Бердібек Соқпақбаев: өмірі мен шығармашылығы

Бердібек Соқпақбаев – қазақ әдебиетінде балалар мен жасөспірімдер тақырыбын жаңа сапалық деңгейге көтерген, ұлттық прозада психологиялық бағытты орнықтырған көрнекті қаламгер. Ол 1924 жылы 15 қазанда Алматы облысы Нарынқол ауданында дүниеге келген. ХХ ғасырдың күрделі тарихи кезеңінде өмір сүрген жазушының балалық шағы әлеуметтік қиындықтармен, жоқшылықпен және соғыс жылдарының ауыр зардаптарымен тұспа-тұс келді. Әкесінен ерте айырылуы, ауыл тұрмысының тауқыметі оның дүниетанымына терең әсер етіп, болашақ шығармаларындағы өмір шындығының негізін қалады. Соғыстан кейін жоғары білім алып, филология саласын меңгерді, мұғалімдік қызмет атқарды. Педагогикалық тәжірибе мен ауыл өмірін жетік білуі жазушының көркемдік әлемін нақты деректілікпен, шынайылықпен байытты.

Бердібек Соқпақбаевтың әдебиетке келуі ХХ ғасырдың елуінші жылдарына сәйкес келеді. Алғашқы шығармаларынан-ақ оның реалистік бағытты ұстанғаны байқалады. Жазушы өз кейіпкерлерін әсірелемей, өмірлік жағдайлар аясында табиғи қалпында суреттеуге ұмтылды. Ол балалар әдебиетін тәрбиелік ұран деңгейінен көркемдік-эстетикалық деңгейге көтерді. Автор үшін басты нысан – тұлғаның қалыптасу процесі, мінез эволюциясы, жасөспірімнің қоғаммен және ортамен қарым-қатынасы. Осы тұрғыдан алғанда, оның шығармалары тек балаларға ғана емес, ересек оқырманға да терең ой салатын туындылар болып табылады. Жазушы прозасының негізгі өзегі – адамгершілік, әділдік, жауапкершілік, ар-ождан мәселелері.

Жазушы шығармашылығын кеңінен танытқан туынды – Менің атым Қожа повесі. Бұл шығарма қазақ балалар әдебиетінде жаңа типтегі кейіпкердің пайда болуына жол ашты. Қожа – мінсіз, үлгілі оқушы бейнесі емес, керісінше, ішкі қайшылығы бар, тентектігі мен аңғалдығы қатар жүретін, бірақ жүрегі таза, әділдікке ұмтылатын жасөспірім. Жазушы кейіпкердің ішкі монологы арқылы оның жан дүниесін терең ашып, өзін-өзі тану үдерісін нанымды көрсетеді. Повесть құрылымында психологиялық талдау, юмор, ирония элементтері шебер үйлескен. Бұл туынды желісі бойынша түсірілген Менің атым Қожа фильмі ұлттық кино өнерінің айтулы жетістігіне айналып, халықаралық деңгейде танылды.

Бердібек Соқпақбаевтың прозалық мұрасы аталған шығармамен ғана шектелмейді. «Балалық шаққа саяхат» туындысында жазушы автобиографиялық сипаттағы көркем баяндау арқылы балалық кезеңнің әлеуметтік-психологиялық ахуалын ашады. Мұнда жетімдік, жоқшылық, ауыл тұрмысы, соғыс жылдарының салдары көркемдік шындық деңгейінде беріледі. «Өлгендер қайтып келмейді» романында соғыс трагедиясы, адам тағдыры, тарихи кезеңнің рухани салмағы кең көлемде қамтылады. Бұл шығарма жазушының әлеуметтік-философиялық ойлау деңгейін көрсетеді. Ал «Гауһартас», «Аяжан» секілді туындыларында отбасы құндылықтары, махаббат, моральдық таңдау мәселелері терең психологиялық талдау арқылы ашылған.

Жазушы шығармаларының көркемдік ерекшелігі – реалистік сипат пен психологиялық тереңдік. Ол кейіпкер мінезін іс-әрекет, ішкі толғаныс, диалог арқылы ашады. Балалар образын идеализацияламай, олардың табиғи болмысын, қателігі мен ізденісін, рухани өсу процесін көрсетеді. Тілі қарапайым әрі бейнелі, ұлттық болмысқа тән сөз өрнегімен ерекшеленеді. Юмор мен сатира элементтері тәрбиелік мақсатпен емес, характер табиғатын ашу құралы ретінде қолданылады. Осы арқылы жазушы қазақ балалар прозасына шынайылық пен көркемдік тұтастық әкелді.

Бердібек Соқпақбаев қазақ әдебиетінде жасөспірім тұлғасын ұлттық дүниетаным аясында бейнелеген қаламгер ретінде бағаланады. Оның шығармалары бірнеше буын оқырманның рухани қалыптасуына ықпал етті, мектеп бағдарламасына енгізіліп, әдеби процесте тұрақты орын алды. Жазушы 1991 жылы дүниеден өтті, алайда оның әдеби мұрасы қазақ әдебиетінің алтын қорында сақталып, бүгінгі күнге дейін ғылыми зерттеу нысаны болып келеді. Соқпақбаев шығармашылығы – ұлттық прозадағы реализм мен психологизмнің үйлесімін көрсететін маңызды кезең, ал оның кейіпкерлері – қазақ әдебиетіндегі өміршең образдар галереясының ажырамас бөлігі.