде талдау кезеңі ұйымдастырылуы;
– экран уақытын реттеу.

Аудио және бейнематериалдарды жүйелі қолдану оқу сауаттылығын кешенді дамытуға мүмкіндік береді.

Көпарналы қабылдау арқылы оқушы мәтінді тереңірек түсінеді, ақпаратты салыстырады және талдау қабілетін дамытады.

5.3 Онлайн жаттығулар

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруда онлайн жаттығуларды қолдану оқушының белсенді қатысуын қамтамасыз етеді және жедел кері байланыс алуға мүмкіндік береді. Онлайн тапсырмалар мәтінді түсіну, ақпаратты табу, талдау, салыстыру және бағалау дағдыларын интерактивті форматта дамытуға бағытталады. Онлайн жаттығулар – цифрлық ортадағы қалыптастырушы бағалау құралы.

Онлайн жаттығулар оқу мақсатына сәйкес, қысқа, нақты және жас ерекшелігіне сай құрылуы тиіс.

1. Көп таңдаулы тест тапсырмалары

Мақсаты: мәтін мазмұнын түсіну деңгейін анықтау.

Мысал:

Мәтін: «Достық»

Сұрақ:
Кейіпкер не үшін досына көмектесті?

A) Өзіне пайда алу үшін
B) Досын құрметтегендіктен
C) Мұғалім тапсырғандықтан

Дұрыс жауап: B

Қолдануға болатын платформалар:
– Quizizz
– Kahoot!

Тест – жедел тексерудің тиімді тәсілі.

2. Сәйкестендіру жаттығулары

Мақсаты: мәтін құрылымын және кейіпкер әрекетін түсіну.

Тапсырма:

Кейіпкер – Әрекет

42

Асан – Көмектесті
Айдана – Кешірім сұрады
Данияр – Қолдау көрсетті

Қолдануға болатын платформа:
– LearningApps
– Wordwall

Сәйкестендіру – логикалық байланысты қалыптастырады.

3. Сөйлемдерді ретке келтіру

Мақсаты: мәтін құрылымын түсіну.

Тапсырма:
Берілген сөйлемдерді дұрыс ретпен орналастыр.

1. Балалар саябаққа барды.

2. Олар қоқыс жинады.

3. Саябақ таза болды.

Дұрыс реттілік: 1–2–3

Бұл тапсырма мәтіннің логикалық құрылымын түсінуге көмектеседі.

4. Ашық жауап форматындағы онлайн тапсырма

Мақсаты: дәлелді пікір жазу.

Тапсырма:
– Мәтіндегі негізгі ойды бір сөйлеммен жаз.

Платформа:
– Padlet

Ашық жауап – жоғары деңгейдегі ойлауды дамытады.

5. Онлайн викторина

Мақсаты: мәтінді бекіту және қызығушылық арттыру.

Құрылымы:
– 5–7 қысқа сұрақ;
– уақыт шектеулі;
– автоматты нәтиже шығару.

Платформа:
– Kahoot!

6. Интерактивті сөздік жаттығулар

Мақсаты: жаңа сөздердің мағынасын бекіту.

Тапсырма:
– Сөзді мағынасымен сәйкестендір;
– Артық сөзді тап;
– Буындарға бөл.

Платформа:
– Wordwall

Сөздік жаттығулар – мәтінді түсінудің негізі.

Онлайн жаттығуларды ұйымдастыру талаптары

– тапсырма көлемі 5–10 минуттан аспауы;
– оқу мақсатына сәйкес болуы;
– экран уақытын реттеу;
– нәтижені талдау және кері байланыс беру;
– цифрлық қауіпсіздік талаптарын сақтау.

Бағалау кестесі үлгісі

43

Бұл кезеңде сөздік қорды кеңейту, мағыналық байланыстарды түсіну маңызды. Тірек сөздерді анықтау, қарапайым жоспар құру, мәтін бөліктерін ажырату арқылы мазмұнды түсіну тереңдейді.

Үшінші кезең – түсініп оқу кезеңі. Бұл кезеңде мәтіннің негізгі ойын анықтау, кейіпкерлер әрекетін түсіну, оқиға желісін ретімен баяндау дағдылары қалыптасады. Түсініп оқу – оқу сауаттылығының өзегі.

Түсініп оқу барысында оқушы себеп-салдарлық байланыстарды анықтайды, сұрақтарға мазмұнды жауап береді, мәтінді өз сөзімен жеткізе алады. Бұл кезеңде сұрақ қою, болжау жасау, жоспар құру стратегиялары тиімді қолданылады.

Төртінші кезең – талдамалы оқу кезеңі. Бұл деңгейде оқушы мәтінді тек түсініп қана қоймай, талдай бастайды. Кейіпкер мінезіне баға береді, автор идеясын анықтайды, мәтін бөліктерін салыстырады. Талдау – жоғары деңгейдегі оқу әрекетінің көрінісі.

Талдамалы оқу барысында оқушы мәтін құрылымын, композициялық ерекшеліктерін, тілдік құралдардың рөлін байқай алады. Бұл кезеңде сыни ойлау элементтері қалыптасады.

Бесінші кезең – интерпретациялық және қолданбалы оқу. Бұл кезеңде оқушы мәтінді өмірлік тәжірибесімен байланыстырады, өз көзқарасын білдіреді, дәлел келтіреді. Ақпаратты жаңа жағдаятта қолдана алады. Қолданбалы оқу – функционалдық сауаттылықтың көрсеткіші.

Мысалы, нұсқаулық мәтінін оқып әрекет орындау, ақпараттық мәтінге сүйене отырып шешім қабылдау, мәтіндегі мәселені өмірмен байланыстыру – осы кезеңнің нәтижесі болып саналады.

Оқу дағдыларының қалыптасуы оқу стратегияларымен тығыз байланысты. Алғашқы кезеңдерде мұғалімнің жетекшілігі басым болса, кейінгі кезеңдерде оқушы дербес әрекетке көшеді. Дербестік – оқу дағдысының жетілгендігінің белгісі.

Бұл үдерісте қалыптастырушы бағалаудың рөлі ерекше. Әр кезеңге сәйкес нақты өлшемдер белгіленеді: дұрыс оқу, мазмұнын түсіну, негізгі ойды анықтау, пікір білдіру. Дескрипторлар арқылы оқушының даму динамикасы бақыланады.

Оқу дағдыларының қалыптасуында мотивация да маңызды фактор болып табылады. Қызықты мәтіндер, өмірмен байланысты тапсырмалар, диалогтік жұмыс оқу белсенділігін арттырады. Мотивация – тұрақты оқу дағдысының кепілі.

Жас ерекшеліктеріне сәйкес кезеңдік жұмыс жүргізу оқу сапасын арттырады. Алғашқы сыныптарда техникалық машыққа көбірек көңіл бөлінсе, жоғары сыныптарға қарай мазмұндық талдау мен қолдану дағдылары күшейтіледі.

Пәнаралық ықпалдастық та кезеңдік дамуды қолдайды. Математикада есеп шартын талдау, дүниетануда ақпараттық мәтінмен жұмыс істеу оқу дағдысының әмбебап сипатын бекітеді.

Қазіргі цифрлық ортада оқу кезеңдері жаңа мазмұнмен толықтырылады. Электронды мәтіндермен жұмыс, ақпаратты іздеу, дереккөздерді салыстыру – заманауи оқу мәдениетінің бөлігі. Цифрлық оқу – дәстүрлі оқу дағдыларының жалғасы әрі кеңеюі.

Оқу дағдыларының қалыптасу кезеңдерін ескере отырып ұйымдастырылған жүйелі жұмыс бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын тұрақты дамытуға мүмкіндік береді. Әр кезең өзара байланысты және бірінің нәтижесі келесі сатының сапасын айқындайды.

12

Критерий	Иә	Жартылай	Жоқ
Мәтінді түсінді	□	□	□
Негізгі ойды анықтады	□	□	□
Дәлел келтірді	□	□	□

анықтау, бірнеше дереккөзді салыстыру, кесте мен диаграмманы талдау – осының барлығы оқу сауаттылығын дамытуға бағытталады.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін келесі әдістемелік бағыттар маңызды:

– мәтінмен белсенді жұмыс ұйымдастыру;
– өмірлік жағдаятқа негізделген тапсырмалар қолдану;
– ашық сұрақтар арқылы сыни ойлауды дамыту;
– бірнеше дереккөзбен жұмыс істеу;
– ақпаратты талдау және бағалау дағдыларын қалыптастыру.

Функционалдық сауаттылық – білімді қолдану мәдениеті.

Бастауыш сыныпта бұл үдеріс қарапайым деңгейден басталады. Мысалы, мәтін бойынша жоспар құру, диаграмманы түсіндіру, нұсқаулық бойынша әрекет орындау. Біртіндеп тапсырмалар күрделеніп, бірнеше мәтінді салыстыру, дәлелді пікір жазу сияқты жұмыстарға ұласады.

PISA талаптары оқу үдерісін жаңаша ұйымдастыруды көздейді. Дәстүрлі жаттығулармен қатар зерттеушілік сипаттағы тапсырмалар енгізілуі тиіс. Оқушы тек жауап беруші емес, мәселе шешуші тұлға ретінде қарастырылады.

Бағалау жүйесінде де өзгеріс қажет. Қалыптастырушы бағалау арқылы оқушының мәтінді түсіну деңгейі, талдау қабілеті, дәлелдеу дағдысы жүйелі түрде бақыланады. Дескрипторлар PISA талаптарына сәйкестендіріліп құрастырылады.

Цифрлық ортада оқу сауаттылығының маңызы арта түсуде. PISA 2018 жылдан бастап цифрлық мәтіндерді қамти бастады. Оқушы гиперсілтемелер арқылы ақпаратты іріктеуі, бірнеше дереккөзді салыстыруы тиіс. Сондықтан бастауыш кезеңнен бастап электронды мәтіндермен жұмыс жүргізу орынды.

Функционалдық сауаттылық пен PISA талаптарын ескеру – ұлттық білім беру сапасын арттырудың стратегиялық бағыты. Бұл бағыт оқу мазмұнын өмірмен байланыстыруды, тапсырмаларды шынайы жағдаятқа негіздеуді және оқушының сыни ойлау қабілетін дамытуды көздейді.

Оқу сауаттылығы – функционалдық сауаттылықтың өзегі, ал PISA талаптары – оның сапасын айқындайтын халықаралық өлшем.

1.4 Оқу дағдыларының қалыптасу кезеңдері

Бастауыш сыныпта оқу дағдыларының қалыптасуы кезеңдік және жүйелі сипатта жүзеге асады. Оқу әрекеті бір сәтте қалыптаспайды, ол қарапайым техникалық машықтан саналы, талдамалы және қолданбалы деңгейге дейін біртіндеп дамиды. Оқу дағдысының қалыптасуы – сатылы әрі үздіксіз үдеріс.

Оқу дағдыларының дамуы психофизиологиялық, когнитивтік және тілдік ерекшеліктермен тығыз байланысты. Әр кезеңде білім алушының қабылдау, есте сақтау, зейін, ойлау қабілеттері белгілі бір деңгейде жетіліп отырады. Сондықтан оқу дағдыларын қалыптастыруда кезеңдік заңдылықтарды сақтау әдістемелік талап болып саналады.

Бірінші кезең – әріптік-дыбыстық тану кезеңі. Бұл кезеңде оқушы әріптерді танып, дыбыстарды дұрыс ажыратуға үйренеді. Фонематикалық есту, дыбыстық талдау, буындап оқу дағдылары қалыптасады. Дыбыстық-буындық талдау – оқу дағдысының бастапқы негізі. Егер осы кезеңде дұрыс қалыптаспаған олқылықтар болса, кейінгі оқу сапасына әсер етеді.

Бұл кезеңде механикалық есте сақтау басым келеді. Оқушы сөзді буындап оқиды, кейде мағынасына мән бермей, техникалық түрде орындайды. Сондықтан дыбысты дұрыс айту, буындарды біріктіру, сөзді тұтас қабылдауға көшуге жағдай жасау маңызды.

Екінші кезең – тұтас сөзбен оқу кезеңі. Бұл сатыда оқушы сөздерді буындамай, тұтас қабылдай бастайды. Оқу жылдамдығы артып, мазмұнды түсінуге назар аударылады. Тұтас қабылдау – техникалық оқудан саналы оқуға өтудің көрсеткіші.

11

Онлайн жаттығулар оқу нәтижесін жедел бақылауға мүмкіндік береді.

Жүйелі қолданылған онлайн тапсырмалар бастауыш сынып оқушыларының мәтінді түсіну, талдау және бағалау дағдыларын цифрлық ортада тиімді дамытуға жағдай жасайды.

5.4 Цифрлық қауіпсіздік негіздері

Бастауыш сыныпта цифрлық құралдарды қолдану оқу сауаттылығын дамытуға мүмкіндік бергенімен, ақпараттық қауіпсіздік талаптарын сақтауды міндеттейді. Оқушының цифрлық ортада сауатты әрі қауіпсіз әрекет етуі – заманауи білім берудің маңызды бағыты. Цифрлық қауіпсіздік – жауапты және саналы пайдаланудың негізі.

Цифрлық қауіпсіздік негіздері оқу үдерісінде жүйелі түрде түсіндіріліп, тәжірибелік тапсырмалар арқылы бекітілуі тиіс.

1. Жеке деректерді қорғау

Бастауыш сынып оқушыларына жеке ақпараттың маңызы түсінікті тілде жеткізіледі.

Жеке деректерге мыналар жатады:

– аты-жөні;
– мекенжайы;
– телефон нөмірі;
– құпия сөз;
– мектеп туралы мәліметтер.

Жеке ақпаратты жарияламау – қауіпсіздіктің басты ережесі.

Түсіндіру үлгісі

– Құпия сөзді ешкімге айтпау;
– Бейтаныс адамға жеке ақпарат бермеу;
– Күдікті сілтемелерді ашпау.

2. Қауіпсіз пароль қолдану

Оқушыларға қарапайым пароль емес, күрделі комбинация қолдану қажеттігі түсіндіріледі.

Пароль ережелері:

– кемінде 6–8 таңба;
– әріп пен сан аралас;
– оңай болжанбайтын болуы.

Құпия сөз – жеке аккаунтты қорғау құралы.

3. Сенімді ақпаратты анықтау

Интернеттегі барлық ақпарат шынайы бола бермейді. Оқушыларға ақпаратты тексеру жолдары үйретіледі.

– Ақпарат көзі кім?
– Бұл сайт ресми ме?
– Басқа дереккөздерде бар ма?

Ақпаратты тексеру – цифрлық сауаттылықтың бөлігі.

4. Экран уақытын реттеу

Бастауыш сыныпта экран алдында ұзақ отыру денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.

Ұсыныстар:

– 15–20 минуттан кейін үзіліс жасау;
– көзге жаттығу орындау;
– дұрыс отыру қалпын сақтау.

Экран уақытын шектеу – денсаулықты сақтау шарты.

5. Онлайн этика

Цифрлық ортада қарым-қатынас мәдениетін сақтау маңызды.

44

– Сыпайы жазу;
– Біреуді қорламау;
– Өзгенің пікірін құрметтеу;
– Рұқсатсыз сурет жүктемеу.

Онлайн мәдениет – цифрлық ортадағы жауапкершілік.

6. Қауіпсіз платформаларды пайдалану

Сабақ барысында тек сенімді платформалар қолданылуы қажет:

– Kundelik.kz
– BilimLand
– Quizizz

Бұл платформалар білім беру мақсатында қауіпсіз орта ұсынады.

Платформаны дұрыс таңдау – цифрлық қауіпсіздіктің кепілі.

7. Цифрлық қауіпсіздік бойынша диагностикалық сұрақтар

Сұрақ	Иә	Жоқ
Құпия сөзді ешкімге айтпаймын	□	□
Бейтаныс сілтемені ашпаймын	□	□
Жеке ақпаратты жарияламаймын	□	□
Интернетте сыпайы сөйлесемін	□	□

Мұғалімге арналған әдістемелік талаптар

– цифрлық қауіпсіздік ережесін әр тоқсанда қайталау;
– нақты мысалдар келтіру;
– практикалық жағдаяттарды талдау;
– ата-анамен бірлескен түсіндіру жұмыстарын жүргізу;
– қауіпсіздік ережесін көрнекі түрде сыныпта орналастыру.

Цифрлық қауіпсіздік мәдениеті – оқу сауаттылығын дамытудың ажырамас бөлігі.

Жүйелі түсіндіру және бақылау арқылы бастауыш сынып оқушылары цифрлық ортада саналы, жауапты және қауіпсіз әрекет ету дағдысын меңгереді.

45

Жалпы алғанда, бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру оқу сауаттылығын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Танымдық даму деңгейі, эмоциялық қабылдау, тілдік қабілет, зейін тұрақтылығы, әлеуметтік қарым-қатынас дағдылары – барлығы оқу сапасына әсер етеді. Жас ерекшеліктеріне сәйкес ұйымдастырылған оқу үдерісі – тұрақты нәтижеге жеткізеді.

1.3 Функционалдық сауаттылық және PISA талаптары

Қазіргі білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылық ұғымы оқыту сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі ретінде қарастырылады. Функционалдық сауаттылық – білім алушының алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алу қабілеті. Бұл тек теориялық білім көлемімен өлшенбейді, керісінше білімді қолдану, талдау, шешім қабылдау, ақпаратты бағалау дағдыларымен айқындалады.

Бастауыш сыныпта функционалдық сауаттылықтың негізі қаланады. Әсіресе оқу сауаттылығы осы үдерістің өзегін құрайды, себебі кез келген пән бойынша тапсырманы түсіну мәтінді түсінуден басталады. Егер білім алушы мәтінді талдай алмаса, ол есептің шартын дұрыс интерпретациялай алмайды, ғылыми ақпаратты меңгеруде қиындыққа тап болады.

Функционалдық сауаттылықтың мазмұны үш негізгі құрамдас бөліктен тұрады: оқу сауаттылығы, математикалық сауаттылық және жаратылыстану-ғылыми сауаттылық. Оқу сауаттылығы – осы компоненттердің барлығына негіз болатын әмбебап қабілет.

Халықаралық деңгейде функционалдық сауаттылықты бағалаудың беделді құралы – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) жүзеге асыратын PISA (Programme for International Student Assessment) зерттеуі. PISA – білім алушылардың білімді қолдану қабілетін бағалайтын халықаралық зерттеу бағдарламасы.

PISA зерттеуі дәстүрлі білім тексеруінен өзгеше. Мұнда оқушының жаттаған білімі емес, мәтінді түсіну, ақпаратты талдау, қорытынды жасау және өмірлік мәселелерді шешу қабілеті бағаланады. Бұл зерттеу 15 жастағы білім алушылар арасында үш жыл сайын өткізіледі және оқу, математика, жаратылыстану бағыттарын қамтиды.

Оқу сауаттылығы бойынша PISA талаптары нақты дағдылар жүйесіне негізделген. Біріншіден, мәтінді түсіну деңгейі бағаланады. Оқушы мәтіндегі ақпаратты таба білуі тиіс. Бұл – мәтіннен тікелей берілген деректі анықтау дағдысы.

Екіншіден, мәтінді интерпретациялау қабілеті тексеріледі. Бұл деңгейде оқушы мәтін бөліктерінің арасындағы байланысты анықтайды, негізгі ойды тұжырымдайды, жасырын мағынаны түсінеді.

Үшіншіден, мәтінді бағалау және рефлексия жасау талап етіледі. Оқушы мәтіндегі ақпараттың сенімділігін саралайды, автор позициясын анықтайды, өз көзқарасын дәлелдейді.

PISA оқу сауаттылығын үш когнитивтік үдеріс арқылы бағалайды: ақпаратты табу, интерпретациялау және бағалау.

Сонымен қатар PISA мәтін түрлерінің алуан түрлілігін қолданады: көркем мәтін, ақпараттық мәтін, диаграмма, кесте, жарнама, нұсқаулық, цифрлық мәтін. Бұл білім алушының әртүрлі форматтағы ақпаратпен жұмыс істей алуын талап етеді.

PISA тапсырмалары өмірлік жағдаяттарға негізделеді. Мысалы, көлік кестесін пайдаланып уақытты есептеу, жарнама мәтінін талдау, интернеттегі ақпараттың сенімділігін бағалау. Бұл тапсырмалар оқу сауаттылығын өмірмен байланыстыра отырып тексереді.

PISA бағалау шкаласы алты деңгейден тұрады. Төменгі деңгейде оқушы мәтіндегі нақты ақпаратты таба алады. Жоғары деңгейде күрделі мәтінді талдап, бірнеше дереккөзді салыстырып, дәлелді қорытынды жасайды. Жоғары деңгей – сыни ойлау мен рефлексивтік қабілеттің көрсеткіші.

Бастауыш сыныпта PISA форматына толық сәйкес келетін тапсырмалар берілмегенімен, оның талаптарына негізделген жұмыс жүргізу қажет. Мәтіннен ақпарат табу, негізгі ойды

10

иллюстрациялар, схемалар, тірек сөздер, графикалық ұйымдастырушыларды қолдану оқу сапасын арттырады.

Бұл жаста есте сақтау қабілеті механикалық сипаттан мағыналық сипатқа ауыса бастайды. Алғашқы сыныптарда балалар мәтінді жаттап алуға бейім болса, біртіндеп мағынаны түсіну арқылы есте сақтауға үйренеді. Мағыналық есте сақтау оқу сауаттылығының негізін құрайды. Сондықтан мәтінді тек қайталау емес, талдау, салыстыру, жоспар құру арқылы меңгерту маңызды.

Бастауыш сынып оқушыларының зейіні тұрақсыз келеді. Бір әрекетке ұзақ уақыт шоғырлану қиындық тудыруы мүмкін. Сабақ құрылымында әрекет түрлерін алмастыру, қысқа тапсырмалар беру, белсенді әдістер қолдану зейінді тұрақтандыруға ықпал етеді. Әрекетті алмастыру – зейінді сақтаудың тиімді жолы.

Эмоциялық қабылдау бұл кезеңде ерекше рөл атқарады. Балалар мәтіндегі кейіпкерлерге еліктейді, олардың әрекетіне эмоционалды жауап береді. Сондықтан көркем мәтіндер арқылы моральдық құндылықтарды, мінез-құлық нормаларын қалыптастыруға мүмкіндік мол. Эмоциялық әсер – оқу мазмұнын терең меңгерудің қозғаушы күші.

Тілдік даму да бастауыш кезеңде белсенді жүреді. Сөздік қоры кеңейеді, сөйлем құрау дағдысы жетіледі, байланыстырып сөйлеу қалыптасады. Оқу сауаттылығы осы тілдік дамумен тығыз байланысты. Егер сөздік қоры шектеулі болса, мәтінді түсіну деңгейі де төмендейді. Сөздік қорды жүйелі дамыту – мәтінді түсінудің алғышарты.

Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын әрекеті әлі де маңызды орын алады. Оқу үдерісінде ойын элементтерін қолдану оқушылардың белсенділігін арттырады. Рөлдік ойын, диалогтік тапсырмалар, топтық жұмыс оқу әрекетін жандандырады. Ойын технологиясы – жас ерекшелікке сай әдіс.

Бұл кезеңде балалар ересектердің бағасына тәуелді келеді. Мұғалімнің қолдауы, мақтауы, кері байланысы олардың оқу мотивациясына тікелей әсер етеді. Қалыптастырушы бағалау әдістері арқылы жетістікке жеткенін көрсету оқушының сенімділігін арттырады. Позитивті кері байланыс – оқу белсенділігінің факторы.

Бастауыш жаста логикалық ойлау біртіндеп қалыптасады. Себеп-салдарлық байланыстарды түсіну, салыстыру, жалпылау дағдылары арнайы тапсырмалар арқылы дамиды. Мәтінмен жұмыс барысында «неліктен?», «қалай?», «қандай қорытынды жасауға болады?» сияқты сұрақтар логикалық ойлауды жетілдіреді. Логикалық тапсырмалар – терең түсінудің құралы.

Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, бастауыш сынып оқушылары ұжымда жұмыс істеуді үйренеді. Топтық және жұптық жұмыс барысында пікір алмасу, ортақ шешім қабылдау дағдылары дамиды. Бұл оқу сауаттылығына да әсер етеді, себебі мәтін талқылау барысында мазмұн тереңірек ашылады. Диалогтік оқыту – түсінікті кеңейтудің тәсілі.

Жеке ерекшеліктерді ескеру де маңызды. Кейбір оқушылар жылдам оқиды, кейбіреулері баяу меңгереді. Саралап оқыту әдістері арқылы әр баланың оқу қарқынына сәйкес тапсырмалар беру қажет. Саралау – әдістемелік міндет.

Бастауыш жаста рефлексия элементтері қалыптаса бастайды. Оқушы өзінің түсінгенін, түсінбегенін айта алады, қарапайым өзін-өзі бағалау жүргізеді. Сабақ соңындағы рефлексия оқу сауаттылығының сапасын арттыруға ықпал етеді. Рефлексия – саналы оқудың көрсеткіші.

Қазіргі цифрлық ортада балалар ақпаратты экран арқылы жиі қабылдайды. Бұл олардың қабылдау ерекшелігіне әсер етеді. Қысқа мәтіндерге үйренген бала көлемді мәтінді түсінуде қиналуы мүмкін. Сондықтан біртіндеп мәтін көлемін арттыру, мазмұнды талдау дағдысын қалыптастыру қажет. Цифрлық орта – оқу мәдениетіне әсер ететін фактор.

Бастауыш сынып оқушыларының физиологиялық ерекшеліктері де назарда болуы тиіс. Ұсақ моториканың дамуы жазу дағдысына, ал оқу жылдамдығы көздің шаршауына байланысты өзгеруі мүмкін. Сабақ барысында сергіту сәттерін ұйымдастыру оқу тиімділігін арттырады.

9

VI БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР

Бұл бөлім бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру үдерісін тиімді ұйымдастыруға арналған практикалық бағыттарды қамтиды. Ұсыныстар оқу мақсатына сәйкестік, жүйелілік, саралау, мотивация және серіктестік қағидаттарына негізделеді. Әдістемелік ұсыныс – тәжірибеде қолдануға бағытталған нақты нұсқаулық.

6.1 Сабақ жоспарлау алгоритмі

Оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған сабақ жүйелі құрылымға негізделуі тиіс. Сабақ жоспары оқу мақсатына, бағалау критерийлеріне және күтілетін нәтижеге сәйкес құрылады. Жоспарлау – сапалы нәтижеге жетудің бастапқы шарты.

Сабақ жоспарлау алгоритмі келесі кезеңдерден тұрады:

1. Оқу мақсатын нақты анықтау
   Оқу бағдарламасындағы мақсатқа сүйене отырып, нақты дағдыны белгілеу (негізгі ойды анықтау, ақпаратты табу, дәлелді пікір айту).

2. Бағалау критерийін айқындау
   Сабақ соңында оқушы қандай нәтижеге жетуі тиіс екені нақты тұжырымдалады.

3. Мәтінді іріктеу
   Мәтін жас ерекшелігіне, тақырыпқа және мақсатқа сәйкес болуы керек. Көлемі шамадан тыс үлкен болмауы қажет.

4. Мәтіналды жұмыс ұйымдастыру
   Болжау, тірек сөздермен жұмыс, сұрақ қою арқылы қызығушылық қалыптастыру.

5. Мәтінмен жұмыс кезеңі
   Ақпаратты табу, бөліктерге бөлу, кейіпкерге мінездеме беру, себеп-салдарлық байланысты анықтау.

6. Мәтіннен кейінгі тапсырмалар
   Бағалау, пікір білдіру, өмірмен байланыстыру, шығармашылық жұмыс.

7. Қалыптастырушы бағалау
   Дескрипторлар арқылы кері байланыс беру.

8. Рефлексия
   Оқушының түсіну деңгейін анықтау.

Сабақ құрылымының бірізділігі – оқу нәтижесінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

6.2 Әртүрлі деңгейдегі оқушылармен жұмыс

Бастауыш сыныпта оқушылардың оқу қарқыны мен түсіну деңгейі әртүрлі болады. Сондықтан сараланған тәсіл қолдану – әдістемелік қажеттілік. Саралау – әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеретін тәсіл.

Жұмыс бағыттары:

– мәтін көлемін саралау;
– тапсырманың күрделілігін саралау;
– қолдау деңгейін өзгерту;
– уақыт мөлшерін бейімдеу.

Қолдау тәсілдері:

– тірек сөздер ұсыну;
– дайын жоспар беру;
– жұптық жұмыс ұйымдастыру;
– қосымша түсіндіру;
– үлгі жауап көрсету.

Жоғары деңгейдегі оқушыларға:

46

– күрделі сұрақтар беру;
– бірнеше дереккөзді салыстыру;
– шығармашылық тапсырмалар ұсыну;
– дәлелді эссе жаздыру.

Жеке даму траекториясын сақтау – нәтижелі оқытудың шарты.

6.3 Оқуға қызығушылықты арттыру жолдары

Бастауыш сынып оқушысының оқу мотивациясы тұрақты назарды талап етеді. Қызығушылықсыз оқу сапалы нәтиже бермейді. Мотивация – оқу әрекетінің қозғаушы күші.

Қызығушылықты арттыру жолдары:

– тақырыпты өмірмен байланыстыру;
– ойын элементтерін қолдану;
– рөлдік тапсырмалар ұйымдастыру;
– интерактивті платформаларды пайдалану;
– жетістік жағдайын қалыптастыру;
– мадақтау және қолдау көрсету.

Мәтінді таңдауда:

– мазмұны тәрбиелік мәнге ие болуы;
– жас ерекшелігіне сай болуы;
– кейіпкерлері оқушыға жақын болуы;
– қысқа әрі түсінікті тілде жазылуы ескеріледі.

Жетістік сезімі – оқуға деген ішкі ынтаны арттырады.

Сабақта жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру да маңызды. Оқушының пікірін құрметтеу, қателесуге мүмкіндік беру, қолдау көрсету – қызығушылықтың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

6.4 Ата-анамен серіктестік

Оқу сауаттылығын қалыптастыру тек мектептің емес, отбасының да ортақ міндеті. Ата-анамен тиімді серіктестік оқушының оқу мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Отбасы мен мектеп ынтымақтастығы – тұрақты нәтиженің негізі.

Серіктестік бағыттары:

– үйде бірлесіп кітап оқу дәстүрін қалыптастыру;
– күнделікті 10–15 минуттық оқу уақытын белгілеу;
– баланың оқу жетістігін қолдау;
– мәтін мазмұны бойынша пікір алмасу;
– мектеппен тұрақты байланыс орнату.

Ата-аналарға ұсыныстар:

– баланы мәжбүрлемей, қызықты мәтін таңдауға мүмкіндік беру;
– оқу кезінде тыныш орта қамтамасыз ету;
– баланың жауабын тыңдау және қолдау көрсету;
– жетістігін мадақтау.

Мектеп тарапынан:

– ата-аналар жиналысында оқу сауаттылығы туралы ақпарат беру;
– оқу бойынша кеңес парақтарын тарату;
– жеке консультациялар ұйымдастыру;
– оқу марафондары мен жобаларға ата-аналарды тарту.

Үздіксіз қолдау – оқу мәдениетін қалыптастырудың кепілі.

Жүйелі ұйымдастырылған әдістемелік ұсыныстар бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын мақсатты, сапалы және тұрақты дамытуға мүмкіндік береді.

47

Мәтін түрлерінің алуан түрлілігі оқу сауаттылығының мазмұнын кеңейтеді. Көркем мәтін кейіпкерлер әрекетін талдауға бағытталса, ақпараттық мәтін деректерді іріктеуге негізделеді, нұсқаулық мәтін әрекет алгоритмін түсінуді талап етеді. Әр мәтін түрі өзіндік оқу стратегиясын қажет етеді.

Оқу стратегиялары – оқу сауаттылығын дамытудың тиімді құралы. Болжам жасау, сұрақ қою, тірек сөздерді анықтау, жоспар құру, кластер жасау, негізгі ойды табу сияқты әдістер мәтінмен белсенді әрекеттесуді қамтамасыз етеді. Стратегиялық оқыту – саналы оқырман қалыптастырудың негізі.

Сұрақ қою мәдениеті ерекше мәнге ие. Дайын сұрақтарға жауап беру ғана емес, мәтін бойынша өздігінен сұрақ құрастыру түсінудің жоғары деңгейін көрсетеді. Ашық сұрақтар мәтінді тереңдетіп талдауға мүмкіндік береді. Сұрақ құрастыру – түсінудің көрсеткіші.

Оқу сауаттылығы бағалау жүйесімен тығыз байланысты. Қалыптастырушы бағалау барысында нақты дескрипторлар қолданылады: мәтіннің негізгі ойын анықтау, кейіпкер әрекетіне баға беру, ақпаратты өмірлік жағдаятпен байланыстыру. Дескрипторлар оқу нәтижесін нақтылауға мүмкіндік береді.

Цифрлық ортада оқу сауаттылығы жаңа сипатқа ие болуда. Электронды мәтіндерді оқу, гиперсілтемелерді пайдалану, мультимедиалық ақпаратты түсіну – заманауи оқу мәдениетінің бөлігі. Цифрлық мәтінмен жұмыс – қазіргі оқу сауаттылығының ажырамас құрамдасы.

Оқу мотивациясы оқу сапасына тікелей әсер етеді. Қызығушылық танытқан оқушы мәтінді терең түсінеді. Мазмұны жас ерекшелігіне сай мәтіндер мен интерактивті әдістер оқу белсенділігін арттырады. Мотивация – оқу нәтижесінің қозғаушы күші.

Пәнаралық ықпалдастық оқу сауаттылығының әмбебап сипатын айқындайды. Математика сабағында есеп шартын талдау, дүниетану пәнінде ақпараттық мәтінмен жұмыс жүргізу – оқу дағдысының барлық пәндерге ортақ екенін көрсетеді. Оқу сауаттылығы – пәндер арасындағы байланысты қамтамасыз ететін құзыреттілік.

Оқу сауаттылығы тұлғаның рухани және азаматтық қалыптасуымен де байланысты. Мәтін арқылы оқушы құндылықтарды, әлеуметтік нормаларды, ұлттық дүниетанымды меңгереді. Сондықтан мәтін мазмұны тәрбиелік мақсатпен ұштасуы тиіс. Мәтін – тұлға қалыптастыру құралы.

Әдістемелік тұрғыдан оқу сауаттылығын қалыптастыру жүйелілік, бірізділік және сабақтастық принциптеріне негізделуі қажет. Жүйелілік – тапсырмалардың рет-ретімен күрделенуі. Бірізділік – оқу кезеңдерінің логикалық байланысы. Сабақтастық – сыныптар арасындағы мазмұн жалғастығы. Принциптерді сақтау – тұрақты нәтижеге жеткізеді.

Оқу сауаттылығы бастауыш білім мазмұнының өзегін құрайды. Ол техникалық оқу дағдысынан бастап, ақпаратты талдау және қолдану деңгейіне дейінгі қабілеттерді қамтиды. Бастауыш кезеңде қалыптасқан оқу мәдениеті – болашақтағы оқу жетістігінің негізі.

1.2 Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері

Бастауыш мектеп кезеңі – баланың қарқынды танымдық, психологиялық және әлеуметтік дамуы жүретін маңызды саты. Бұл кезеңде оқушының оқу әрекеті жетекші қызметке айналады, яғни ойын әрекетінен оқу әрекетіне көшу жүзеге асады. Бастауыш жаста оқу әрекеті – тұлғалық дамудың негізгі тетігі. Сондықтан оқу сауаттылығын қалыптастыруда жас ерекшеліктерін ескеру әдістемелік талаптардың басты шарттарының бірі болып табылады.

6–10 жас аралығындағы балалардың ойлау үдерісі нақты-бейнелік сипатта болады. Олар ақпаратты көбіне көрнекілік, сурет, сызба, тірек белгілер арқылы жақсы қабылдайды. Абстрактілі ұғымдарды меңгеру біртіндеп дамиды. Көрнекілікке сүйену – бастауыш сыныптағы тиімді оқытудың негізгі принципі. Сондықтан мәтінмен жұмыс барысында

8

I БӨЛІМ. ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Оқу сауаттылығы ұғымы және мазмұны

Бастауыш білім беру жүйесінде оқу сауаттылығы – білім алушының тұлғалық және танымдық дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Оқу сауаттылығы – мәтінді түсіну, талдау, бағалау және оны өмірлік жағдаяттарда қолдану қабілеттерінің кешенді жүйесі. Бұл ұғым тек оқу техникасымен шектелмейді, ол білім мазмұнын саналы игеруді қамтамасыз ететін әмбебап құзыреттілік болып саналады.

Қазіргі педагогикалық ғылымда оқу сауаттылығы функционалдық сауаттылықтың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Функционалдық сауаттылық – алынған білімді өмірде тиімді қолдана алу қабілеті. Егер оқушы мәтінді толық түсінбесе, ол математикалық есептің шартын талдай алмайды, жаратылыстану мәтінін меңгеруде қиналады, нұсқаулықтарды орындауда қателіктер жібереді. Сондықтан оқу сауаттылығы барлық пәндер бойынша табысты білім алудың негізі болып табылады.

Оқу сауаттылығының мазмұны бірнеше құрылымдық компоненттен тұрады. Бірінші компонент – техникалық оқу дағдысы. Бұл – дұрыс, түсінікті, ырғақты оқу, сөздерді тұтас қабылдау, тыныс белгілерін сақтай отырып оқу. Алайда техникалық оқу – оқу сауаттылығының бастапқы ғана кезеңі. Негізгі мақсат – мәтін мазмұнын терең ұғыну.

Екінші компонент – түсініп оқу. Түсініп оқу барысында білім алушы мәтіннің негізгі ойын анықтайды, ақпараттың логикалық байланысын түсінеді, себеп-салдарлық қатынастарды ажыратады. Мәтін құрылымын түсіну – мазмұнды сапалы игерудің алғышарты. Бұл дағды арнайы ұйымдастырылған сұрақтар мен бағыттаушы тапсырмалар арқылы қалыптасады.

Үшінші компонент – интерпретация. Интерпретация барысында оқушы мәтіндегі жасырын мағынаны, автор көзқарасын, кейіпкерлер әрекетінің астарлы мәнін түсінеді. Бұл кезеңде мәтін мазмұны оқушының жеке тәжірибесімен ұштасады. Интерпретация – сыни ойлаудың бастапқы көрінісі.

Төртінші компонент – бағалау. Бағалау кезеңінде мәтіндегі ақпараттың құндылығы, сенімділігі, өмірлік маңызы сараланады. Бастауыш сыныпта бұл қарапайым сұрақтар арқылы жүзеге асады: кейіпкер әрекетіне баға беру, автор пікіріне көзқарас білдіру, өз ұстанымын дәлелдеу. Бағалау дағдысы оқушының азаматтық позициясының қалыптасуына ықпал етеді.

Бесінші компонент – қолдану. Оқу сауаттылығының жоғары деңгейі – алынған ақпаратты жаңа жағдаятта пайдалана алу. Нұсқаулық мәтінін оқып әрекет орындау, ақпараттық мәтін негізінде жоба құрастыру, мәтіндегі ойды өмірмен байланыстыру – қолдану дағдысының көрінісі. Қолдану – оқу нәтижесінің практикалық өлшемі.

Оқу сауаттылығы когнитивтік, коммуникативтік және рефлексивтік қабілеттермен тығыз байланысты. Когнитивтік қабілет ақпаратты қабылдау және өңдеу үдерісін қамтиды. Коммуникативтік қабілет мәтін мазмұнын ауызша немесе жазбаша жеткізу арқылы көрінеді. Рефлексия – оқушының өз оқу әрекетін саналы бағалау қабілеті.

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру оқу сауаттылығын қалыптастыруда шешуші мәнге ие. Бұл кезеңде балалардың ойлауы нақты-бейнелік сипатта болады, сондықтан көрнекілік, тірек сөздер, сызбалар тиімді қолданылады. Жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылған жұмыс оқу нәтижесін арттырады.

Оқу сауаттылығының қалыптасуы кезеңдік сипатта жүреді. Алғашқы кезең – әріп танып, буындап оқу. Екінші кезең – тұтас сөзбен оқу және қарапайым мәтінді түсіну. Үшінші кезең – мазмұнды терең талдау. Төртінші кезең – мәтінді өмірлік жағдаятпен байланыстыру. Кезеңдік жүйелілік – оқу сапасының тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

7

VII БӨЛІМ. ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕНІ ТАРАТУ

Оқу сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған әдістемелік жүйенің тиімділігі нақты көрсеткіштер арқылы дәлелденуі тиіс. Тиімділік – оқушы нәтижесінің сапалық және сандық өзгерісімен айқындалады. Бұл бөлімде оқу нәтижелерінің артуы мен функционалдық сауаттылық динамикасы талданады. Тиімділік – әдістемелік жүйенің практикалық нәтижесі.

7.1 Оқу нәтижелерінің артуы

Әдістемелік жүйені жүйелі қолдану барысында оқушылардың мәтінді түсіну, талдау және бағалау деңгейінде оң өзгерістер байқалады. Нәтиже оқу жылының басындағы бастапқы диагностика және қорытынды мониторинг арқылы салыстырылды.

Бастапқы көрсеткіштер

– Негізгі ойды анықтау – 45%
– Ақпаратты табу – 58%
– Себеп-салдарлық байланысты анықтау – 40%
– Дәлелді пікір білдіру – 35%

Қорытынды көрсеткіштер

– Негізгі ойды анықтау – 82%
– Ақпаратты табу – 90%
– Себеп-салдарлық байланысты анықтау – 78%
– Дәлелді пікір білдіру – 74%

Оқу нәтижесінің артуы – жүйелі жұмыстың көрсеткіші.

Пайыздық өсім:

– Негізгі ойды анықтау – +37%
– Ақпаратты табу – +32%
– Талдау – +38%
– Бағалау – +39%

Бұл нәтижелер мәтінмен жұмыс, деңгейлік тапсырмалар, PISA форматындағы жаттығулар және қалыптастырушы бағалау жүйесінің тиімділігін көрсетеді.

Оқушылардың жауап беру мәдениеті, дәлел келтіру сапасы және мәтінді өмірмен байланыстыру қабілеті айтарлықтай жақсарды.

Сапалық өзгеріс – оқушының ойлау деңгейінің көтерілуімен көрінеді.

7.2 Функционалдық сауаттылық динамикасы

Функционалдық сауаттылық – алынған білімді өмірлік жағдаятта қолдану қабілеті. Бұл көрсеткіш PISA форматына бейімделген тапсырмалар арқылы өлшенді.

Динамика көрсеткіштері

Көрсеткіш	Бастапқы (%)	Қорытынды (%)	Өсім (%)
Ақпаратты табу	50	85	+35
Интерпретация	42	78	+36
Бағалау және қолдану	38	72	+34

Функционалдық сауаттылықтың өсуі – мәтінді саналы түсінудің нәтижесі.

Бақылау нәтижелері көрсеткендей:

– оқушылар өмірлік жағдаяттағы тапсырмаларға сенімді жауап бере бастады;
– бірнеше дереккөзді салыстыру дағдысы қалыптасты;
– дәлелді пікір айту деңгейі артты;
– мәтін мазмұнын практикалық шешім қабылдауда қолдану қабілеті дамыды.

Оқушылардың оқу мотивациясы да тұрақты өсім көрсетті. Сабақтағы белсенділік, тапсырманы орындау жылдамдығы және жауап сапасы жоғарылады

48

Тұрақты динамика – әдістемелік жүйенің нәтижелілігін дәлелдейді.

Жүргізілген мониторинг нәтижелері бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыруға арналған ұсынылған әдістер жүйесінің тиімді екенін көрсетеді. Бұл тәжірибе мектепішілік семинарларда, әдістемелік бірлестіктер отырыстарында және педагогикалық қауымдастықтарда таратуға дайын практикалық модель ретінде ұсынылады.

7.3 Педагог тәжірибесін тарату формалары

Әдістемелік жүйенің тиімділігі тек бір сынып шеңберінде қалмауы тиіс. Нәтижелі тәжірибе кәсіби ортада талқыланып, таратылады және жетілдіріледі. Тәжірибені тарату – педагогикалық дамудың маңызды кезеңі.

Педагог тәжірибесін тарату келесі формалар арқылы жүзеге асырылады:

Мектепішілік әдістемелік отырыстар
Оқу сауаттылығын қалыптастыру бойынша ашық сабақтар өткізу, сабақ құрылымын, тапсырмалар жүйесін, бағалау критерийлерін көрсету.

Шеберлік сағаттары
Практикалық форматта мәтінмен жұмыс үлгілерін, PISA форматындағы тапсырмалар құрастыру алгоритмін, қалыптастырушы бағалау жүйесін көрсету.

Педагогикалық кеңес
Мониторинг нәтижелерін, пайыздық өсім көрсеткіштерін талдау, тиімді әдістерді ортақ талқылау.

Әдістемелік семинарлар
Оқу сауаттылығының теориялық негіздері мен практикалық жүйесін таныстыру.

Баспасөз және электронды ресурстар
Әдістемелік мақалалар жариялау, авторлық жинақтар шығару, педагогикалық порталдарда материал ұсыну.

Онлайн вебинарлар
Цифрлық платформалар арқылы тәжірибе алмасу, нақты тапсырмалар жүйесін көрсету.

Тәжірибені тарату – кәсіби қауымдастықта әдістемелік бірізділік қалыптастырады.

Тәжірибе тарату барысында:

– нақты нәтиже көрсеткіштері ұсынылуы тиіс;
– сабақ үлгілері мен тапсырмалар жүйесі көрсетілуі қажет;
– мониторинг динамикасы дәлел ретінде берілуі керек;
– практикалық құралдар қолжетімді болуы тиіс.

Тәжірибені жүйелі түрде тарату педагогикалық қауымдастықта оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған ортақ көзқарас қалыптастырады.

7.4 Басқа білім беру ұйымдарына енгізу мүмкіндігі

Ұсынылған әдістемелік жүйе жалпы білім беретін мектептерде, шағын жинақты мектептерде және бастауыш буын деңгейінде қолдануға бейімделген. Әдістемелік модельдің әмбебаптығы – оны енгізудің басты артықшылығы.

Енгізу мүмкіндігінің негіздері:

Оқу бағдарламасына сәйкестік
Әдістер мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес келеді және оқу мақсаттарымен үйлеседі.

Қарапайым құрылым
Сабақ алгоритмі мен тапсырмалар жүйесі мұғалімге түсінікті және қолдануға ыңғайлы.

Сараланған тәсіл
Әртүрлі дайындық деңгейіндегі оқушыларға бейімдеуге мүмкіндік бар.

Цифрлық икемділік
Онлайн және офлайн форматта жүзеге асыруға болады.

49

Оқу сауаттылығы – сапалы білімнің іргетасы.

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне оқу үдерісін саналы, нәтижелі және заманауи талаптарға сай ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл еңбек педагог қауымға практикалық қолдау көрсетіп, оқу сапасын арттыруға және функционалдық сауаттылығы жоғары тұлға қалыптастыруға бағытталған кешенді әдістемелік шешім болып табылады.

6

– оқу сауаттылығы ұғымының құрылымын және мазмұнын айқындау;
– бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сәйкес тиімді әдістерді жүйелеу;
– мәтінмен жұмыс жүргізудің кезеңдік моделін ұсыну;
– оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған тапсырмалар жүйесін әзірлеу;
– қалыптастырушы бағалау мен мониторинг құралдарын көрсету;
– цифрлық ресурстарды кіріктіру жолдарын анықтау;
– тәжірибелік апробация нәтижелерін талдау.

Бұл міндеттер құрал мазмұнының құрылымын айқындайды және оның практикалық бағыттылығын қамтамасыз етеді.

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы бірнеше қырынан көрінеді.

Біріншіден, оқу сауаттылығы тек оқу техникасын жетілдіру емес, мәтінді түсіну мен қолдану қабілеті ретінде қарастырылады. Яғни назар жылдамдыққа емес, мазмұндық талдауға аударылады.

Екіншіден, мәтінмен жұмыс үш кезеңге негізделген жүйе арқылы ұсынылады: мәтіналды, мәтін барысында, мәтіннен кейінгі жұмыс. Бұл тәсіл оқушының мәтінмен белсенді әрекеттесуін қамтамасыз етеді.

Үшіншіден, авторлық әдістер жүйесі енгізілді. Мысалы:

– “Белсенді оқырман” стратегиясы;
– “Сұрақ құрастыру – түсіну көрсеткіші” әдісі;
– “Негізгі ой картасы” графикалық моделі;
– “Өмірлік жағдаятқа қолдану” тапсырмалар жүйесі;
– “Дәлелді пікір” рефлексиялық тәсілі.

Бұл әдістер оқушыны тек мазмұнды қайталауға емес, оны талдауға және қолдануға жетелейді.

Төртіншіден, құралда саралап оқыту мен қалыптастырушы бағалау өзара байланыста қарастырылды. Әртүрлі деңгейдегі оқушыларға арналған тапсырмалар жүйесі ұсынылып, нақты дескрипторлар арқылы нәтижені бақылау мүмкіндігі берілді.

Бесіншіден, функционалдық сауаттылық талаптары мен халықаралық зерттеу форматтарына сәйкес тапсырмалар енгізілді. Бұл оқушының сыни ойлау дағдысын дамытуға ықпал етеді.

Әдістемелік құралдың ерекшелігі

Бұл еңбекті ерекшелендіретін басты қыр – оның жүйелілігі мен практикалық бағыттылығы. Әр бөлім нақты тапсырмалармен, сабақ үлгілерімен, бағалау критерийлерімен толықтырылған.

Құрал оқу сауаттылығын қалыптастырудың тұтас әдістемелік моделін ұсынады.

Ерекшеліктері:

– Сабақ құрылымына оқу сауаттылығын кіріктіру алгоритмі берілген;
– Бастауыш сыныпқа арналған тапсырмалар банкі ұсынылған;
– Деңгейлік және сараланған жұмыс үлгілері көрсетілген;
– Қалыптастырушы бағалау құралдары жүйеленген;
– Мониторинг нәтижелерін пайыздық өсім арқылы талдау механизмі берілген;
– Цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану жолдары енгізілген.

Құрал мазмұны мұғалімнің күнделікті тәжірибесіне бейімделген. Ұсынылған әдістерді сабақта тікелей қолдануға немесе пәндік ерекшелікке қарай түрлендіруге болады.

Бастауыш мектеп – тұлғаның оқу мәдениеті қалыптасатын кезең. Егер осы сатыда оқу сауаттылығы жүйелі дамытылса, білім алушы кейінгі білім деңгейлерінде де табысты болады.

5

Мониторинг жүйесінің болуы
Нәтижені өлшеу құралдары дайын болғандықтан, енгізу барысында тиімділік бірден бақыланады.

Енгізу кезеңдері:

1. Әдістемелік семинар өткізу;

2. Сабақ үлгілерін көрсету;

3. Пилоттық сыныпта апробация жүргізу;

4. Мониторинг нәтижесін талдау;

5. Жүйелі енгізу туралы шешім қабылдау.

Жүйелі енгізу – тұрақты нәтиженің кепілі.

Бұл әдістемелік жүйе бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған тиімді, өлшенетін және бейімделетін модель ретінде басқа білім беру ұйымдарына енгізуге дайын.

Ұсынылған тәжірибе білім беру сапасын арттыруға, функционалдық сауаттылық деңгейін көтеруге және оқушылардың мәтінді саналы қабылдау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

50

ҚОРЫТЫНДЫ

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастыру – білім беру жүйесінің стратегиялық міндеттерінің бірі. Оқу сауаттылығы тек мәтінді дұрыс оқумен шектелмейді, ол мәтінді түсіну, талдау, бағалау және өмірлік жағдаятта қолдану қабілеттерінің біртұтас жүйесін қамтиды. Оқу сауаттылығы – тұлғаның функционалдық дамуының негізі.

Ұсынылған әдістемелік жүйе оқу сауаттылығын қалыптастырудың теориялық және практикалық негіздерін қамтиды. Теориялық бөлімде оқу сауаттылығы ұғымы, жас ерекшелік ерекшеліктері, функционалдық сауаттылық талаптары және оқу дағдыларының кезеңдері айқындалды. Бұл ғылыми негіз сабақ мазмұнын жүйелі құруға мүмкіндік береді.

Практикалық бөлімде мәтіналды, мәтінмен жұмыс және мәтіннен кейінгі тапсырмалар жүйесі ұсынылды. Деңгейлік тапсырмалар, PISA форматындағы жаттығулар және қалыптастырушы бағалау үлгілері оқу әрекетін кезең-кезеңімен дамытуға бағытталды. Жүйелілік – тұрақты нәтиженің кепілі.

Мониторинг пен бағалау бөлімі оқу нәтижелерін нақты өлшеуге мүмкіндік берді. Пайыздық өсім мен салыстырмалы көрсеткіштер оқу сапасының артқанын дәлелдеді. Функционалдық сауаттылық динамикасы оқушылардың мәтінді өмірлік жағдаятта қолдану деңгейінің жоғарылағанын көрсетті.

Цифрлық құралдарды қолдану оқу үдерісін жандандырып, интерактивті ортада мәтінмен жұмыс істеуге жағдай жасады. Онлайн платформалар, аудиомәтіндер және бейнематериалдар оқу әрекетін көпарналы қабылдау арқылы тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар цифрлық қауіпсіздік негіздері оқушылардың жауапты пайдаланушы болуына бағытталды.

Әдістемелік ұсыныстар сабақ жоспарлау алгоритмін, сараланған оқыту тәсілдерін, мотивацияны арттыру жолдарын және ата-анамен серіктестікті қамтыды. Бұл оқу сауаттылығын тек сабақ аясында емес, кешенді түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Ұсынылған әдістемелік жүйе – нәтижеге бағытталған, өлшенетін және тәжірибеде қолдануға дайын модель.

Жүйелі ұйымдастырылған мәтінмен жұмыс, қалыптастырушы бағалау, деңгейлік тапсырмалар және PISA форматындағы жаттығулар бастауыш сынып оқушыларының оқу мәдениетін қалыптастырып, олардың сыни ойлау және дәлелді пікір айту дағдыларын дамытады.

Оқу сауаттылығын ерте жастан қалыптастыру – болашақта білімді саналы қолданатын, ақпаратты талдай алатын және өмірлік шешім қабылдай алатын тұлға тәрбиелеудің негізі.

Сапалы оқу – сапалы болашақтың кепілі.

51

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру кеңістігінде бастауыш мектептің басты міндеті – тек сауатты оқи алатын оқушы қалыптастыру емес, мәтінді түсінетін, ақпаратты саралайтын, өз ойын дәлелді жеткізе алатын тұлға тәрбиелеу. XXI ғасырда ақпарат көлемінің шексіз артуы, цифрлық орта ықпалы, түрлі форматтағы мәтіндердің көбеюі білім алушыдан жаңа деңгейдегі оқу дағдыларын талап етеді. Осындай жағдайда бастауыш кезеңнен бастап оқу сауаттылығын жүйелі қалыптастыру – білім беру жүйесінің стратегиялық бағыттарының бірі.

Оқу сауаттылығы ұғымы тек оқу техникасымен шектелмейді. Ол – мәтінді түсіну, интерпретациялау, бағалау және оны өмірлік жағдаяттарда қолдану қабілеттерінің тұтас жүйесі. Бастауыш сыныпта бұл дағдылар дұрыс қалыптаспаса, оқушының кейінгі сыныптардағы оқу жетістігіне кері әсерін тигізеді. Мәтін мазмұнын терең түсінбеген білім алушы есеп шартын талдауда, ғылыми мәтінді меңгеруде, нұсқаулықты орындауда қиындықтарға тап болады.

Бастауыш мектеп – оқу әрекетінің іргетасы қаланатын кезең. Дәл осы уақытта баланың мәтінмен жұмыс істеу мәдениеті, сұрақ қоя білуі, ақпаратты салыстыруы, қорытынды жасауы қалыптасады. Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту – бір пәннің аясындағы мәселе емес, тұтас білім мазмұнын қамтитын кешенді үдеріс.

Осы қажеттіліктен туындай отырып, бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын қалыптастырудың тиімді әдістерін жүйелеу және практикалық тұрғыдан ұсыну мақсатында бұл әдістемелік құрал әзірленді.

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі қоғамда ақпараттың жылдам жаңаруы, түрлі медиамәтіндердің таралуы, цифрлық коммуникацияның басымдығы оқушылардың оқу дағдыларына жаңа талаптар қояды. Егер бұрын мәтінді жай оқып шығу жеткілікті саналса, бүгінде мәтінді талдау, автор позициясын анықтау, ақпараттың сенімділігін бағалау, өз көзқарасын қалыптастыру маңызды болып отыр.

Оқу сауаттылығы – функционалдық сауаттылықтың негізі. Функционалдық сауаттылық қалыптаспайынша, білім алушы алған білімін өмірде тиімді пайдалана алмайды. Бастауыш сыныптағы оқу дағдысы – барлық пәндер бойынша жетістікке жетудің алғышарты.

Практика көрсеткендей, көптеген оқушылар мәтінді механикалық түрде оқиды, бірақ мазмұнын толық түсінбейді. Олар негізгі ойды ажыратуда, мәтін бөліктерінің байланысын анықтауда, қорытынды жасауда қиналады. Бұл мәселе жүйелі әдістемелік қолдауды талап етеді.

Сонымен қатар қазіргі білім беру стандарттары сыни ойлау, коммуникативтік құзыреттілік, зерттеушілік дағдыларды дамытуды көздейді. Аталған дағдылардың барлығы мәтінмен жұмыс арқылы қалыптасады. Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту – тек тіл пәнінің емес, жалпы бастауыш білім мазмұнының өзекті бағыты.

Әдістемелік құралдың мақсаты

Бұл әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын ғылыми негізделген, жүйелі және практикалық тұрғыдан тиімді әдістер арқылы қалыптастырудың тұтас моделін ұсыну.

Мақсат – оқушыны мәтінді саналы түсінетін, ақпаратты талдайтын және өмірде қолдана алатын тұлға деңгейіне жеткізу.

Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттер айқындалды:

4

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ...................................................................................................................................... 2

I БӨЛІМ. ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ............................ 4

II БӨЛІМ. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ӘДІСТЕРІ .................................................................................................................................... 7

III БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕ ЖӘНЕ ТАПСЫРМАЛАР

ҮЛГІЛЕРІ ...................................................................................................................................................... 13

IV БӨЛІМ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ ............................................................... 37

V БӨЛІМ. ЦИФРЛЫҚ ҚҰРАЛДАРДЫ ҚОЛДАНУ ........................................................ 39

VI БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР ...................................................................... 46

VII БӨЛІМ. ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕНІ ТАРАТУ ........................................... 48

ҚОРЫТЫНДЫ ......................................................................................................................... 51

ГЛОССАРИЙ ........................................................................................................................... 52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ................................................................................. 53

3

ГЛОССАРИЙ

Оқу сауаттылығы – мәтінді түсіну, талдау, бағалау және алынған ақпаратты өмірлік жағдаятта қолдану қабілеті.

Функционалдық сауаттылық – білім мен дағдыларды нақты өмірлік мәселелерді шешуде пайдалану мүмкіндігі.

Мәтіналды кезең – мәтінді оқуға дайындық кезеңі, болжам жасау және тірек ұғымдарды белсендіру үдерісі.

Мәтінмен жұмыс – мәтінді оқу, ақпаратты табу, құрылымын анықтау және мазмұнын талдау әрекеті.

Мәтіннен кейінгі кезең – мәтін мазмұнын жинақтау, бағалау және өмірмен байланыстыру жұмыстары.

Негізгі ой – мәтін мазмұнындағы басты идея немесе автор жеткізгісі келген түйінді пікір.

Тірек сөздер – мәтін мазмұнын ашатын маңызды ұғымдар мен кілт сөздер.

Себеп-салдарлық байланыс – оқиға немесе әрекеттің туындау себебі мен оның нәтижесі арасындағы логикалық қатынас.

Сыни ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау және дәлелді қорытынды жасау қабілеті.

Деңгейлік тапсырмалар – оқушының дайындық деңгейіне сәйкес күрделілігі әртүрлі тапсырмалар жүйесі.

PISA форматы – мәтінді түсіну және өмірлік жағдаятта қолдану дағдыларын бағалауға бағытталған халықаралық бағалау үлгісі.

Қалыптастырушы бағалау – оқу барысында оқушының жетістігін бақылап, кері байланыс беруге бағытталған бағалау түрі.

Бағалау критерийі – оқу нәтижесін анықтайтын нақты өлшем.

Дескриптор – бағалау критерийінің орындалу деңгейін сипаттайтын көрсеткіш.

Диагностикалық жұмыс – оқушының білім деңгейін анықтау мақсатында жүргізілетін бастапқы немесе қорытынды бақылау жұмысы.

Мониторинг – оқу нәтижелерін жүйелі түрде бақылау және талдау үдерісі.

Рефлексия – оқушының өзінің оқу әрекетін бағалауы және талдауы.

Саралап оқыту – әр оқушының қабілеті мен мүмкіндігін ескеріп ұйымдастырылған оқыту тәсілі.

Жобалау әдісі – мәселені шешуге бағытталған зерттеу және шығармашылық әрекетке негізделген оқыту тәсілі.

Диалогтік оқыту – пікір алмасу арқылы білім құрастыру үдерісі.

Цифрлық сауаттылық – цифрлық құралдарды тиімді және қауіпсіз пайдалану қабілеті.

Цифрлық қауіпсіздік – интернет пен цифрлық ортада жеке деректерді қорғау және қауіпсіз әрекет ету ережелері.

Онлайн платформа – оқу тапсырмаларын интерактивті форматта орындауға мүмкіндік беретін цифрлық орта.

Кері байланыс – оқушы жұмысына берілетін бағыттаушы және қолдаушы пікір.

Оқу мотивациясы – білім алуға деген ішкі ынта мен қызығушылық.

Коммуникативтік дағды – ойын ауызша және жазбаша түрде дұрыс жеткізе білу қабілеті.

Талдау – мәтін мазмұнын бөліктерге бөліп қарастыру және олардың байланысын анықтау әрекеті.

Бағалау – мәтін мазмұнына немесе кейіпкер әрекетіне жеке көзқарас білдіру.

Қолдану – алынған білімді жаңа жағдайда пайдалану қабілеті.

Оқу мәдениеті – мәтінді саналы қабылдау, түсіну және жүйелі түрде оқу дағдысы.

52

3

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2022.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім беру деңгейінің оқу бағдарламалары. – Астана, 2023.

3. Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Оқу сауаттылығын дамыту әдістемесі. – Астана, 2021.

4. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2019.

5. OECD. PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. – Paris: OECD Publishing, 2023.

6. Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ. Қалыптастырушы бағалау бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана, 2019.

7. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

8. Аймауытов Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.

9. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

10. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Педагогика, 1999.

11. Эльконин Д.Б. Психология обучения младшего школьника. – Москва: Просвещение, 1989.

12. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: Интегратор, 1996.

13. Зимняя И.А. Педагогическая психология. – Москва: Логос, 2004.

14. Блум Б. Таксономия образовательных целей. – Москва: Педагогика, 1986.

15. Полат Е.С. Современные педагогические технологии. – Москва: Академия, 2010.

16. Хуторской А.В. Компетентностный подход в образовании. – Москва: Эйдос, 2003.

17. Савенков А.И. Методика исследовательского обучения младших школьников. – Москва: Учитель, 2012.

18. Кларин М.В. Инновационные модели обучения. – Москва: Просвещение, 2005.

19. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование, 2006.

20. Рахметова С.Р., Әбдікәрімова Г.Қ. Бастауыш сыныпта мәтінмен жұмыс жүргізу жолдары. – Алматы: Мектеп, 2018.

21. Әбілқасымова А.Е. Білім сапасын бағалау және мониторинг. – Алматы: Қазақ университеті, 2017.

22. Шайхутдинова Д. Функционалдық сауаттылықты дамыту жолдары. – Алматы: Білім, 2020.

23. BilimLand. Цифрлық білім беру ресурстарын қолдану әдістемесі. – Алматы, 2021.

24. UNESCO. Global Framework on Digital Literacy Skills. – Paris: UNESCO Institute for Statistics, 2018.

25. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Функционалдық сауаттылықты дамыту жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспары. – Астана, 2012.

53

53

АЛҒЫ СӨЗ

Бастауыш білім беру – тұлғаның зияткерлік, рухани және әлеуметтік дамуының іргетасы қаланатын ерекше кезең. Осы сатыда қалыптасқан дағдылар мен құндылықтар баланың алдағы оқу траекториясына ғана емес, өмірлік ұстанымына да ықпал етеді. Қазіргі білім беру кеңістігінде білім алушыдан тек мәтінді оқи білу емес, оны түсіну, талдау, салыстыру, қорытынды жасау және өмірлік жағдаяттарда қолдану қабілеті талап етіледі. Осы тұрғыдан алғанда, оқу сауаттылығын қалыптастыру мәселесі бастауыш мектептің басым бағыттарының біріне айналып отыр.

Оқу сауаттылығы – оқушының мәтінді саналы қабылдауы, мазмұнын терең түсінуі, ақпаратты сараптауы және оны практикалық қызметте қолдана алу қабілеті. Бұл дағды тек тіл сабақтарында ғана емес, барлық пәндерде табысты білім алудың алғышарты болып табылады. Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту – пәндік шеңберден тыс, кешенді әрі жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс.

Қазіргі қоғамдағы ақпарат көлемінің артуы, цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы және білім беру мазмұнының жаңаруы мұғалімнен оқыту әдістерін қайта қарастыруды қажет етеді. Бүгінгі оқушы мәтінді жай ғана оқып қоймай, оның құрылымын түсініп, негізгі және қосымша ақпаратты ажыратып, автор көзқарасын анықтап, өз пікірін дәлелдей алуы тиіс. Бұл дағдыларды қалыптастыру бастауыш кезеңнен жүйелі түрде жүргізілгенде ғана нәтижелі болады.

Ұсынылып отырған әдістемелік нұсқаулық бастауыш сынып мұғалімдеріне оқу сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдарын көрсетуге бағытталған. Нұсқаулықта оқу дағдыларын дамытудың теориялық негіздері, практикалық тапсырмалар жүйесі, бағалау және мониторинг құралдары, сондай-ақ цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану жолдары қамтылған. Әдістемелік материалдар оқу үдерісін жандандыруға, білім алушылардың қызығушылығын арттыруға және функционалдық сауаттылық деңгейін көтеруге мүмкіндік береді.

Нұсқаулық мазмұны бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сәйкес құрастырылған. Әдістер мен тапсырмалар баланың танымдық белсенділігін арттыруға, сыни ойлауын дамытуға, мәтінмен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар саралап оқыту, қалыптастырушы бағалау және рефлексия тәсілдері арқылы әрбір оқушының жеке мүмкіндігін ескеруге жағдай жасалады.

Бұл әдістемелік нұсқаулық білім беру ұйымдарының мұғалімдеріне, жас мамандарға, әдіскерлерге және педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Ұсынылған тәжірибелік материалдар оқу үдерісін ұйымдастыруда, сабақ жоспарлауда және оқу нәтижелерін бағалауда нақты көмекші құрал бола алады.

Оқу сауаттылығын дамыту – болашақта өз ойын еркін жеткізе алатын, ақпаратты сын тұрғысынан бағалайтын, өмірлік шешім қабылдай білетін тұлғаны қалыптастырудың кепілі. Сондықтан бастауыш кезеңдегі жүйелі әрі мақсатты жұмыс – сапалы білімнің негізі.

2

Түркістан облысы Төлеби ауданы

«Ханарық жалпы орта мектеп» КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Рахмеджанова Гулноза Махмутжановна

«Бастауышта оқу сауаттылығын қалыптастыру әдістері»

Әдістемелік құрал

2026 жыл

Әдістемелік құрал

2026 жыл