Би Темірге бірінші толғаудағы» маңызды үзінділер

І топтың тапсырмасы: 
1.Жырау би Темірді қалай мақтайды? 
2.Оны дала өміріндегі қандай нәрселерге балайды? 
3.Толғаудың бір шумағын құрылысына талдау. 
4.Үлгі боларлық қорытынды:толғаудан келешекте қажет болатын маңызды қорытынды шығаруға бола ма? 

ІІ топтың тапсырмасы: 
1.Толғауда қандай өсиет сөздер айтылады? 
2.Толғаудан метафораларды тауып,жасалу жолын түсіндіріңдер. 
3.Толғауда жырау тағы қандай көркемдегіш құралдар пайдаланған? 
4.Маңызды өмірлік даналық:толғаудың негізгі ойын бір сөйлеммен білдіріңдер. 
Шалкиіз жырау толғауынан үзінді (Бекболат Тілеуханның орындауында) 
ҮІ.Ой толғанысЕгер сендер XXI ғасыр жыраулары болғандарыңда не жайлы жырлар едіңдер? (егемендік туралы, бірлік туралы, отансүйгіштікке шақырар едім) 

1. Шалкиіз қандай жырау?

Тәуелсіз елдің ұрпағы өздеріне Шалкиіз жырау болп аманат, тілек-бата , ақыл сөз айтып көріңдер

Шалкиіз жырау

Шын есімі- Телағыс

Жігіттік шағы нағашысы Мұса бидің маңайында өтеді.

1540 жылдары ноғайлы әміршісі Темірбидің төңірегінде болады.

ХҮ ғасырдың 40 жылдарынан ары қарай Қазақ ханы Хақназар маңында

өмірінің соңғы кезін өткізеді

Қазіргі кезде бізге жеткен мұрасы 760 жолдай, 500 жолдайы қазақ

арасынан, 260 жолдайы ноғайлар арасынан жиналған

Шығармалары алғаш қазағ бетіне ХІХ ғ ІІ жартысында түскен

Білімді шыңдау

Кітаппен жұмыс. Өлеңдерін талдау.

Шалкиіз жырларынан троптың түрлерін табу (ассонанс, аллитерация, метафора)

Асанқайғы Шалкиіз

Арғымаққа міндім деп Жоғары қарап оқ атпа

Артқы топтан адаспа Жуық түсер қасыңа

Күнінде өзім болды деп Жаманға сырыңды қосып сөз айтпа

Кеңпейілге таласпа! Күндердің күні болғанда

Артық үшін айтысып Сол жаман айғақ болар басыңа

Достарымен санаспа Жаманнан туған жақсы бар

Ғылыммен жұрттан асты деп Адам айтса нанғысыз

Кеңессіз сөз бастама Жақсыдан туған жаман бар

Жеңемін деп біреуді Күндердің күні болғанда

Өтірік сөзбен қостама Бір аяқ асқа алғысыз

Жыраулар поэзиясынан ақыл- ғибрат, өсиет- өнеге ақыл- нақылға толы екен.

ІҮ Сергіту сәту

Жыраулар поэзиясы. Қазақ хандығынан

Ү Жыраулар поэзиясының ұқсастығы

Қоғалы көлдер, қом сулар Қоғалы көлдер, қом сулар,

Қоныстар қонған өкінбес Кімдерге қоныс болмаған,

Арыстандай екі бұтын алшайтып, Саздауға біткен қара ағаш,

Арғымақ мінген өкінбес. Кімдерге сайғақ болмаған

(Доспамбет жырау) (Шалкиіз жырау)

ҮІ Шығармашылықпен жұмыс

Сен ХХ ғасырдың жырауы болсаң, жырдың тақырыбы етіп нені қозғар едің ?

ҮІІ Қорытынды

Сонымен, балалар, Шалкиіз жырауды кім деп білеміз.

Ш- Шалкиіз поэзиясының жыраулар поэзиясындағы орны ерекше

А- ақиқатты айта білген

Л- лашын құстай қалықтаған, халқына қамқор болған

К- көп ішінде бір жалғыз

Көп мұғайып жылайды

Күйбеңдеген көп жаман

Сөз тигенге ұқпайды- деп күн алдындағы табиғат суреті мен өзінің көңіл күйін, соққы жейтін жырлайды.

И- игілікті ісімен халықтың қалаулысы бола білген жыраудың толғаулары, нақыл сөздері, бізге үлгі- өнеге

І- ізгіліктілігімен де, жырымен де, халқын адалдыққа, адамгершілікке үгіттеейді.

З- Заманында жырау елі, жері үшін емірене жыр төккен , сол елдің елдігі,

Бүтіндігі жолында қызмет еткен

Ж- жауынгер, батыр, жорықшы жырау болған.

Ы- ынтымақ пен бірлікті, ерлік пенен батырлықты жырына ту еткен

Р- реалистік тұрғыдан алғанда , өміршең толғаулар жырлаған

А- адамгершілік жайында толғаныстары өте көп

У- уәдеге берік, турашылдығынан танбаған жырау.

1.Шығармашылық тапсырма

1 топ Толғаудағы биТемір бейнесін жазып қорғау

2 топ Жыраудың өз бейнесін табу

3 топ Толғаудағы метафора, анафораны табу

4 топ алитерация мен ақыл нақыл сөзді табу

«Би Темірге бірінші толғауы»: Темірдің іс-әрекетіне риза болмай шығарған толғауы.Толғауда Темірді аспандата,асқақтата мадақтайды,тіпті фантастикалық бейнеге жеткізеді.

Темір бейнесін жасаудағы поэтикалық тіл:

Метафоралар: алдаспаным

қағдам,арабы торым

алтынсың,жібексің,сұңқарсың

Ақыл-нақыл,афористік сөздер: «Жоғары қарап оқ атпа

Жуық түсер қасыңа» т.с.с.

«Құладан жаман қу аламас»

Салыстыру,балау: «Сен алтынсың-мен тұлмын

Сен жібексің-мен жүнмін»

Мінездеу,суреттеу: «Кендір баулы ақ желкен

Көк теңізді жал толқынға жеткіздің»

Эпитет,теңеу: ақ сұңқарым

Сынып оқушыларын 3 топқа бөліп,тапсырмалар берілді:

1-тапсырма:Темір тұлғасы,бейнесін көрсететін сөздерді жинақтап жазу,ол сөздер ішінен теңеу,метафора сияқты көркемдегіш сөздерді табу.

2-тапсырма: Толғаудағы ассонанс пен аллитерацияны табу,қай дыбыстар көп пайдаланылған. Мысалы: «Ж», «Т», «С» дауыссыз дыбыстарының жиі кездесуі.

3-тапсырма:Жырдағы қайталанулардың,әсіресе сөздердің басқы буындары қайталанып келетін қатарды табу.

Сынып оқушыларына жалпы берілетін тапсырмалар:

-Жыраудың кез-келген толғауын алып,өлең құрлысына:буын,тармақ,бунақ,шумаққа талдау.

Мысалы: Шығармақ бұлт/жай тастар,/7/а

Ағытқан ойды/жол бастар,/8/а

Ақ желкенді/жел бастар,/7/а

Ғадыл төре/ел бастар./7/а

Темір бейнесін жасаудағы поэтикалық тіл:

Метафоралар: алдаспаным

қағдам,арабы торым

алтынсың,жібексің,сұңқарсың

Ақыл-нақыл,афористік сөздер: «Жоғары қарап оқ атпа

Жуық түсер қасыңа» т.с.с.

«Құладан жаман қу аламас»

Салыстыру,балау: «Сен алтынсың-мен тұлмын

Сен жібексің-мен жүнмін»

Мінездеу,суреттеу: «Кендір баулы ақ желкен

Көк теңізді жал толқынға жеткіздің»

Эпитет,теңеу: ақ сұңқарым

Сынып оқушыларын 3 топқа бөліп,тапсырмалар берілді:

1-тапсырма:Темір тұлғасы,бейнесін көрсететін сөздерді жинақтап жазу,ол сөздер ішінен теңеу,метафора сияқты көркемдегіш сөздерді табу.

2-тапсырма: Толғаудағы ассонанс пен аллитерацияны табу,қай дыбыстар көп пайдаланылған. Мысалы: «Ж», «Т», «С» дауыссыз дыбыстарының жиі кездесуі.

3-тапсырма:Жырдағы қайталанулардың,әсіресе сөздердің басқы буындары қайталанып келетін қатарды табу.