Құрастырушы автор: Арман Бота Арманқызы – Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Тескенсу ауылы “Жамбыл атындағы орта мектебі” коммуналдық мемлекеттік мекемесі педагог-психологы

Пікір жазған:

Oрмaнoвa З.Қ – Aлмaты гумaнитaрлық экoнoмикa унивeрcитeті, «Пcихoлoгия жәнe пeдaгoгикa» кaфeдрacының oқытушыcы, "ZauSam"білім бeру oртaлығының дирeктoры.

«Білім алушылардың оқу мотивациясын дамытуда психологиялық түзету - дамыту жұмыстарының ерекшелігі»

/ әдістемелік құрал 2026ж

Бұл әдістемелік құрал қазіргі білім алушылардың оқу мотивациясын арттыруға арналған психологиялық тәсілдерді қолданудың маңызды және қажетті қадамы болып табылады. Оқу мотивациясы оқушылардың оқу процесіне деген ынтасын, өз білімін тереңдетуге деген ішкі ұмтылысын қалыптастыруда негізгі фактор болып табылады. Осы жұмыс арқылы оқу мотивациясын дамыту – оқушылардың тұлғалық және академиялық дамуына үлкен ықпал ететін психологиялық процесстердің бірі болып табылады.

Бұл құралдың басты ерекшелігі – оқушылардың әрқайсысының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқу мотивациясын арттыруға бағытталған әдістерді қолдану. Бұл тәсіл оқушының өзіне тән психологиялық қасиеттерін, қажеттіліктері мен қызығушылықтарын ескере отырып, мотивацияны дұрыс бағытта дамытуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыс оқушылардың жеке мақсаттарын айқындауға және оларға жетуге деген ынтасын күшейтуге бағытталған.

Қазіргі заманғы оқушылар ақпараттық қоғамда өмір сүруде, бұл олардың оқу процесіне деген қызығушылығын азайтуы мүмкін. Әдістемелік құрал оқу мотивациясын дамытуға қатысты психологиялық аспектілерді ескеріп, оқушылардың қазіргі талаптарға сай білім алуға деген ішкі ынтасын арттыруға бағытталған.

Бұл жұмыста оқу мотивациясын дамытуға деген қажеттілікті толық қанағаттандырады. Оқушылардың психологиялық ерекшеліктеріне, жеке қажеттіліктеріне сәйкес мотивацияны арттыру тәсілдері өте тиімді болып табылады. Құралда олардың оқу процесіне деген ынтасын арттырып, оқушылардың академиялық және тұлғалық жетістіктерін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оқушылардың эмоционалдық және әлеуметтік әл-ауқатының жақсаруы, өзін-өзі бағалау және сенімділік деңгейлерінің артуы жұмыстың табысты жүзеге асуына әсер етеді.

ТҮCІНІК ХAТ

Білім алушылардың оқу мотивациясын арттыруда оқушының оқуға деген ішкі құмарлығын, оған оқуды өз-өзіне, өз тәжірибесіне және өз өміріне қолдана алатындай етіп үйрету. Оқу – бұл тек оқу жұмысының техникасы ғана емес, ең бастысы мектептен тыс дара, қайталанбас тәжірибесіне сәйкес өзінің міндеттерін шеше алатын нақты тұлғаны тәрбиелеу.

Мақсаты – білім алушылардың оқу мотивациясын дамытуға бағытталған психологиялық әдістер мен тәсілдерді қолдану арқылы олардың оқуға деген қызығушылықтарын, ынталарын және жеке жетістіктерге деген ынталарын арттыру. Жұмыстың негізгі мақсаты – оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етіп, олардың білім алу барысында психологиялық кедергілерді жеңуіне және тиімді оқу стратегияларын қолдануына көмектесу. Білім алушылардың өздерінің оқуына деген ішкі ынтасын дамыту, оларды білім алу барысында табысқа жетуге бағыттайтын психологиялық факторларды анықтап, оқу процесінде осы факторларды тиімді қолдану.

Міндеттері:

1. Оқу мотивациясын зерттеу және оны арттыру жолдарын анықтау.

2. Оқушылардың жеке ерекшеліктеріне, қажеттіліктеріне және қызығушылықтарына сәйкес психологиялық қолдау көрсету.

3. Оқу процесінде мотивацияның төмендеуі немесе жоғалуы себептерін анықтап, оларды жою әдістерін ұсыну.

4. Оқушылардың оқу мотивациясын психологиялық тұрғыда қолдаудың тиімді әдістерін әзірлеу және оларды тәжірибеде қолдану.

5. Оқу мотивациясын арттыруға ықпал ететін психологиялық тренингтер мен техникаларды ұйымдастыру.

Өзектілігі:Қазіргі заманғы білім беру жүйесі оқушыларды тек біліммен қамтамасыз етуді ғана емес, сонымен қатар олардың жеке тұлға ретінде дамуын қамтамасыз етуге бағытталған. Оқу мотивациясы – бұл білім алу процесінің маңызды қозғаушы күші болып табылады. Оқушылардың оқу мотивациясын арттыру қазіргі уақытта үлкен мәнге ие, себебі ол оқу нәтижелеріне, оқу процесінің тиімділігіне және оқушылардың жалпы психологиялық әл-ауқатына тікелей әсер етеді.

Білім алушының оқу мотивациясының төмендеуі – бұл оқыту жүйесінде жиі кездесетін мәселелердің бірі, ол оқушылардың академиялық жетістіктеріне кері әсер етуі мүмкін. Әсіресе, жасөспірімдер мен орта буын оқушылары арасында мотивацияның төмендеуі оқу процесінің тиімділігін төмендетіп, оқу мақсаттарына жетуде қиындықтар тудырады.

Осыған байланысты, оқушылардың оқу мотивациясын дамыту – бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып табылады. Бұл бағдарламаның өзектілігі бірнеше аспектілермен негізделеді:

1. Оқу мотивациясының маңыздылығы: Мотивация білім алушының барлық оқу әрекеттерін ынталандырып, оның ұзақ мерзімді нәтижелеріне әсер етеді. Мотивацияның төмендігі оқушылардың оқу бағдарламаларына деген қызығушылығын жояды, бұл өз кезегінде оқудағы төмен көрсеткіштерге әкеледі.

2. Жаңа заман талабына сай психологиялық қолдау: Қазіргі оқушылардың қызығушылығы мен мотивациясы өзгеріп отырады. Оларды қолдау және оқу процесіне белсенді қатыстыру үшін психологиялық құралдар мен тәсілдерді қолдану өте маңызды. Әсіресе, қазіргі оқушылардың ақпараттық ортада өмір сүруі, түрлі гаджеттер мен әлеуметтік желілердің ықпалы оқу мотивациясын төмендететін факторлар болып табылады.

3. Жеке тұлғаға бағытталған тәсіл: Әр оқушының өз ерекшеліктері мен мотивациялық факторлары бар. Осы бағдарламаның өзектілігі – оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, оқу мотивациясын көтерудің жеке тәсілдерін ұсынуда жатыр.

4. Қоғамдағы өзгерістер мен білім беру жүйесіндегі жаңашылдықтар: Қазақстанда білім беру жүйесінде реформалар мен жаңартылған оқу бағдарламалары енгізілуде. Осы жағдайда оқу мотивациясы мәселесі күн тәртібінде тұр, себебі бұл жүйенің сәтті іске асуына және оқушылардың нәтижелеріне байланысты болады.

5. Әлеуметтік және психологиялық факторлар: Оқушылардың мотивациясына әртүрлі әлеуметтік және психологиялық факторлар әсер етеді. Ата-аналардың қолдауы, мұғалімдердің кәсібилігі, сыныптық орта және құрдастарымен ара-қатынасы оқушылардың оқу мотивациясын арттырады немесе төмендетеді. Бағдарлама осы факторларды ескере отырып, әр оқушыға психологиялық қолдау көрсетуді көздейді.

6. Оқу мотивациясының психологиялық аспектілері: Бағдарлама оқу мотивациясын дамытудың психологиялық ерекшеліктеріне арналғандықтан, ол оқушылардың жеке ерекшеліктері, эмоциялық жағдайлары, өзін-өзі бағалауы мен сенімділігі сияқты аспектілерді ескереді. Осы арқылы оқушылардың өз оқуына деген жауапкершілігін арттырып, өз мақсаттарына жетуге деген ынтасын күшейту көзделеді.

Осы әдістемелік құралдың өзектілігі оқу мотивациясының оқушылардың академиялық жетістіктеріне, тұлғалық даму процесіне және психологиялық әл-ауқатына әсер ететін маңызды фактор екенін көрсетеді. Сонымен қатар, мотивацияны дамыту үшін психологиялық әдістер мен тәсілдерді қолдану қазіргі білім беру жүйесінде жоғары сұранысқа ие.

Күтілетін нәтижелері:

1. Оқу мотивациясының жоғарылауы:

- Оқушылардың оқу процесіне деген ынтасы мен қызығушылығы артады. Олар оқу материалдарына белсенді түрде назар аударып, тапсырмаларды орындауға деген ұмтылысын жоғарылатады.

- Оқушылардың ішкі мотивациясы күшейеді, яғни олар оқу барысында өзін-өзі ынталандырып, өздігінен білім алуға ұмтылады.

2. Оқушылардың оқу мақсаттарын анықтауы мен жоспарлау дағдыларының қалыптасуы:

- Оқушылар өз оқу мақсаттарын айқындап, оларды жүзеге асыру үшін нақты жоспарлар жасайды. Бұл өз кезегінде олардың оқу процесіне деген жауапкершілігін арттырады.

- Мақсат қою мен оны орындау стратегияларын қолдану дағдылары дамиды, бұл оқу мотивациясын арттыруға әсер етеді.

3. Оқушылардың өзін-өзі бағалау және сенімділік деңгейінің арттыруы:

- Оқушылар өз күштерін бағалауды үйренеді, бұл оларға тапсырмаларды орындауға деген сенімділік береді.

- Оқу жетістіктерін бағалаудың оң көзқарас қалыптасып, оқу барысында сенім мен өзін-өзі бағалаудың деңгейі жоғарылайды.

4. Әлеуметтік және эмоционалдық қолдау жүйесінің нығаюы:

Тренингтер мен психологиялық әдістер арқылы оқушылардың өзара қарым-қатынас жасау дағдылары дамиды. Бұл топтағы ынтымақтастықты, өзара қолдауды және оқу барысында бір-біріне деген құрметті нығайтады.

- Эмоционалдық жағдайларды басқару мен стресс жағдайларында дұрыс әрекет ету дағдылары қалыптасады.

5. Тұрақты оқуға деген қызығушылық пен тұрақты жұмыс істеу қабілетінің қалыптасуы:

- Оқушылардың оқуға деген қызығушылығының тұрақтылығын сақтау мен оқуға деген қажеттілікті үнемі сезінуі күшейеді. Оқу процесінің ұзақ мерзімді және жүйелі болып қалыптасуына әсер етеді.

- Оқушылар оқу кезінде кездесетін қиындықтарға кедергі ретінде емес, даму мүмкіндігі ретінде қарай бастайды.

6. Тұлғалық дамудың қалыптасуы:

- Бағдарлама нәтижесінде оқушылардың жеке тұлғалық дамуы, мәселен, шығармашылық, сыни ойлау, жауапкершілік сияқты қабілеттері жетіледі.

- Оқушылар өз білімін өмірде қолдануға және оны басқа да әрекеттерінде пайдалануға ұмтылады.

7. Әр оқушының оқу мотивациясын арттыруға арналған жеке тәсілдерді қолдану:

- Оқушылардың әрқайсысының жеке ерекшеліктеріне және қажеттіліктеріне сәйкес психологиялық тәсілдер мен әдістер қолданылады, бұл оқушылардың мотивациясын арттыруда тиімдірек болады.

8. Оқушылардың оқудағы табыстарына деген оң қарым-қатынасы:

- Оқушылар өз табыстарына қуана отырып, сәтсіздіктерден сабақ алуға ұмтылады. Олар оқу процесінде кездесетін қиындықтарды жеңуге деген психологиялық тұрақтылық пен шыдамдылықты дамытуға үйренеді.

Бұл әдістемелік құрал оқушылардың оқу мотивациясын арттыруға және олардың жеке тұлғалық дамуына үлес қосады. Оқушылардың өз білімін терең түсінуі, оқу процесіне белсенді қатысуы, сондай-ақ өзін-өзі бағалау мен сенімділігінің артуы осы бағдарламаның маңызды нәтижелері болып табылады. Тренингтер мен психологиялық әдістер арқылы оқушыларды оқуға деген дұрыс көзқараспен тәрбиелеу мен оқу мотивациясын арттыруға бағытталған шаралар нәтижесінде оқу сапасы мен жалпы оқушының дамуына оң ықпал етеді.

Зeрттeу болжамы: Егер оқу мотивациясын арттыруға бағытталған психологиялық әдістер мен тәсілдер тиімді қолданылса, онда оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылығы мен ынтасы артып, олардың академиялық көрсеткіштері жақсарады.

Болжамның негізгі түйіні:

1. Оқушылардың оқу мотивациясының жоғарылауы: Психологиялық қолдау және оқыту әдістері оқу барысында оқушылардың ішкі мотивациясын арттырады, бұл өз кезегінде олардың оқу процесіне деген қызығушылықтарын арттырады. Оқушылар өз білімдерін жетілдіруге деген ішкі ынталарын сезініп, оқуға белсенді қатысады.

2. Оқу нәтижелерінің жақсаруы: Оқушылардың оқу мотивациясы артқан сайын олардың нәтижелері жақсарады. Мотивациясы жоғары оқушылар өздеріне сенімді болып, оқу тапсырмаларын толық әрі жауапкершілікпен орындайды. Бұл оқу сапасын жақсартып, оқушылардың академиялық табыстарына оң әсер етеді.

3. Жеке тұлғалық дамудың нығаюы: Мотивацияның арттыруы оқушылардың психологиялық тұрғыдан даму процесін жеңілдетеді. Оқушылар өз қабілеттеріне сенімді болып, оқу барысында кездескен қиындықтарды жеңуге дайын болады. Бұл олардың тұлғалық дамуына және өмірде кездесетін мәселелерді шешу қабілеттеріне ықпал етеді.

4. Оқушылардың эмоционалдық және әлеуметтік әл-ауқатының жақсаруы: Бағдарлама арқылы оқушылар өз эмоцияларын дұрыс түсініп, реттеу қабілеттерін жетілдіреді. Эмоционалдық тұрақтылық пен өзара қолдау көрсету оқушылар арасында әлеуметтік байланыстарды нығайтып, сыныпта жағымды атмосфера қалыптастырады.

5. Жеке тәсілдер арқылы оқушылардың ерекше қажеттіліктерін ескеру: Әр оқушының мотивациялық қажеттіліктері мен жеке ерекшеліктеріне бейімделген тәсілдер қолданылғанда, оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылығы және оларды жүзеге асыруға деген ынтасы жоғарылайды. Бұл бағдарлама әр оқушының ерекшеліктерін ескере отырып, мотивацияны арттыруға бағытталған.

Егер бұл жұмыс тиімді жүзеге асырылса, онда оқушылардың оқу мотивациясы артатын болады. Бұл оқушылардың білім алу сапасын жақсартып, олардың оқу процесінде белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, оқушылардың эмоционалдық және әлеуметтік әл-ауқаты жақсарып, тұлғалық дамуы нығаяды, ал оқу нәтижелері жоғарылайды.

МАЗМҰНЫ:

КІРІCПE..................................................................................................................8

1БӨЛІМ. ТEOРИЯЛЫҚ БӨЛІМ.......................................................................9

1.1 Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясының психологиялық негіздері.......................................................................................................9

1.2 Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының әдіс-тәсілдері.................................................................................................................11

1.3 Оқу мотивация тұлғаның даму факторы ретінде.........................................14

1.4 Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивацияларын дамыту жолдары..................................................................................................................22

2 БӨЛІМ. ПРAКТИКAЛЫҚ БӨЛІМІ.............................................................26

1 – сабақ. Зейін мен есте сақтауды дамыту. ...................................... .................................28

2 – сабақ. Зейін мен есте сақтауды дамыту.........................................................................31

3 – сабақ. Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту............................................32

4 – сабақ. Обьект құрылымын өзгерте алу қабілеттілігін дамыту....................................33

5 – сабақ. Менің эмоциям....................................................................................................35

6 – сабақ. «Менің әлемім». ..................................................................................................37

7 – сабақ. «Менің әлемім». .................................................................................................38

8 – сабақ. Топтық бірлікті нығайту.....................................................................................39

9 – сабақ. Қорқыныштарды жеңу........................................................................................40

10 – сабақ. Мен қабілеттімін...............................................................................................41

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДИАГНОСТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТАР................... 45

ҚOРЫТЫНДЫ.................................................................................................49

ПAЙДAЛAНЫЛҒAН ӘДEБИEТТEР........................................................... 50

КІРІСПЕ

Білім беру жүйесі мен тәрбие процесінің негізгі мақсаты – әрбір оқушының қабілеттері мен мүмкіндіктерін ашып, жан-жақты дамуына жағдай жасау. Бұл процессте оқушылардың оқу мотивациясы үлкен рөл атқарады. Әсіресе бастауыш сыныпта оқу мотивациясы оқушының білім алуына деген қызығушылығын, ынтасын қалыптастырады, оның болашақтағы академиялық жетістіктеріне негіз қалайды.

Оқу мотивациясы – адамның белгілі бір мақсатқа жету үшін өзінің күш-жігерін жұмсауға деген ішкі ниеті мен талпынысы. Бұл бастауыш сынып оқушылары үшін өте маңызды, себебі осы кезеңде олардың білім алу процесі мен оқуға деген көзқарастары қалыптасады. Бала үшін оқу тек ақпаратты игеру емес, сондай-ақ өзін таныту, эмоциялық тәжірибелер алу және әлеуметтік ортаға бейімделу процесі болып табылады.

Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының негізгі мақсаты – оқушының оқу процесіне деген оң көзқарасын қалыптастыру, оқу іс-әрекетіне деген қызығушылықты арттыру, өзін-өзі бағалауын, өзіндік танымдық әрекеттерін дамытып, оқуға деген мотивациясын көтеру. Бұл мақсатқа жету үшін психологиялық түзету-дамыту әдістері мен тәсілдері арқылы оқушының ішкі жағдайы мен эмоционалдық күйін дұрыс бағытта дамытуға мүмкіндік береді.

Бұл әдістемелік құралда бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамыту үшін қолданылатын психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының ерекшеліктері мен олардың тиімділігін анықтау мақсатында әр түрлі әдіс-тәсілдер ұсынылады. Әр әдіс баланың жеке қасиеттерін ескере отырып, оның оқу процесіне деген қатынасын жақсартуға бағытталған.

Жұмыс оқушының психологиялық күйін реттеу, эмоциялық тұрақтылықты дамыту, қызығушылықты арттыру арқылы оқу мотивациясын дамытуға арналған практикалық жұмыстарды қамтиды. Осылайша, оқу мотивациясын арттыру, балаға оқуды сүйіп, оның нәтижелерін жоғары деңгейде орындауға деген ынтасын қалыптастыру басты мақсат болып табылады.

Осы жұмыста ұсынылған әдіс-тәсілдер мен түзету-дамыту жұмыстарын жүйелі түрде қолдану нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамытуға ықпал ету мүмкіндігі туындайды. Оқу жұмысының тәсілдері мен амалдарының қалыптасқандығы оқу ісәрекетінің кемелденгендігінің басты көрсеткіші болып табылады. Оқу іс-әрекеті — бұл ғылыми түсініктерді меңгеруде әрекеттің қорытынды тәсілдерін игеруді қамтитын, бағытталған іс-әрекет. Әсіресе жұмыстың жаңа тәсілдерін меңгеру оқушының бойында өзгеріс туғызады, ақыл-ой дамуында жаңа ерекшеліктерінің пайда болуына әкеледі, оның тұлғасының жаңа сапаларын толықтырады. Білім алушылардың оқу мотивациясын, өзін-өзі бақылауын және өзін-өзі бағалауын жүзеге асыру оқу әрекетін арттыруға мүмкіндік береді.

1.1 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ МОТИВАЦИЯСЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

«Білім алушылардың оқу мотивациясын дамытуда психологиялық түзету - дамыту жұмыстарының ерекшелігі» тақырыбы қазіргі білім беру жүйесінің басты мәселелерінің бірі болып табылады. Оқу мотивациясы оқушының білімге деген ішкі қызығушылығы, мақсатқа ұмтылуы және еңбектенуге ынтасы сияқты факторлардан құралады. Қазіргі заманғы оқушының мотивациясын дамыту психологиялық тұрғыдан өте маңызды, себебі ол оқушының академиялық жетістіктері мен тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді.

Оқу мотивациясы — бұл оқушының білім алу, жаңа ақпаратты қабылдау және дағдыларды меңгеру процесіне деген қажеттілігі мен қызығушылығын білдіретін ішкі психологиялық күй. Оқу мотивациясын қалыптастыруда бірнеше маңызды факторлар бар:

- Ішкі мотивация — оқу іс-әрекетінің өзі үшін, яғни білімді меңгеруге деген қызығушылық пен ынта. Ішкі мотивациясы жоғары оқушы тек жақсы бағалар үшін ғана емес, білім алу процесінің өзінен ләззат алады.

- Сыртқы мотивация — оқу іс-әрекетін сыртқы факторлар арқылы ынталандыру. Бұл, мысалы, ата-ананың немесе мұғалімнің мақтауы, баланың жақсы бағаларды алуына деген қажеттілігі.

Қазіргі білім алушының оқу мотивациясын дамыту психологиясы

Қазіргі білім алушының мотивациясын арттыру үшін психологтар мен педагогтар әртүрлі психологиялық әдіс-тәсілдер мен тәсілдерді қолданады. Олардың ішінде:

1. Оқушының өзіндік бағалауы мен сенімін арттыру

- Әрбір оқушыға өз мүмкіндіктеріне сену, өзіне деген сенімділік қалыптастыру қажет. Мұндай психологиялық қолдау олардың білімге деген қызығушылығын арттырады.

- Оқушыларды өз жетістіктерін көріп, мақтануға үйрету, әрбір ұсақ жеңісті атап өту мотивацияны күшейтеді.

2. Педагогикалық қолдау

- Мұғалімдер оқушылардың мотивациясын арттыру үшін олардың күшті жақтарын байқап, дұрыс бағалау және қолдау көрсетулері керек.

- Топтық жұмыстар мен бірлескен жобалар оқушылардың өзара ынтымақтастығын нығайтып, олардың әлеуметтік байланыстарын жақсартады, бұл да мотивацияға оң әсер етеді.

3. Қызықты әдіс-тәсілдер мен инновациялық технологияларды қолдану

- Дәстүрлі оқыту әдістері кейде оқушылардың қызығушылығын төмендетуі мүмкін, сондықтан заманауи әдіс-тәсілдерді енгізу (мысалы, геймификация, жобалық оқыту, онлайн ресурстарды қолдану) оқушылардың білімге деген қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.

- Көрнекі құралдар мен мультимедиялық материалдар оқу процесін жеңіл әрі қызықты етеді, бұл оқушылардың ынтасын арттырады.

4. Мақсат қою және жоспарлау

- Оқушыларға мақсат қоюдың маңыздылығын түсіндіру және оларды өз мақсаттарына жетуге бағыттау мотивацияны күшейтеді.

- Әр оқушының жеке жетістіктері мен оқудың маңыздылығын түсінуі қажет. Бұл өз кезегінде оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады.

5. Өзін-өзі тану және өзін-өзі дамыту

- Оқушыларға өзін-өзі тануға мүмкіндік беру, олардың ішкі әлемін ашуға көмек көрсету, жеке тұлғалық өсу мен даму жолдарын көрсету психологиялық мотивацияны күшейтеді.

- Өзіндік дамуға бағытталған тапсырмалар мен рефлексиялық жұмыстар оқушылардың өз болашақтарына жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.

- Өзгеріс пен дамуға ұмтылу. Қазіргі уақытта оқушылар тез өзгеретін әлемде өмір сүріп жатыр. Олардың білім алуына деген қызығушылығы мен ынтасы көбінесе жаңа білім мен дағдыларды алу, өздерін дамыту қажеттілігімен байланысты. Сондықтан, оқу процесінде бұл аспекттерді ескеру маңызды.

- Интернет пен технологиялардың әсері. Қазіргі жастар үшін интернет пен әлеуметтік желілердің әсері өте үлкен. Білім беру процесін инновациялық әдістер мен технологиялармен үйлестіріп, оларды оқу іс-әрекетіне тарту оқушылардың мотивациясын арттырады.

Тұлғалық ерекшеліктерді ескеру. Әр оқушының мотивациясы әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір оқушылар сыртқы факторларға көбірек назар аударады, ал басқалары ішкі мотивацияға ие. Сондықтан, педагог әр оқушының ерекшеліктерін ескере отырып, жеке көзқараспен жұмыс істеуі қажет.

- Жеке қызығушылықтарды ескеру. Қазіргі білім алушылардың оқу мотивациясы көбінесе олардың жеке қызығушылықтары мен таңдауларына байланысты. Пәндер мен оқу материалдары оқушыларға қызықты болуы үшін оларды өздеріне жақын ету маңызды.

Қазіргі білім алушының оқу мотивациясын дамыту, оның ішкі қызығушылығы мен білім алу қажеттілігін қалыптастыру педагогикалық және психологиялық тұрғыдан өте маңызды. Әр оқушының өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, оларды ынталандыратын әдіс-тәсілдерді қолдану оқу мотивациясын арттыруға көмектеседі. Мақсатты түрде ұйымдастырылған психологиялық қолдау мен әдістемелік тәсілдер арқылы оқушылардың білімге деген құштарлығы мен ынтасы жоғарылап, олар өздерінің оқу жолында табысты болуына мүмкіндік алады.

Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамыту — бұл ұзақ әрі жүйелі процесс. Оқу мотивациясы оқушылардың өзіндік дамуы мен оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз ететін маңызды фактор болып табылады. Оқушылардың мотивациясын арттыру үшін ішкі және сыртқы себептерді ескере отырып, оларға қызығушылық туғызатын және олардың жеке тұлғалық дамуына әсер ететін әдіс-тәсілдер қолданылуы қажет.

1.2 ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҮЗЕТУ-ДАМЫТУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ

Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының әдіс-тәсілдері оқу мотивациясын арттыруға бағытталған маңызды құралдар мен техникалар. Бұл әдіс-тәсілдер оқушылардың ішкі қорқыныштарын, сенімсіздігін жоюға, өзін-өзі бағалауды арттыруға және оқу процесіне қызығушылықты нығайтуға көмектеседі. Мұнда бірнеше негізгі әдіс-тәсілдер ұсынылады:

1. Мотивациялық жаттығулар мен ойындар

- «Оқу мақсаттары мен армандар»: Оқушыларға өз мақсаттарын анықтап, оқу процесіне қатысты армандарын жазу ұсынылады. Бұл жаттығу олардың оқу мотивациясын арттырып, мақсат қою дағдыларын дамытады.

- «Жұлдыздар» әдісі: Оқушыларға белгілі бір тапсырманы орындаған сайын жұлдыз немесе ұпай беріледі. Бұл әдіс ынталандыру үшін тиімді, себебі балалар өз жетістіктерін көреді және қосымша мотивация алады.

2. Психологиялық тренингтер мен топтық жұмыстар

- «Топтық қолдау тренингтері»: Оқушыларға бір-біріне қолдау көрсетуді үйрету, топта жұмыс істеу дағдыларын дамыту. Әр бала өзінің жеке мақсаттарын топ мүшелерімен бөлісіп, ортақ жетістіктерге ұмтылады.

- «Қиындықтарды жеңу тренингі»: Бұл тренинг оқушылардың оқу кезінде кездесетін қиындықтарды жеңу жолдарын табуға бағытталған. Оқушылар қиын жағдайларда қалай әрекет ету керектігін үйренеді.

3. Релаксация және стрессті басқару әдістері

- «Баяу тыныс алу жаттығулары»: Оқушыларға тыныс алу жаттығуларын үйрету арқылы олар өздерінің эмоцияларын реттей алады. Бұл әдіс стрессті жеңуге және сабырлылықты сақтауға көмектеседі.

- «Көрнекі бейнелермен релаксация»: Оқушыларды тыныштыққа, қорқыныштан арылуға бағытталған визуалды бейнелермен тыныштандыру әдісі.

4. Оқушының жеке тұлғалық қасиеттерін дамыту әдістері

- «Өзін-өзі бағалау және жетістіктерді талдау»: Оқушылар өз жетістіктері мен сәтсіздіктерін талдай отырып, өзін-өзі бағалауды үйренеді. Бұл әдіс балаларға өздерін дұрыс түсініп, кемшіліктерін қабылдауға көмектеседі.

- «Табысты әрекет тәсілдері»: Оқушылардың мектепте немесе жеке өмірде жеткен жетістіктерін талдау, олардың табысқа қалай жеткенін көрсету.

5. Психологпен бірлескен жұмыс жүргізу

- Ата-аналармен жұмыс: Ата-аналарға балалардың оқу мотивациясын арттыруда өз рөлін түсіндіру. Ата-аналармен бірлескен кеңес беру, оқушылардың күшті және әлсіз жақтарын анықтап, оларды түзету жұмыстарымен бірге ұйымдастыру.

- Мұғалімдермен жұмыс: Мұғалімдермен тығыз байланыс орнату, оқушылардың оқу процесін ынталандыру үшін түрлі психологиялық әдіс-тәсілдерді енгізу.

6. Креативті әдістер мен жаттығулар

- «Креативті оқыту әдістері»: Әр түрлі шығармашылық тапсырмалар, бейнелеу өнері, музыка немесе театр арқылы оқу мотивациясын арттыру. Бұл әдіс оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ашып, оқу процесіне деген қызығушылықтарын арттырады.

- «Жаңа идеялар жасау»: Оқушыларға жаңа идеяларды шығармашылық тұрғыдан дамытуға мүмкіндік беретін тапсырмалар. Бұл әдіс оқушылардың ойлау қабілеттерін кеңейтіп, өз бетінше жұмыс істеуге ынталандырады.

7. Жеке жұмыспен жаттығулар

- Жеке тапсырмалар мен рефлексия: Оқушыларға олардың оқу барысындағы жетістіктері мен қиындықтары туралы жеке пікірлерін білдіруге мүмкіндік беру. Бұл әдіс баланың ішкі әлемін тануға және оның мотивациясын арттыруға көмектеседі.

8. Мотивациялық лекциялар мен кеңестер

- Оқушыларға өз мақсаттары мен армандары туралы мотивациялық лекциялар мен әңгімелер өткізу. Бұл оқушыларды болашаққа деген сенімділік пен мотивациямен толтырады.

Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының әдіс-тәсілдері оқушылардың оқу мотивациясын арттыруда маңызды рөл атқарады. Бұл әдістер олардың жеке тұлғалық және әлеуметтік дамуында оң өзгерістерге алып келеді. Түзету жұмыстары балалардың сенімділігін арттырып, олардың оқу процессіне деген қызығушылығын күшейтеді.

1.3 ОҚУ МОТИВАЦИЯ ТҰЛҒАНЫҢ ДАМУ ФАКТОРЫ РЕТІНДЕ

Мектепте оқушылардың білімдерінің үлгеріміне көптеген факторлар әсер етеді: әл-ауқаты, денсаулық жағдайы, жасы, отбасылық жағдайы, оқу орнына дейінгі дайындық деңгейі, өзін-өзі ұйымдастыру дағдысы, өз қызметін ұйымдастыру және қадағалауы, оқу орнын таңдау, білім алу формасы, оқу орынның білім алу процесінің ұйымдастырылуы, оқу орынның материалдық базасы, қызмет көрсетушілер мен педагогтердің біліктілік деңгейі, мектептің абыройы және де оқушылардың жеке психологиялық ерекшелігі. Осы факторлардың ішінен оқушылардың оқу үлгеріміне ең көп әсер ететіні оқу мотивациясы.

Оқу мотивациясы – (латын тілінен «moveo» – қозғалтамын) – білім алушылардың білім мазмұнын белсенді меңгеруге, өнімді танымдық әрекеттерді оятатын процесс. Осы оқу әдістемелік ұсынымда мұғалімдер оқу мотивациясы жөнінде жалпы түсінік ала отырып, оқушылардың қажеттілігін қанағаттандыру арқылы оқуға деген уәжін дамытуға мүмкіндік береді. Бұл ұсынбадағы материалдар мұғалімдердің жұмыс барысында әдістемелік көмек болады деп ойлаймын. Оқу мотивациясы жөнінде ғалымдар: В.Ф. Моргун, Л.И. Божович, А.К. Маркова, Т.В. Куксунова, П.М. Якобсон, Ф.М. Рахматуллина, Р.С. Вайсман, М.И. Махмұтова ғылыми жұмыстар жүргізді. Дегенмен, бұл мәселе әлі күнге дейін өзекті.

Мотивация, оқу мотивациясы жөнінде жалпы түсінік. Мотивация отандық және шет ел психологиясындағы іргелі проблемалардың бірі болып табылады. Қазіргі күнгі психологиядағы зерттеме үшін оның маңыздылығы адамның белсенділігінің көзін, оның іс-әрекетін, мінез-құлқын қозғаушы күшін талдаумен байланысты. Адамды іс- әрекетке не итермелейді, оның түрткісі қандай, ол оны не үшін жүзеге асырады деген сұрақтарға жауап оның сәйкес түсіндірмесінің негізі болып табылады. Ең жалпы түрде түрткі – бұл адамды осы түрткімен анықталатын іс-әрекетке енген қандай да бір әрекетке итермелеуші, ынталандырушы, анықтаушы.

Мотивация проблемасының күрделілігі мен көп аспектілігі оның мәнін, табиғатын, құрылымын түсінуде және де оны әр тұрғыдан зерттеу әдістерінің көп болуымен шартталады. Отандық психологияда мотивация адамның өмірлік іс-әрекетінің, оның мінез-құлқының күрделі, көп деңгейлі реттеушісі ретінде қарастырылады. Осы реттеудің жоғарғы деңгейі саналы-еріктік деңгей болып табылады. М.И. Алексеев көрсеткендей, адамның мотивациялық жүйесі тұрақтылардың қарапайым қатарына қарағанда неғұрлым күрделі құрылымға ие .

Оқу мотивациясы оқу іс-әрекетіне, оқудағы іс-әрекетке енетін мотивациялардың жеке түрі ретінде анықталады. Кез келген басқа түр сияқты оқу мотивациясы да осы іс-әрекетке тән өзгеше факторлар қатарымен анықталады. Біріншіден, ол білім беру жүйесімен, оқу іс-әрекеті жүзеге асатын білім беру ұйымдарымен анықталады; екіншіден білім беру процесін ұйымдастырумен; үшіншіден, оқушының субъективтік ерекшеліктерімен; 8 төртіншіден, педагогтың субъективтік ерекшеліктерімен, ең алдымен оның оқушы ісіне деген қатынастар жүйесімен; бесіншіден, оқу пәнінің өзгешелігімен.

Оқу мотивациясы, оның басқа түрлері сияқты жүйелі болып табылады. Ол бағыттылығымен, тұрақтылығымен және өзгермелілігімен сипатталады. Мысалы, Л.И. Божович және оның әріптестерінің жұмыстарында оқу іс- әрекетін зерттеу материалдары негізінде келесі жайт атап көрсетілген: оқу мотивациясы түрткілер бағыныштылығымен анықталынады және де олардың ішінде осы ісәрекет мазмұнымен және оның орындалуымен байланысты ішкі түрткілер немесе қоғамдық қатынастар жүйесінде белгілі бір орынға ие болуына ұмтылумен байланысты кең әлеуметтік түрткілер үстем болуы мүмкін.

Оқу мотивациясы үнемі өзгеріп отыратын және бір-бірімен жаңа қатынастарға түсуші түрткілер қатарынан қалыптасады. Сондықтан мотивацияның жетілуі бұл жай ғана оқуға деген жағымды қатынастың өсуі немесе теріс қатынастың тереңдеуі емес, ал оның артында тұрған мотивациялық аясы құрылымының, оған енетін түрткілердің күрделенуі, олардың арасында жаңа, неғұрлым кемелденген, кейде қарама-қайшы қатынастардың пайда болуы. Осыған сәйкес оқу іс-әрекетінің мотивациясын талдауда тек үстем түрткіні анықтап қана қоймай, сонымен қатар адамның мотивациялық аясының бүкіл құрылымын есепке алу да қажет. «Мотивациялық аяның бағыныстылық құрылымы тұлғаның бағыттылығын анықтайды, ал тұлға бағыттылығы өз мазмұны мен құрылысы бойынша қай түрткілер үстем болса, соған байланысты түрлі сипатқа ие».

Мотивация құрылымы. Зертеушілердің мотивациялық аясы құрылымықатып қалған, статикалық емес, керісінше білім берудің өмірлік іс-әрекеті процесінде дамитын, өзгермелі деген ережелері де маңызды. Мотивация құрылымын зерттеу үшін, маңыздысы, Б.И. Додонов бөлген оның төрт құрылымдық компоненті: іс-әрекеттің өзіне қанағаттану, оның тікелей нәтижесінің тұлға үшін маңыздылығы, іс-әрекет үшін сыйлаудың «мотивациялық» күші, тұлғаға мәжбүр еткізетін қысым. Бірінші құрылымдық компонент шартты түрде мотивацияның «гедоникалық» құраушысы деп аталған, қалған үшеуі-оның мақсаттық құраушылары. Сонымен бірге, бірінші мен екінші іс-әрекетке қатысты ішкі бола отырып, оған бағыттылықты, бағдарды (оның үрдісі мен нәтижесі) анықтайды, ал үшінші мен төртінші әсер етудің сыртқы факторларын (іс-әрекетке қатысты теріс және оң) белгілеп отырады. Тағы бір маңыздысы, марапат пен жазалаудан қашу ретінде анықталған соңғы екеуі Дж. Аткинсон бойынша табысқа жету мотивациясының құраушылары болып табылады. Мұндай мотивациялық құраушылардың құрылымдық түсінілуі, оқу іс-әрекетінің құрылымы мен теңестіру төменде көрсетілгендей оқу мотивациясын талдауда өте өнімді болды. Мотивация мен оның құрылымдық ұйымдасуын интерпретациялау адамның негізгі қажеттіліктері терминдерінде де жүргізіледі (Х.Мюррей, Дж. Аткинсон, А. Маслоу және т.б.).

Мотивацияның мағыналы теорияларына А. Маслоудың иерархиялық қажеттіліктер теориясы, К. Альдерфердің Еrg теориясы, Д. Макклеландтың ие табылған қажеттіліктер теориясы, Ф. Герцбергтің екі факторлар теориясы және т.б. жатады.

Осы теориялардың мазмұнын толық қарастыру үшін ынталандыру мәнін ашу керек. оны мынадан көруге болады:

1. Әрбір адам организмінде тұрақты және табанды іс-әрекетке ынталандыратын тілектер болады.

2. Адамның бүкіл саналы іс-әрекетін адамның жүріс-тұрысын сипаттайтын терминдермен түсіндіруге болады.

3. Әрбір адамда интенсивтілік және табандылық бойынша түрлендіретін адамгершілік қажеттіліктер комплексі болады.

4. Осы қажеттіліктерді қанағаттандыру ынталандырылған жүріс-тұрыстың мақсаты болып табылады.

5. Саналы түрде меңгерілген мақсат тілекке ауысады.

6. Индивидуум мақсатқа жетіп, қанағаттанады, ол үшін белгілі ынта білдіреді.

7. Іс-әрекеттің мақсатқа ұмтылуы мадақтау немесе ынтаны қолдану нәтижесі болып табылады.

8. Мақсатқа бағытталған іс-әрекет нәтижесінде мақсат жүзеге асырылады. Индивидуумның қажеттіліктері өзіне ішінен тән, ал ынталар сыртқы болып келеді де, оларды мұғалім анықтап өз қызметінде қолданады А. Маслоу бойынша қажеттілік иерархия теориясы бойынша қажеттіліктің бес тобын ажыратуға болады.

Биологиялық және физиологиялық қажеттіліктерге адамның тіршілігіне керек-тамақ, су, ауа, баспана, жылу, демалыс т.б. жатады. Осы қажеттіліктерді қанағаттандыру себебімен оқушылар тек бағаға көңіл бөледі де, сабақ мазмұнына көп назар аудармайды. Оларға сабақты тереңдетіп беру маңызды емес, тақырыпты түсіну тым ауыр тимесе болды.

Қауіпсіздік және қорғау қажеттіліктері адамның қатерсіз жағдайда болу, үрейден қорғану, аурудан және де басқа қайғы-қасіреттен аман болу ұмтылысы және тілегімен байланысты. Сондықтан ол мектепте өз жұмыс орнын қаншалықты жұмыспен қамту кепілдігін, денсаулық қызмет көрсету жағынан бағалайды.

Әлеуметтік қажеттіліктер адамның көпшілікпен бірге жұмыс істеуге бір ұйымдардың мүшесі болуға, қоғамдық іс-әрекеттерге қатысуға ұмтылуынан туады. Әлеуметтік қажеттілігі күшті оқушыға жұмыс белгілі ұжымға қатыстылығын, әріптестерімен достық қатынасын құруға мүмкіншілік береді. Мұндай оқушыларға қарым-қатынас құруға жағдайды жақсарту, достық серіктестікті таратуды, сабақты топтық жолмен ұйымдастыру, сабақтан тыс топтық шаралар және т.б. арқылы болады.

Сыйлау қажеттілігі оқушының өз қызметінде жетік екенін, мықты және өзіне сенімді адам болып көрінгісі келетінінен туады. Мұндай оқушыларды басқару үшін олардың жетістіктерін әртүрлі қолдау керек. мысалы мадақтама қағаз беру, газет, журналға шығару, награда тапсыру т.б. Өзін көрсету қажеттілік оқушының шығармашылық жігерін көрсететін, өзінің білімін, қабілеттілігін, іскерлігін және шеберлігін толық қолдануға ұмтылуынан туады. Мұндай оқушыларға жеке тапсырмалар беріп, шешім құралдар таңдауда үлкен бостандық беру қажет.

А. Маслоудың қажеттіліктер иерархиясын құру теориясы адамның мотивациясына түрлі қажеттіліктердің қалай әсер ететініне жауап бергенімен, оның айтарлықтай кемшіліктері бар:

- қажеттіліктер көптеген жайтқа байланысты әр түрлі көрінеді;

- A. Маслоу бойынша адам қажеттіліктері иерархиялық түрде орналасқан, біреуі басқасы қанағаттанғанша маңыздылығын жоғалтпайды, содан соң келесісі маңыздылыққа ие болады. Алайда мұндай қатаң реттілік міндетті түрде бола бермейді;

- жоғарғы топ қажеттілігін қанағаттандыру міндетті түрде оның ынталандыру әсерін бәсеңдетпейді. Маслоу бұл ережеден «өзін көрсетуді» шығарып тастаған, тәжірибе көрсетуіне қарағанда сыйлау қажеттілігі «өзін көрсету» қажеттілігін қанағаттандыру барысында өз ықпалын күшейте түседі екен.

Алдерфердің ERC иерархиялық моделі қажеттіліктерді келесі үш топқа бөледі: өмір сүру қажеттілігі, байланыс қажеттілігі, өсу қажеттілігі. Бұл қажеттіліктердің үш тобы Маслоу көрсеткендей иерархиялық түрде орналасқан, Маслоу пирамидасының қажеттіліктер топтарымен сәйкестігі байқалады. Сонымен бірге маңызды өзгешеліктер де бар: Маслоу бойынша қажеттіліктер төменнен тек жоғары жылжыса, Альдерфер бойынша олар егер төменгі дәрежедегі қажеттілік қанағаттанса жоғары жылжиды, егер жоғарғы деңгейдегі қажеттіліктер қанағаттанбаса төмен. Ал мұндай қажеттіліктерді қанағаттану қозғалысы екі бағытта болуы адамды мотивациялаудың қосымша мүмкіншіліктерін ашады және сол адамның мотивациялау потенциалын жоғарылатады.

Д. Макклелландтың ие табылған қажеттіліктер теориясы адамның ісәрекетіне ықпал ететін келесідей қажеттіліктерін көрсетеді: жетістік қажеттілігі, бір іске бірге қатысу (араласу) қажеттілігі және билік жүргізу қажеттілігі. Бұл қажеттіліктер өмірлік жағдайлар, тәжірибе және білім ықпалынан пайда болады.

Жетістік: қажеттілігі адамның алдына қойылған мақсаттарға бұрынғыдан гөрі тиімді жетуге ұмтылуынан туындайды. Жетістік қажеттілігі бар адамдарға шешім қабылдап, оған жауапты болу ұнайды, олар шын көңілмен өзіне жауапкершілікті артады. Сонымен бірге олар әрқашанда нәтиже алуға тырысады. Мак-Клелланд өзінің зерттеу нәтижесінде, мұндай қажеттіліктер тек жеке адамдарға ғана емес, сонымен қатар кейбір қоғамдарға да тән екендігін ашты. Жетістіктерге ұмтылу адамдардың алдына қойған мақсаттарды ойдағыдай шешуге мүмкіндік береді. Мұндай жоғары қажеттіліктері бар адамдар басқару иерархиясында үлкен дәрежеге жетпейтіндіктен, оларға жеке индивидуалды кәсіпкерлікпен шұғылдану ұсынылады, өйткені мұндай адамдарды бірігіп жеткен жетістіктер емес жеке өзі жеткен жетістіктер қанағаттандырады.

Араласу қажеттілігі қоршаған ортамен достық қарым-қатынастарға ұмтылуынан білінеді. Олар ұйым ішінде басқа адамдармен жақсы қатынастарға ықпал ететін позицияларды ұстап, жұмыс істегенді қалайды. Билік жүргізу қажеттілігі адамның өзінің төңірегіндегі ресурстар және процестерді қадағалауды, басқа адамдарға ықпал етіп, олардың іс-әрекеті үшін жауапкершілік алудан тұрады. Мұндай қажеттіліктерге ие болған адамдарды біріне-бірі қарсы екі топқа бөлуге болады.

Бірінші топқа, бүкіл назарын ұйым мүддесі үшін емес, өзінің мүддесі үшін, яғни тек билікке ұмтылғандар жатады.

Екінші топқа ұйымның мүддесі мен мәселелерін шешу үшін билікке ұмтылғандар жатады.

Макклелланд теориясы бойынша аталған қажеттіліктер бір-бірін жоймайды және иерархиялық түрде орналаспаған. Бұл қажеттіліктердің адамға ықпал етуі олардың өзара бір-біріне әсер етуінен күшті.

Оқушылардың оқуға деген мотивациясын көтеру қаншалықты маңызды болса мұғалімдердің мотивациясы соншалықты маңызды. Ф. Герцберг өзінің әріптестерімен зерттеу барысында адамның іс-әрекетіне ынталандыратын және ынталандыртпайтын факторларды анықтаған. Мотивациялайтын факторларға Герцберг мынандай қажеттіліктерді жатқызады: жетістіктерге жету, ардақтау, жұмыс процесі, жауапкершілік және қызмет орнын жоғарылату. Егер осы қажеттіліктер қанағаттанса, онда адамның өзі қанағаттанады, яғни бұл қажеттіліктер мотивациялық роль атқарады.

Негізінен жұмысты қоршаған ортамен байланысты факторларды Герцберг гигиеналық немесе денсаулық факторлары деп атайды, бұл факторлардың болмауы адамның қанағаттанбау сезімін тудырады, ал бар болған жағдайда міндетті түрде қанағаттану сезімін тудырмайды. Бұл факторға Герцберг бойынша саясат, басқару, техникалық басқару, еңбекақы, басқармамен қарым-қатынас, жұмыс жағдайлары жатады. Герцберг екі факторлар жағдайында негізінде, қанағаттанбау жоқтығы жағдайында, денсаулық факторы арқылы мотивациялау пайдасыз деп тұжырымдады. Мотивациялау факторларын адамның қанағатгану жағдайына жету механизмі арқылы іске жарай алады дейді.

Оқу мотивациясының жүйелік ұйымдасуы. Адамның мотивациялық саласын жалпы жүйелік түрде көрсету зерттеушілерге түрткілерді жіктеуге мүмкіндік береді. Жалпы психологияда мінез-құлық (іс-әрекет) түрткілерінің (мотивациялардың) түрлерін түрлі негіздер бойынша шектейтіні белгілі.

Іс-әрекеттің үстем мотивациясын анықтауға субъект ретінде тұлғаның өзінің интеллектуалдық-эмоционалдық-ерік саласының ерекшелігі тұрғысынан келген жөн. Осыған сәйкес, адамның жоғары рухани қажеттіліктері имандылық, интеллектуалдық-танымдық және эстетикалық тұрғыдағы қажеттіліктер (түрткілер) ретінде бола алады. Бұл түрткілер адамның рухани сұраныстарының, қажеттіліктерінің қанағаттандырылуымен байланыстырылады. Басқаша айтқанда жоғары әлеуметтік, рухани түрткілер (қажеттіліктер) шартты түрде түрткілердің (қажеттіліктердің) үш тобына бөлінуі мүмкін: интеллектуалдықтанымдық, имандылық-этикалық және эмоционалды-эстетикалық.

Оқу мотивациясы оқу іс-әрекетіне, оқудағы іс-әрекетке енетін мотивациялардың жеке түрі ретінде анықталады. Кез-келген басқа түр сияқты оқу мотивациясы да осы іс-әрекетке тән өзгеше факторлар қатарымен анықталады. Біріншіден, ол білім беру жүйесімен, оқу іс-әрекеті жүзеге асатын білім беру мекемесімен анықталады; екіншіден, білім беру процесін ұйымдастырумен; үшіншіден, оқушының субъектілік ерекшеліктерімен (жасы, жынысы, интеллектуалдық дамуы, қабілеттері, жеке адам талабының дәрежесі, өзін-өзі бағалауы, басқа оқушылармен өзара әрекеттесуі); төртіншіден, педагогтың субъектілік ерекшелгімен, ең алдымен, оның оқушыға, ісіне деген қатынастар жүйесімен; бесіншіден, оқу пәнінің өзгешелігімен.

Оқу мотивациясы, оның басқа түрлері сияқты жүйелі болып табылады. Ол бағыттылығымен, тұрақтылығымен және өзгермелігімен сипатталады. Л.И. Божовичтің зерттеуі бойынша мектеп оқушыларының оқу іс-әрекетін зерттеу материалдары негізінде келесі жайт атап көрсетілген: оқу мотивациясы түрткілер бағыныстылығымен анықталынады және де олардың ішінде осы ісәрекет мазмұнымен және оның орындалуымен байланысты ішкі түрткілер немесе баланың қоғамдық қатынастар жүйесінде белгілі бір орынға ие болуға ұмтылуымен байланысты кең әлеуметтік түрткілер үстем болуы мүмкін. Бұл жерде жас ұлғаюымен бірге өзара әрекеттесуші қажеттіліктер мен түрткілердің дамуы, жетекші үстем қажеттіліктер мен олардың иерархиялануының өзгеруі жүреді. «.. Оқу мотивациясы үнемі өзгеріп отыратын және бір-бірімен жаңа қатынастарға түсуші түрткілер қатарынан қалыптасады (мектеп оқушысы үшін оқу қажеттілігі мен маңызы, оның түрткілері, мақсаттары, эмоциялары, қызығулары).

Сондықтан мотивацияның жетілуі бұл жай ғана оқуға деген жағымды қатынастың өсуі немесе теріс қатынастың тереңдеуі емес, ал оның артында тұрған мотивациялық аясы құрылымының, оған енетін түрткілердің күрделенуі, олардың арасында жаңа, неғұрлым кемелденген, кейде қарамақайшы қатынастардың пайда болуы». Осыған сәйкес оқу іс-әрекетінің мотивациясын талдауда тек үстем түрткіні анықтап қана қоймай, сонымен қатар адамның мотивациялық аясының бүкіл құрылымын есепке алу да қажетті. Оған: оқуға деген қажеттілік, оқу маңызы, оқу түрткісі, мақсат, эмоциялар, қатынас пен қызығу енеді.

Түрткі – мотивация – мотивациялық аясы. Мотивация белсенділік бастауы ретінде және кез-келген іс-әрекеттің түрткілер жүйесі ретінде түсініле отырып, түрлі аспектілерде зерттеледі, осыған байланысты оны әр автор түрліше түсіндіреді. Зерттеушілер оны бір нақты түрткі ретінде де, түрткілердің тұтас жүйесі ретінде де, және де қажеттіліктерді, түрткілерді, мақсаттарды, қызығушылықтарды және олардың күрделі шырмалануы мен өзара әрекеттесуін қамтитын ерекше аясы ретінде де қарастырады. Түрткіні түсіндіру бұл түсінікті не қажеттілікпен, не осы қажеттілікті бастан кешіру және оның қанағаттануымен, не қажеттілік затымен теңестіріледі.

Түрткіні «затталған қажеттілік» ретінде түсіну А.Н. Леонтьев бойынша, оны ісәрекеттің өзінің құрылымына енетін ішкі түрткі ретінде анықтауға мүмкіндік береді. Әдетте, ғылыми еңбектерде мотивацияның екі түрі көрсетіледі: ішкі және сыртқы.

Сыртқы мотивация сыртқы факторлардың, басқа адамдардың немесе белгілі бір оқиғалардың әсерінен болады. Оған мысал ретінде оқытушының қатаң талабын, оқушыны берілген тапсырманы орындауға мәжбүрлеуін немесе керісінше берілген тапсырманы орындаған оқушыға жоғары баға алуға қосымша мүмкіндіктер беруін жатқызуға болады. Өкінішке орай, мотивацияның бұл түрі тапсырма орындауға мәжбүрлеген тиісті фактордың босаңсуына немесе аяқталуына байланысты тез тоқтайды. Сондай-ақ, мотивацияның бұл түрі жиі қолайсыздық туғызып, әртүрлі психологиялық жайсыздыққа соқтыруы мүмкін.

Ішкі мотивация – бұл адамда өзінің ойы, ақылы, ынтасы, қажеттілігі, эмоционалдық әсеріленуі арқылы пайда болатын мотивация. Онда белгілі бір әрекетті аяқтауға (мысалы сабақ оқу) және нақты нәтижелерге қол жеткізуге деген ішкі саналы қажеттілік туындайды. Бұл мотивация көңіл-күйді көтеретін жағымды жаймен өрнектеледі, алайда оны (мотивацияны) табу өте қиын, ал оны ұзақ уақыт бойы ұстап тұру одан да қиын.

«Түрткі» түсінігі енді «мотивация» түсінігі, ол «іс-әрекеттің нақты формаларының пайда болуын, бағытын және де іске асырылу тәсілін анықтайтын тұлғаның өз мінез-құлығының ішкі және сыртқы факторларын байланыстыруының күрделі механизмі ретінде болады».

Ең кең болып табылатын, тұлғаның аффективтік, еріктік аяларын да, қажеттіліктің қанағатталуын бастан кешіруді де қамтитын мотивациялық аясы түсінігі. Жалпы психологиялық контексте мотивация күрделі бірлестікті, субъектке қажеттіліктер, қызығушылықтар, құмарлықтар, мақсаттар, мұраттар түрінде көрінетін және де тікелей адамзат іс-әрекетін детерминациялаушы мінезқұлықтың қозғаушы күштерінің бірлігін білдіреді. Сөздің кең мағынасында, мотивациялық аясы немесе мотивация осы көзқарас тұрғысынан, тұлға өзегі ретінде түсініліп, оған бағыттылық, құндылық бағдар, ұстанымдар, әлеуметтік күтімдер, тартылыс, эмоциялар, еріктік сапалар сияқты және тағы басқа әлеуметтік-психологиялық мінездемелер топталынады. Осылайша, әртүрлі тұрғыдан қарастырылғанға қарамастан мотивацияны көптеген авторлар адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқын детерминациялаушы психологиялық әртекті факторлардың жүйесі, жиынтығы ретінде түсінеді деп бекітуімізге болады.

Мотивациялаудың бірнеше ережелерін келтіруге болады:

Оқушыларды мақтауға тұрарлық ісі үшін мақтаңыз.

Сындарлы түрде сынаңыз.

Өз оқушыларыңыздың дамуына көмектесіңіз.

Зорлап ынталандыру тиімсіз болуы мүмкін.

Оқушыларды маңызды мәселелерді шешуге тартып отырыңыз.

Нақты және орындалатындай мақсаттарды белгілеңіз.

Сабақтарда әр түрлі тәсілдерді қолданыңыз.

Еркіндік ұстауына мүмкіншілік туғызыңыз.

Адал және татулық қарым-қатынасты ұстаныңыз!

Жағымды мотивацияның қалыптасуы.

Оқу мотивациясы проблемасын зерттеуде оқушылардың ақыл-ойы дамуының деңгейі мен олардың мотивациялық саласының мотивацияларының қалыптасуы, дамуы арасындағы байланыс атап өтіледі. Бұл «ақыл-ой дамуының жоғарғы бастапқы деңгейі, бір жағынан, бала мотивациясының бастапқы деңгейінің жүзеге асуының аса маңызды шарты болса, келесі жағынан – оқу ісәрекеті процесінде жағымды мотивацияның қалыптасуының шарты болып табылады» деп тұжырымдауға мүмкіндік береді. Бұл жерде ақыл-ой дамуының жоғарғы деңгейі мен қалыптасып келе жатқан жағымды мотивациялық беталыстар арасында тікелей байланыс орнатылады, және керісінше. Сонымен бірге, оқу іс-әрекетінің алғышарты болып табылатын мотивация мен жоғары және орташа мотивациялы балаларды оқытудың табыстылығы арасында тәуелдік айқындалды.

Мектеп оқушыларының оқу мотивациялық аясын талдау үшін олардың оған деген қатынасының сипаты маңызды. А.К.Маркова қатынастардың үш түрін анықтай отырып-теріс, бейтарап және жағымды қатынастар, оқушының оқу үрдісіне араласуы негізінде соңғы қатынастың нақты саралап жіктелінуін келтіреді. Бұл мектеп оқушыларының оқу іс-әрекетін басқару үшін өте маңызды. Сондықтан да оқуға деген жағымды қатынасты төмендегідей бөледі: а) жағымды, айқын емес, белсенді, мектеп оқушысының оқуға кірісуге дайындығын білдіретін; б) жағымды, белсенді, танымдық, в) оқушының қарымқатынас субъекті ретінде, тұлға және қоғам мүшесі ретінде араласуын білдіретін жағымды, белсенді, тұлғалық-әуестік; басқаша айтқанда, оқу іс-әрекеті субъектінің мотивациялық саласы немесе оның түрткілері тек қана көп компонентті емес, сондай-ақ әр текті және әр деңгейлі, мұның өзі тағы да оның қалыптасуы мен есепке алынуына ғана емес, барабар талдауының өте қиын екеніне көз жеткізеді.

Жалпы психологиялық анықтауда қызығушылық-бұл танымдық қажеттіліктерді эмоционалдық бастан кешіру. Оны оқу мотивациясының компоненттерінің бірі ретінде сипаттай отырып, күнделікті, тұрмыстық, тіпті кейде кәсіби педагогикалық қарым-қатынаста «қызығушылық» термині жиі оқу мотивациясының синонимі ретінде пайдаланылатынына назар аудару қажет. Бұл туралы «оның оқуға деген қызығушылығы жоқ», «танымдық қызығушылықты дамыту қажет» деген сияқты айтулар куә болады. Түсініктердің мұндай ығысуы біріншіден, оқу теориясында дәл қызығушылық мотивация аясында бірінші зерттеу объекті болуымен байланысты (И. Гербарт).

Екіншіден, ол қызығушылық өз бетінше - күрделі бір текті емес құбылыс болуымен түсіндіріледі. Қызығушылық «салдар ретінде, мотивациялық саланың күрделі үрдістерінің интегралдық көрінісі ретінде анықталады» және де бұл жерде қызығушылық және оқуға қатынас түрлерінің сараптап жіктелінуі маңызды. А.К. Маркова бойынша оқуға қызығушылық кең, жоспарланған, нәтижелі, процессуалды-танымдық және оны түрлендіруші болуы мүмкін.

1.4 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ МОТИВАЦИЯЛАРЫН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ

Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивацияларын дамыту жолдары — бұл оқушылардың оқу процесіне қызығушылығын, ынтасын және белсенділігін арттыруға бағытталған әртүрлі әдіс-тәсілдерді қамтиды. Оқу мотивациясы баланың өз бетінше білім алуға деген ынтасын қалыптастыратын маңызды фактор болып табылады. Осы мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивацияларын дамыту үшін қолданылатын негізгі әдіс-тәсілдер мен жолдар қарастырылады.

1. Оқу мазмұнын қызықты және әртүрлі етіп ұсыну

- Мазмұнды жаңарту: Оқушылардың қызығушылығын ояту үшін оқу материалын әрдайым жаңартып отыру маңызды. Әр сабақта оқушылар жаңа ақпаратты алу арқылы білімдерін кеңейтуі тиіс.

- Ойын элементтерін қолдану: Оқу процесінде ойын элементтерін енгізу оқушылардың көңілін көтеріп, олардың қызығушылығын арттырады. Ойын арқылы білім алудың жеңілдігі мен қызығушылығы оқушыларды мотивациялайды.

2. Мақсат қою және оны жүзеге асыруға ынталандыру

- Нақты мақсаттар қою: Әр сабақтың мақсатын нақты қою және оқушыларға сол мақсатқа қалай жетуге болатындығын көрсету мотивацияны арттыруға көмектеседі. Оқушыларға сабақта қандай мақсаттарға жететіндерін түсіндіру маңызды.

- Қойылған мақсаттарға жету арқылы өзін-өзі бағалау: Оқушыларға жеке мақсат қою және сол мақсатқа жеткенде өзін-өзі бағалау мүмкіндігін беру олардың ішкі мотивациясын арттырады.

3. Жетістікке жетуді қолдау

- Мадақтау мен көтермелеу: Оқушылардың әрбір жетістігі үшін мадақтау және көтермелеу олардың өзін-өзі бағалауы мен мотивациясын арттырады. Мұғалімдердің мадақтау сөздері баланың оқу процесіне деген қызығушылығын нығайтады.

- Өзіндік жетістіктерді атап өту: Оқушылардың өз жетістіктерін сезінуі, өз жетістіктерін салыстыру арқылы алдағы мақсаттарға жетуге ынталануы оқу мотивациясын күшейтеді.

4. Жеке оқыту тәсілдері мен шығармашылық тапсырмалар беру

- Жеке қажеттіліктерге бейімделу: Әр оқушының жеке ерекшеліктеріне, білім деңгейіне сәйкес жеке тапсырмалар беру, олардың әрқайсысына жеке көңіл бөлу маңызды. Оқушылар өз қабілеттеріне сәйкес тапсырмалар алған кезде мотивациялары артады.

- Шығармашылық тапсырмалар: Оқушылардың ойлау қабілеттерін дамыту үшін шығармашылық тапсырмалар беру тиімді. Оларды қызықты сұрақтар мен проблемаларға жауап іздеуге ынталандыру оқудың жаңа белестерін ашады.

5. Психологиялық қолдау мен мотивациялық техникалар

- Позитивті психологиялық атмосфера: Оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттыру үшін сабақты жылы, достық атмосферада өткізу өте маңызды. Бұл оқушылардың қорқынышын азайтып, олардың сабаққа деген қызығушылығын күшейтеді.

- Өзіндік мотивацияны дамыту: Оқушыларға өздерінің білім алу процесіне деген жауапкершілігін сезінуге мүмкіндік беру қажет. Оларды өз жетістіктерін бағалауға және оқу барысында өз мақсаттарын қоюға ынталандыру маңызды.

6. Әлеуметтік қолдау және ынтымақтастық дағдыларын дамыту

- Топтық жұмыс: Топтық жұмыстарды ұйымдастыру, ұжымда жұмыс істеуге дағдыландыру оқушылардың бірігіп әрекет ету дағдыларын дамытады және олардың мотивациясын арттырады. Әсіресе, бастауыш сынып оқушылары үшін топтық жұмыс олардың әлеуметтік және оқу дағдыларын дамытуға көмектеседі.

- Ата-аналармен ынтымақтастық: Ата-аналармен тығыз қарым-қатынас орнатып, оқушылардың үй тапсырмаларын орындау, оқу процесінде кездесетін қиындықтарды шешу мәселелерінде бірлесіп жұмыс істеу де маңызды. Ата-аналардың мотивациясы мен қолдауы да балалардың оқу ынтасына ықпал етеді.

7. Табысқа деген сенімділікті қалыптастыру

- Кіші жетістіктерді атап өту: Оқушыға біртіндеп жетістіктерге жету мүмкіндігін беру маңызды. Әрбір кішкентай жетістік оқушының өзіндік сенімін арттырып, оқу процесіне деген ықыласын күшейтеді.

- Қателіктерден үйрену: Оқушының қателіктерінен қорықпауына мүмкіндік беру, оларды сәтсіздіктерден сабақ алу мүмкіндігі ретінде көрсету маңызды. Бұл оқушының мотивациясын арттырып, білім алу процесін тиімдірек етеді.

8. Көпжақты бағалау жүйесін енгізу

- Формативті бағалау: Оқушылардың үнемі және жүйелі түрде бағалануы олардың оқу мотивациясын көтереді. Формативті бағалау жүйесі оқушыларды жетістіктеріне қарай дұрыс бағыттап, олардың сабаққа деген ынтасын арттырады.

- Бағалаудың дұрыс тәсілдері: Оқушыларды бағалауда тек қана баға қою емес, олардың күш-жігері мен жетістіктерін атап өту керек. Мысалы, жазбаша жұмыстарға арналған пікірлер мен ұсыныстар оқу мотивациясын арттырады.

Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамыту — бұл баланың оқу процесіне деген қызығушылығын қалыптастыруға бағытталған маңызды жұмыс. Оқу мотивациясын арттыру үшін әртүрлі әдіс-тәсілдер мен стратегияларды қолдануға болады. Мұғалімнің дұрыс бағыт беруі, оқушылардың жеке ерекшеліктеріне сәйкес тапсырмалар мен қызықты білім беру тәсілдерін қолдану оқу мотивациясын көтерудің тиімді жолдары болып табылады.

Мұғалімге арналған ұсыныстар:

1-ұсыныс. Мұғалімнің ойластырылған әрекеті-ойластырылған оқыту. Егер де оқытудың өзі ақпараттың жеткізілуі емес, керісінше мағыналы оқыту үрдісінің белсендірілуі және ынталандырылуы ретінде ұйымдастырылса, оқыту үрдісі нәтижелірек болады. Білімге құштарлық пен қызығушылық мотивтерін жандандыру және ынталандыру үшін, мұғалім оқушылармен жақсы қарым-қатынасқа қол жеткізуі тиіс, сонымен қатар өзін де жақсы білуі керек. Барлық әрекеттер ойластырылған болуы тиіс. Бұл басқалардан осы әрекеттерді талап етушілерге де қатысты.

2-ұсыныс. Ішкі мотивацияны дамыту – бұл жоғарыға өрлеу. Оқушы жұмысқа шын мәнінде кірісуі үшін, оған оқыту әрекеті барысында қойылған тапсырмалар, түсінікті болып қана қоймай, сонымен қатар іштей қабылданып, яғни олар оқушы үшін мәнді болып және де оның толғаныстарынан да орын алуы тиіс. Ішкі мотивацияны дамыту – бұл жоғарыға өрлеу. Төмен құлдырау әлдеқайда жеңілірек, сол себепті ата-аналар мен мұғалімдер тәжірибесінде оқытудың құлдырау мотивациясына әкеліп соғатын мынадай «жәрдемдер» жиі қолданылады. Мысалы, шектен шығатын көңіл бөлу мен ықылассыз мадақтаулар, ақталмаған төмендетілген немесе көтермеленген бағалар, қатаң сын мен жаза. Оқытудың ішкі мотивациясының дамуы оқу мақсатына сыртқы мотивтің орын ауыстыруы ретінде орын алады

3-ұсыныс. «Жағымды мотивация» стратегиясы. Жалпы оқуда немесе нақты тапсырмаларды орындауда қиындықтарға кездесетін кейбір оқушыларға өзгеріс жасау үшін өз әрекеттерінде ненің іске қосылмайтынын және де қандай мотивациялық стиль түрі нәтижелірек болатынын түсіну жеткілікті. Әрине, жаңа мотивациялық стильге үйретуге тез арада қол жетпейді. Бірақ дайындалған, сауатты педагогтың бағытталған әрекеті оқушыларға күрделі жағдайлардан шығуға көмектеседі. Енді, ең нәтижесіз төрт мотивациялық стильді қарастырайық.

Жағымсыз мотиватор. Кейбір адамдар өзін және өзгелерді бір істі орындамаса болатын апаттар туралы ойлай отырып бағыттауы мүмкін. «Емтихан тапсырмасам – үйде жанжал болады, екінші жылға қалып, институтқа түсе алмаймын». Бірақ келеңсіздіктер туралы ойлау ұнамайды. Негативті мотивациялық стиль аз ғана адам тобы үшін нәтижелі болуы мүмкін. Көпшілік адамдар үшін жағымды мотивацияның мөлшері өте пайдалы. Бұндай оқушылармен жұмыс барысында оған не керек екеніне зейін қою қажет. Сонда құтылуды қажет ететін апаттар туралы ойлар артта қалады.

«Диктатор» мотивациялық стилі. Диктатор өзін және өзгелерді қатаң бұйрықтармен ынталандырады. Бұл әдісті қолданатын адам көбінесе «қажет», «тиіс» немесе «міндетті» сияқты сөздерді қолданады. Көпшілік адамдар оны орындауға құлықсыздық танытады. Бұйрықтардың орынына шақыруларға көшу арқылы өзін және өзгелерді ынталандыру нәтижелірек. Дауыстық модуляциялардың маңыздылығы туралы аз жазылмаған. Сондықтан да жағымды екпінге көшу «жақсы болар еді», «пайдалы болар еді», «біз қалаймыз» тіркестері сияқты үлкен өзгерістер тудырады. «Орындауды елестетіп көр» мотивациялық стилі. Көптеген оқушылар мәселенің орындалуын елестетіп көрудің орнына, бұл тапсырманы (мысалды шешу, жауапты табу, материалды еске түсіру) орындаудың қиындығы туралы ойда қалып қояды.

Ондай оқушыларды толғаныс күйінен тапсырманың орындалуы ол үшін немен бағалы екенін түсіндіру арқылы алып шығуға болады, яғни тағы да жағымды мотивация күшіне енеді. Бұл нәтижесіз мотивтердің ішіндегі ең қиындарының бірі, сондықтан да кейде оқушыға орындалуы қиындық туғызатын тапсырмаларды кейінге қалдыра тұруға кеңес беру пайдалырақ. Қайта құру мотивациялық стилі. Кейбір оқушылар барлық тапсырманы немесе бар жауапты жұмыстың үлкен бір қатерлі, топтастырылмаған көлемі ретінде қабылдауға бейім тұрады және әдетте өздерін шектен тыс тапсырма берілген адам ретінде сезінеді. Шектен тыс тапсырма берілген адам өзін жұмысқа кірісуге дайын емес жағдайда сезініп, оны кейінге қалдыра береді. Ондай оқушыларға тапсырманың нәтижелі орындалуына алып келетін кішігірім қадамдарға бөлуге жәрдемдесу керек.

4-ұсыныс. Қол жеткізу және қабілеттілік мотивациясы. Қол жеткізуге бағытталған іс әрекет әр адамда сәттілікке жету және сәтсіздіктерден қашық болу мотивтерінің болуын қарастырады. Басқаша айтқанда барлық адамдарда сәттілікке жетуге қызығатын және сәтсіздіктерден қауіптенетін қабілет бар. Бірақ әдетте адамдарда сәттілікке жету мотиві немесе сәтсіздіктерден қауіптену мотиві басымырақ.

Негізінде сәттілікке жету мотиві әрекеттік нәтижелі орындалуы мен, ал сәтсіздіктерден қауіптену мотиві-қауіпке берілумен байланысты. Сәттілікке бағытталған адамдар қиындығы жағынан орташа, немесе шамалы жоғарылатылған мақсаттарды таңдайды. Ал сәтсіздіктерге бағытталғандар қатерлі таңдаулар жасайды (өте жоғарылатылған немесе төмендетілген) Сәтсіздікке бағытталған адамдар сәттілікке бағытталғандарға қарағанда жеңіл және жақсы жатталған біліктер жағдайында (сандарды қосу) жылдамырақ және дәлірек жұмыс істейді. Күрделі тапсырмалар жағдайында- бұл сипат керісінше болады.

Сыныпта барлық қабілеттердің көріністері бар, бірақ орташа қабілеттілердің сәттілікке бағыты жақсырақ. Өте ақылдыларда да, өте аз қабілеттілерде де нәтижеге қол жеткізу ынтасы болмайды, өйткені жарыс жағдайы не «тым жеңіл», не «тым ауыр» болып көрінеді.

5-ұсыныс. Оқушыға «жаттанды шарасыздық» жағдайдан шығуға қалай көмектесуге болады? Егер адамның өмірінде сәтсіздіктер көп болса, оның талап қою деңгейі, өзін өзі бағалау көрсеткіші төмен болады. Адам сәтсіздікке бағытталған, ол шарасыздық жағдайында тұр. Бұндай жағдай «жаттанды шарасыздық» деген атауға ие болды. Мұғалім оқушыға бұл жағдайдан шығуға қалай көмектесе алады? Зерттеулер көбінесе сәтсіздіктің 4 түрі анықталатынын көрсетті: қабілеттің болмауы; тапсырманың қиындығы; сәтсіздік; әрекеттің жеткіліксіздігі. Оқушының сәтсіздігі кезіндегі мұғалімнің көмегінің ең жақсысы оның (оқушының) әрекетінің жеткіліксіздігі нәтижесінде екенін түсіндіру.

6-ұсыныс. Сабақтың эмоционалдығы - ынталандыру ма, әлде зиян ба? Әрекеттің жемістілігі (жағымды мотивациясы болса да) бұл әрекетті сүйемелдейтін эмоция күшіне байланысты екенін ұмытпау керек. Егер де тапсырманың қиындығы сабақтың эмоциялылығына сәйкес болса, оқушылардың оқу тапсырмасына деген әрекет қатынасы дұрыс болады. Мысалы, жаратылыстану, математика сабақтарында жоғары эмоционалдық тиімді фактор болып табылмайды. Ал орыс тілі, әдебиеті сабақтарында керісінше жоғары эмоционалдық тиімді фактор болып табылады; тек қана қиын және күрделі тақырып жағдайында эмоция қуатының төмендетілуіне рұқсат етіледі.

Бүгінгі мұғалім, жаңа заман қойып отырған талаптарға, керемет қарқынмен өзгеріп жатқан заман ағымына ілесетін, мұғалімге тән барлық мүмкіндіктерді игерген ұстаз. Ол тек кәсіби шеберлігі жоғары адам ғана емес, рухани дамыған, шығармашыл, мәдениетті, білім құндылығын, оқушының жан дүниесін түсінетін, олардың биік жетістіктерге жетуіне көмектесетін қолдаушысы, көмекшісі досы болуы керек. Ж. Аймауытов айтқандай баланың ақылы, сезімі, қайраты мұғалімнің жігерлі ықпалы арқасында жетіледі. Мұғалім балаларына салақ, селқос қараса, олардың жан қуатын кемітіп, тәрбие де бере алмайды. Сондықтан да бүгінгі күні біздің мұғалімдеріміз оқушылардың оқуға деген мотивациясын көтеру мақсатында әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдана отырып сабақтарын түрлендіріп өткізуін мұғалімдердің рефлексиясынан көруге болады.

2 БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

ОҚУ-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ

Жұмыс формалары: жекелей жұмыс, жұппен, кіші топпен жұмыс.

Кездесу уақыты: аптасына бір сабақ.

Сабақ ұзақтығы: 45-60 минут.

Сабақ саны – 34

№	Сабақ тақырыбы	Сағат саны	Құрал- жабдықтар
1	1 – сабақ. Зейін мен есте сақтауды дамыту	1 сағат	үлестірмелі қағаздар, түрлі-түсті фигуралар, маркерлер, қарындаштар, А4 формат, қалам т.б.
2	2 – сабақ. Зейін мен есте сақтауды дамыту	1 сағат	А4 формат, қалам.
3	3 – сабақ. Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту	1 сағат	карточкалар, үлестірмелі қағаздар, қалам.
4	4 – сабақ. Обьект құрылымын өзгерте алу қабілеттілігін дамыту	1 сағат	үлестірмелі қағаздар, маркерлер, қарындаштар, А4 формат,қалам.
5	5 – сабақ. Менің эмоциям	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
6	6 – сабақ. «Менің әлемім».	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
7	7 – сабақ. «Менің әлемім».	1 сағат	плакат, қағаз, қалам.
8	8 – сабақ. Топтық бірлікті нығайту	1 сағат	қағаз, қалам.
9	9 – сабақ. Қорқыныштарды жеңу	1 сағат	қалам, фломастер, А4 формат
10	10 – сабақ. Мен қабілеттімін	1 сағат	қағаз, қалам.
11	11-сабақ. Оқу мотивациясын көтеру	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
12	12-сабақ."Оқу үшін кедергілерді жеңу"	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
13	13-сабақ."Менің ішкі мотивациям"	1 сағат	плакат, қағаз, қалам.
14	14-сабақ. "Мен өзіме сенемін!"	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
15	15-сабақ."Менің жетістіктерім"	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
16	116-сабақ Эмоция тұрақтылығын арттыру?................................................................................	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
17	17-сабақ Өмір маған қымбат	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
18	18-сабақ Әлем менен басталады	1 сағат	А4 формат, қалам, аудиожазба.
19	19-сабақ Жетістікке жол	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
20	20-сабақ Қарым-қатынас жасай білу- данышпандық.	1 сағат	плакат, қағаз, қалам.
21	21-сабақ Өзіндік «МЕН» бейнесі	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
22	22-сабақ «Әлеуметтік – коммуникативтік дағдыларды дамыту»	1 сағат	плакат, қағаз, қалам.
23	23-сабақ «Оқуға деген сенімділікті арттыру»	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
24	24-сабақ«Оқу процесінде қызығушылықты арттыру»	1 сағат	плакат, қағаз, қалам.
25	25-сабақ «Шығармашылық пен қиялды дамыту»	1 сағат	қағаз, қалам, ватман, түрлі-түсті бояулар, қарындаш.
26	26-сабақ «Мақсат қою және оған жету жолдары»	1 сағат	қағаз, қалам.
27	27-сабақ «Оқу кезінде стрессті басқару»	1 сағат	қағаз, қалам.
28	28-сабақ «Позитивті ойлау дағдыларын қалыптастыру»	1 сағат	қағаз, қалам.
29	29-сабақ «Қиындықтарды жеңуге арналған стратегиялар»	1 сағат	қағаз, қалам.
30	30-сабақ «Жеке жетістіктер мен прогрессті бағалау»	1 сағат	маркерлер, қарындаштар, А4 формат, қалам т.б.
31	31-сабақ «Топта жұмыс жасау және ынтымақтастық дағдыларын дамыту»	1 сағат	маркерлер, қарындаштар, А4 формат, қалам т.б.
32	32-сабақ «Уақытты тиімді басқару дағдылары»	1 сағат	маркерлер, қарындаштар, А4 формат, қалам т.б.
33	33-сабақ «Жетістік шкаласы»	1 сағат	плакат, қағаз, қалам
34	34-сабақ «Қиялға саяхат»	1 сағат	плакат, қағаз, қалам
34 сағат

1 – сабақ

Тақырыбы: Зейін мен есте сақтауды дамыту.

Мақсаты: оқушылардың зейінін, есте сақтау қабілетін, байқағыштығын, логикалық ойлауын дамыту.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру сәті

- Қайырлы күн, қымбатты оқушылар. Сендерді біздің сабағымызда көргеніме қуаныштымын. Балалар терезеге қарайықшы. Онда бізге жарқырап күлімсіреп тұрған не? (Күн). Ендеше күнге қарап күлімсірейік. Енді біз бұрылып, өзіміздің көршімізге күн шуағын сыйлайық. Біздің қүлкімізден айналамыз жылы және жайлы бола бастады.

«Басын шайқау» жаттығуы

Мақсаты: жаттығу мидың белсенділігін ынталандырады

Балалардың басы екі жақ жанға қарай созылады. Сосын алдыға және артқа қарай созылады. Жаттығу асықпай және баяу, босаңсыған түрде жүргізіледі.

«Жалқау сегіздік» жаттығуы

Мақсаты: жаттығу ми құрылымын белсендіреді, есте сақтауды қамтамасыз етеді, зейіннің тұрақтылығын арттырады.

Көлденең жазықтықта ауада әр қолыңызбен 3 рет, содан кейін екі қолыңызбен «сегіздік» санын саламыз.

Ми жарты шарларын дамыту

Саусақ қозғалыстарының дәлдігін және бір қозғалыстан екіншісіне ауысу қабілетін дамыту.

Бала өз қолына қарамай, ересек адамның қимыл-қозғалысын қайталауы керек.

• Барлық саусақтар түзетіліп, алақан алдыға қарап тұрады;

• 1-ші саусақ жоғары көтеріледі, қалғандары жиналып тұрады;

• Сұқ саусақ түзетіліп, қалғандары жұдырыққа жиналады;

• 2-ші және 3-ші саусақтар V әрпін бейнелейді;

• 2-ші және 5-ші саусақтар түзетіліп, қалғандары жиналып тұрады;

• 2-ші және 3-ші саусақтар түзетіліп, V әрпі түрінде орналасады, ал 1-ші, 4-ші, 5-ші саусақтар жұдырыққа жиналады («қоян»);

• 1-ші және 2-саусақтар шеңбер болып, қалғандары түзетіліп тұр.

«Ұшты-ұшты» жаттығуы

Мұғалім заттарды атайды. Егер зат ұшса, балалар қолдарын көтеріп, ұшты дейді. Егер ұшпайтын зат болса – балалар қолдарын түсіреді (шағала, шарф, шар, үкі, акула, кітап ұшақ, мысық, пончик, тікұшақ, шырша).

«Екі қалам» жаттығуы

Оқушылардың алдарына А4 парақта сурет беріледі оқушылар екі қолмен бірдей сол суреттерді салу қажет. Б

«Жеке мақсат қою» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың өзіндік мақсат қою қабілетін дамыту, оқу процесіне жауапкершілікпен қарауға ынталандыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушылардан өздерінің оқу мақсаттарын анықтау сұралады (мысалы, «Мен алдағы айда математикадан жақсы баға аламын» немесе «Мен жаңа тіл үйренуге мақсат қоямын»).

- Оқушылар мақсаттарға жету үшін қадамдарды жоспарлайды, кейін осы мақсаттар туралы өз ойларын сыныпта талқылайды.

Қорытынды: Бұл жаттығу оқушыларды өз мақсаттарын қоюға және оларды жүзеге асыруға мотивациялайды.

Рефлексия

Мен сабақтағы жұмысыма ризамын....

Сабақта мен жақсы жұмыс жасадым....

Сабақта маған қиын болды...

2 – сабақ

Тақырыбы: Зейін мен есте сақтауды дамыту. (ІІ)

Мақсаты: оқушылардың зейінін, есте сақтау қабілетін, байқағыштығын, логикалық ойлауын дамыту.

Сабақ барысы:

«Ойыншықтарды тап» жаттығуы

Оқушы суретте қанша сурет берілгенін табу қажет.

Зейіннің бөлінуін дамытуға арналған жаттығу

Тапсырма: Кері санай білетін болса, 10,9,8,7,6,5,4,3,2,1 деп санай отырып, жалпы дамыту жаттығуы еңкею, отыру, бұрылу сияқты қарапайым жаттығуды орындату керек. Мұны жылдамырақ орындатуға немесе жаттығусыз санауға болады. Қателік санын, уақытты есептеуге болады.

«Не өзгерді?» ойыны

Мақсаты: Баланың танымдық белсенділігін ояту, зейінін және ес процесін дамыту.

Тапсырма: Үстелдің үстіне бірнеше зат, не болмаса кішкентай бес ойыншық қойылады. Балаға үстелде тұған ойыншықты есінде сақтау ұсынылады, содан кейін «көзіңді жұм» - деп нұсқау беріледі, осы кезде жүргізуші ойыншықтың біреуін алып тастайды да, қай ойыншықтың жоғалғанын табу ұсынылады.

«Жетістіктер альбомы» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың жетістіктерін бағалау, мотивациясын арттыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушылардың әрқайсысы өз жетістіктерін жазып, арнайы альбом құрады. Альбомда өткен жетістіктері, жеңістері, жобалары мен тапсырмаларын көрсетеді.

- Оқушылар альбомға күн сайын немесе апта сайын өз жетістіктерін қосып, өз нәтижелерін талқылайды.

Қорытынды: Бұл әдіс оқушыларды өз жетістіктеріне мән беруге, әрі қарайғы әрекеттеріне ынталандырады.

3 сабақ

Тақырыбы: Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту.

Мақсаты: Оқушылардың шығармашылық, байқампаздық, шапшаңдық қабілетерін дамыту.

Сабақ барысы:

«Кім көп сөз табады?» жаттығуы

1. Қалампыр сөзі беріледі. Осы сөздегі әріптерді пайдаланып барынша көп сөз құрау қажет (уақыты 3 минут). Сөз құрауда бір әріпті екі рет қайталауға болмайды. Тапсырма бөлек парақпен беріледі және оған оқушы өз сөздерін жазады. Қабілеттің жоғары деңгейде дамуы – 9 және одан көп сөз. Орташа деңгей – 7,8 сөз. Төменгі деңгей – 6 және одан да аз сөз.

2. Балаларға төмендегі әріптерден басталған бес сөзі бар, мүмкіндігінше көп сөйлем құру тапсырылады.

Қ-Б-С-А-Т

Сөйлемдегі құрылымдау икемділігін бағалау үшін дұрыс құрылған сөйлемдердің саны есептеледі. Сөйлемнің мазмұны болуы тиіс, сөйлемдегі сөздер септік, жақ, сөйлем мүшелері бойынша дұрыс жазылуы тиіс. Басқа сөздер қосуға болмайды. Толтыру уақыты 5 минут.

Тапсырма нәтижелерін бағалау экраны.

Балалар жасы	Деңгейлер
	жоғары	орта	төмен
11 жас 12,13 жас	4 және одан көп, 5 және көп, 6 және көп	3 4 5	0-20-30-4

«Жаңытпаш» жаттығуы

Барысы: Мына үш жаңылтпаштан біреуін таңдап, жылдам айтып шығу керек (ауызша).

1. Қарға, қарға, қарғалар. Қар үстінде жорғалар.

2. Көк базарда бәрі бар. Барып бәрін ал.

3. Шалғышы шалғы алды. Шаңғышы шаңғы алды.

Жылдам, қатесіз – 2 ұпай. Қателерімен 1-ұпай.

«Сенімділік шеңбері» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың өзін-өзі бағалауын арттыру, өзіне деген сенімділігін нығайту.

Жаттығу барысы:

- Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Әр оқушы өзіне тән жақсы қасиетін айтып, оны сыныптастарымен бөліседі.

- Мұғалім әр оқушының өз мүмкіндіктері мен күшті жақтарын атап өтіп, сенімділіктерін арттырады.

Қорытынды: Бұл жаттығу оқушылардың өзін-өзі тануға және өз қабілеттеріне сенуге көмектеседі.

4 сабақ

Тақырыбы: Обьект құрылымын өзгерте алу қабілеттілігін дамыту.

Мақсаты: Оқушының сөздік қорларын, ойлау қабілеттерін дамыту.

Сабақ барысы:

Әр сұрақтың бірінші қатарында өзара байланыс немесе қандай да арақатынасы бар сөз жұптары бар. Сіз осы сөздер арасында қандай байланыс пен арақатынас бар сөз жұбын таңдауыңыз қажет. Карточкаға нөмірін жазыңыз.

Ұсынылған түпкі сөз жұптары белгілі бір арақатынаста тұр. Келесі түпкі сөзге ұсынылып тұрған бес сөзден дәл осындай арақатынаста сәйкес келетін сөзді анықтаңыз (дұрыс таңдау – 2 ұпай).

І. Қайта өрлеу – жеңімпаз

1. Өрлеу – тау

2. Өрлеу – көшбасшы

3. Өрлеу – жігерлендіруші

4. Өрлеу – қаһарман

ІІ.Емхана – емделу.

Институт:

а) профессор;

ә) оқытушы;

б) оқыту;

в) мекеме;

г) студент;

ІІІ. Күлкі-мұңаю.

а) жеңіл;

ә) клоун;

б) ренішті;

в) көңілді;

г) түңілу;

Тест

Мақсаты: Оқушының қабілетін, темперамент типін анықтау.

Сабақтың барысы:

Сіз төмендегі жағдайларда ұсынылған жауаптардың қайсысын таңдар едіңіз (жауап символы карточкаға толтырылады).

1. Егер мен балалар қалашығын салсам, онда:

а) еш жерде жоқ қаланы салар едім – 2

б) қаланы ұсынылған типтік жоба бойынша салар едім – 0

в) қаланы кино, журнал, кітаптан көргенімдей етіп салар едім – 1

2. Егер мен достарымды туған күн кешіне шақырсам, онда:

а) сценарий жазып, сыйлықтар дайындаймын – 2

б) оларға уақытын айтып, ата-анама үмітімді артамын – 0

в) қонақтарға тағамдар дайындауға көмектесемін – 1

3. Сабақ үстінде мұғалім қойған сұраққа мен келесідей жауап таңдаймын:

а) қарапайым – 0

ә) күрделі – 1

б) мүлдем жаңа – 2

4. Мен бір нәрсеге қатты қызықсам, онда:

а) өлең жазамын – 2

б) қызыққан нысанамды қызықтап отырамын – 1

в) қанағаттанушылық сезімде боламын – 0

5. Егер мен сүйікті пәнімнен зерттеу жұмысын жүргізсем, онда:

а) көптеген қосымша әдебиеттер оқимын – 2

ә) жеңілірек материал таңдаймын – 1

б) мұғалім көмек береді деп үміттенемін – 0

6. Мен үшін қарым-қатынас жасауда ең бастысы:

а) өзгеше, жаңа нәрсе туралы мағлұмат алу мүмкіндігі – 2

ә) достарыммен өз қиындықтарым туралы бөлісу – 1

б) уақыт өткізу – 0

7. Егер мен ғалым болсам, онда:

а) шетелге жиі барар едім – 0

ә) көптеген пайдалы кітаптар жазар едім – 1

б) адамзат пайдасы үшін жаңалықтар ашар едім – 2

7. Егер сізге орманға барарда үш жол кездессе, онда сіз қайсысын таңдар едіңіз?

а) өзіңізге ыңғайлысын – 0

ә) таныстарым айтқан жолды таңдар едім – 1

б) белгісіз жолды таңдаймын – 2

7. Менің қалауым – мектепте:

а) өз мүмкіндігі аясында оқытса – 1

ә) барлығы тату болса - 0

б) жаңа нәрселер туралы неғұрлым көп білсек – 2

7. Үш жаңылтпашты дауыстап, анық айтыңыз:

а) кеше неше кесе сынды.

ә) Торғай тоғайды ұнатады. Тоғай торғайды ұнатады.

б) Піл күшті. Піл күшті емес тіл күшті.

«Позитивті ойлар» жаттығуы

Мақсаты: Оқушылардың негативті ойларын өзгертіп, оқу процесіне деген оң көзқарас қалыптастыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушыларға әр түрлі жағымсыз ойлар мен қате түсініктер беріледі, оларды оң, қолайлы пікірлермен алмастыру ұсынылады (мысалы, «Мен ешқашан бұл тапсырманы шешпеймін» орнына «Мен бұл тапсырманы шешу үшін бар күшімді саламын»).

- Бұл жаттығуды оқушылар жұппен немесе топпен орындап, пікір алмасады.

Қорытынды: Бұл әдіс оқушылардың жағымсыз ойлардан арылуына, сенімдерін арттыруға және оқу барысында позитивті көзқарас қалыптастыруға ықпал етеді.

5 - сабақ

Тақырыбы: Менің эмоциям

Мақсаты: Оқушы бойындағы эмоциясын басқара алуға, шығаруға үйренеді.

Сабақ барысы:

«Эмоция теңізінде» жаттығуы

Нұсқау: Қане, қайсымыз əртүрлі сезімді бейнелейтін атауларды өбірек атар екенбіз? Кезекпен сөзді айтасыз да плакатқа жазып кетесіз.

Жүргізушіге кеңес : мақсатымыз қатысушылардың эмоциялық сөздік

қорларын байыту. Бұл жұмысты топтар аралық жарыс не «миға шабуыл» түрінде ұйымдастыра аласыз. Жұмыстың нəтижесі ретінде – плакатқа жазылған сөздерді сабақтың барлық бөліктері барысында қолдануға болады. Жүру барысында сөздерді толықтыра беруге болады. Бұл топтың эмоциялық сөздігі болып табылады.

Талдау: Аталған сезімнің қайсысы басқасына қарағанда көбірек саған ұнайды? Сеніңше, қай сезім ең ұнамсызы? Саған осы сезімдердің қайсысы (жағымды) не (жағымсыз) көбірек таныс? Жүргізушіге бір сезімді ойлап жасыруды ұсынылады. Содан кейін ол шеңберден теріс бұрылып тұрып көрсетпей, тек интонация арқылы «шурум-бурум» деген сөзді ғана қолданып, ойлаған сезімін сипаттайды.

«Сурет жоба» жаттығуы

Мақсаты: қарым-қатынастың перцептивтік жағын дамыту:

● қабілетті дамыту;

● өзін дамыту құралы ретінде топтық бағалау.

Екі сурет салу міндеті қойылады: «Мен бүгін осындаймын», «Мен болашақта осындай болғым келеді». Сурет авторы белгіленбейді. Суреттерді көргеннен кейін барлығы өз ойларын айтады (анонимді автор да). Соңынан автор өзін атауға, кімнің айтқан ойы ұнады бағалауға болады.

«Күн сәулесі» жаттығуы

Барлығы шеңбер бойымен тұрады, қолдарын шеңбердің ортасына алға қарай созады. Барлығы өздерін күн сәулесі сияқты сезініп, барлығы қолдарын созуы қажет.

«Мотивациялық кедергілерді жеңу» тренингі

Мақсаты: Оқушылардың оқу барысында кездесетін қиындықтар мен кедергілерге психологиялық тұрғыдан дайын болуын қамтамасыз ету.

Жаттығу барысы:

- Оқушыларға оқу барысында кездесетін қиындықтар мен кедергілер туралы пікірталас ұйымдастырылады.

- Әр оқушы өз кедергілерін талдап, оларды жеңу жолдарын анықтайды (мысалы, уақытты тиімді басқару, қиын тапсырмаларды жеңу).

- Оқушыларға тренинг кезінде бұл кедергілерді жеңуге арналған стратегиялар мен әдістер ұсынылады.

Қорытынды: Оқушылар бұл тренингтің нәтижесінде өздері үшін қиындықтарды жеңу жолдарын тауып, оқу мотивациясын жоғарылатуға мүмкіндік алады.

6 сабақ

Тақырыбы: «Менің әлемім».

Мақсаты: балалардың шығармашылық және зияттылық әлеуеттік мүмкіндіктерін ашу, топта өзара әрекеттесудің тиімді әдісін жүзеге асыру, жағымды эмоционалды тәжірибені дамыту.

Құрал-жабдықтар: ватмандар, қайшы, желім, фломастерлер, қарындаштар, журналдар, фото.

Сабақ барысы

«Доп» жаттығуы

Оқушылар шеңбер бойынша тұрып, бірі-біріне допты бере отырып «Әлем туралы» онда кім тұратынын, қандай жануарлар жүретінін , қандай ғимараттар бар екені туралы айтады.

«Шапалақ» жаттығуы

Әрбір қатысушы бір алақанына, топтың басқа мүшелері туралы нені білгенін, екінші алақанға жағымды эмоциялар туралы айтады. Қатысушылар бүгінгі бүкіл тәжірибені біріктіреді де қатты шапалақтайды.

«Қол мен саусақтарға арналған» физминуттық жаттығулар

1. Оң және сол қолдың саусақтарын бас бармақтан бастап кезек- кезекпен қосыңыз.

2. Білектеріңізді қосып, қолдарының екі жаққа айырыңыз (гүл сияқты келтіріп). Содан кейін саусақтарыңызды жинап, бүршік жасаймыз. Гүл мен бүршік қимылдарын кезек-кезек жасаймыз.

3. Екі қолдың саусақтарын қолыңызда кішкентай доп ұстап тұрғандай етіп жалғаңыз және допты біртіндеп үлкейте беріңіз. Шарик өсуде және алақандарымыз жан- жаққа кеңеюде.

4. Қолдарымызды алдыға қойыңып, саусақтарымыздың көмегімен аттың шабысын келтіреміз.

«Шабыттандырушы сөздер» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың өз күшіне деген сенімін нығайту, мотивациясын арттыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушыларға үздік тұлғалардан, тарихи оқиғалардан немесе танымал мотивациялық сөздерден шабыттандырушы цитаталар беріледі.

- Оқушылар осы сөздерге байланысты өз ойларын жазып, талқылайды, мотивациялық сөздердің олардың оқу процесіндегі әсерін анықтайды.

Қорытынды: Бұл жаттығу оқушыларға шабыт береді, оларды өздеріне сенуге және оқу процесінде жақсы нәтижелерге қол жеткізуге ынталандырады.

7 - сабақ

Тақырыбы: «Менің әлемім».

Мақсаты: балалардың шығармашылық және зияттылық әлеуеттік мүмкіндіктерін ашу, топта өзара әрекеттесудің тиімді әдісін жүзеге асыру, жағымды эмоционалды тәжірибені дамыту.

Сабақ барысы

«Комплимент» жаттығуы

Балалар шеңбер бойымен отырып, бәрі қол ұстасады. Қатысушылар көршісінің көзіне қарап, көршісіне мадақтайтын бірнеше жақсы сөздер айту қажет. Комплиментті қабылдаушы: «рахмет, мен өте қуаныштымын!» деп жауап беріп, өзінен кейінгі көршісіне комплимент айтады. Жаттығу барысында қиындық туындаған кезде психолог комплимент жасауға көмектесе алады.

«Мен және менің әлемім» әңгімесі

Пайда болған коллаждар негізінде балалар әңгіме құрастырады. Ондағы жергілікті тұрғындар, олардың өмірі және т. б. туралы әңгімесін құрастырады. Әңгіме құрастырылғаннан кейін балалар өз оқиғаларын айтады.

«Менің ортам» жаттығуы

Балалар орындарынан тұрады, шеңбер бойымен қол ұстасып, көздерін жұмады. «Сендер өздеріңді, өздерің салған сурет елдеріңнің тұрғындары екендеріңді елестетіп, қолдарыңызбен бір-біріңе сәлем айтыңдар, бір-бірлеріңе қуаныш сезімін беріңдер, бір-біріңмен билеңдер, бір-біріңе рахмет айтып қоштасыңдар.

«Менің идеал оқушым» әдісі

Мақсаты: Оқушыларды өздерін жақсы оқушы ретінде елестету арқылы мотивациясын арттыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушылардан «Мен идеал оқушы болар болсам, қандай қасиеттерге ие болар едім?» деген сұраққа жауап жазуды сұралады.

- Бұл жаттығу арқылы оқушылар өздерінің идеалдарын анықтап, оқу процесіне деген қызығушылықтарын арттырады.

Қорытынды: Оқушылар өздерінің жақсы оқушы болуға деген ұмтылысын нығайтады, бұл олардың оқу мотивациясын арттырады.

8 - сабақ

Тақырыбы: Топтық бірлікті нығайту

Мақсаты: басқа адамдарды дұрыс қабылдауды дамыту, оқушылардың эмоционалдық көріністерінің ішкі тыйымдарын жою

Құрал-жабдықтар: қатысушылардың есімдері жазылған карточкалар.

Сабақ барысы

«Жалған адам» жаттығуы

Ойыншылар шеңберде отырады немесе тұрады. Жүргізуші таңдалады, ол шыға тұрады. Ол шыққаннан кейін «жалған адам» таңдалады. Барлығы шапалақ ұрғанда «жүргізуші» қайтып келеді. Ол шеңбердің ортасында болады. Оның міндеті – «жалған адамды» табу. Барлығы қол шапалақтайды, ал «жалған адам» сол сәтті пайдаланып, жаңа қозғалысты көрсетеді. Барлығы оны қайталай бастайды. Содан кейін тағы да «жалған адам» қозғалысты өзгертеді. Жүргізуші орнында тұрмайды, бұрылады. Қозғалыстардың өзгеруін білдіртпей жасау керек, әйтпесе жүргізушіге «жалған адамды» табу оңай болады. Жүргізуші «жалған адамды» анықтаған кезде, «жалған адам» жүргізушіге айналады және ойын қайталанады.

«Бұл кім» жаттығуы

Жүргізуші қатысушылардың есімдері жазылған қағаз жолақтарын жасап оны бас киім ішіне салады, шеңбер бойымен тұрған қатысушыларға табыстайды. Әрқайсысы өз кезегінде есім жазылған қағазды оқып , оны атамайды, сол адамның мінез-құлқының ерекшеліктерін, мінез-құлқын, жеке ерекшеліктерін және т.б. сипаттайды. Қалған қатысушылар оның кім екенін табуы керек.

«Жаңбыр» жаттығуы

Қатысушылар бір-бірінің артында шеңбер бойымен тұрады және қолдарын алдында тұрған адамның иығына қояды. Жүргізушінің бұйрығымен жазғы жаңбыр, нөсер, бұршақ, дауылды бейнелейді. Жаттығу жағымды ауа-райының бейнесімен аяқталады.

«Достық шеңбері» жаттығуы

Барлығы шеңбер бойымен бір-бірінің қолдарын ұстап тұрады. Содан кейін қол алысу арқылы бір-біріне деген қуаныш, ынта сезімдерін, бір-бірімен амандасу, би билеу арқылы қоштасу ұсынылады.

«Табысты оқушы» бейнесі

Мақсаты: Оқушылардың өз оқуы туралы оң көзқарасын қалыптастыру.

Жаттығу барысы:

- Оқушыларға табысты оқушы бейнесін құру ұсынылады. Олар өздерін табысты оқушы ретінде қалай көреді, қандай дағдылар мен қасиеттерге ие болу керек екенін ойлайды.

- Бұл бейнені психологиялық тұрғыдан сипаттап, ұқсас оқушылардың тәжірибесінен үлгі алады.

Қорытынды: Оқушылар өз болашақ табыстарының бейнесін көреді және оған ұмтылу арқылы оқу мотивациясын арттырады.

Оқушылардың оқу мотивациясын арттыру үшін әртүрлі психологиялық әдіс-тәсілдер мен жаттығуларды қолдану маңызды. Жоғарыда аталған жаттығулар оқушылардың өз мүмкіндіктеріне сенімін арттырып, білімге деген қызығушылықтарын күшейтеді. Оқу мотивациясының жоғары болуы оқушының білім алу процесінде табысты болуына ықпал етеді.

9 - сабақ

Тақырыбы: Қорқыныштарды жеңу. Қарындашпен сурет

Мақсаты: қорқынышты, агрессияны түзету, шиеленісті жеңілдету, шығармашылық қиялды дамыту, эмоционалды жағдайдың үйлесімділігін дамыту.

Құрал-жабдықтар: доп, альбом, қарындаш, мелкалар, жіп.

Сабақ барысы

«Көңіл-күй добы» жаттығуы

Балалар шеңбер бойымен орындықтарда отырады. Жаттықтырушы допты балаға береді. Балалар допты келесі қатысушыға бере отырып, өзінің қазіргі көңіл-күйін айтады. Осы әрекет доп барлық қатысушылардан өтіп біткенге шекті жалғасын табады.

«Қорқыныш» тақырыбына әңгімелесу

Әр оқушы өзінің қорқынышы туралы әңгіме жүргізеді.

• Мен неден қорқамын?

• Қорқыныш деген не?

«Менің қорқынышым» жаттығуы

Балаларға өз қорқынышын салу ұсынылады (ол қандай?). Содан кейін суретті жыртып, қоқысқа тастау ұсынылады.

«Мелкалармен жарыс» жаттығуы

Балалар әр түрлі жылдамдықпен (баяу – тез) өздері тоқтағанша қағаз бетіне мелкалармен (қарындаштармен) штрихтар жасайды.

«Жіптер» жаттығуы

Балаларға жіптерді қолдана отырып, альбом парағына өз қорқынышын бейнелеу тапсырылады. Содан кейін сол қорқыныштан мүлдем, қорқынышты емес нәрсені бейнелеу ұсынылады. Мысалы: гүл, көбелек. Осылайша, жіптерден жаслаған қорқыныш – бұл қорқынышты емес, оңай алмастырылатын зат бола алады. Оны күлкілі, және тез өзгеретін нәрсеге айналдыруға болады.

10 сабақ

Тақырыбы: Мен қабілеттімін

Мақсаты: Қимыл-қозғалыстарын арттыру, дүниетанымын кеңейту, ұялу, жасқаншақтық сезімдерінен арылу, белсенділікке тəрбиелеу.

Сабақ барысы:

«Зоопарк» жаттығуы

Үш топқа бөліне отырғызылған оқушылар өздеріне зоопарктегі бір жануарды таңдап алып, 2-3 минут ойланады да, көз алдына елестете отырып, сол жануардың кейпіне (рөліне) енеді, суреттеп береді немесе рөлді сомдайды (жыланша ирелеңдейді, ысылдайды, т.б.). Қол шапалақтау арқылы ризашылық білдіріледі.

«Карусель» жаттығуы

Мақсаты: мінез-құлқын, көңіл-күйін, қабілеттерін ортаға бейімдеу. Топты екіге бөліп «Сыртқы шеңбер» жəне «ішкі шеңбер» етіп тұрғызу. Музыка жіберіліп, ол тоқтаған кезде белгі беріледі. Ішкі топ сағат тілінің

бағыты бойынша қозғалады да, сыртқы топ оған қарсы қозғалады. Осы кезде «тоқта» деген белгі беріледі де, оқушылар тоқтап, қарсы тұрған екі бала жұп құрады. Əрбір жұпқа рольдер жазылған парақша таратылып, екі оқушы 2-3 минут ішінде ойланып, ақылдасқан соң, берілген рольді орындайды. Мысалы дəрігер-науқас; мұғалім-оқушы; сатушы- алушы; жүргізуші - МАИ қызметкері т.б.

«Ашық хат» жаттығуы

Барлық қатысушыларға «Маған сенің ұнайтын...» деп басталатын сөйлем жазылған ашық хаттар таратылады. Əрбір қатысушы осы сөйлемнің алдына өз атын жазып, оң жақтағы көршісіне жібереді. Бір айналым жол жүрген ашық хат есімі жазылған иесіне қайтып келеді. Осыдан кейін барлық қатысушылар көзқарастарымен (көз жанарымен) бір-біріне алғыс айтады.

Рефлексия

Мен сабақтағы жұмысыма ризамын....

Сабақта мен жақсы жұмыс жасадым....

Сабақта маған қиын болды....

Оқушының оқу үлгеріміне әсер етуші жағдайлар

Оқушының пәнге қызығушылығы

Ынта-жігер, талабы

Денсаулығы

Педагогика-психо-логиялық ахуалы

Оқытудағы ақпараттық технологиялар

Оқушының оқу үлгерімі

Оқу-әдістемелік құралдар

Қоршаған орта

Ұстаздар қызметі

Ата-ана, жанұя

Қоғамның әлеуметтік жағдайы

1. Қосымша

Оқушылармен жұмысты ұйымдастырудың технологиялық картасы

Жұмыс түрлері	Қашан?	Не үшін?	Не жүргізіледі?	Қалай?
Сабақ үстіндегі жұмыс	Оқушының даму деңгейін әрі қарай дамуының жақын аймағын анықтау. Үнемі оқушының пәндерді меңгеруін, нәтижелерін есепке алып отыру, диагностикалау.	Ақыл-ой дамуы артта қалмауы үшін, пәнді мезгілінде оқып отыруы үшін	Сыныпта микроклимат жасау іс-әрекетін алгоритмдеу. Сабақтан қалуға байланысты білімдегі олқылықтарды болдырмау. Қызығуды арттыру. Оқытудың мотивтерін қалыптастыру.	Бақылау картасы. Жаппай сұрауды қосу. Топтарда жұмыс істеу, дайындық кеңестері, білімді түзету сабақтары, тірек конспектісі, пәндер бойынша карточкалар.
Сабақтан тыс жұмыстар	Қиындықтар туған кезде: 1.Жаңа тақырыпты меңгеру. 2. білімдегі олқылықтарды анықтаған кезде	1. Үлгермеушілікті болдырмау. 2. Білімдегі олқылықтарды жою 3. Оқуға қызығуды қалыптастыру	Нашар үлгермеушілермен жұмыстағы жеке тұлғалық әдіс.	1.Жеке және топтық кеңестер 2. Үй тапсырмасын орындауға көмектесу. Үйірмелерге қатысу, шығармашылық тапсырмалар
Тәрбие жұмысы	Пән мұғалімдерінің бақылауларына үнемі сүйене отырып	1.Оқушының жеке тұлғасын қалыптастыру. 2.Оқуға қызығуды қалыптастыру	1.Жеке тұлғалық әдіс. 2.Мәдениет технологиясы арқылы оқушыларды мәдениеттілікке баулу. Барлық ортада мәдениетті болу дағдысын қалыптастыру	1.Үйірмелерге, жорықтарға, өзін-өзі басқаруға тарту. 2.Сынып сағаттарын өткізу. 3.Қызығуына сүйену.
Ата-аналармен жұмыс	Үй тапсырмасын орындамағанда, сабақ босатқанда, т.б. жұмыс үздіксіз жүреді.	Ата-аналарға педагогикалық көмек көрсету, үлгермеушіліктің себептерін анықтау. Балалардың біліміне деген біріңғай талаптардың сақталуы	Оқушының үлгермеу себептерін анықтау. Үлгермеушілікті болдырмау жөнінде ата-аналарға кеңес.	Мұғалімдерге арнап үнемі семинарлар ұйымдастыру. Ата-аналарға талаптарды түсіндіру. Ата-аналарды педагогикалық сауаттандыру, түзету жұмыстары. Жеке жұмыстар.

2. Қосымша

Оқу мотивациясын дамытуға арналған оқушылар тізімі

Қ/С	Оқушылардың аты –жөні	Сыныбы

4-Қосымша

О қу мотивациясын дамытуға арналған оқушылардың карточкасы

Оқушының аты- жөні:_____________________________________________________________

Cынып:___________________________________________________________________________

Дарындылығы анықталған сала: ___________________________________________________ Әкесі: ___________________________________________________________________________

Шешесі: _________________________________________________________________________

Мекен-жайы______________________________________________________________________

Сынып жетекшісі ________________________________________________________________

	Жоспарланған жұмыстың түрі	Атқарылған жұмыстар	Жұмыс нәтижесі
Қыркүйек
Қазан
Қараша
Желтоқсан
Қаңтар
Ақпан
Наурыз
Сәуір
Мамыр

Жүргізілген жұмыстар

К ездескен проблемалар:

Жүргізілген жұмыс бойынша қорытынды:

ҚОРЫТЫНДЫ

Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамыту — қазіргі білім беру жүйесінде ерекше назар аударылатын маңызды мәселе. Бұл кезеңде оқушылардың оқу іс-әрекетіне деген қызығушылығы мен ынтасы қалыптасады, сондай-ақ оқу процесіне қатысты алғашқы дағдылары мен қабілеттері бекітіледі. Оқу мотивациясы баланың тек оқуына ғана емес, өмірде өз мақсатын қоюға және оған жетуге деген құштарлығын да қалыптастырады.

Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының ерекшелігі бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын арттыруға бағытталған психологиялық әдіс-тәсілдердің тиімді қолданылуында жатыр. Бұл жұмыстар баланың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оның эмоциялық жағдайына, өзіндік бағалауға, қызығушылығына әсер етеді.

Әдістемелік құралда ұсынылған психологиялық түзету-дамыту әдістері:

1. Жеке көзқарастарды анықтау және дамыту — оқушының оқу әрекетіне деген көзқарастарын анықтап, оны дұрыс бағытқа бұру арқылы оқу мотивациясын қалыптастыру.

2. Топтық жұмыс пен әлеуметтік дағдыларды дамыту — оқушының командада жұмыс істеу дағдыларын арттырып, әріптестерімен бірге мақсаттарға жетуге ынталандыру.

3. Психологиялық қолдау мен мадақтау — оқушыларды әр жетістігі үшін мадақтап, өзін-өзі бағалауы мен оқу процесіне деген қызығушылығын арттыру.

Психологиялық түзету-дамыту жұмыстарында оқушының қабілеттері мен күшті жақтарын анықтай отырып, оларға сенімділік пен өзіне деген құрмет қалыптастыруға мүмкіндік туындайды. Бұл әдіс-тәсілдер, әсіресе қиындықтар мен стресстен өтуге қабілетсіз оқушыларға тиімді болып табылады. Олардың эмоционалдық жағдайына назар аударып, әр баланың өзіндік ерекшелігін ескере отырып жұмыс жасау оқу мотивациясын арттырады.

Қорытындылай келе, бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын дамытудағы психологиялық түзету-дамыту жұмыстарының маңызы зор. Мұндай жұмыстар баланың өз оқу процесіне деген ынтасын қалыптастырып, оны дамытуда маңызды рөл атқарады. Психологиялық қолдау көрсету арқылы балалардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырып, олардың жеке даму деңгейін көтеруге мүмкіндік туады. Әрбір оқушының өзіндік мүмкіндіктерін ашу, қателіктер мен сәтсіздіктерді дұрыс қабылдауға үйрету және жетістіктерге жетуге деген сенімділікті қалыптастыру — бұл оқу мотивациясын арттырудың негізі.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Амонашвили, Ш.А. (2004). Педагогика. Оқыту мен тәрбиенің теориясы мен практикасы. - Алматы: Білім.

- Оқушылардың мотивациясын дамытуға арналған педагогикалық тәсілдер мен әдістер туралы негізгі түсініктер берілген.

2. Деркач, А.И., & Коваль, В.В. (2002). Психология мотивации и развития личности. - М.: Академия.

- Бұл кітапта оқу мотивациясын психологиялық тұрғыдан талдау және оны дамытуға бағытталған әдістемелер мен теориялар ұсынылған.

3. Маматова, Қ.Ә. (2016). Психология және педагогика. - Алматы: Қазақстан.

- Психология мен педагогиканың байланысы және оқушылардың оқу мотивациясын арттырудағы психологиялық әдістер қарастырылған.

4. Мухина, В.С. (2011). Психология личности и мотивации. - М.: Просвещение.

- Бұл еңбекте тұлғаның дамуындағы мотивацияның рөлі мен оның оқу процесіндегі маңызы қарастырылған.

5. Седов, С.Е. (2015). Мотивация учебной деятельности школьников. - СПб.: Питер.

- Оқушылардың оқу мотивациясын арттыру үшін тиімді әдіс-тәсілдер мен техникалар ұсынылған, мотивацияның психологиялық аспектілері талданған.

5. Рубинштейн, С.Л. (2004). Общая психология. - М.: Высшая школа.

- Психологияның негізгі принциптері мен оқу мотивациясына әсер ететін факторлар туралы кеңірек түсінік береді.

7. Торчинова, Н.В. (2010). Психология мотивации: теоретические и практические аспекты. - М.: Речь.

- Оқу мотивациясы мен оның дамуындағы психологиялық аспектілер, мотивациялық процестер мен олардың жеке тұлғаға ықпалына арналған зерттеулер.

8. Василенко, Н.В. (2017). Мотивация и управление обучением. - М.: Просвещение.

- Оқу мотивациясын дамытуға қатысты психологиялық тәсілдер мен олардың тиімділігін арттыру жолдары қарастырылған.

9. Колесова, В.И. (2018). Психология учебной деятельности. - М.: Юрайт.

- Оқушылардың оқу мотивациясын қалыптастырудағы негізгі психологиялық әдістер мен теориялар баяндалған.