шымкент
қаласы білім басқармасының
«№
10 КОЛЛЕДЖІ» МКҚК
Баяндама
Тақырыбы:
Жәңгірұлы
Тәуке хан
(1635-1715)
Оқытушы:
Абдукадиров
Б
Шымкент
– 2019 жыл
Жәңгірұлы
Тәуке хан (1635-1715)
– Қазақ
хандығының ханы, Салқам
Жәңгір ханның
баласы. Шешесі – қалмақтың хошоуыттайпасының
билеушісі Күнделен-тайшының қызы.
Мұрагерлік жолмен Қазақ
хандығының билік
тізгінін қолға алған кезде (1680ж.) Тәуке
ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан,
мемлекет ісіне араласып, мол тәжірибе
жинақтаған білікті жан болатын. Сондықтан
да ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап,
оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге
асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен
кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді.
Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп,
оның шын мәнінде көреген басшы, ақылды
реформатор екенін танытанын қасиеті
де осы өзіндік жолмен жүруінде. Бұл
ретте ол ұлы бабасы Қасым
ханға қарай
бейімделеді.
Тәуке
ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі
екі қырымен айрықша назар аударады.
Бірі – елдің іргесін аман сақтауда
сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп,
анталаған көп дұшпанға бел аудырмағаны.
Екіншісі – елдің ішкі жағдайын реттеудегі
саяси-құқықтық тәртіпті орнатуы. Ол
төңірегіне топтан торай шалдырмайтын,
сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір
ауыз сөзімен жұртты жатқызып - өргізетін,
беделімен елдің бірлік-берекесін
кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын
солар арқылы басқарды, ақыл-ой, парасат
үстемдігін орнатты. Тарих дерегі сол
кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз Әлібекұлы
Төле,
Орта жүз Келдібекұлы
Қазыбек,Кіші
жүз Байбекұлы
Әйтеке, қырғыз Қарашораұлы
Көкім, қарақалпақ Сасық
би, қатаған Жайма
секілді халықтың ішінен уақыттың өзі
екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті
ісімен, қара қылды қақ жарған тура
билігімен аттары бұл күнде аңызға
айналған атақты билердің болғанын
айтады. Осындай алыптардың замана
тынысын тамыршыдай тап басып танып,
халықтың басын қосып, елдің бірлік –
берекесін кетірер ішкі дау – жанжалды,
барымта – сырымтаны тиып, елді ынтымақта
ұстау мақсатында ой тоғыстырып, бір
бағытта игілікті іс-қимыл жасау арқасында
Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып,
сыртқа айбарын асырды. Жұрт ерді ел
қолдаса - береке, ханды ел қолдаса мереке
екенін көрді. Сол себепті де Тәуке
хан ел
билеген кез - халық есінде « қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған» тыныш берекелі
заман болып қалды.
Бірақ,
бұл, әрине ол кезде ешқандай шапқыншылық
болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып,
қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай
алаңсыз ғұмыр кешті дегенді білдірмесе
керек. Керісінше, Тәукенің кезінде
қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе,
кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың
қоңтайшысы Галдан Бошоктудың қалың
қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам
қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар
легі кейін оның немересі Цеван
Рабтан билік
басына келген кезде де толастаған емес.
Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің
өзінде 1711-1712, 1714, 1717 жылдары қазақ пен қалмақ арасында
ірі соғыстардың болғаны белгілі. Бұл
арада мәселе елдің өз ішінде тыныштық
орнауында, халық арасында ырыс қазығы
- ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық
алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы
болған ел басшысының төңірегіне халықтың
ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан
тарихшылар Тәукені «Қазақ ордасының
Ликургі» деп бағалайды.
Тәуке
ханның тұсында тұрақты мемлекеттік
органдар: хан кеңесі, билер кеңесі жұмыс
істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының
съезін өткізу қалыптасты. Тарихқа «Жеті
жарғы» деген
атпен енген Тәуке ханның заңдарын
зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі
қолданылып келген әдеттегі құқық
нормаларының бір жүйеге келтіріліп,
толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды.
Тәуке
хан билік басында өте ұзақ, әбден
қартайып, қаусаған шал болғанша отырып,
1718 жылы өз ажалынан қайтыс болды.[3]
Жәңгірдің баласы
Тәуке хан (1680-1718) тұсында Қазақ хандығының
күш-қуаты өсіп, бірлігі артты. Тәукенің
туған жылы белгісіз, ал қайтыс болған
жылына байланысты ғылыми зерттеулердегі
пікірлер де әр түрлі. Жәңгір ханның ұлы
және мұрагері Тәуке 1680 жылы Қазақ
хандығының тағына отырды. Ол асқынған
ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты
жойып, бір орталыққа бағынған Қазақ
хандығын құруға қажырлы қайрат
жұмсады. Хандық
билікті күшейтуге
бағытталған реформалар жүргізді.
Тәуке хан өзінің
даналығы арқасында ел арасында
«әз-Тәуке» деген
атқа ие болған. Қазақ жеріне орыс
елшілігін бастап келген М.Тевкелев 1748
жылы жазған құжатта: «Тәуке хан өте
ақылгөй кісі болған, оны қырғыздар
(қазақтар) үлкен құрметпен еске алады»,
- деп көрсетеді. Халық зердесінде Тәуке
заманы Қазақ хандығының ең бір өркендеген,
«қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған
заман», «алтын
ғасыр» деп
еске алынады. Орыстың белгілі тарихшысы
А.И.Левшин Тәукені
көне Спартаның ақылгөй заңгері Ликургпен
теңеген.
Тәуке ханның билік
құрған алғашқы жылдарында оның билігін
қазақтың барлық рулары мойындамаған.
Сондықтан Тәуке хан бытыраңқы қазақ
қоғамының басын біріктіріп, бір орталыққа
бағынған мемлекет құруды басты міндеті
деп санады. Осы мақсатта әр түрлі
әлеуметтік топтан шыққан дарынды, ақылды
адамдарды мемлекетті басқару ісіне
тартты. Бұған дейін мемлекетті басқару
ісіне тек Шыңғыс
ханның ұрпақтары
мұрагерлік жолмен тартылатын еді.
Тәуке хан мемлекетті
басқару ісіне туа біткен данышпан, ел
арасында асқан ерлігімен, батырлығымен
дараланған тұлғаларды, яғни билер мен
батырларды тартты. Бұл шаралар нәтижелі
болды. Мемлекетті басқару ісіне де үлкен
өзгерістер енгізді. Билер кеңесін құрып,
оның билік ауқымын кеңейтті. Билердің
әлеуметтік тегі тек ақсүйек табынан
болмағанын ескерсек, қарапайым халықты
мемлекетті басқару жүйесіне тарту Тәуке
хан енгізген үлкен өзгеріс болды.