Батыс Қазақстандағы мұнай кен орындары ағылшындар қолында болғанда

ХХ ғасырдың басында Батыс Қазақстан өңірі күтпеген жерден үлкен өзгерістерді бастан кешірді. Бұған басты себеп – Орал-Ембі аймағындағы мұнайдың мол қоры еді. Сол кезде бұл өңірге шетелдік, әсіресе ағылшын кәсіпкерлері ерекше қызығушылық танытты. Өйткені оларда қаржы да, техника да, тәжірибе де бар болатын.

1911 жылы Доссорда мұнай фонтаны атқылаған сәттен бастап бәрі күрт өзгерді. Осыдан кейін ағылшын капиталы аймаққа белсенді түрде кіре бастады. Олар жергілікті адамдардан немесе ұсақ кәсіпкерлерден кен орындарын сатып алып, біртіндеп толық бақылауға алды. Сол кезеңде ағылшындармен бәсекелесе алатын ірі қарсыластар да болмады. Ресей империясының өзі бұл салада әлсіз еді.

Ағылшындардың тағы бір артықшылығы – қаржыны оңай таба білуі. Батыс елдерінде қарапайым адамның өзі банктен несие алып, мұнай ісіне ақша сала алатын. Ал бізде ондай мүмкіндік жоқтың қасы еді. Соның арқасында олар қысқа уақыт ішінде үлкен компанияларға айналып, пайдасын еселеп арттырды.

Бірақ бұл байлықтың екінші жағы да болды. Қазақ жерінде жұмыс істеген жергілікті халық арзан жұмыс күші ретінде пайдаланылды. Олар ауыр жағдайда еңбек етті, ал жалақылары шетелдік мамандармен салыстырғанда әлдеқайда төмен болды. Мұнай өндіріліп, үлкен пайда табылғанымен, оның игілігін жергілікті халық толық көре алмады.

Ең бастысы – өндірілген мұнайдың көбі өңделмей, сол күйінде шетелге жөнелтілді. Яғни біздің жердің байлығы сыртқа кетіп, негізгі табыс сол елдерге түсті. Ағылшын кәсіпкерлері осы арқылы өте қатты байып кетті.

1917 жылғы төңкерістен кейін жағдай өзгерді. Кеңес өкіметі орнап, мұнай кен орындары мемлекет меншігіне өтті. Осылайша ағылшын компаниялары Қазақстаннан кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, олар салған инфрақұрылым мен бастапқы зерттеулер кейінгі мұнай өндірісінің дамуына әсерін тигізді.