НҰР-СҰЛТАН ҚАЛАСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ БІЛІМ БЕРУДІ ЖАҢҒЫРТУ ОРТАЛЫҒЫ

БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ БІЛІМ ЖЕТІСТІКТЕРІНІҢ МОНИТОРИНГІ

Биология пәнінен тест жинағы

( 9-сынып оқушыларына )

Құрастырушы: Тлеубаева Р.М., Калдыкулова К.Ж.

Нұр-Сұлтан, 2022 ж

Рецензенттер:

1. Нұр-Сұлтан қаласы,

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Жалпы биология және геномика» кафедрасының доценті, PhD: А.Ж.Нурсафина

2. №70 мектеп-лицей биология мұғалімі педагог-шебер С.К.Сагатбекова

Құрастырушылар:

1. Тлеубаева Раушан Майданбаевна № 93 мектеп- лицей биология пәнінің мұғалімі педагог-зерттеуші. Нұр-Сұлтан, 2022 - 75 бет

2. Калдыкулова Карлыгаш Жанабаевна М.Мақатаев атындағы «№ 74 мектеп- гимназиясының» биология пәні мұғалімі педагог-модератор. Нұр-Сұлтан, 2022 - 75 бет

Аңдатпа

Тест жинағы негізгі тақырыптың сипатын, мәселесін, жұмыстың мақсаты мен нәтижесін қамтиды.

Бұл тест жинағы ең алдымен педагогтерге және оқушыларға әдістемелік көмек құралы болып табылады, «оқушылардың оқу жетістігін бағалау» үшін тестке дайындалуға көмекші құрал. Тест жинағының орташа көлемі – бет.

«Білім алушылардың білім жетісітігін бағалау» 9 сынып оқушыларына арналған әдістемелік құрал. Негізгі оқу мазмұны 7-8-9 сыныпта меңгеретін бөлімдермен тығыз байланысты. Тестер жинағында берілген тест тапсырмаларының мазмұны Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартының талаптарына сай, жалпы орта білім берудің оқу бағдарламасына негізделген.

Білім беруді жаңғырту орталығының жаңа үлгідегі тестер жинағында берілген. Тест жинағы таңдау пәндеріне қарай біріктіріліп жаңа форматта жасалған. Жинақта биология пәні бойынша тест сұрақтары құрастырылған. Тест жинағында биология пәні бойынша 1 нұсқада 2 мән-мәтін 8 сұрақтан тұратын тест тапсырмалары қарастырылған.

Тест жинағы оқушылардың білім жетістіктерінің мониторингін жүргізуге арналған.

Білім беру ұйымы әдістемелік кеңесінің ұсынысымен

(хаттама № ____ ________ 2022 жыл

Мазмұны

Кіріспе....................................................................................................................... 4 бет

Спецификация...........................................................................................................5 бет

Тапсырмалар ............................................................................................................8 бет

Пайдаланған әдебиеттер..........................................................................................75 бет

Кіріспе

Білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг жүргізу ҚР Білім және ғылым министрінің 2021 жылғы 5 мамырдағы №204 бұйрығы мен ҚР Әділет министрлігінде 2021 жылғы 11 мамырда №22711 болып тіркелді.

«Білім туралы» 2007 жылғы 27 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 5- бабының 12 тармақшасына сәйкес: 1-қосымшаға сәйкес білім алушылардың білім жетістіктеріне мониторинг жүргізу қағидалары бекітілген.

Ғылыми-жаратылыстану сауаттылығы (физика, химия, биология, география) тест тапсырмаларының жалпы саны - 30.

Максималды ұпай – 30. Мәнмәтінге негізделген 3 тапсырма, барлығы 8- тест тапсырмасы ББЖМ 9- сыныптарда кешенді тестілеу нысанында АКТ қолдана отырып, оқыту тілінде екі бағыт математикалық сауаттылық, жаратылыстану - ғылыми сауаттылық бойынша жүргізіледі.

Білім алушылардың білім жетістіктерінің мониторингіне арналған «Жаратылыстану ˗ ғылыми сауаттылық» бағыты тест спецификациясына сәйкес химия пәні бойынша ˗ мәнмәтінге негізделген 2 тапсырма, барлығы 8 ˗ тест тапсырма бір дұрыс жауаппен 30- нұсқадан тұратын тест құрастырылды.

Мақсаты: білім алушылардың білім сапасын негізгі орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарт талаптарына сәйкес бағалау.

Міндеті: оқушылардың білім берудегі келесі деңгей материалдарын игеру дайындығы мен функционалдық сауаттылықтарын қалыптастыру деңгейлерін бағалау.

Күтілетін нәтиже: ББЖМ нәтижелері бойынша талдау және сапалық сараптама жүргізу, олқылықтарды жою мақсатында білім алушылармен диагностикалық жұмыс жүргізу.

Мәнмәтінге негізделген тапсырмаларды құрастыру кезінде спецификацияны басшылыққа ала отырып, химия пәніне 8-9 сыныптар бойынша 15 тақырып, 86 оқу мақсаттары қамтылды.

Мәнмәтіндегі негізделген тапсырмалары: А.Р.Соловьева, Н.Г.Асанов, Б.Т.Ибраимова, Алматы «Атамұра» 2018-2019ж. баспа бойынша биология 8 сынып, биология 9 сынып оқулықтарын басшылыққа ала отырып құрастырылды.

Мәнмәтінге негізделген тапсырмаларды құрастыру кезіндегі спецификация

№	Тақырыбы	Оқу мақсаттары
1	Жасушалық биология	өсімдік және жануар жасушаларының негізгі бөліктерінің құрылысы мен қызметтерін түсіндіру; жасушадағы органикалық заттарды сипаттау; көмірсулар мен липид, нәруыздың биологиялық қызметтерін сипаттау; эукариот және прокариот жасушалардың құрылысын салыстыру;
2	Тірі ағзалардың көптүрлілігі	балдырлар, мүктәрізділер, қырықжапырақтәріздестер, ашықтұқымдылар мен жабықтұқымдылар мысалында өсімдіктердің ерекшеліктерін сипаттау; буынаяқтылар мен хордалы жануарлар кластарын ерекше белгілері бойынша сипаттау; әр түрлі түрлерді сипаттауда бинарлы номенклатураны қолдану; өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін ерекшелік белгілері бойынша танып білу (анықтағыш бойынша); энергия, биомасса және сандар пирамидаларын салыстыру.
3	Қоректену	омыртқасыздар, күйіс қайыратын жануарлар мен адамның ас қорыту жүйесінің құрылысын салыстыру; құрамында дәрумендердің маңызды мөлшері бар азық-түліктер тізімін жасау; адамның ас қорыту жолдарындағы үдерістерді сипаттау; ас қорыту үдерісіндегі органикалық заттар мен сәйкесі ферменттердің арасындағы байланысты орнату; өттің әсерінен майлардың эмульгациялануы үдерісін зерттеу;
4	Заттардың тасымалдануы	лимфа жүйесін және қан, ұлпа сұйықтығы мен лимфа арасындағы өзара байланысты сипаттау ; қан құрамы мен қызметін сипаттау; лейкоциттердің, эритроциттердің қызметтерін сипаттау; гуморальдық және жасушалық иммунитетті салыстыру; адам жүрегінің құрылысы мен қантамыр жүйелерінің маңызын сипаттау және жүрек-қантамыр ауруларының себептерін анықтау; активті және пассивті тасымалдарды салыстыру; өсімдіктердегі транспирация үдерісінің мәнін түсіндіру; ішкі және сыртқы факторлардың транспирацияға әсерін зерттеу.
5	Тыныс алу	өкпе мен ұлпадағы газалмасу механизмдерін сипаттау; өкпе мен ұлпадағы газалмасу механизмдерін сипаттау; тыныс алу реакциясының химиялық теңдеуін пайдалана отырып, анаэробты және аэробты тыныс алуды салыстыру; бұлшықет қажуы және аэробты, анаэробты тыныс алу үдерістері арасындағы байланысты қарастыру.
6	Бөліп шығару	терінің құрылысын сипаттау және тері ауруларын және оның алдын алу шараларын түсіндіру; нефронның құрылысы мен қызметін сипаттау; фильтрация және несептің түзілу үрдістерін сипаттау; бүйректің жұмысына әсер ететін факторларды сипаттау; бүйрек және зәр шығару жүйесі ауруларының алдын алу жолдарын түсіндіру; әртүрлі ағзалардың мекен ету ортасы мен зат алмасудың соңғы өнімдері арасындағы байланысты орнату.
7	Қозғалыс	тірек – қимыл жүйесінің қызметтерін сипаттау; бұлшық ет ұлпасының құрылысын, қызметін және олардың түрлерін сипаттау; сымбаттың бұзылуы және жалпақтабандылықтыңпада болу себептерін анықтау;
8	Биофизика	тік жүруге байланысты адам қозғалуының биомеханикалық ерекшеліктерін зерттеу; тірі ағзалардағы электрлік үдерістерді зерттеу; нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіру; «компьютер-ми» интерфейс технологиясының ерекшеліктерін оқып білу; ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіру; өсімдіктердің өсуі мен дамуына әсер ететін заттардың әрекетін талдау.
9	Координация және реттелу	көруді қабылдаудың ерекшеліктерін зерттеу және көру гигиенасы ережесін сипаттау; дыбысты қабылдау ерекшеліктерін зерттеу және есту гигиенасының ережелерін сипаттау; эндокринді, экзокринді және аралас бездердің орналасқан жерлерін анықтау; жүйке жасушасының құрылысы мен қызметі арасындағы өзара байланысты орнату; жүйке ұлпалары мен оның құрылымдық бөліктерінің қызметтерін талдау.
10	Көбею	тірі ағзалардың тіршілік әрекетіндегі митоз бен мейоздың маңызын түсіндіру; тірі ағзалардың тіршілік әрекетіндегі митоз бен мейоздың маңызын түсіндіру; ашықтұқымды және жабықтұқымды өсімдіктердің тіршілік циклінің ерекшеліктерін түсіндіру; ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын сипаттау; ДНҚ-ны құрылымдық қағидалары негізінде үлгілеу; жасуша айналымының интерфаза кезіндегі жүретін үдерістерді түсіндіру; митоздың кезеңдерін сипаттау; мейоз кезеңдерін сипаттау; адамның жыныс жүйесінің құрылысын сипаттау; жыныстық жетілу кезеңіндегі екінші реттік жыныстық белгілердің дамуын сипаттау; менструалдық цикл мен экстроген және прогестеронның маңызын сипаттау; митоз және мейоз үдерістерін салыстыру.
11	Өсу және даму	эмбрионалдық даму кезеңдерін сипаттау; ұрықтың дамуындағы плацентаның маңызын түсіндіру; эмбрион мен ұрықтың дамуын салыстыру; адам ұрығының дамуына шылым шегу, алкоголь мен басқа есірткілер әсерінің салдарын түсіндіру.
12	Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік	тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің эволюциядағы ролін дәйектеу; мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының шығу тегінің орталықтарын оқып білу; генетиканың дамуы мен қалыптасуындағы Мендель зерттеулерінің рөлін бағалау; моногибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін дәлелдеу және есептер шығару; дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін дәлелдеу және есептер шығару; толық және толымсыз доминаттылықты салыстыру; талдаушы будандастырудың маңыздылығын бағалау; жынысты анықтау теориясын сипаттау; жынысты анықтау кезінде хромосомалардың рөлін түсіндіретін сызба жасау; адамның қан тобының тұқымқуалауын және қан топтарын анықтау механизмін түсіндіру; адам генетикасын зерттеудің негізгі әдістерін сипаттау; шежіре сызбасын құру.
13	Микробиология және биотехнология	мәдени өсімдіктердің өнімділігін арттыру үшін заманауи ауылшаруашылық технологияларды қолданылуын зерттеу; инсулин өндіру мысалында биотехнологиялық үдерістің жалпы сызбасын сипаттау; биотехнологияда өндірілетін өнімдерге мысал келтіру.
14	Биосфера, экожүйе, популяция	экожүйелердің жалпы құрылымының сызбасын жасау; су және құрлық экожүйелерін салыстыру; популяцияның негізгі қасиеттерін және құрылымдық ерекшеліктерін сипаттау; жыртқыш-құрбан қарым-қатынасы мысалында популяция санының өзгеру себептерін орнату.
15	Эволюциялық даму	жердегі тіршіліктің дамуының негізгі кезеңдерін оқып білу; К. Линней мен Ж.Б. Ламарк еңбектерінің негізгі қағидаларын оқып зерттеу; эволюция ілімінің қалыптасуындағы Ч.Дарвин еңбектерінің ролін түсіндіру; эволюцияның қозғаушы күштерін сипаттау; ағзалардың бейімделудегі табиғи сұрыпталудың рөлін сипаттау; түрдің құрылымы мен критерийлерін сипаттау; түр түзілу үдерісін түсіндіру.

Тапсырмалар

1-нұсқа

Жасушалық биология

Нұсқаулық: Контекстті мұқият оқып, берілген тапсырмаларға дұрыс жауап беріңіз.

Жануар жасушасының құрылысы

Жасуша – тіршіліктің негізгі құрылымдық және қызметтік бірлігі. Барлық ағазалар жасушалардан тұрады. Эукариотты жасуша бөліміне цитоплазма, қабықша және ядро жатады. Суретте жануар жасушасы берілген. Жасушаның әрбір органоидтары түрлі қызмет атқарады. Мысалы, лизосомалар – зиянды немесе қоректік заттарды ыдыратады. Көмірсулар суда жақсы ериді және дәмі тәтті. Олар глюкоза сияқты энергия көзі болып табылады. Майлар – энергияның қордағы көзі. Олар ыдыраған кезде екі еседей көп энергия бөлінеді. Нәруыздар – барлық тірі ағзаларда құрылыстық, тасымалдау, қорғаныш, энергетикалық басқа да көптеген қызмет атқарады. Мысалы, нәруыздардың ферменттік қызметі – тірі жасушаларда жүретін реакциялардың жоғары жылдамдығы мен дәлдігін нәруыз-катализаторлар немесе реакцияны тездеткіштер.

1. Екі мембранадан тұратын барлық эукариотты жасушаларда жүретін үдерістеріне АТФ энергиясын қолданатын органоид көрсетілген сан:

А) 4

В) 7

С) 10

D) 11

E) 14

2. Жасуша ішіндегі заттарды тасымалдау және өз майлары мен көмірсуларын синтездейтін органоид:

А) Эндоплазмалық тор

В) лизосома

С) Митохондриялар

D) Пластидтер

E) Гольджи аппараты

3. Қанның құрамында болатын, оттек пен көмірқышқыл газын тасымалдайтын нәруыз:

А) оссеин

В) коллаген

С) актин мен миозин

D) гемоглобин

E) инсулин

4. Жасушасында ядро жоқ, тек қабықшасы мен цитоплазмасы болатын патшалық:

А) өсімдіктер

В) бактериялар

С) саңырауқұлақтар

D) жануарлар

E) вирустар

Тірі ағзалардың көптүрлілігі

Популяция- белгілі бір аумақта ұзақ уақыт (орташа алғанда 100 ұрпақтан кем емес) тіршілік еткен бір түр дараларының тобы. Қарапайым өсімдіктер-біржасушалы талшықты жасыл балдырлар осы күнге дейін тіршілік етуде. Мүктер бөліміне көпшілігінде маңызды екі мүше-сабақ пен жапырақтары болады. Даражарнақты өсімдіктердің тұқымында тек бір тұқымжарнағы бар. Буынаяқтылар типінің сыртқы қаңқасы-хитинді жабыны бар. Қоректік деңгей-жалпы қоректік тізбекте белгілі бір орын алатын ағзалар тобы. Суретте тірі ағзалардың экологиялық пирамидасы бейнеленген. Сан пирамидасы-әрбір деңгейдегі жеке ағзалардың санын көрсетеді.

5. Қоректік деңгейде орналасқан 1-реттік консументтерді анықтаңыз:

А) қоян, балара, бақа, жылан, бүркіт

В) шөп, қоян, бұғы, саңырауқұлақ, бақа

С) ұлу, қасқыр, қоян, қыран, шаян

D) асшаян, шегіртке, ұлу, жұлдызқұрт

E) шөп, қар барысы, мысық, қыран

6. Саңырауқұлақтың жануарларға тән белгісін атаңыз:

А) қозғалмайды, нағыз вакуольі бар

В) қоректік қор заты – гликоген

С) бүкіл тіршілік бойы өседі

D) споралар арқылы немесе вегетативті жолмен көбейеді

E) қоректік заттарды денесінің бетімен сіңіреді

7. «Бинарлы номенклатура» еңбегінің авторы

А) Чарлз Дарвин

В) Карл Линней

С) Жан-Батист Ламарк

D) Роберт Гук

E) Владимер Вернадский

8. Мүктерде тамыр қызметін атқаратын бөлікті анықтаңыз :

А) тамыр

В) сабақ

С) қауашақ

D) спорангий

E) ризоид

2-нұсқа

Қоректену

Біржасушалы жануарларда қоректік заттар денесінің беті – жасуша мембранасы арқылы өтеді немесе арнайы органоидтер тұтып қалады. Кейін тамақ лизосома арқылы жасуша ішінде қорытылады. Адамның асқорыту жолына ауыз, өңеш, асқазан, ішек және т.б. мүшелер кіреді. Жауынқұртта алғаш рет сілекей безері пайда болды. Басқа күйіс қайыратын жанарларда асқазаны төрт бөлімнен тұрады. Асқорыту нәтижесінде қорек құрамындағы нәруыздар, майлар мен көмірсулардыңң қанға сіңіріледі .

1.Асқорытуға қатысатын ағзадағы ең ірі без көретілген сан:

А) 1

В) 2

С) 7

D) 10

E) 12

2. А дәруменінің авитаминозы салдарынан туындайтын ауру:

А) бери-бери

В) рахит

С) құрқұлақ

D) дерматит

E) ақшам соқыр

3.Нәруыздарды аминқышқылдарына ыдырататын фермент:

А) амилаза

В) пепсин

С) липаза

D) лизоцим

E) трипсин

4. Тамақтан уланудың басты себептері

А) оң қабырға астының ауыруы, құсу

В) эпигастридің ауруы, құсу, лоқсу

С) төс астының ауыруы, сол жақ қолға таралады

D) кіндік маңында ауырсыну, диарея, метеоризм

E) жүрек айнуы, құсу, іш ауру, әлсіздік, бас ауру

Бөліп шығару жүйесі

Бөліп шығару мүшелері арқылы судың, тұздар мен құрамында азот бар зиянды заттардың артық мөлшері шығарылады. Құрамында азот бар қосылыстар нәруыздар толық ыдыраған кезде шығарылады. Оларға несепнәр (мочевина), аммияк, зәр қышқылы жатады. Бөліп шығарудың орталық мүшесі – бүйрек.

5.Бүйректің функциялық бірлігі

А) нейрон

В) нефрон

С) остеон

D) актин

Е) миозин

6.Зәр түзілудің екінші кезеңі

А) сорылу

В) ультрасүзу

С) жай сүзу

D) қайта сору

Е) абсорбция

7.Бүйректің қабынуы

А) цистит

В) пиелонефрит

С) несептас

D) өрлеме жұқпа

Е) зәрлі қан

8.Зәр шығару рефлексінің орталығы

А) жұлынның арқа бөлімінде

В) жұлынның бел бөлімінде

С) жұлынның сегізкөз бөлімінде

D) жұлынның мойын бөлімінде

E) жұлынның алдыңғы бөлімінде

3-нұсқа

Митоз

Митоз – хромосома жиынтығы сақталатын бөліну әдісі немесе «жас жасушалар бастапқы жасушаны дәл көшіреді». Митоз есебінен көпжасушалы ағзалар өседі және қалпына келеді. Бидай өскіндерінің, адам терісінің және кесірткенің өсетін құйрық жасушалары митоз арқылы бөлінеді.Сондықтан митозды – сомалық (дене) жасушалардың көбею әдісі деп айтуға болады. Митоздың төрт фазасы бар: профаза, метафаза, анафаза, телофаза

1.Репликация үдерісі жүреді

А) G1

В) S

С) G2

D) профаза

Е) телофаза

2.Кариокинез жүретін фаза

А) профаза

В) метофаза

С) анафаза

D) телофаза

Е) интерфаза

3.Ядро қабықшасы бұзылып, ядро жойылатын фаза

А) профаза

В) метафаза

С) анафаза

D) телофаза

Е) цитокинез

4.ДНҚ молекуласының мономері

А )май қышқылы

В) аминқышқылы

С) глицерин

D)глюкоза

Е) нуклеотид

Экожүйе

Экологиялық жүйе – бұл үнемі өзара байланыста және жансыз (өлі) табиғат құрамбөліктерімен (атмосфера, гидросфера және литосфера) тікелей қатынаста болатын жанды ( тірі) ағзалардың ( өсімдіктер, жануарлар және микроағзалардың) динамикалық әрі тұрақты бірлестігі. Экожүйе биотикалық ( тірі ағзалар) және абиотикалық (өлі табиғат) бөліктерден тұрады. Осы екі бөлік өзара үздіксіз зат және энергия алмасу арқылы байланысқан.

Экожүйе – тұрақты күйге ұмтылатын, өзін –өзі реттейтін жүйе. Соның өзінде адамның шаруашылық іс –әрекеті экожүйені өзгертетін күшті фактор болып табылады.

5.Адамның іс-әрекетінің қоршаған ортаға және осы ортадағы ағзаларға әсер ететін фактор қалай аталатынын белгілеңіз.

А) абиотикалық фактор

В) биотикалық фактор

С) оңтайлы фактор

D) шектеуші фактор

E) антропогендік фактор

6.Қоршаған ортаның ауру қоздыратын бактериялар, вирустар арқылы ластануы

А) биологиялық

В) химиялық

С) географиялық

D) физикалық

E) экологиялық

7.Қоршаған ортаның бұзылуына байланысты жасуша құрылымының өзгеруін, қауіпті аурулардың пайда болуын алдын – алу шараларын қарастырады

А) цитоэкология

В) цитология

С) цитохимия

D) цитогенетика

Е) молекулалық биология

8.Атмосферада қанша пайыз азот бар?

A) 25%

В) 60%

С) 78%

Д) 50%

E) 40 %

4-нұсқа

Пестицидтер

Қазіргі дамыған әлемде адамзат зиянкестермен күресу үшін мыңнан астам түрлі әдістерді қолданады,солардың бірі пестицидтер. Ғалымдардың пікірінше, пестицидтер зиянды жәндіктермен, саңырауқұлақтармен және арамшөптермен күресуде таптырмайтын әдіс . Бірақ пестицидтердің айқын пайдасына қарамастан, олардың қоршаған ортаға және адамға тигізетін әсері өте қауіпті.

Пестицидтер-бұл өте улы заттар, олар қолданылатын организмдерге жоғары бейімделушілік көрсетеді, организмдерде жиналып, қоректік тізбек арқылы беріліп, табиғатта ыдырауға төзімді. Ең қауіпті пестицидтердің бірі-дихлордифенилтрихлорэтан (ДДT). Өнеркәсіпте көлемді түрде ДДТ 1943 жылдан бастап өндіріле бастады. Безгек қоздырғышын тасымалдайтын масалармен күресу үшін аз ғана химикаттар қажет болды.

1960 жылдан бастапс бүкіл әлемде жыл сайын 400 мың тонна ДДТ өндіріле бастады, оның 70-80% ауыл шаруашылығына арналған болды. Ауыл шаруашылығы пестициді ретінде ДДТ-ға тыйым салудың негізгі себептері жануарларға (бірінші кезекте балық пен құстарға) қатысты улы әсері, оның қоршаған ортада жинақталуы және адамдар үшін қауіптілік ықтималдылығының болуы, сондай-ақ бірқатар зиянкестерде пестицидке төзімділіктің тез қалыптасуы болды.

1. ДДТ қасиеті

A) жоғары улылығы

B) иілгіштік

C) ерекшелігі

D) электр өткізгіштігі

E) жылу өткізгіштігі

2. ДДТ-ның қандай қасиеті оны полярлық аюлар мен пингвиндердің бауырында жоғары концентрацияда анықтауға мүмкіндік берді, дегенмен бұл пестицид Солтүстік және Оңтүстік полюстерде қолданылмады.

A) жылу өткізгіштігі

B) ыдырауға төзімділік

C) майлардағы ерігіштігі

D) суда ерігіштігі

E) жоғары улылығы

3. ДДТ-ны бірнеше рет қолданған кезде зиянкестердің саны азаймаған, керісінше қатты өскен себебін атаңыз

A) препараттың улылығы төмен болды

B) ағзаларға жан-жақты әсер ету мүмкіндігі болды

C) заттың аз концентрациясы пайдаланылды

D) зиянкестердің денесіне енбестен тез ыдырады

E) тиімділігі аз болды

4. Зиянкес-ағзаларға қарсы бағытталған пестицидтерді қолданудың түр(-лері)

А) қарама-қарсы

В) тікелей емес немесе қарсы

С) тура немесе тікелей

D) тұрақты

E) таңдап әсер ету

Заттардың тасымалдануы

А дам ағзасының ішкі ортасы негізгі үш сұйықтықтан: қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы. Осы үш сұйықтықтың біртұтас жүйе ретінде өзара әрекеттесуі эволюция барысында қалыптасты. Ғалымдар ертеден қанның құрамын, қасиеттерін және қан айналымы заңдылықтарын зерттеді. Бірақ қан туралы ғылым — гематологияның шынайы прогресі тек XIX ғ. басталды. Қанның құрамы 55% плазмадан және 45% қан жасушаларынан тұратыны анықталды. Қан ауруларының бірі-гемофилия. Гемофилия-тұқым қуалайтын ауру. Бұл ағзаның VIII және IX қан ұю факторларын қалай өндіретінін анықтайтын гендердегі ақаудан туындаған. Бұл гендер х-хромосомаларда орналасқан.

5. Жасушааралық сұйықтықты кері қанға қайтару қызметі тән.

А) қан

В) ұлпа сұйықтығы

С) лимфа

D) жасушааралық сұйықтық

Е) гомеостаз

6. Қан жасушалары

А) эритроциттер

В) нейтрофильдер

С) базофилдер

D) эозинофилдер

E) моноциттер

7. Суретте көрсетілген №1,2,3 сандарымен белгіленген қан құрамын анықтаңыз

А) эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер

В) нейтрофильдер, базофилдер, лимфа

С) эозинофилдер, ұлпа сұйықтығы, моноциттер

D) плазма, қан жасушалары

E) моноциттер, плазма, тромбоциттер

8. Белсенді тасымалдың мысалдары

А) осмос, диффузия, пиноцитоз

В) фагоцитоз, пиноциоз, иондық сорғылар

С) диффузия, глюкоза, иондар

D) оттек, сутек, осмос, иондық сорғы

E) сұйық тамшылар, диффузия, су

5-нұсқа

Қозғалыс

Бұлшықеттің әртүрлі түрлері бар, олар денеде қай жерде орналасқанына және қандай жұмыс жасайтынына байланысты. Мысалы: бүккіш, жазғыш,әкелуші, әкетуші. Бұлшықет көлемін үлкейтіп немесе азайтып, жиырыла алады, сонымен бірге сүйекті де таратады. Бірақ бұлшықет сүйекті итере алмайды, сондықтан бүгілу және жазылу үшін буынға кемінде 2 бұлшықет қажет. Антагонист- бұлшықеттер – бұл қарама-қарсы қозғалыстарды орындайтын бұлшықеттер. Синергист- бұлшықеттер- бұл бірігіп бір қимыл жасайды.

1. Бұлшықеттердің динамикалық жұмысының мысалы

А) бір деңгейді ұстап тұру жаттығуы

В) тік тұру

С) футбол ойнау

D) жүкті ұстап тұру

E) партада отыру

2.Иықтың екі басты және үш басты бұлшықеттері

А) бүккіш бұлшықеттер

В) жазу бұлшықеттері-антогонистер

С) динамикалық жұмысты ғана орындайтын бұлшықеттер

D) жазғыш бұлшықеттер

E) статикалық жұмысты ғана орындайтын бұлшықеттер

3. Бірыңғай салалы бұлшықеттердің жиырылуы........ нәруыздарының өзара әрекеттесуіне байланысты болады А) глианин және глютенин В) лизин және метеонин С) кератин және коллаген D) актин және миозин Е) гемоглобин және альбумин

4. Ең шыдамды бұлшықет

А) көздің жыпылықтауын қамтамасыз ететін бұлшықеттер В) үзеңгі бұлшықеті С) шайнау бұлшықеттері D) бөксенің үлкен бұлшықеті Е) жүрек бұлшықеті

ДНҚ құрылысы

ДНҚ- полинуклеотид. ДНҚ-ның әр нуклеотидінің (мономерінің ) құрамында: бес көміртегі қант, қант-дезоксирибоза қалған фосфор қышқылы, төрт азот негіздерінің бірі: аденин, гуанин, цитозин, және тимин. Гликозилденген азот негіздері, яғни фосфат тобы жоқ нуклеотидтер нуклеозидтер деп аталады. ДНҚ молекуласы-бір-біріне қарама-қарсы бағытталған екі бұралған тізбектен тұрады. ДНҚ тізбектерінің омыртқасы қант фосфатының қалдықтарымен түзіледі, ал бір тізбектің азотты негіздері екіншісінің азотты негіздеріне қарама-қарсы қатаң белгіленген тәртіпте орналасқан (комплементарлық ережесі). Бір тізбектің адениніне қарама-қарсы басқа тізбектің тимины әрдайым орналасқан, гуанинге қарама-қарсы цитозин болады. Азотты негіздер арасындағы сандық арақатынасты биохимик Эрвин Чаргаф құрды. Екі әрқашан аденин мен тимин арасында пайда болады, ал гуанин мен цитозин арасында үш сутегі байланыс пайда болады. Осылайша, аденин мен тимин нуклеотидтері жұптары, сондай-ақ гуанин мен цитозин бір-біріне қатаң сәйкес келеді және бір-бірін толықтырады. Бір ДНҚ тізбегіндегі нуклеотидтердің тізбегін біле отырып, басқа (екінші) жіптің нуклеотидтері комплементарлық принципімен құрылуы мүмкін. ДНҚ молекуласындағы әр түрлі нуклеотидтер мен азот негіздерінің санына қатынасы Чаргаф ережесін анықтайды.

5. ДНҚ молекуласындағы азот негіздеріне жатпайды

А) аденин

В) тимин

С) урацил

D) цитозин Е) гуанин

6. ДНҚ молекуласында шиыршықтың бір орамында ...... нуклеотид орналасқандығы анықталды. А) 10жұп В) 1 жұп С) 4 жұп Д) 20 жұп Е) 0,34 жұп

7. ДНҚ молекуласының мономері

А )май қышқылы

В) аминқышқылы

С) глицерин

D)глюкоза

Е) нуклеотид

8.ДНҚ молекуласында кездесетін көмірсу.

А)мальтоза

В)сахароза

С)дезоксирибоза

D)рибоза

Е)лактоза

6-нұсқа

Астың қорытылуы мен сіңірілуі

Адамның асқорыту жүйесі басқа көптеген жоғары құрылымды ағзалардағы сияқты үш: физикалық ( қоректі ұсақтау), химиялық (асқорыту сөлінің әсерінен астың қорытылуы) және физиологиялық (қоректік заттардың қанға сіңірілуі) үдерісінен тұрады. Асқорыту- ағзаның қоректік заттарды сіңіруі. Асқорытуға механикалық- шайнау және химиялық -арнайы асқорыту ферменттерінің әсерінен ыдырау жатады. Асқорыту мүшелері үлкен екі топқа бөлінеді: бұл асқорыту және асқорыту бездері.Адамның асқазаны бір бөлімді. Асқазанда асқазан сөлі түзіледі. Ол тамақ нәруыздарын аминқышқылдарына дейін ыдыратады. Тамақ асқазаннан ашішекке түседі. Ашішектің бірінші бөліміне бауыр мен ұйқы безінің өзегі ашылады. Ашішекте қоректік заттар қорытылады да, қан мен лимфаға сіңіріледі. Бұл ашішектің ішкі бетіндегі микроскопиялық ішек бүрлері арқылы жүреді.

1. Ұйқы безі көрсетілген сан

A) 4

B) 5

C) 7

D) 3

E) 6

2. Химиялық реакцияға түсетін заттар

A) сілекей

B) өнім

C) ферменттер

D) катализ

E) реагенттер

3. Ұйқы безінің асқорыту сөлін анықтаңыз

A) инсулин

B) трипсин

C) билирубин

D) глюкагон

E) панкреатин

4. Ашішекте қоректік заттар қорытылады да, қан мен лимфаға сіңіріледі.

A) бұл асқазан сөлінің қызметі арқылы жүзеге асырылады.

B) асқорыту ферменттері арқылы жүзеге асады

C) бұл ашішектің ішкі бетіндегі микроскопиялық ішкі бүрлер арқылы жүзеге асады.

D) ашішектің бірінші бөліміндегі бауыр мен ұйқы безінің өзегі арқылы

E) бұл үш жұп сілекей бездері арқылы жүзеге асады.

З аттардың тасымалдануы

Транспирация-жапырақтыңсуды буландыруы. Құрлыққа шыққан өсімдіктерде транспирация қажеттілігі пайда болады. Сондықтан ол барлық жоғары сатыдағы өсімдіктерді жүреді. Су болмаса жапырақ жұмсағының жасыл жасушалары да фотосинтезді жүзеге асыра алмайды. Транспирацияға сыртқы және ішкі факторлар әсер етеді. Сыртқы факторларға температура, ылғалдылық, су буының қысымы, ауа қозғалысы жатса, ал ішкі факторларға жапырақтың беткі ауданы, пішіні мен мөлшері жатады.

5. Судың жоғары қарай өзек арқылы қозғалысы жүзеге асады

A) тамыр арқылы

B) жапырақ арқылы

C) сабақ арқылы

D) барлық мүшелері арқылы

E) тек тамыр ұшы арқылы

6. Қоршаған ауа температурасы

A) су молекулалары арасындағы әлсіз сутектік байланыс үзіледі, олар атмосфераға буланады

B) фотосинтезді баяулатады немесе тоқтатады

C) көптеген өсімдіктер суды үнемдеуге әсерін тигізеді

D) булану жылдамдығына және буланған ылғал мөлшеріне әсер етеді

E) су жеткілікті болса ғана дұрыс

7. Транспирация үдерісінің қарқындылығына әсер ететін фактордың бірі

A) буландыратын жапырақтың беткі ауданы

B) ауа қозғалысы

C) температура

D) ылғалдылық

E) жарық

8. Тірі ағзаларға қоршаған ортаның күрделі құбылмалы әсер ететін ішкі фактор

A) судың жапырақ арқылы булануы

B) судың өзек арқылы қозғалысы

C) буландыратын жапырақтың беткі ауданы

D) жапырақ ауданының беттік керілуі

E) лептесіктің жабылуы

7˗ нұсқа

Тыныс алу

Тыныс алу-ағза мен қоршаған орта арасындағы газ алмасу. Тынысалу мүшелеріне мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек, бронхылар мен өкпе жатады. Ауа өкпеге бронхылар бойынша өтеді. Бронхиолалар өкпе көпіршіктері-альвеолалар арқылы аяқталады. Әрбір альвеола қан капиллярлы торымен шырмалған. Ол оттекпен қанығып, артерия қанына айналады. Энергия алу үшін қоректік заттардың оттексіз ыдырау үдерісі анаэробты тыныс алу деп аталады. Оттексіз тіршілік ете алатын тіршілік иелері-аэробты ағзалар деп аталады.

Анаэробты және аэробты тыныс алудың химиялық реакциялары жинақталған түрде мынадай болады:

Анаэробты үдеріс: С₆Н₁₂О₆---2С₃Н₆О₃+2АТФ

Аэробты үдеріс: С₆Н₁₂О₆----6СО₂+Н₂О+36 АТФ

1. 3 санымен көрсетілген тынысалу мүшесі

A) көмей

B) бронхы

C) жұтқыншақ

D) кеңірдек

E) альвеолалар

2. Қандағы кальций мөлшерінің тұрақты болуы

А) қаңқаның өсуінің баяулауына ықпал етеді

В) бұлшық еттің тырысуына ықпал етеді

С) жүректің дұрыс жұмыс істеуіне ықпал етеді

D) иммундық жүйенің бұзылуына ықпал етеді

E) бұлшық еттің әлсіреуіне ықпал етеді

3. Аэробты тыныс алу кезінде орындалатын жаттығу түрлері

А) жүзу, орта қашықтыққа жүгіру, велоспорт, футбол, теннис

В) штанга көтеру, ядро лақтыру, жақын және алыс қашықтыққа жүгіру

С) теннис, ядро лақтыру, штанга көтеру, жүзу

D) жүзу, жақын және алыс қашықтыққа жүгіру, ядро лақтыру

E) жүзу, секіру, теннис, баяу жүгіру, штанга көтеру

4. Қан оттекпен қаныққан соң өкпеде болған ауаның құрамы өзгереді. Тыныс алғандағы азоттың пайыздық мөлшері

A) 21%

B) 16%

C) 78%

D) 4%

E) 0,03%

Бөліп шығару

Нефрон- адам және басқа омыртқалылардың құрылымдық әрі қызметтік бірлігі. Нефрон кеңейтілген бөлік-капсуладан және ирек бүйрек өзекшесінен тұрады. Бірақ тек сүтқоректілер мен адамда нефрон ұзын ирек өзектен тұрады. Ерекше эпителий жасушаларының бір қабатынан түзілген нефрон қабырғасы маңызды қызмет-қан тазартуға қатысады.

Сүзу үдерісі жүретін басты себеп- шумақ капиллярларында жоғарғы қысым болады.

Абсорбция- қандай да бір зат молекулаларының белгілі бір «шекарада» жинақталуы. Реабсорбция- кері сіңіру (сору) үдерісі, яғни нефронға, қан ағымына түскен заттарды кері қайтару үдерісі.

5. Бауменов капсуласы көрсетілген сан

A) 2

B) 4

C) 1

D) 5

E) 6

6. Ультрасүзу -

A) қанның сұйық бөлігінің плазманың капиллярлар шумағынан нефрон капсуласына түсуі

B) капиллярларға кең артерия арқылы түсіп, тар артерия бойымен шығуы

C) ирек өзекке түскен молекулалардың қанға бармай тұрып шоғырлануы

D) қан ағымына түскен заттардың кері қайтарылуы

E) қанға су мен глюкозаның қайтуы

7. Бірінші реттік зәр түзілу үдерісі жүретін нефрон бөлігін анықтаңыз

A) Бауменов капсуласы

B) дистальді ирек өзек

C) жинақтаушы түтікше

D) проксималды ирек өзек

E) Генле ілмегі

8. Абсорбция

A) капиллярларға кең артерия арқылы түсіп, тар артерия бойымен шығу

B) ирек өзекке түскен молекулалардың қанға бармай тұрып шоғырлануы

C) кері сіңіру үдерісі

D) қанның сұйық бөлігінің плазманың капиллярлар шумағынан нефрон капсуласына түсуі

E) қандай да бір зат молекулаларының белгілі бір «шекарада» жинақталуы

8- нұсқа

Қозғалыс

Қаңқа сүйектері Қаңқа бұлшық еттері

Тірек-қимыл жүйесіне сүйек пен бұлшық ет жатады. Сүйектер буын және шеміршек арқылы бір-бірімен байланысып, адам қаңқасын құрайды. Ол дененің тірек қызметін атқарады. Қаңқа сүйектеріне бұллшық еттер бекиді. Бұл-тірек-қимыл жүйесінің белсенді бөлігі. Дене қозғалысы қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуы есебінен жүзеге асады. Орындайтын қозғалысы және буынға әсер ету сипаты бойынша: бүгу және жазу, әкелетін және апаратын, айналдыратын және көтеретін, түсіретін, қатысатын, кеңейтетін және т.б. түрлерге бөлінеді. Ұзақ жұмыс істеу бұлшық еттің шаршауына, оның жұмыс қабілетінің төмендеуіне апарып соғады. Нәтижесінде қозғалыс дәлдігі мен күші азаяды.

1. Қаңқа сүйектерінің атқаратын қызмет(тері)
А) қимыл-қозғалысты қамтамасыз ету
B) қан түзеді, тірек, қорғаныш
С) ішкі мүшелерді қорғау

D) қимыл-қозғалысты баяулату

E) бұлшық еттің қажуы

2. Қуыс ішкі мүшелердің қабырғасын түзетін бұлшық етті анықтаңыз
A) мимикалық бұлшық ет
B) көлденең жолақты бұлшық ет
C) шеңберлі бұлшық ет

D) антогонист бұлшық ет

E) бірыңғай салалы бұлшық ет

3. 6 санымен көрсетілген сүйек атауы
A) бұғана
B) ортан жілік
C) тоқпан жілік

D) кәрі жілік

E) шынтақ

4. Омыртқа жотасы қисаюының алдын алу мақсатында қолданылатын белгілер
A) бұлшық еттердің әлсіреуі
B) үстел мен орындық биіктігінің сәйкес келмеуі
C) жазу кезінде дұрыс отырмау

D) жүрген кезде және отырған кезде денені тік ұстау

E) тар, қысып тұратын немесе үлкен аяқ киім кию

Координация

Адам үшін негізгі сезім мүшесіне көру жатады. Қоршаған әлем туралы ақпараттардың басым бөлігі көру арқылы қабылдаймыз. Оның сезімтал жасушалары-фоторецепторлар. Ол заттардан шағылысқан жарықты қабылдайды. Екінші орында есту мүшесі тұрады. Есту арқылы ақпараттың 1/3-ін алсақ та, есту мүшесінің рөлі зор. Адам үшін басқа сезім мүшелері де маңызды болып табылады.

5. Көз бұршағы қызметінің өзгеруіне байланысты болатын көру кемістігі аталады

А) көз зақымы

В) трахома

С) алыстан көргіштік,жақыннан көргіштік

D) көздің жасаурауы

Е) конъюктивит

6.Түсті ажырата алмайтын ауру қалай аталатындығын көрсетіңіз

А) Гипертония

В) Гипотония

С) Анемия

D) Диабет

Е) Дальтонизм

7. Есту сүйектеріне қандай сүйектер жататындығын көрсетіңіз.

А) бұғана

В) самай сүйегі

С) балғашық,төс,үзеңгі

D) жақ және төбе сүйектері

E) иірім түтігі

8.Бір затқа қарағанда адамның көзі неге үздіксіз қозғалатынын түсіндіріңіз.

А)қарайтын зат көз аумағының шекарасынан шығып кетпеу үшін

В)жарық сәулесін торлы қабықшаның сары дағына бағыттауды қамтамассыз етеді

С)торлы қабықшадағы бейнені қамтамассыз етеді

D)қоршаған әлем туралы көп ақпарат алу үшін

Е)Бейне теріс жағынан көрінбеу үшін

9- нұсқа

Биофизика

Адам және жоғары сатыдағы адам тәрізді маймылдардың (горилла, шипанзе, орангутан) қаңқасы мен бұлшық еттері ұқсас болып келеді. Адам мен приматтардың ұқсастыртары: сүйектердің типтері және олардың байланысу типтерінің ұқсастықтары, омыртқа жотасы S-тәрізді пішінді 4 иілімнің болуы, екеуі алға, екеуі артқа қарай иілген. Тірі ағзаларға белгілі бір электрлік белсенділік тән. Тірі эукариоттық жасушаларда электрлік зарядталған мембранасы болады. Электрлік мүшелер үнемі су ортасында тіршілік еткен омыртқалы жануарларда ең жақсы дамыған. Өйткені, су ортасы ауа немесе топырақ ортасынан айырмашылығы электр тоғын жақсы өткізеді. Электрлі балықтарда электрорецепторлар анықталған.

1. Жануарлардағы қоршаған ортадан электр сигналдарын сезуге қабілетті сезімтал түзілімдер

А) электрорецепторлар

В) нейрокомпьютерлік интерфейс

С) нейропротездеу

D) фитогормондар

E) гомеостаз

2. Нейропротездеу -

А) ми мен электронды құрылғы арасындағы ақпарат алмастыратын техн. жүйе

В) жүйке жүйесінің бұзылған қызметін қалпына келтіруге арналған құрылғы

С) кейбір көрсеткіштердің шамалы өзгеруі

D) электр сигналдарын сезуге қабілетті сезімтал түзілімдер

E) арнайы өсімдік ағзасында түзілетін белсенді заттар

3.Стимулдайтын фитогормондар тобын анықтаңыз

А) ауксин, этилен, абциз қышқылы

В) гиббериллин, ауксин, цитокинин

С) ауксин, гиббериллин, этилен

D) ауксин, гиббериллин, цитокинин

E) абзиц қышқылы, этилен, гибббериллин

4.Өсімдіктердегі тамырдың түзілуі, жапырақтың пайда болуы мен өсуіне әсер ететін фитогормон түрі

А) ауксин

В) гиббериллин

С) цитокинин

D) этилен

E) абциз қышқылы

Гормондар арқылы гуморальды реттелу

Бездер дегеніміз - безді эпителий жасушаларынан тұратын мүшелер. Бұл жасушаларда қандай да белгілі бір заттар секреттеледі. Бездердің ішінде түзілетін заттар секреция, ал бөлінетін заттарды секрет деп атайды. Олар түзіліп болған соң, безді эпителий жасушаларының мембранасы арқылы бөлінеді. Сыртқы секреция бездері – жасушаларында түзілген сұйықтық арнайы өзекшелер арқылы қуыс мүшелерге немесе сыртқа шығарады. Сыртқы секреция бездеріне: бауыр, сүт, тер, сілекей, май бездері мен қарын, ішек бездері жатады. Ішкі секреция бездерінің сөл бөліп шығарушы өзегі болмайды, сондықтан ол тікелей қанға бөледі. Аралас секреция бездері – бір мезгілде қанға гормондар, өзектерге сөл бөледі. Ағзада екі аралас секреция бездері болады. Олар ұйқы безі мен жыныс бездері. Ұйқы безі қанға инсулин, глюкагон гормондарын бөледі. Бұл оның ішкі секрециялық (эндокриндік) қызметі. Ал сыртқа секрециялық қызметі: өзінен бөлінетін ұйқыбез сөлі (панкреатин) өзекшесі арқылы тікелей ұлтабарға құйылады.

5. Ішкі секреция бездеріне жатады

А) бауыр, сүт, тер, сілекей, май бездері

В) қарын, ішек бездері, эпифиз, гипофиз

С) гипофиз, эпифиз, қалқанша безі, қалқанша маңы безі, айырша без

D) бүйрекүсті безі, сілекей мен май бездері, сүт, тер бездері

E) ұйқы безі, жыныс бездері, бауыр, сүт, айырша без

6. 2 санымен кқрсетілген без

А) қалқанша безі

В) айырша безі

С) бүйрекүсті безі

D) гипофиз

E) ұйқы безі

7.Есейген адамда өсу гормонының артық синтезделуінен пайда болатын ауру

А) микседема

В) іспебұғақ (эндемиялық зоб)

С) акромегалия

D) кретинизм

E) ергежейлілік

8.Миксидема ауруының пайда болу себептері

А) йодтың жетіспеуінен

В) өсу гормонының көп бөлінуінен

С) инсулин аз бөлінетіндіктен

D) қалқанша безден бөлінетін гормондардың көп бөліуінен

Е) қалқанша безден бөлінетін гормондардың жетіспеуінен

10 - нұсқа

Көбею

Жасуша бөлінуінің екі түрі бар: митоз және мейоз. Митоз жолымен біржасушалы да, көпжасушалы эукариоттардың барлық дене жасушалары бөлінеді. Митоз кезінде түзілген жас жасушалардың хромосома саны өзгермей, аналық жасушаның хромосома санымен бірдей болып өзгеріссіз қалады. Бір аналық жасушадан екі жас жасуша түзіледі де, олардың хромосома саны аналықтың хромосома санымен бірдей болады. Мейоз – аналық жасушадан 4 жас жасушаның түзілу үдерісі. Олардың хромосома саны екі есе кемиді. Адамның денесіндегі тері жасушаларында, шашта және тырнақта митоз үздіксіз жүреді.

1. 2 санымен көрсетілген құрылым

А) аммитоз

В) стробиляция

С) митоз

D) партеногенез

E) мейоз

2.Аталық және аналық бүрлердің болуы тән

А) ашық тұқымды өсімдіктер

В) мүктер

С) жабық тұқымды өсімдіктер

D) балдырлар

E) қылқанжапырақтылар

3. Интерфаза сатыларын анықтаңыз

А) профаза, метафаза, анафаза, телофаза

В) G1, S, G2

С) цитокинез, кариокинез

D) мейоз I, мейоз II

E) митоз, мейоз

4.ДНҚ-ның түрлік ерекшелігі оның орналасу ретіне тәуелді

А) нуклеомерлердің, нуклеотидтердің, нуклеофилдердің,

В) нуклеофилдердің, нуклеомерлердің, хромонемалардың

С) нуклеосомдардың, нуклеодомендердің, нуклеохромонемалардың

D) нуклеотидтердің, азоттық негіздердің, пуриндердің және пиримидиндердің

E) нуклеоформдардың, нуклеогистондардың, азоттық негіздердің

күміс ионымен

Жүйке жүйесі

Жүйке ұлпасы жүйке жасушаларынан түзілген. Одан ми, жұлын және ағзадағы бүкіл жүйелер тұрады. Нейрондар-жүйке ұлпасының негізгі жасушалары. Қосалқы жасышалары-нейроглия немесе глия(серікжасушалар). Олардың саны едәуір көп. Глия жасушалары нейрондарды қоршап, қоректік және қорғаныштық қызмет атқарады. Нейрондар жүйке импульсін өндіріп, әрекетке әсер етуге қабілетті. Олар жүйке импульсін бере алады. Әрбір нейрон дене және өсінділерден тұрады. Жүйке ұлпасының жасушалары көбеймейді, бірақ өсуге және тармақталуға қабілетті.

5. 1 санымен көрсетілген нейрон бөлігін анықтаңыз

А) аксон

В) дендрит

С) шваннов жасушалары

D) миелинденген қабықша

E) жасуша денесі

6. Синапс-

А) жүйке жасушаларының бір-бірімен немесе ұлпалармен тоғысуы

В) жүйке импульстарының әсерінен бөлінетін зат

С) сезімтал жүйке талшықтарының аяқталуы

D) жасушаның «энергетикалық станциясы»

E) Ағзадан судың артық   мөлшері мен зиянды өнімдерді бөліп шығару

7. Жүйке жасушасының ұзын өсіндісі

А) шоқтар

В) талшық

С) дендрит

D) аксон

E) медиатор

8. Жүйке жүйесінің негізгі қызметі

А) оттегінің   келіп түсуі және көмір қышқыл газын сыртқа шығару.

В) күрделі қоректік заттардың жай заттарға ыдырауы

С) қозу және қозуды ағзаның басқа жүйелеріне өткізу

D) ағзадан судың артық   мөлшері мен зиянды өнімдерді бөліп шығару

E) мүшелерге қоректік заттарды жеткізу

11- нұсқа

Өсу және даму

Ұрықтың даму кезеңдері

Ағзалардың жеке дамуы эмбриогенез және постэмбриогенез деп екіге бөлінеді. Егер ағза жынысты жолмен көбею нәтижесінде түзілетін болса, эмбрионды (ұрықтық) дамуы ұрықтанған жұмыртқа жасушасынан, зигота түзілу сатысынан басталады. Егер ағза партеногенез жолымен түзілген болса, дамудың бірінші сатысы ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасының бөлінуінен басталады. Егер ағза жыныссыз көбею нәтижесінде түзілген болса, онда эмбриогенездік даму жүрмейді, себебі ол кезде ұрық түзілмейді.

Эмбриогенездің негізгі сатыларына: зигота – бөлшектену – бластула – гаструла –нейрула - органогенез.

1. 4 санымен көрсетілген даму кезеңі

А) зиготаның бөлшектенуі

В) ұрықтың жатыр қабырғасына бекінуі

С) ұрыұтанған жұмыртқа жасушасы

D) эмбрионалдық даму кезеңі

E) шараналық даму кезеңі

2. Плацента -

А) ұрықтың жатыр қабырғасына бекінуі

В) ана мен шарана ағзасы арасындағы байланысты жүзеге асыратын мүше

С) аналық безден жұмыртқа жасушасының шығуы

D) ұрық жасушаларында түрлі қабықшалардың пайда болуы

E) зиготаның бөлшектенуі

3. Ұрық жапырақшасы – мезодермадан түзілетін мүшелерді анықтаңыз

А) тері, тер май бездері, шаш, тырнақ, жануарлардың тұяғы

В) асқорыту жүйесі, тер бездерінен бөлінетін барлығы

С) жүйке жүйесі, барлық сезім мүшелері, асқорыту жүйесі

D) бұлшық еттер, қаңқа сүйектері, сіңірлер, шеміршектер

E) өкпе және басқа тыныс алу мүшелері

4. Никотиннің болашақ нәрестенің дамуына әсері

А) зәр шығару, буын және жүрек ақауы бар, аяқ-қолында ақауы

В) буын дисплазиясы, саусақтарының болмауы

С) бетіндегі потологиялық өзгерістер, көз ұясы кішкентай

D) маңдайы тар, кеңсірігі кең, аузы үлкен, таңдайы өте жоғары

E) қасқырауыз, қоянерін, шатында жарасы бар, көзі қитар

Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік

Тұқымқуалаушылық - тірі ағзалардың ата-аналарына ұқсау қабілеті. Яғни ататектеріне тән қасиеттерді сақтап, ол белгілерді ұрпақтарына береді. Көбею кезінде тірі ағзалардың бүкіл қасиеттері ДНҚ-ның бөлінуі (репликациясы) арқылы генетикалық ақпараттардың ұрпақтарына берілуін қамтамасыз етеді.

Өзгергіштік-тірі ағзалардың өз ата-аналарынан ерекшелену қасиеті. Түр даралары жынысты жолмен көбейген кезде ата-аналарының белгілерін толығымен көшіріп ала алмайды. Олар ата-аналарының екеуінің де қасиеттерін өз ағзасында біріктіреді.

5. Ұрпақтардың өз ата-анасына ұқсап тууы

А) өзгергіштік

В) тітіркенгіштік

С) тұқымуалаушылық

D) гомеостаз

Е) жүйелеу

6. Өсімдіктердегі жаппай сұрыптау кезінде

А) жеке дараларды іріктеп, әрі қарай ұрпақ алынады

В) өздігінен тозаңданатын өсімдіктер үшін қолайлы

С) олардан таза сорттармақтарды бөліп алу оңай

D) нәтижесінде генотиптері біркелкі материал алынбайды

Е) таза тармақтардан тұратын сорттар алынады

7. Әке-шешесінің қаны екеуінде де І топ болса, балалардың қан топтары болады

А) бәрінде І топ

В) І және ІІ топ

С) І және ІІІ топ

D) ІV және II

Е) бәрінде ІІ топ

8. Сары, тегіс тұқымдардан өсіп шыққан екі бұршақ өсімдігін будандастырғанда, сары, тегіс тұқымдар алынған. Ата-аналардың генотиптері

А) АаВв*ааВв

В) аавв*ААВВ

С) АаВв*АаВв

D) ААВВ*ААВВ

Е) АаВв*аавв

12- нұсқа

Қан

Қан-сұйық дәнекер ұлпасы. Ол қан тамырларында болады, қызыл түсті. Ағзада шамамен 5 литр қан болады. Қанның қызметі: тасымалдау, қорғаныш, гуморальдық деп 3 топқа бөлінеді. Қан дене массасының 6-8%-ын құрайды. Ол сұйық бөлік – плазма (55%) мен қатты тұнбаға – қан жасушаларына (45%) жақсы бөлінеді. Плазма 90% судан тұрады. Түздар глюкоза, амин қышқылдары, кейбір гормондар мен басқа заттар суда ериді және еріген күйінде тасымалданады. Су бұлшық етте, бауырда және ішекте жылынып, тері мен өкпеге жылуын береді. Қан жасушалары – эритроциттер, тромбоциттер, лейкоциттер. Қан жасушалары сүйек кемігінде түзіледі де, бауырда және көкбауырда тіршілігін жояды. Эритроциттердегі күрделі нәруыз – гемоглобин. Гемоглобин мөлшері тұрақты болады: 120-150 г/л. Егер адам қанының құрамында гемоглобин, темір, эритроцит мөлшері азаятын болса, анемия ауруына шалдығады. Лейкоциттер – қанның ақ жасушалары. Лейкоциттер ағзаны ауру тудыратын микробтардан қорғайды, иммунитетті жүзеге асырады. Тромбоциттер – қанның ұю үдерісіне қатысатын, ядросы жоқ, ұсақ қан пластинкалары. Қан ұю үдерісі өте күрделі. Оған тромбоциттерден басқа кальций тұздары, плазма нәруызы – фибриноген қатысады. Кез келген ұю құрамбөлігінің біреуінен айырылған қан ұйымайтын болады. Соның салдарынан ағзада гемофилия ауруы пайда болады.

1. Эритроцитте ерекше нәруыз - гемоглобин болады. Гемоглобиннің құрылысы күрделі. Ол глобин нәруызынан және құрамында темір атомы бар гем молекулаларынан тұрады. Темірдің оттекпен қосылысының нәтижесі

A) қанның тамырға өтуін қамтамасыз етеді

B) қанға күңгірт түс береді

C) қанға қызыл түс береді

D) қандағы улы заттарды жояды

E) қанды қоюландырады

2.Артериялық қан тамырлары жарақаттанғанда таңғышты жарақаттың үстіңгі жағына салып, жарақаттанған адамның жарақаттарын тігу үшін ауруханаға апару керек. Бірақ гемофилия ауруына шалдыққан адамға алғашқы көмек ретінде салынған таңғыштың ешқандай көмек бола алмау себебі

A) фибриногеннің тзілуінен

B) лейкоциттердің болмауынан

C) эритроциттердің болмауынан

D) тромбоциттердің жетіспеуінен

E) гемоглабиннің болмау

3. Күн ванналары қан тамырларын кеңейтеді, қанайналымды жылдамдатады және организмде Д дәруменінің түзілуіне себепші болады. Күнге күю үшін күн астында бірдей уақыт өткізген екі адамның денесінің екі түрлі күюінің себебі

A) меланиннің түзілуі

B) инсулиннің бөлінуі

C) кальцийдің жинақталуы

D) көмірсудың түзілуі

E) паратгормонның бөлінуі

4. Артериялық қан тамырлары жарақаттанғанда таңғышты жарақаттың үстіңгі жағына салып, жарақаттанған адамның жарақаттарын тігу үшін ауруханаға апару керек. Бірақ гемофилия ауруына шалдыққан адамға алғашқы көмек ретінде салынған таңғыштың ешқандай көмек бола алмау себебі

A) фибриногеннің тзілуінен

B) лейкоциттердің болмауынан

C) эритроциттердің болмауынан

D) тромбоциттердің жетіспеуінен

E) гемоглабиннің болмауы

Асқорытудың маңызы

Асқорыту жолының бірінші мүшесіне – ауыз қуысы жатады. Онда тамақ тістер арқылы ұсақталып, сілекеймен шыланады және көмірсуларға ыдырайды. Сол арқылы тамақтың дәмі сезіледі. Тіл – ауыз қуысында орналасқан бұлшық еттті мүше. Ол жұтуға қатысады, тамақты сілекеймен араластырады және еріген заттардың дәмін анықтайды. Жұтқыншақ – бұлшық етті түтік. Одан тамақ өңешке, ол жерден асқазанға түседі. Адамның асқазаны бір бөлімді. Асқазанда асқазан сөлі түзіледі. Ол тамақ нәруыздарын аминқышқылдарына дейін ыдыратады. Тамақ асқазаннан ашішекке түседі. Асқазанның бірінші бөліміне бауыр, ұйқы безінің өзегі ашылады. Асқорытуға қатысатын ферменттердің қызметі маңызды. Ферменттер химиялық құрамы жөнінен нәруызтектес ағзалық заттарға жатады. Ферменттер тірі жасушалардың барлығында кездеседі. Олар жасушада жүретін реакциялардың белсенділігін арттырады. Сондықтан да ферменттерді кейде биологиялық өршіткі-катализаторлар деп те атайды. Ферменттердің белсенді әсер етуіне қолайлы температура +37, 38°С.

Ферменттердің өздеріне тән қасиеттері бар. Біріншіден, әрбір фермент белгілі бір ағзалык затты ғана ыдырата алады. Екіншіден, әрбір фермент белгілі бір химиялық ортада белсенді әсер етеді. Мысалы, қарын сөлінің құрамьшдағы ферменті қышқылды, ұйқыбездің сөліндегі фермент - сілтілі ортада әсер етеді.

5. Әрі тынысалу әрі асқорыту қызметін атқаратын мүше

A) кеңірдек

B) көмей

C) ауыз

D) өңеш

E) жұтқыншақ

6. Күрделі органикалық заттардың ыдырауын және олардың қан мен лимфаға сіңірілуін қамтамасыз ететін жүйе

A) асқорыту

B) зәршығару

C) тынысалу

D) қанайналым

E) бездер

7. Сілекей бездерінің қызметін зерттеген ғалым

A) И.П.Павлов

B) Х.Д.Досмухамедов

C) И.П.Сеченов

D) И.Л.Тимерязеев

E) Б.М.Мусин

8. Адам ағзасындағы бүйеннің төменгі шетіндегі құрт пішінді өсінді

A) соқырішек

B) тоқішек

C) ашішек

D) тікішек

E) қарын

13-нұсқа

Дәрумендердің маңызы

Дәрумендер (витамин) – тіршілік етуге қажет ерекше органикалық заттар. Дәрумендердің биологиялық белсінділігі өте жоғары. Барлық дәрумендер белгілі бір үдеріске қана емес, ағзадағы үдерістер кешеніне әсер етеді. Дәрумендердің көпшілігінде азық-түлік құрамында болады, кейбір ағзада синтезделеді. Ағза қалыпты жұмыс істеу үшін шамамен дәрумендердің түрі керек. Ағза үшін қажетті дәрумендердің тәуліктік мөлшері – шамамен 180-200мг. Дәрумендер ағзаға үнемі және белгілі бір мөлшерде түсуі керек. Бірақ олардың тамақ құрамындағы мөлшері тұрақты емес және ағзаның қажетсінуін әрқашан қамтамасыз етпейді. Мысалы, А дәрумені тамақ пісіру кезінде бұзылмайды, бірақ көгөністер мен жидектерді ұзақ уақыт сақтау не кептіру кезінде ол жойылып кетеді.

1. Суда еритін дәрумендер тобы

A) C, PP, B

B) A, D, K

C) A, K, D

D) H, PP, A

E) D, K, PP

2. Адам ағзасында дәрумендердің жетіспеуінен туындайтын ауру

A) гиповитаминоз

B) микседема

C) кретинизм

D) гипервитаминоз

E) авитаминоз

3.Витилиго тері ауруларының бір түрі. Витилгиомен ауырған адамның терісінің әр жерінде түрлі пішіндегі ақ дақтардың пайда болуының себебі

A) меланин пигментінің түзілуінің бұзылуынан

B) инсулин гормонының артық бөлінуінен

C) вазопрессин гормонының әсер етпеуінен

D) адреналиннің қозуды арттыруынан

E) паратгормонның көп бөлінуінен

4.Тауда тұратын 70 жастағы қарт адамның есту қабілеті қалада тұратын 20 жастағы жас адамның есту қабілетімен бірдей. 20 жастағы қала тұрғының есту қабілетінің нашар болу себебі

A) күн ұзаққа музыка тыңдаудың миға әсері

B) құлақты дұрыстап тазаламау

C) құлақ қалқанының дыбысты қабылдамауы

D) дабыл жарғағының қатты шудың әсерінен зардап шегуі

E) ішкі құлақтың асқынуы

Эндокринді бездер

Эндокринді бездер ағзаның басқа да мүшелері сияқты ауруға шалдығуы мүмкін. Олардың қызметінің бұзылуын үлкен екі топқа бөлінеді. Ағзада гормондар мөлшерінен көп бөлінсе гиперфункция, мөлшерінен аз бөлінсе гипофункция деп атайды. Гормондардың мөлшерден тыс көп бөлінуі де, аз бөлінуі де қауіпті. Кез келген бездің гипер мен гипофункциясы қауіпті ауру тудыруы мүмкін. Ішкі секреция бездеріне, гипофиз, қалқанша без, қалқаншамаңы бездері мен айырша без, бүйрекүсті безі т.б. жатады.

5.Қалқанша безден гормон көп бөлінгенде денедегі зат алмасу қарқынды жүреді, жүректің жиырылуы жиілейді, адам көздері бадырайып, шарасынан шығып тұратын ауруға ұшырайды. Емдеп, жазу үшін қалқанша бездің кішкене бөлігін кесіп алып тастайтын ауру түрі

A) кретенизм

B) микседема

C) базедов

D) эндемикалық зоб

E) акромегалия

6. Қант ауруы (қант диабеті) көмірсу алмасуының бұзылуынан пайда болатын ауру. Бұл аурумен ауырған адамның бауырында гликоген қоры азайып, қанда глюкоза мен май қышқылының көбею себебі

A) йод алмасуының бұзылуы

B) инсулин гормонының жетіспеуі

C) кальцийдің жетіспеуі

D) инсулин гормонының артық бөлінуі

E) тимозин гормонының артық бөлінуі

7. Пластикалық алмасудың балама атауы

A) анаболизм

B) катаболизм

C) диссимиляция

D) анабиоз

E) энергетикалық

8. Кретинизм ауруы кезінде жас балаларда бойы өспей, ми сыңарлары қыртысының қызметі бұзылып, ойлау процесі мен жыныстық жетілуінің кешеуілдеу себебі

A) паратгормон гормонының жетіспеуі

B) қалқаншамаңы безінің шамадан тыс көп бөлінуі

C) қалқаншамаңы безі гормонының жетіспеуі

D) қалқанша безі гормонының жетіспеуі

E) қалқанша бездің шамадан тыс көп бөлінуі

14- нұсқа

Асқорыту жүйесі

Асқорыту жолының бірінші мүшесіне – ауыз қуысы жатады. Онда тамақ тістер арқылы ұсақталып, сілекеймен шыланады және көмірсуларға ыдырайды. Сол арқылы тамақтың дәмі сезіледі. Тіл – ауыз қуысында орналасқан бұлшық еттті мүше. Ол жұтуға қатысады, тамақты сілекеймен араластырады және еріген заттардың дәмін анықтайды. Жұтқыншақ – бұлшық етті түтік. Одан тамақ өңешке, ол жерден асқазанға түседі. Адамның асқазаны бір бөлімді. Асқазанда асқазан сөлі түзіледі. Ол тамақ нәруыздарын аминқышқылдарына дейін ыдыратады. Тамақ асқазаннан ашішекке түседі. Асқазанның бірінші бөліміне бауыр, ұйқы безінің өзегі ашылады. Асқорытуға қатысатын ферменттердің қызметі маңызды.

1. Гликогенді қор заты ретінде қорға жинайтын мүше

A) бүйен

B) ұлтабар

C) қарын

D) бүйрек

E) бауыр

2. Ауыз қуысының артқы жағында ауызды өңешпен жалғастыратын шұңғыма тәрізді мүше

A) жұтқыншақ

B) кеңірдек

C) бронхы

D) трахея

E) альвеола

3. Нәруыз молекулаларын аминқышқылдарына дейін ыдырататын асқазан сөлінің негізгі ферменті

A) амилаза

B) лактоза

C) пепсин

D) лизоцим

E) муцин

4. Сілекей құрамындағы бактерияларды зиянсыздандыратын қасиеті бар фермент

A) мальтоза

B) муцин

C) амилаза

D) лизоцим

E) сахароза

Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік

Генетика – белгілердің тұқым қуалау заңдылығын және өзгергіштігін зерттейтін ғылым. Ғылым ретінде генетиканың негізін чех жаратылыс зерттеушісі Грегор Мендель қалаған.

Г.Мендель өз тәжірибесінде ата-анасы ретінде «таза сорттармақтар» - 1 жұп белгісі: тұқымы сары және жасыл түсі бойынша айырмашылық жасайтын өсімдікті алды. Оларды айқас тұзаңдандырды.

5. Гендердің өзгеруіне байланысты тұқым қуалайтын өзгергіштік

А) мутация

В) модификация

С) денатурация

D) фенотиптік

Е) гомология

6. Генетика ғылымының негізін қалаушы

А) Г.Мендель

В) Р. Гук

С) А. Левенгук

D) Т. Шванн

Е) Ч. Дарвин

7. Г.Мендель өз тәжірибелерінде қолданған зерзат

А) тышқан

В) бұршақ

С) шыбын

D) үй тауығы

Е) жаздық бидай

8. Г.Мендельдің бірінші заңы

А) тәуелсіз ажырау

В) тіркесіп тұқым қуалау

С) біркелкілік

D) биогенетикалық

Е) гомологтық қатар

15-нұсқа

Тыныс алу

Барлық тіршілік иесі оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөліп шығарады. Оттек тамақпен бірге алған органикалық заттардан энергия алу үшін керек. Органикалық заттар тотыққан және ыдыраған кезде оттекті пайдаланады да, энергия бөлінеді. Ағза мен сыртқы орта және қан жасушалары арасындағы газ алмасуды тыныс алу жүйесі жүзеге асырады. Ал қан тамырлар жүйесі оттекті дене жасушаларына жеткізеді. Оттексіз дене жасушалары тамақтың органикалық заттарынан бөлінетін қажет энергияны ала алмайды. Тыныс алу мүшелеріне мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмекей, кеңірдек, бронхылар мен өкпе жатады.өкпеден басқа барлық аталған мүшелер ауа жолдары деп аталады. Олар ауаны өкпеге жеткізу үшін және оны барынша қауіпсіз ету үшін қажет. Тыныс алу кезінде қабырғааралық бұлшық еттер қабырғаларды көтереді. Олар өкпені алға және жан-жағына созады. Жиырылған кезде көкет төмен түседі де, құрсақ қуысының мүшелерін төмен қарай итереді.

1. Адам ағзасындағы мүшелер мен қоршаған ортаның арасындағы газ алмасу үрдісі

A) тынысалу

B) қанайналым

C) зәршығару

D) асқорыту

E) тітіркену

2. Көмекейдің жалғасы, іші қуыс түтік пішінді шеміршекті мүше

A) өңеш

B) жұтқыншақ

C) мұрын

D) аңқа

E) кеңірдек

3. Кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөліп тұратын күмбез тәрізді бұлшықетті перде

A) көкет

B) өкпе

C) бауыр

D) жүрек

E) қолқа

4. Өкпенің сыртын қаптап тұратын, екі жапырақшадан тұратын жұқа қабықша

A) альвеола

B) плевра

C) перикард

D) кутикула

E) диафрагма

Жүйке жүйесі

Әрбір нейрон дене және өсінділерден тұрады. Қысқа тармақталған өсінділері – дендриттер. Олар біре немесе бірнеше болуы мүмкін. Нейрондардың жеке май қабықшасы болмайды. Бұл қысқа өсінділердің ұшында арнайы «рецептор мембраналары» болады, соған байланысты қозу жасуша денесіне тез өтеді. Яғни жүйке импульсі дендриттер бойынша жасуша денесіне өтеді. Ұзын өсінді – аксон. Аксон бойынша импульс нейрон-жасуша денесінен басқа жасушаға беріледі. Барлық омыртқалылардың немесе бассүйекті жануарлардың миы бес бөлімнен: алдыңғы, ортаңғы, аралық, сопақша және мишықтан тұрады. Алдыңғы ми дегеніміз – адамдағы үлкен ми сыңарлары. Сопақша ми жұлынның жалғасы іспетті. Сопақша ми - жүрек ырғағы мен тыныс алу, тыныс шығарудың алмасуын (жөтелу, түшкіру сияқты тыныс рефлекстері), асқрыту рефлекстерін реттейді.

5.Адам ағзасындағы жүйке ұлпасының негізін құрайтын жасуша

A) нейрон

B) синапс

C) рефлекс

D) доға

E) жұлын

6.Ақ заты сыртында, сұр заты ортасында орналасқан ми бөлімі

A) аралық

B) артқы

C) мишық

D) ортаңғы

E) сопақша

7.Күрделі рефлекстік қызмет атқаратын мүше

A) сопақша ми

B) ми көпірі

C) мишық

D) ми қарыншасы

E) аралық ми

8.Ортаңғы мидың алдыңғы жағында орналасқан, көру төмпешіктері мен төмпешікасты аймақтан тұратын ми бөлімі

A) сопақша

B) аралық

C) артқы

D) мишық

E) ортаңғы

16-нұсқа

Жасушалар мен ұлпалар

Өсімдік ұлпалары

1.Ядроға жақын, жасуша орталығын айнала қоршап жатқан көпіршікті, түтікше тәрізді түзіліс

A) лизосома

B) рибосома

C) гольджи жиынтығы

D) ядрошық

E) митохондрия

2.Цитоплазмада бос күйінде немесе жарғақшаға бекінген күйінде болатын өте ұсақ органоид

A) ядро

B) рибосома

C) лизосома

D) ядрошық

E) митохондрия

3.Барлық мүшелер мен мүшелер жүйесін біріктіріп, олардың жұмыстарын реттейтін жүйе

A) асқорыту

B) қанайналым

C) бұлшықет

D) сезім

E) жүйке

4.Суретте өсімдік ұлпаларынан-фотосинтездеші және жас жасушалар үнемі бөлінетін ұлпа түрлерін анықтаңыз

А) №1 және №2

В) №1 және №4

С) №3 және №4

D) №2 және №4

E) №1 және №3

Тірек-қимыл жүйесі

Ересек адам қаңқасының құрамында 200-ден астам сүйек болады. Сүйектер бір-бірінен пішіні мен құрылысы бойынша ерекшеленеді. Сүйектер буын мен шеміршек арқылы бір-бірімен байланысып жасайды да, адам қаңқасын құрайды. Ол дененің тірек қызметін атқарады. Қаңқа сүйектеріне бұлшықеттер сіңір арқылы бекиді. Бұл тірек-қимыл жүйесінің белсенді бөлігі. Дененің тепе-теңдігін бұлшық еттер қамтамасыз етеді. Нағыз қаңқа бұлшық еттерінің миоциттері ірі болады, сондықтан бұлшық ет талшықтары деп аталады. Бұлшық еттер бұлшық ет жасушаларынан-миоциттерден түзіледі. Құрылысына қарай, бірыңғай салалы және көлденең жолақты болып бөлінеді.

5. Бет бөлімінің қозғалмайтын ірі сүйегі

A) маңдай

B) астыңғы жақ

C) шүйде

D) төбе

E) үстіңгі жақ

6. Жамбас буынында аяқты бүгіп, тізе буынын жазатын бұлшықет

A) дельта тәрізді

B) төрт басты

C) үш басты

D) екі басты

E) ромб тәрізді

7. Адамның шайнау бұлшықеттері бекінеді

A) төменгі жақсүйекке

B) мойын омыртқасына

C) үстіңгі жақсүйекке

D) иық белдеуіне

E) терінің астына

8. Ішкі мүшелердің ішкі жағын астарлап жататын бұлшықет

A) көлденең жолақты

B) бірыңғай салалы

C) жүрек бұлшықеті

D) мимикалық бұлшықет

E) қаңқа бұлшықеті

17-нұсқа

Микробиология және биотехнология

Жануарлар селекциясын биотехнология әдістерін кеңінен қолдан негізінде әрі қарай жетілдірге болады. Ерте эмбрионды трансплантациялау әдісін қолдану өнімділігі бойынша өте құнды даралардан ұрпақтар санын күрт арттыруға мүмкіндік берді. Бұл әдістің артықшылығы – 20-40%-ды құрайтын селекция үдерісін тездету. Қазіргі кезде кейбір елдерде жыл сайын 100 мыңнан астам трансплантант-бұзау алады. Жануарлар биотехнологиясының маңызды проблемасы жануарларды генетикалық көшіру, клондау әдісін жасау болып табылады. Жалпы ауыл шаруашылығы жануарларын клондау проблемасы – биотехнологиядағы маңызды бағыттарының бірі, оның дамуы заманауи селекция үдерістерін едәуір белсенді жасауға мүмкіндік береді.

1.Тірі организмдерді және биологиялық жүйелер мен үдерістерді адамның мақсатына сай өндірісте қолданылуын зерттейтін ғылым саласын анықтаңыз

А) эмбриоинженерия

В) миология

С) биотехнология

D) гистология

E) ангиология

2.Шотландияда доктор И.Ушмут басшылығымен трансплантацияланған жануар

А) Ген атты бұзау

В) Долли атты қой

С) Дрозофила шыбыны

D) Бигель күшігі

E) Америкалық буйвол

3.Қазақтың биязы жүнді қойын шығарған ғалым

А) В.П.Кузьмин

В) Ф.М.Мұхамедқалиев

С) А.Жандеркин

D) В.Бальмонт

E) Н.Л.Удольская

4.Гендік инженерия-

А) генетикалық және биохимиялық әдістердің көмегімен түраралық кедергілері

жоқ, тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа гендер

алу

В) біржасушалы, көпжасушалы ағзалар жасушасының құрылысын, құрамын және

қызметін зерттейді

С) бүкіл тірі ағзаларға  тән тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейді

D) жануарлардың мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттейтін ғылым

E) саңырауқұлақтарды зерттейтін ғылым

Моногибридті будандастыру

Моногибридті будандастыру (шағылыстыру) – тек бір белгі зерттелетін үдеріс. Мендель бірінші тәжірибесінде бір белгіні – бұршақ түсін зерттеді. Түс аллелі бар-жоғы екеу- сары және жасыл, бұл будандастыруды басқаша зерттеуге мүмкіндік бермейді. Ол бәрібір моногибридті болып қала береді.

5. Сары, тегіс тұқымдардан өсіп шыққан екі бұршақ өсімдігін будандастырғанда, сары, тегіс тұқымдар алынған. Ата-аналардың генотиптері

А) АаВв*ааВв

В) аавв*ААВВ

С) АаВв*АаВв

D) ААВВ*ААВВ

Е) АаВв*аавв

6. Аллельді емес полимерлі дәндері солғын қызыл түсті екі бидайдан алынған ұрпақтың фенотипі

А) 25% қызғылт, 50% солғын қызыл, 25% ақ

В) 50% солғын қызыл, 50% ақ

С) 25% қызыл ,50% қызғылт, 25% солғын қызыл

D) 25% қою қызыл, 25% қызыл

Е) 100% ата-анасына ұқсас

7. Сұр және ақ тышқандарды бір-бірімен шағылыстырды.Бірінші ұрпақта тек қана сұр тышқандар пайда болды.Ал екінші ұрпақта 198 сұр және 72 ақ тышқан туды.Осы аты аталған белгілер қалай тұқым қуалайды?

A) Ала түсті тері доминанты белгі. 23 ала түсті қояндардың 1/23 гомозиготалы, 2/23 гетерозиготалы

B) фенотипі қызғылт, генотипі гетерозиготалы -Аа

C) фенотипі ақ, генотипі гетерозиготалы -Аа

D) 75% ала түсті қарбыз, 25 % біркелкі түсті қарбыз.

E) сұр түс доминантты да, ақ түс рецессивті белгі

8.Қызанақтың қызыл түсі сары түстен басым. Қызыл гетерозигота мен сары дарадан қандай ұрпақ күтуге болады?

A) 75% сары түсті гомозиготалы, 25 % біркелкі түсті қызанақ.

B) 50%-қызыл гетерозиготалар Аа, 50%-сары рецессивті гомозиготалы аа

C) 25% қызыл ,50% қызғылт, 25% солғын сары

D) 9:3:3:1-9 домалақ, сары, 3 домалақ, ала, 3 сопақ қызыл, 1 сопақ сары

E) 25% қою қызыл, 25% қызыл

18-нұсқа

Адам генетикасының зерттеу әдістері

Тірі ағзалардағы тұқымқуалаушылықтың негізгі заңдылықтары әмбебап болады. Олар адамға да толық сәйкес келеді. Бірақ адамдағы тұқымқуалаушылықты зерттеп, гибридологиялық талдаудың негізгі генетикалық әдісін қолдануға болмайды.

1.Адамның онтогенезі (жеке дамуы) барысында тұқым қуалайтын өзгерістердің бар-жоғы анықталатын әдіс

А) генеологиялық

В) егіздік

С) цитогенетикалық

D) онтогенетикалық

E) популяциялық және биохимиялық

2.Адам генетикасын зерттеуде соңғы кездері кеңінен қолданылатын әдіс

A) генеологиялық

B) цитогенетикалық

C) биохимиялық әдіс

D) популяциялық және биохимиялық

E) онтогенетикалық

3.Адамда болатын түрлі белгілер мен қасиеттердің немесе аурулардың тұқым қуалауын оның шыққан тегіне қарай зерттеу әдісі

A) генеологиялық

B) популяциялық және биохимиялық

C) цитогенетикалық

D) попляциялық-статистикалық

E) иммунологиялық

4.Медицинада диагностикалық мақсатта қолданатын әдіс

A) егіздік

B) популяциялық-статистикалық

C) биохимиялық

D) генеологиялық

E) цитогенетикалық

Резус-фактор

Қан тобынан басқа эритроцит нәруызын – резус-факторды(Rh) ескеру керек. Еуропалықтардың 85%-ында, монғолоидтардың 99%-ында резус-фактор бар. Мұндай адамдарды оң резусты деп атайды. Қалған адамдарда бұл нәруыз жоқ, оларды теріс резсты дейді. Заманауи медицинада қан құю кезінде кері салдарын төмендету үшін қан тобы ғана емес, резус-факторды да ескереді.

5.Анасының қаны «оң Rh», әкесінің қаны «теріс Rh» резусты отбасында дүниеге келетін нәрестенің өміріне қауіп төну себебі

A) резус факторлар жойылады

B) нәресте қаны ұйиды

C) нәресте қаны ұйымайды

D) оң резусқа қарсы антидене түзіледі

E) теріс резусқа қарсы антидене жойылады

6.Артерия қан тамырларынан қан кету өте қауіпті. Артериялық қан кетуде қанның жарақаттанған жерінен атқылап шығуымен ерекшеленеді. Мұндайда тамырды сүйекке саусақпен басып тұрып, таңғышты зақымданған жерден сәл жоғары салудың себебі

A) қанның жоғарыдан төмен ағуы

B) қанның төменнен жоғары қарай ағуы

C) қанның өте қою болуы

D) қан қысымының төмен болуы

E) қанның өте сұйық болуы

7.Веналық қантамырларының артериялық қантамырларынан ерекшелігі қабырғалары жұқалау және теріге жақын орналасқан. Бұл қантамырлары жарақаттанғанда қан қызыл қою түсті болып ағады. Бұл веналық қан құрамындағы СО2-мен байланысқан гемоглобин мөлшерінің көп болатындығының белгісі. Вена қантамырлары жарақаттанғанда тамырды сүйекке саусақпен басып тұрып, таңғышты зақымданған жерден төмен салудың себебі

A) қан қысымының жоғары болуы

B) қанның төменнен жоғары қарай ағуы

C) вена қанындағы СО2 мөлшерінің артық болуы

D) қалта тәрізді қақпақшалардың болуы

E) қанның қоймалжың болуы

8.Егер екінші жүктілік кезінде бала резусы тағы да оң, ал анасының резусы теріс болса, онда жаңа туылған нәрестеде болатын қауіпті құбылыс-

А) анемия

В) гемолиздік сарыару

С) гемофилия

D) агглютинация

E) қышыма қотыр

19-нұсқа

Тыныс алудың маңызы

Тыныс алу жүйесі - ағза мен сыртқы ортаның газ алмасу процесін қамтамасыз ететін тыныс алу. Дем алғанда ағза мен сыртқы орта газдармен алмасады, ішке оттегі кіріп, сыртқа көмірқышқыл газы айдалып тұрады. Бұл процесс кеуде қуысында орналасқан өкпенің альвеоларында (лат. - ойма қуыс, науа) жүреді. Тыныс алу кезінде өкпені атмосфермалық ауамен және одан газбен қаныққан ауаны тасымалдау тыныс алу жолдары арқылы жасалады. Дем алу және дем шығару қан айналым жүйесі арқылы ағзаның барлық мүшелеріне әсер етеді. Кеуде қуысын кеңейту тәсіліне қарай дем алудің екі түрі бар:

қабырғаларды көтеріп кеуде қуысын кеңейту арқылы дему алу - кеудемен дем алу (жас сәби мен әйел адамдар дем алысы) деп аталады;

диафрагманың көмегімен кеуде қуысын кеңейту арқылы дем алу - ішпен дем алу (ер адамдардың тыныс алуы) деп аталады.

1.Мұрын қуысындағы сілемейлі қабықтан бөлінетін сілемейдің қызметі

А) ауаны ылғалдайды

В) жиырылуға қатысады

С) дыбыс шығаруға қатысады

D) ауаны ішке өткізбейді

E) түктің өсуін жылдамдатады

2.Адам ағзасындағы өкпенің ауа көпіршіктері - альвеолаларға тән ерекшелік (-тер)

A) қабырғалары тығыз

B) қабырғалары қалың

C) газалмасу жүрмейді

D) қабырғалары серпімді

E) қантамырлары болмайды

3. Өкпенің тыныс алу қозғалыстарын қамтамсыз ететін негізгі мүше(-лер)

A) қабырғааралық бұлшықеттер

B) төртбасты бұлшықеттер

C) екі басты бұлшықеттер

D) үш басты бұлшықеттер

E) жүрек бұлшықеттері

4.Оң және сол жақ өкпеге баратын екі бронхыға тармақталған, бесінші арқа омыртқасы деңгейінде орналасқан мүше

A) көмекей

B) кеңсірік

C) жұтқыншақ

D) кеңірдек

E) аңқа

Ми

Орталық нерв жүйесінің негізгі бөлігі – ми. Ол ми сауытында орналасқан. Ересек адамда мидың салмағы 1400-1450 грамм құрайды. Мидан 12 жұп жүйкелер тарап, миды көптеген ішкі мүшелермен, беттің, мойынның еттерімен, тілмен, көзбен байланыстырады және сезім мүшелерінен келген ақпаратты миға жеткізеді. Варолий көпірі және сопақша мимен бірге ортаңғы ми ми діңінің негізін құрады. Оның сырт жағында ми қақпағы, ішкі жағында ми аяқшалары орналасқан. Ортаңғы ми арқылы жоғары қарай таламусқа, мишыққа баратын жолдар, ми қыртысынаң жолақ денеден гипоталамустан төмен қарай бағытталған ортаңғы миға, сопақша миға, жұлынға баратын жолдар өтеді.

5. Адам миының негізгі бөлім (-дер) і

A) ми діңі

B) нейрон

C) жұлын

D) омыртқа

E) рефлекс

6.Организмнің ішкі ортасы мен дене температурасының және қан қысымының тұрақты болуын қамтамасыз ететін мүше(-лер)

A) аралық ми

B) сопақша ми

C) артқы ми

D) ортаңғы

E) мишық

7. Симпатикалық жүйке жүйесінің қызмет (-тер) і

A) жүректің жиырылуын күшейтеді

B) жүректің жиырылуын төмендетеді

C) көз қарашығын кішірейтеді

D) қан қысымын төмендетеді

E) жылу бөлінуін төмендетеді

8.Тыныс алу, журек соғу, қан айналымы, тамақтану, түшкіру, құсу, терлеу, жылау, кірпік қағу, жөтелу сияқты тіршілікте маңызды рефлекстер орталықтары бар ми бөлімін анықтаңыз

А) орталық ми

В) артқы ми

С) мишық

D) аралық ми

E) үлкен ми сыңарлары

20-Нұсқа

Тірі ағзалардың өзара қарым-қатынас түрлері

Белгілі бір аймақта тіршілік ететін ағзалар сол тіршілік ортасына бейімделеді. Тірі ағзалардың әр түрлі топтарының өзара қарым-қатынасының мынадай түрлері болады: жағымды, жағымыз, бейтарап. Аталғандардың ішінара түрлерге бөлінетіні анық. Тірі ағзалардың бір-біріне жағымсыз әсері әртүрлі формада болуы мүмкін. Мысалы, жыртқыштық. Жыртқыштық дегеніміз – жануарлардың бірін-бірі қорек етуі. Арыстан мен киік, қасқыр мен қоян, құстар мен бнақденелілердің өзара қарым-қатынас түрі жыртқыштыққа мысал бола алады.

1. Суреттердегі тірі ағзалардың өзара қарым-қатынас түрлерін анықтаңыз

А)	1) бәсекелестік
B)	2) жыртқыштық
C)	3) нейтрализм
D)	4) комменсализм
E)	5) симбиоз

А) А-4, C-2, D-1, E-5, B-3

В) А-4, В-5, С-2, D-3, Е-1

С) В-2, А-4, E-3, C-1, D-5

D) D-1, C-2, A-3, B-4, A-5

E) C-1, D-5, A-4, B-3, E-2

2.Әр түрге жататын ағзалардың бір-бірінен бөлек тіршілік ете алмай, өзара қолайлы жағдай туғыза отырып сілбесіп тіршілік етуіне сәйкес келетін мысал

А) аналықтардың аталықтарды жеп қоюы

В) арыстан мен киік, қасқыр мен қоян, құстар мен бнақденелілер

С) анемон балықтар жауларынан жасырынуға теңіз актинияларын пайдаланады

D) қына-саңырауқұлақ пен балдырлардың симбиозы

E) мысық пен тышқан, актиния мен балықтар

3.Бір аймақта тіршілік ететін түрлер бір-біріне әсер етпей, өз бетінше тіршілік етуі

А) бейтараптық

В) жағымды

С) жыртқыштық

D) жағымсыз

E) бәсекелестік

4.Ірі балықтардың желбезегінде ұсақ балықтар еркін тіршілк етуге бейімделген, қарым-қатынас түрін анықтаңыз

А) бейтараптық

В) жыртқыштық

С) пәтерлестік

D) нақты селбестік

E) комменсализм

Органикалық және бейорганикалық заттар

Органикалық заттар – тіршіліктің химиялық негізі. Барлық тірі ағзалар органикалық және бейоргникалық заттардан тұрады. Құрамында органикалық заттар болмайтын бірде-бір тірі жасуша жоқ. Табиғатта тек тірі ағзалардың құрамында кездесетіндіктен, олар органикалық заттар деп аталады. Егер де органикалық заттар топырақ құрамында немесе көмір, мұнай, батпақ немесе көл лайлы түрінде кездессе, онда олар тірі ағзалардың тіршілік әрекетіненің нәтижесінде жинақталған. Негізгі органикалық заттарға көмірсулар, майлар мен нуклеин қышқылдары және т.б. жатады. Сонымен, дәрумендер, гормондар және кейбір басқа да заттар да органикалық заттар болып табылады.

5. Жасушаның бейорганикалық заттары

A) су

B) нәруыздар

C) майлар

D) көмірсулар

E) глобулиндер

6. Жасушаның органикалық заттары

A) су

B) нәруыз

C) тұз

D) калий

E) цинк

7.Полисахаридтерге жатады

А) глюкоза, фруктоза, мальтоза, крахмал

В) сахараоза, гликоген, фруктоза, муреин

С) глицерин, май қышқылы, глюкоза, мальтоза

D) гликоген, фруктоза, май қышқылы, сахароза

E) крахмал, гликоген, целлюлоза, хитин, муреин

8. Асқорыту жолында липаза ферментінің әсерінен майлардан түзілетін зат (-тар)

A) аминқышқылдары

B) гликоген

C) мальтоза

D) глицерин

E) сахароза

21-нұсқа

Жерде тіршіліктің қалыптасу кезеңдері

Жерде тіршілік үнемі әр түрлі жағдай әсерінен өзгеріп отырды. Бұл өзгерістер біртіндеп, оларды «геологиялық іздері» бойынша бағалауға болатын өте баяу жүрді. Ғалымдар геохронологиялық шкала құрастырды. Ол ірі климаттық және геологиялық оқиғаларды ескереді және 5 эрадан тұрады. Олар:

1. Архей эрасы;

2. Протерозой эрасы;

3. Палеозой эрасы;

4. Мезозой эрасы;

5. Кайнозой эрасы.

1. Алғашқы құс – археоптерикстің  шыққан кезеңі

A) неоген

B) палеоген

C) бор

D) юра

E) триас

2.Органикалық дүниенің даму кезеңдері

A) архей, палеозой, мезозой

B) архей, протерезой, палеозой, мезозой, кайнозой

C) архей, протерезой, палеозой

D) протерезой, палеозой, кайнозой

E  мезозой, палеозой, кайнозой

3. Приматтардың миы және сезім мүшелері дамыды

A)  палеозой

B)  кайнозой

C) архей

D)  протерозой

E)  мезозой

4. Кайнозой кезеңі

A) бор

B) триас

C) перм

D) девон

E) неоген

Табиғи сұрыпталу

Табиғи сұрыпталу – эволюцияның қозғаушы күші. Табиғи сұрыпталу – бұл тіршілік үшін күрестің нәтижесі, табиғи популяциядағы едәуір бейімделген ағзалардың тірі қалу үдерісі. Ч.Дарвин: «Табиғи сұрыпталу әрбіртіршілік иесі өз тіршілігінің барлық кезеңінде ұшырайтын қандай да бір органикалық және бейорганикалық жағдайда қолайлы өзгерістердің тек сақталу және жинақталу жолымен әрекет етеді. Соңғы нәтиже ағзаны қоршаған жағдайға қатысты едәуір жетілу үдерісінен анықталады», - деп айтты.

5.Табиғи сұрыпталдың түрлерін анықтаңыз

A) мутация, тұқымқуалаушылық

B) қозғаушы, тұрақтандырушы

C) мимикрия, домонстрация

D) модификация, мутация

E) мутациялық, комбинативтік

6. Бейімдеушілік -

А) Ағзалардың нақты орта жағдайларында тіршілік етіп ұрпақ қалдыруын айтамыз

B) ағзалардың суда тіршілік етуі

С) ағзалардың бейімдеушілігі

D) ағзалардың көбеюі

Е) ағзалардың қоректенуі

7. Қарапайым қорғаныш бейімдеушілік

A) бүркеніш реңі

B) жасырын рең

C) сақтандырғыш рең

D) қорғаныш рең

E) күрделі бейімдеушілік

8. Бүркеніш реңнен қалыптасу неге байланысты

А) эволюциялық элементердің нәтижелігіне байланысты

B) қауіпсіз жәндіктердің қауіпті жәндіктерге ұқсастығы

С) барлық жауап дұрыс

D) оттек түзілетін бағытқа ығыстырады

E) СО түзілетін бағытқа ығыстырады

22-нұсқа

Ж.Б.Ламарк пен Ч.Дарвиннің эволюциялық еңбектері

Эволюция үдерістеерінің заңдылықтары өте күрделі және қазіргі кезде де соңына дейін зерттелмеген. Бірақ бізге эволюция не үшін жүретіні белгілі. Эволюциялық ілім жасаудағы Ч.Дарвиннің еңбегі зор. Оның ұлы жаңалығына көптеген ғалымдардың еңбегі алғышарт болды. Ч.Дарвиннің пікірінше, эволюцияның басты қозғаушы күші-табиғи сұрыпталу. Табиғи сұрыпталу-белгілі бір табиғи жағдайда тіршілік етуге бейімделген ағзалардың тіршілік үшін күресінің нәтижесі. Табиғи сұрыпталудың нәтижесінде өзіне пайдалы көптеген бейімдеушілік ерекшеліктері бар ағзалардың белгілі бір түрлері мен даралары тірі қалып, көбейе алады. Ал нашар бейімделген түрлер мен ағзалар табиғи сұрыпталдың нәтижесінде толығымен тіршілігін жояды.

1. Дарвиннің эволюциялық теориясының негізгі неше қағидасы бар?

A) 5

B) 2

C) 4

D) 3

E) 6

2. Биология саласында ХVIII ғасырдың соңына жақын қалыптасқан бағыт қалай аталады?

A) трансформизм

B) креационизм

C) барлығы дұрыс

D) эволюция

E) селекция

3. Тірі ағзалардың біртіндеп көтерілуі  /градация/ ұғымын енгізген ғалым
A) С.Миллер               
B) Ч.Дарвин             
C) Ж.Б.Ламарк        
D) К.Линней        
E) А.Н.Северцев

4.  Ч.Дарвиннің эвалюциялық теориясының негізгі қағидаларының бірін табыңыз

A) әр организмге жеке дара өзгерістер ұрпақтан ұрпаққа  тұқым қуалайды

B) эвалюцияның элементарлық бірлігі популяция

C) эвалюцияның негізгі қозғаушы күші тіршілік үшін күрес пен табиғи сұрыпталу

D) тірі организмдер үнемі өзгерісте болады

E) морфология,эмбриология, палентология,биогеографиялық

Түр және оның критерийлері

Микроэволюция- эволюциялық әрекеттер мен процестердің бастапқы кезеңдерін айтады. Мұндай процестер популяциялық-түрлік деңгейде байқалатын кішігірім тұқым қуалайтын өзгерістердің қалыптасуымен басталады. Пайда болған өзгерістер табиғи сұрыпталу нәтижесінде бейімделушілікке байланысты нығая келе жаңа түрлердің түзілуіне себеп болды. Түр және оның критерйлері. Түр деп құрылысы ұқсас, шығу тегі бір, өзара еркін шағылысып,өсімтал ұрпақ бере алатын даралар жиынтығын айтады. Кез келген түрдің даралары нақты бір аймақты мекендеп, сол орта жағдайларына жақсы бейімделген болады. Табиғатта өсімдіктер мен жануарлардың сан алуан түрлері тіршілік етеді. Кез келген түр даралары басқа түрлерден тек өздеріне тән белгілері және қасиеттері арқылы ерекшеленеді. Бұл ерекшеліктер критерийлер деп аталады. Олардың бірі − морфологиялық критерийлер бір түрге жататын даралардың ішкі және сыртқы құрылысының ұқсастығын сипаттайды.

5. Түрдің қалыптасуына әкелетін үрдіс

А) макроэволюция

В) экологиялық түр түзілу

С) микроэволюция

D) географиялық түр түзілу

E) табиғи сұрыпталу

6.Морфологиялық критерий анықтамасын табыңыз

А) түрдің таралу аймағын мен табиғи жағдай кешенін қарастырады

В) даралардың қандай да бір түрге жататынын анықтаған кезде биохимиялық талдауларды қолданады

С) физиологиялық параметрлерді салыстыруға негізделген түр критерийі

D) хромосома өлшемі, саны және пішіні, еркін шағылысуын қарастырады

E) тірі ағзалардың ішкі және сыртқы құрылысындағы ұқсастықты анықтайды

7. Түр критерийлерінің бағыттары

А) медицина, гистология, морфология, генетика

В) зоология, анатомия, микология, ботаника

С) генетика, цитология, физиология, миология

D) морфология, физиология, генетика, экология

E) морфология, генетика, медицина, арахнология

8. Даралардың қандай да бір түрге жататынын анықтаған кезде биохимиялық талдауларды қолдануға және физиологиялық параметрлерді салыстыруға негізделген түр критерийін анықтаңыз

А) морфологиялық критерий

В) физиологиялық критерий

С) генетикалық критерий

D) экологиялық критерий

E) барлығы дұрыс

23- нұсқа

Адамның жыныс жүйесінің құрылысы

Көбею-барлық тірі ағзаларға тән қасиет. Көбею-түрдің тіршілігін жалғастырып, сақтап қалатын физиологиялық үдерістердің жиынтығы. Басқа тірі ағзалар сияқты адам да жынысты жолмен көбейеді. Жыныс жасушаларының түзілуі ағзада болатын физиологиялық өзгерістерге байланысты. Жыныс мүшелер жүйесін аталық және аналық жыныс мүшелері деп 2 топқа бөледі. Олардың жыныс бездерінен жыныс жасушалары түзіледі. Аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуынан дүниеге жаңа ұрпақ келеді.

1. Қай мүше аналық жасушаны өндіреді

А) гипофиз

В) жатыр

С) аналық без

D) гипоталамус

E) эпифиз

2.Аталық жыныс жасушалары-

А) миоцит

В) жұмыртқа жасушасы

С) эритроцит

D) спермотозоид

E) нейрон

3.Сыртқы аталық жыныс мүшелерін анықтаңыз

А) жатыр, жатыр түтігі

В) аталық без, аналық бездер

С) қуықасты мүшелер, ұрықтық көпіршіктер

D) аталық бездер, шәует шығаратын түтік

E) ұма, жыныстық мүшелер

4.Ішкі аналық жыныс мүшелерін анықтаңыз

А) аналық без, аталық без, шәует шығаратын түтік

В) екі аналық без, жатыр, екі жатыр түтігі, қынап

С) екі жатыр түтігі, аналық без, ұма, қынап

D) үлкен, кіші жапсарлар, шүртекей, қынап

E) аналық без, шүртекей, жатыр түтігі

Эволюцияның қозғаушы күштері

Ч.Дарвиннің эволюциялық теориясы табиғи сұрыпталу теориясы деп те атайды. Сұрыптау қоршаған орта жағдайына жақсы бейімделгендерді сақтайды. Бірақ барлық ағзалар бірдей болса, сұрыптау болмайтын еді.Өзгергіштік құбылысына байланысты ағзалар алуан түрлі және жеке болып табылады. Сондықтан табиғи сұрыпталу тұқым қуалайтын өзгергіштік негізінде жүреді.

5.Кезінде ата-анасында және олардың ататегінде болған гендер мен белгілер ұрпақтарында жаңадан комбинацияланатын өзгергіштік

А) мутациялық өзгергіштік

B) модификациялық өзгергіштік

C) комбинативтік өзгергіштік

D) табиғи сұрыпталу

E) қолдан сұрыпталу

6. Тұқымқуаламайтын өзгергіштік

А)_{мутациялық өзгергіштік}

B) модификациялық өзгергіштік

C) комбинативтік өзгергіштік

D) табиғи сұрыпталу

E) _{қолдан сұрыпталу}

7.Эволюцияның негізгі факторын анықтаңыз

А) эволюциялық дәлелдемелер

B) өзгергіштік

C) қолайсыз жағдаймен күрес

D) тұқымқуалаушылық

E) табиғи сұрыпталу

8.Мутациялық өзгергіштікке тән қасиетті анықтаңыз

А) репликация немесе мейоз барысы бұзылғанда жаңа тұқымқуалайтын қасиет пайда болады

В) ата-анасында және олардың ататегінде болған гендер мен белгілер ұрпақтарында жаңадан комбинацияланатын өзгергіштік

С) ДНҚ молекуласына-гендер мен хромосомаларға қатысты болмайды

D) қоректік заттар жетіспегенде даралар ешқашан ірі болмайды

E) бір түр, жыныс және жас даралары да біркелкі болмайды

24-нұсқа

Табиғи сұрыпталу нәтижесінде бейімделу

Бейімделу, яғни адаптация – тірі ағзалардың қоршаған ортаның нақты жағдайында тірі қалуын арттыратын құрылысындағы, міне-құлқындағы және физиологиясындағы ерекшелікктерге ие болуы. Ж.Б.Ламарк тірі ағзалардың тіршілік ететін қоршаған орта жағдайына бейімделуге мәжбүр екенін байқады. Ч.Дарвин теориясындағы «бейімделу» түсінігі дами түсті және толықтырылды. Әрбір ағза қоршаған табиғи ортадан барынша пайда болуға және оған қарсы тұрмауға ұмтылады. Барлық тірі ағзалардың мміндеті-тіршілік үшін күрес қиын болмайтын өзінің экологиялық орнын табу. Осылай эволюция нәтижелерінің бірі –тірі ағзалардың қоршаған орта жағдайына бейімделуі.Ағзалардың бейімделу бағыты көп. Мысалы, демонстрация-бұл қарсыласын үркіту немесе абдырату әдісінде кеңалқым жыландар мен құлақты батбат кесірткелер күлпарасын (капюшонын) үлкейтіп үркітеді.

1.Суретте көрсетілген бейімделу түрін анықтаңыз

А) бүркеніш рең

B) бөлшектену рең

C) мимикрия

D) демонстрация

E) көлегейлену рең

2. Қорғаныш рең түрлері мен анықтамаларын сәйкестендіріңіз

А) мимикрия	1) қоршаған орта түсіндей болу
В) бөлшектену реңі	2) жарық пен көлеңкенің құбыла көрінуі
С) демонстрация	3) дененің рең тұтастығы жойылады
D) көлегейлену реңі	4)қорғалмаған жануар немесе өсімдіктің жансыз нысанға, сондай-ақ жақсы қорғалған немесе жеуге жарамсыз ағзаға ұқсайды
E) бүркеніш реңі	5) қарсыласын үркіту немесе абдырату

А) A-1, B-3, C-4, D-2, E-5

В) E-5, D-3, C-4, A-1, B-2

С) D-1, A-2, C-4, B-3, E-5

D) А-4, Е-1, В-3, С-5, D-2

E) C-2, D-1, A-5, B-4, E-3

3. Қорғаныш рең түрлерін анықтаңыз

А) климатқа бейімделу, салыстырмалы бейімделу

B) гүлді өсімдіктердің айқас тозаңдандануға бейімделуі

C) бүркеніш, бөлшектену, көлегейлену реңі

D) таңдап бейімделу

E) табиғи, қолдан сұрыпталу

4. Тірі ағзалардың қоршаған ортаның нақты жағдайында тірі қалуын арттыратын құрылысындағы, міне-құлқындағы және физиологиясындағы ерекшелікктерге ие болуы

А) эволюция

В) бейімделу

С) сұрыпталу

D) көбею

E) қоректік мамандану

Дигибридті будандастыру

Г.Мендель моногибридті будандастыру туралы тәжірибелерінің нәтижелерін алған соң бұршақтың бір емес, екі жұп баламалы белгісі бойынша өзгеруін зерттемекші болды. Нысан ретінде сары, тегіс тұқымды, сондай-ақ жасыл, бұдыр тұқымды өсімдік алынды. Ата-ана формалары бір-бірінен екі жұп белгі бойынша айырмашылық жасайтын будандастыру типі дигибридті деп аталады. Дигибридті будандастыру кезінде дараларда екі жұп аллельді гендер болады. Дигибридті будандастыруға генетикалық есептер шығару кезінде міндетті түрде 16 ұяшықтан тұратын Пеннет торын сызу қажет емес. Оны қысқартуға болады. Егер будандастыруға дигомозиготалы даралар қатысатын болса, олар гаметалардың тек бір сотын түзеді. Егер даралар бір белгі бойынша гомозиготалы, ал басқа белгі бойынша гетерозиготалы болса, онда гаметалардың екі сорты болады. Сондықтан бұл будандастыруда торды қысқартуға болады.

5. Дигибридті будандастырудағы гомозиготалы ата-аналық даралардың генотиптері

А) 1:1

В) 3:1

С) 1:2:1

D) 3:1

E) 9:3:3:1

6. Дигибридті будандастырудың F2-дегі фенотиптік ажырау арақатынасы

А) 3:1

В) 9:3:3:1

С) 1:1

D) 1:2:1

E) 1:3

7. Гомозиготалы доминантты гендер

А) АаВв

В) АаВВ

С) ААВВ

D) аавв

E) ааВв

8. Г.Мендельдің үшінші заңы

А) гаметалардың тазалық заңы

В) толымсыз доминанттылық

С) біркелкілік заңы

D) белгінің ажырау заңы

E) тәуелсіз тұқым қуалау

25-нұсқа

Мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының шығу орталығы

Селекция ғылымының маңызды бөлігі түрлердің арғытектері туралы ілім. Оның негізін салуға атақты орыс ғалымы, генетик Н.И.Вавиловтың қосқан үлесі зор. Ол ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында қызметкерлермен бірлесіп, дүниежүзінің әр түкпірінде 60-тан астам экспедиция жасады. Зерттеу барысында Австралиядан басқа барлық континенттерден мәдени өсімдіктердің арғытектері болып табылатын материалдар жинады. Жабайы түрлерің барлық мүмкіндігі бар тұқымдық материалдарының жиынтығы осы көпжылдық зерттеулердің нәтижесі болып табылады. Ол қазір Санкт-Петербургтегі Өсімдік шаруашылығы институтында сақтаулы тұр. Қазіргі топтамада 300 мыңнан астам дана сақталған. Н.И.Вавилов еңбегінің құндылығы-мәдени өсімдіктердің барлық географиялық аймақтарға бірдей таралмайтынын және әр дақылдың өзінің шығу орталығы болатынын анықтауы. Н.И.Вавилов зерттеу нәтижесінде қандай да болмасын өсімдік түрінің генетикалық жақын формалары көбірек таралған аймақ – сол түрлердің шығу орталығы болады деп тұжырымдады. Жинақталған материалдарды талдай келе ғалым мәдени өсімдіктердің жеті түрлі шығу орталығы болатынын анықтады.

1. Бидай, қарабидай, көптеген дәнді және бұршақ дақылдар, жүзім, жемісті дақыл өсімдіктерінің шығу орталығын анықтаңыз

A) Шығыс Азия

B) Абиссин

C) Жерорта теңізі

D) Орталық Америка

E) Оңтүстік-Батыс Азия

2. Жылқы, түйе, ірі қара, ешкі, қой жануарларының шығу орталық(тар)-ы

A) Қытай-Малай

B) Оңтүстік Америка

C) Азия, Орталық Азия

D) Африка елдері

E) Оңтүстік және Батыс Азия

3. Селекция ғылымының негізін қалаған ғалым

A) В.П.Кузьмин           
B) Н.Л.Удольская
C) К.Линней
D) Ж.Б.Ламарк   
E) Н.И.Вавилов

4.  Шығыс Азия орталығынан шыққан мәдени өсімдіктерді анықтаңыз

A) соя, тары, жеміс және көкөніс дақылдары

B) күріш, қант қамысы, көптеген көкөніс дақылдары

C) бидай, қарабидай, жүзім, бұршақ дақылары

D) картоп, хин ағашы, дәрілік өсімдіктер

E) дәнді-дақылдар, бананның 1 түрі

Екінші реттік жыныстық белгілердің дамуы

Жыныс бездірінің сырттай секреторлық қызметі – аналық және аталық жыныс жасушаларының түзілуі. Ішкі секреция қызметі- қанға түсетін аналық және аталық жыныс гормондарын өндіру. Жасөспірім кезеңінде барлық физиологиялық жүйе толық құрылады, ағзаның жыныстық жетілуі басталады. Бұл жаста жүрек бұлшық еті дене бұлшық етіне, ал тамырлар жүрекке қатысты өсіп үлгермейді. Сондықтан жүрекке салмақ түспеуі үшін 1-1,5 сағат демалуы тиіс. Бұл кезеңде көңіл күйдің лезде өзгеруі байқалады, ашуланшақ болады.

5. Бетте түктің болмауына әсер ететін аналық жыныс гормондары

А) эстрадииол, прогестерон

В) тестостерон, андрогендер

С) самотропин, тимозин

D) инсулин, тироксин

E) паратгормон, тестостерон

6.Дене массасы мен өлшемінің даму және арту қарқынының жылдамдату үдерісі

А) фагоцитоз

В) пиноцитоз

С) әлеуметтік жетілу

D) акселерация

E) биологиялық жетілу

7. Екінші реттік жыныстық жетілу барысында тестостерон, андроген гормондарының рөлі

А) көмейі кішкентай, дауыс байламдары қысқа

В) жамбас сүйектері қысқа, дауысы жіңішке

С) көмейі үлкен, дауысы жуан, тістері ірі болады

D) кеуде қуысы мен иығы қарқынды дамымайды

E) сүйектің өсуі баяулайды, сақал мұрт өседі

8. Ерлерде екінші реттік жыныс белгілердің жетілуіне әсер ететін гормондар

А) адреналин, инсулин

В) тимозин, тироксин

С) паратгормон, тестостерон

D) эстрадиол, прогестерон

E) тестостерон, андрогендер

26-нұсқа

Популяцияның негізгі қасиеттері мен құрылымдық ерекшеліктері

Популяция – түрдің тіршілік етуінің едәуір аз құрылымдық бірлігі. Ғаламшарымызда бір географиялық нүктеде тіршілік ететін эндемик түрлер бар. Олар бір немесе бірнеше популяциядан тұрауы мүмкін. Түрлердің көпшілігі жерде көптеген популяция формасында тіршілік етеді. Түр негізгі экологиялық бірлікке жатады. Бір популяция жойылып кетсе, экологиялық апат болмайды. Себебі оның орнын экожүейенің жойылған құрамбөлігін қалпына келтіретін басқа популяция даралары толтыруы мүмкін. Бірақ бұл кезде эколог ғалымдар популяцияда жүретін үдерістерді мұқият зерттейді. Өйткені олар экологиялық теп-теңдік көрсеткіші болып табылады.

1.Популяцияны зерттейді

A) зоология

B) микробиология

C) бриология

D) биология

E) демэкология

2. Популяциядағы әртүрлі жастағы даралар арасындағы қатынасты анықтайтын популяция көрсеткіші

A) өлім-жетім

B) жастық құрамы

C) жыныстық құрамы

D) популяция тығыздығы

E) популяция генофонды

3. Белгілі бір аумақта нақты популяция өсімін шектеу қасиеті
A) репродуктивті потенциал
B) ортаның қарсыласуы
C)  ортаның нақты емес сыйымдылығы
D)  популяцияның қисық сызығы
E) өсім қарқыны

4. «R-стратегиясына» тән сипаттамаларды анықтаңыз  

A) баяу көбейеді, төмен өнімділік, ата-анасына қамқор болады

B) энергия мен зат көптеген ұрпақ арасында жүреді

C) даралары, әдетте ірі, өсімдіктерде сүректенген сабақтары мен үлкен тамырлар

D) жоғары өнімділік, ерте жыныстық жетілу, тез көбею, жылдам қоныстану

E) қорғаныш механизмдері нашар дамыған ағзалар, әлсіз бәсекелестер

Адам жүрегінің құрылысы мен қантамыр жүйесі

Адамның және басқа да сүтқоректілердің жүректері төрт бөліктен тұрады: екі жүрекше, екі қарынша. Жүрек те қантамырлары сияқты үш қабаттан тұрады. Жүрек үздіксіз жиырылып, босаңсу арқылы қанның қан тамырлары бойымен қозғалысын қамтамасыз етеді. Ағзадағы ірі қантамырларының қабырғалары 3 қабаттан түзіледі. Сыртқы қабаты қантамырларына пішін, серпімділік және беріктік қасиет береді. Ортаңғы қабаты бірыңғай салалы бұлшық ет талшықтарынан тұрады. Ол қан қысымы өзгергенде қан тамырын тарылтып, кеңейтеді. Ішкі қабаты жалпақ эпителий ұлпасының жасушаларынан – сілемейлі қабықшадан тұрады. Ол үйкелісті азайтып, қан тамырының қабырғасына қосымша беріктік қасиет береді. Ағзаны түгелдей торлап жатқан қан тамырлар 3 топқа бөлінеді: артерия, вена, капиллярлар. Бұлардың әрқайсысының қызметтері алуантүрлі.

5. Жүректің ортаңғы қабатын анықтаңыз

А) эндокард

В) жүрек қабы

С) перикард

D) сілемейлі қабықша

E) миокард

6. 1 санымен көрсетілген қантамырын анықтаңыз

А) вена

В) артерия

С) қылтамыр

D) капилляр

E) қолқа

7. Капилляр (қылтамыр) қантамырына тән сипаттама

А) жүректен шыққан қанды мүшелерге таратады

В) зат алмасу мен газ алмасуды қамтамасыз етеді

С) қанды денеден жүрекке айдайды

D) қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуын қамтамасыз етеді

E) кеуде қуысында қысым төмен болады

8. Май шатырларының орнына қантамырларында қан ұйығының пайда болуы

А) тахикардия

В) инсульт

С) инфаркт

D) ишемиялық ауру

E) тромбоз

27-нұсқа

Терінің құрылысы мен тері аурулары

Тері – адам денесінің сыртқы жабыны. Тері ағзада әр түрлі қызмет атқарады. Ішкі мүшелерді сыртқы ортаның механикалық әсерінен (соғылудан, жарақаттанудан) қорғайды. Тері микробтарды, еріген улы және зиянды заттарды өткізбей қорғаныштық қызмет атқарады. Тері ағзадағы зат алмасу процесіне қатысады. Негізінен су мен жылу алмасуда маңызы бар. Сыртқы ортаның температурасы қаншалықты ауытқығанымен адамның дене температурасы үнемі тұрақты болады. Дене температурасының үнемі тұрақты деңгейде болуын қамтамасыз ететін физиологиялық процестерді жылу реттелу дейді. Теріде көптеген жүйке талшықтары, сезгіш жасушалар шоғырланған. Сондықтан тері сезім мүшесінің қызметін атқарады. Адам тері арқылы бір заттың жанасқандығын, температураны, ауырғанды сезеді. Терінің витаминдер алмасуына да қатысы бар. Теріде болатын ерекше заттардан күннің ультракүлгін сәулелерінің әсерінен Д витамині түзіледі.

1. Суретте көрсетілген тері құрылысының 1,2,3 құрылымдарын анықтаңыз

A) терісты май жасұнығы, қан тамырлар

B) тер безі, мүйізді қабат, өсуші қабат

C) түк, тер безінің шұрықтары, май безі

D) түк, мүйізді қабат, өсуші қабат

E) түк, өсуші қабат, жүйке талшықтарының ұштары

2. Тері қызметі мен сипаттамасын сәйкестендіріңіз

A) термореттелу	1) оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газының бөлінуі
B) бөліп шығару	2) рецепторлар
C) қор жинау	3) су, аммиак, несепнәр, минералды тұздардың бөлінуі
D) тері сезімталдылығы	4) денені температураның өзгеруінен қорғау
E) тыныс алу	5) май, дәнекер ұлпасының жасушаларында энергетикалқ қор сақталады

A) E-1, D-2, B-3, C-5, A-4

B) A-1, B-3, C-5, A-4 D-2

C) A-4, E-1, B-3, C-5, D-2

D) D-2, C-5, A-1, E-3, B-4

E) A-5, E-3, B-1, C-4, D-2

3. Суреттегі I, II, III сандарымен көрсетілген құрылым атауларын анықтаңыз
A) түк, түк көтеретін бұлшық ет, май безі               
B)  қан тамырлар, дерма, теріасты май жасұнығы
C)  тері безінің шұрықтары, дерма, эпидермис
D) түк, эпидермис, мүйізді қабат, өсуші қабат        
E) эпидермис, дерма, теріасты май жасұнығы

4. Саңырауқұлақ тудыратын тері ауруы 

A) қышыма қотыр

B) теміреткі

C) безеу бөртпелері

D) амеба дизентериясы

E) бери-бери

Иммунитет

Иммунитет (лат. иммунис-бір нәрседен босату)-бұл ағзаның жұқпаларға және кез келген бөтен бөлшектерге қарсы тұру қасиеті. Ағзаны жұқпалардан қорғауды қанның ақ жасушалары – лейкоциттер қамтамасыз етеді. Олар ағзаны екі әдіспен қорғайды: 1) микробтарды жояды-фагоцитоз,2)микробтарды жоятын немесе арнайы қорғаныш нәрыздар – антиденелерді жасайды. Микробтарды жою әдістері негізінде иммунитетті жасушалық және гуморальдық иммунитет деп бөледі. Иммунитеттің екі түрі өзара байланысты. Олардың әрекетінің нәтижесі ауру қоздырғыштарын жою болып табылады. Иммунитет құбылысын лейкоциттердің алуан түрі қамтамасыз етеді. Жасушалық иммунитетті фагоциттер тез арада жүзеге асырады.Сонымен қатар қоздырушыларды «танитын» және «есте сақтайтын» едәуір күрделі иммунитетті Т-лимфоциттер жүзеге асырады. Олардың жұмысынан кейін В-лимфоциттер жұмыс істейді-арнайы нәруыздарды-антиденелерді жасайды. Бұл-жасушалық иммунитет. Әрбір антидене белгілі бір қоздырушыларға-антигенге қарсы арнайы жасалады. Яғни бұл нақты бір «жауға» қарсы «жеке қару».

5. Қатты бөлшектерді жасушалардың ұстап қалуы

А) антидене

В) фагоцитоз

С) лимфоциттер

D) моноциттер

E) иммунитет

6. Микробтарды жоятын немесе арнайы қорғаныш нәруыздар

А) актин мен миозин

В) гемоглобин

С) антиденелер

D) фибрионоген

E) оссеин

7. Антиденелерді жасау, гуморальдық жәнежасшалық иммунитетті қалыптастыратын лейкоцит түрін анықтаңыз

А) лимфоциттер

В) моноциттер

С) эозинофилдер

D) базофилдер

E) нейтрофилдер

8. Емдік сарысу енгізген соң ғана қалыптасатын иммунитет түрі

А) туа пайда болған табиғи иммунитет

В) жасанды белсенді иммунитет

С) жүре пайда болған табиғи иммунитет

D) жасанды әлсіз иммунитет

E) гуморальдық иммунитет

28-нұсқа

Қан топтары

Адамда 4 қан тобы бар. Олар эритроциттер бетіндегі арнайы нәруыздар арқылы анықталады.Эритроциттердегі нәруыздар – агглютиногендер, ал плазма нәруыздары – агглютининдер. Қан топтарын рим цифрларымен немесе эритроциттер бетіндегі нәруыздар синтезіне жауапты ген таңбаларымен белгілеу қабылданған. Қаны бірінші топқа жататын адамды әмбебап донор деп атайды. Ал қаны төртінші топқа жататын адамды әмбебап реципиент деп атайды.

1. I қан тобы мына топтарға қан бере алады

A) II, IV

B) III, IV

C) IV

D) I, II, III, IV

E) I, III

2. Үшінші (III) қан тобының белгіленуі

A) BB, B0

B) AB

C) AA, A0

D) 00

E) A0, B0

3. Сәйкес келмейтін қан құйған кезде эритроциттердің бір-біріне жабысып қалуы
A) фагоцитоз           
B) агглютинация           
C) гемолиздік сарыауру        
D) резус-фактор        
E) әмбебап донор

4. II қан тобы мына топтардан қан ала алады 

A) III, IV

B) I

C) I, III

D) I, II, III, IV

E) I. II

Генетиканың дамуы, Г.Мендельдің еңбектері

Генетика – белгілердің тұқым қуалау заңдылығын және өзгергіштігін зерттейді. Ғылым ретінде генетиканың негізін чех жаратылыс зерттеушісі Г.И.Мендель қалаған. Ол математик ретінде он белгісізді табу үшін 10 теңдеу шығару керек екенін түсінді. Г.Мендель ата-анасы ретінде «таза сорттармақтар»-1 жұп белгісі: тұқымы сары және жасыл түсі бойынша айырмашылық жасайтын өсімдікті алды. Оларды айқас тозаңдандырды. Сары түсті бұршақ өсімдігінің тозаңымен ол «жасыл» және керісінше тозаңдандырды. Эксперименттер өте мұқият жүргізілді. Кейбіір тәәжірибелерде қосымша сақтандыырушы үшін Г.Мендель аналықты кішкентай қағаз қақпақшалармен жауып қойды. Алынған ұрпақты ол бірінші ұрпақ буданы деп атады. «Сары» және «жасыл» өсімдік ұрпақтарын қайта тозаңдандыру нәтижесі бойынша бірінші ұрпақ будандары сары тұқымды болды.

5. Сары мен жасыл бұршақтары бар өсімдіктерді будандастырған кезде барлық ұрпақтары сары түсті тұқымды болды. Г.Мендельдің осы тәжірибесіндегі заңдылығын анықтаңыз

А) Г.Мендельдің екінші заңы

В) гаметалардың тазалық заңы

С) Г.Мендельдің үшінші заңы

D) ажырау заңы

E) басымдылық заңы

6. Г.Мендель өз тәжірибелерінде қолданған ең алғашқы әдісі

А) математикалық

В) гибридологиялық

С) сандық

D) нақты статистикалық талдау

E) генетикалық талдау

7. Г.Мендельдің екінші заңы қалай аталды?

А) гибридологиялық әдіс

В) генетикалық талдау

С) бірінші ұрпақ буданының бііркелкілігі заңы

D) белгілердің ажырау заңы

E) гаметаладың тазалық заңы

8. Г.Мендель ашқан белгілердің тұқым қуалау заңдылықтары

А) генеологиялық, иммунологиялық, егіздік

В) зоология философиясы, трансформизм

С) басымдылық, ажырау, гаметалардың тазалық заңы

D) градация, бинарлы номенклатура, транформизм

E) гаметалардың тазалық заңы, басымдылық, ажырау

29-нұсқа

Талдаушы будандастыру

Маңызды белгілер көбінесе рецессивті аллельдер арқылы бақыланады. Бұл зиян әрі пайдалы белгілер болуы мүмкін. Рецессивті белгілер гетерозиготада сырттай көрінбейтіндіктен, ғалымдар олардың доминантты фенотиптері бар даралар генотипінде бар немесе жоқ екенін әрдайым анықтай алмайды. Рецессивті аллельдердің бар немесе жоқ екеніне дәл көз жеткізу үшін рецессивті гомозиготамен будандастырады да, оны талдаушы будандастыру деп атайды.

1. Қандай будандастыруда белгілер 1: 1: 1: 1 сандық қатынасында ажырайды?

A) тура будандастыру

B) кері будандастыру

C) талдаушы будандастыру

D) моногибридті будандастыру

E) дигибридті будандастыру

2. Көк қаракөл қойын қара қошқармен шағылыстырғанда бір көк қошақан туған. Оның гетерозиготалы екенін білу үшін қандай шағылыстыру жүргізу керек?

A) тура будандастыру

B) талдаушы будандастыру

C) дигибридті будандастыру

D) моногибридті будандастыру

E) кері будандастыру

3. Түсі қызыл түнсұлу гүл өсімдігін ақ гүлді өсімдігімен будандастырғанда бірінші ұрпағының фенотипі қандай болады?

A) ақ

B) қызыл

C) қызғылт

D) жасыл

E) сары

4. Қандай будандастыруда белгілер екінші ұрпақта 1:1 қатынасында ажырайды?

A) Талдаушы будандастыру

B) Инбридинг 

C) Тура будандастыру

D) Аутбридинг

E) Кері будандастыру

Митоз кезеңдері

Митоз - бір бастапқы жасушадан 2 жас жасуша түзілетін және олардағы хромосома жиынтығы өзгермейтін жасушалардың бөлін әдісі. Митоз – хромосома жиынтығы сақталатын бөліну әдісі немесе жас жасушалар бастапқы жасушаны дәл көшіреді. Митоз есебінен көпжасушалы ағзалар өседі және қалпына келеді. Бидай өскіндерінің, адам терісінің және кесірткенің өсетін құйрық жасушалары митоз арқылы бөліінеді. Сондықтан митозды сомалық (дене) жасушалардың көбею әдісі деп айтуға болады. Біржасушалы эукариоттар үшін митоз – негізгі көбеею әдісі. Митоз арқылы көптеген біржасушалы балдырлар, қарапайым жануарлар көбейеді. Кез келген күрделі үдеріс сияяқты митоз лезде жүрмейді. Жасуша бірқатар жүйелі фазаларда өтеді. Соның нәтижесінде еншілес жасшалардың әрқайсысы бастапқы жасуушада қандай болса, дәл сондай хромосомалар жиынтығын алады. Митоздың 4 фаазасы бар: профаза, метафазаа, анафаза, телофаза.

5. Жас жасушалар денесінің қалыптасу үдерісін жүргізетін митоз фазасы

А) профаза

В) метафаза

С) анафаза

D) телофаза

E) митоз нәтижесі

6. Митоз нәтижесі-

А) гаплоидты жасушалардың, көбінесе гаметалардың түзілуі

В) хромосома жиыны абсолютті бірдей екі жас жасушаның пайда болуы

С) гомологты хромосомалардың жақындауы және өрілуі

D) бастапқы жасуушаларға қарағанда саны екі есе аз

E) хромосома жиыны абсолютті бірдей төрт жас жасушаның пайда болуы

7. Митоз фазаларын суреттері мен анықтамаларын сәкестендіріңіз

А)	1) телофаза - жас жасушалар денесінің қалыптасу үдерісі. Хромосоманы цитоплазмадан бөлетін ядро қабықшасы қалыптасады. осыдан кейін кариокинез аяқталады.
В)	2) профаза-ярдошықтар мен ядро қабықшасының бұзылуынан басталады. Цитоплазмадағы хромосомалар шиыршықтана бастайды. Олар жасушаның орталық бөлігіне – экватор жазықтығына жылжи бастайды..
С)	3) анафаза-екі хроматида – центромера қосылған орынның үзілуінен басталады. АТФ энергиясының есебінен бөліну ұршығының жіпшелері қысқарады да, центромераны үзеді. Сондықтан жас хроматидалар жасуша полюстеріне жылжитын дербес қос шиыршықты ДНҚ молекуласына ыдырайды.
D)	4) метафаза – екі хроматидадан тұратын барлық хромосомалар метафаза пластинкасын түзіп, жасушаның экватор жазықтығына орналасады. Әрбір хромосомаға 2 бөліну ұршығының жіпшесі – біреуі бір хроматидаға, екіншісі басқасына сәйкес келеді.
E)	5) интерфаза-жаңа жасуша өсетін және келесі бөлінуге дайындалатын кезең.

А) А-1, В-3, С-4, D-2, Е-5

В) А-2, В-1, С-4, D-3, Е-5

С) А-5, В-4, С-2, D-3, Е-1

D) А-3, В-1, С-4, D-2, Е-5

E) А-4, В-2, С-3, D-5, Е-1

8. Ядроның бөлінуі, жас жасушалардың ядросының қалыптасу қалыптасуы

А) цитокинез

В) фагоцитоз

С) интерфаза

D) кариокинез

E) пиноцитоз

30-нұсқа

Қан

Қан-сұйық дәнекер ұлпасы. Ол қан тамырларында болады, қызыл түсті. Ағзада шамамен 5 литр қан болады. Қанның қызметі: тасымалдау, қорғаныш, гуморальдық деп 3 топқа бөлінеді. Қан дене массасының 6-8%-ын құрайды. Ол сұйық бөлік – плазма (55%) мен қатты тұнбаға – қан жасушаларына (45%) жақсы бөлінеді. Плазма 90% судан тұрады. Түздар глюкоза, амин қышқылдары, кейбір гормондар мен басқа заттар суда ериді және еріген күйінде тасымалданады. Су бұлшық етте, бауырда және ішекте жылынып, тері мен өкпеге жылуын береді. Қан жасушалары – эритроциттер, тромбоциттер, лейкоциттер. Қан жасушалары сүйек кемігінде түзіледі де, бауырда және көкбауырда тіршілігін жояды. Эритроциттердегі күрделі нәруыз – гемоглобин. Гемоглобин мөлшері тұрақты болады: 120-150 г/л. Егер адам қанының құрамында гемоглобин, темір, эритроцит мөлшері азаятын болса, анемия ауруына шалдығады. Лейкоциттер – қанның ақ жасушалары. Лейкоциттер ағзаны ауру тудыратын микробтардан қорғайды, иммунитетті жүзеге асырады. Тромбоциттер – қанның ұю үдерісіне қатысатын, ядросы жоқ, ұсақ қан пластинкалары. Қан ұю үдерісі өте күрделі. Оған тромбоциттерден басқа кальций тұздары, плазма нәруызы – фибриноген қатысады. Кез келген ұю құрамбөлігінің біреуінен айырылған қан ұйымайтын болады. Соның салдарынан ағзада гемофилия ауруы пайда болады.

1. Эритроцитте ерекше нәруыз - гемоглобин болады. Гемоглобиннің құрылысы күрделі. Ол глобин нәруызынан және құрамында темір атомы бар гем молекулаларынан тұрады. Темірдің оттекпен қосылысының нәтижесі

A) қанның тамырға өтуін қамтамасыз етеді

B) қанға күңгірт түс береді

C) қандағы улы заттарды жояды

D) қанды қоюландырады

E) қанға қызыл түс береді

2.Артериялық қан тамырлары жарақаттанғанда таңғышты жарақаттың үстіңгі жағына салып, жарақаттанған адамның жарақаттарын тігу үшін ауруханаға апару керек. Бірақ гемофилия ауруына шалдыққан адамға алғашқы көмек ретінде салынған таңғыштың ешқандай көмек бола алмау себебі

A) тромбоциттердің жетіспеуінен

B) лейкоциттердің болмауынан

C) гемоглабиннің болмау

D) фибриногеннің тзілуінен

E) эритроциттердің болмауынан

3. Күн ванналары қан тамырларын кеңейтеді, қанайналымды жылдамдатады және организмде Д дәруменінің түзілуіне себепші болады. Күнге күю үшін күн астында бірдей уақыт өткізген екі адамның денесінің екі түрлі күюінің себебі

A) инсулиннің бөлінуі

B) меланиннің түзілуі

C) көмірсудың түзілуі

D) паратгормонның бөлінуі

E) кальцийдің жинақталуы

4. Артериялық қан тамырлары жарақаттанғанда таңғышты жарақаттың үстіңгі жағына салып, жарақаттанған адамның жарақаттарын тігу үшін ауруханаға апару керек. Бірақ гемофилия ауруына шалдыққан адамға алғашқы көмек ретінде салынған таңғыштың ешқандай көмек бола алмау себебі

A) гемоглабиннің болмауы

B) тромбоциттердің жетіспеуінен

C) лейкоциттердің болмауынан

D) эритроциттердің болмауынан

E) фибриногеннің тзілуінен

ДНҚ құрылысы

ДНҚ молекуласы

ДНҚ- полинуклеотид. ДНҚ-ның әр нуклеотидінің (мономерінің ) құрамында: бес көміртегі қант, қант-дезоксирибоза қалған фосфор қышқылы, төрт азот негіздерінің бірі: аденин, гуанин, цитозин, және тимин. Гликозилденген азот негіздері, яғни фосфат тобы жоқ нуклеотидтер нуклеозидтер деп аталады. ДНҚ молекуласы-бір-біріне қарама-қарсы бағытталған екі бұралған тізбектен тұрады. ДНҚ тізбектерінің омыртқасы қант фосфатының қалдықтарымен түзіледі, ал бір тізбектің азотты негіздері екіншісінің азотты негіздеріне қарама-қарсы қатаң белгіленген тәртіпте орналасқан (комплементарлық ережесі). Бір тізбектің адениніне қарама-қарсы басқа тізбектің тимины әрдайым орналасқан, гуанинге қарама-қарсы цитозин болады. Азотты негіздер арасындағы сандық арақатынасты биохимик Эрвин Чаргаф құрды. Екі әрқашан аденин мен тимин арасында пайда болады, ал гуанин мен цитозин арасында үш сутегі байланыс пайда болады. Осылайша, аденин мен тимин нуклеотидтері жұптары, сондай-ақ гуанин мен цитозин бір-біріне қатаң сәйкес келеді және бір-бірін толықтырады. Бір ДНҚ тізбегіндегі нуклеотидтердің тізбегін біле отырып, басқа (екінші) жіптің нуклеотидтері комплементарлық принципімен құрылуы мүмкін. ДНҚ молекуласындағы әр түрлі нуклеотидтер мен азот негіздерінің санына қатынасы Чаргаф ережесін анықтайды.

5. ДНҚ молекуласындағы азот негіздеріне жатпайды

А) цитозин

В) аденин

С) тимин

D) гуанин Е) урацил

6. ДНҚ молекуласында шиыршықтың бір орамында ...... нуклеотид орналасқандығы анықталды. А) 20жұп В) 10 жұп С) 4 жұп Д) 8 жұп Е) 0,34 жұп

7. ДНҚ молекуласының мономері

А) нуклеотид

В) аминқышқылы

С) глицерин

D) глюкоза

Е) май қышқылы

8.ДНҚ молекуласында кездесетін көмірсу.

А) лактоза

В) сахароза

С) рибоза

D) дезоксирибоза

Е) мальтоза

Жауаптары

Саны

Нұсқa

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

1

С

C

B

A

C

D

B

B

A

E

E

C

A

E

A

C

C

D

A

B

D

D

C

A

E

E

C

D

C

E

2

Е

E

D

E

B

E

C

E

B

A

B

D

E

A

E

B

B

C

D

D

B

A

D

D

C

B

C

A

B

A

3

D

B

A

D

D

E

A

C

D

B

D

A

A

C

A

E

D

A

A

A

B

C

E

C

E

B

E

B

C

B

4

B

E

E

C

E

C

C

D

C

D

E

D

D

D

B

E

A

E

D

C

E

C

B

B

A

D

B

E

A

B

5

D

B

E

C

C

C

C

C

C

B

C

E

C

A

A

E

C

D

A

A

B

C

C

E

A

E

B

E

D

E

6

B

D

A

A

A

D

A

E

B

A

D

A

B

A

E

B

A

A

A

B

A

E

B

A

D

E

C

B

B

B

7

B

B

A

D

E

B

A

C

C

D

A

A

A

B

A

A

E

D

A

E

A

D

E

C

C

B

A

D

B

A

8

E

C

C

B

C

C

E

B

E

C

C

A

D

C

B

B

B

B

B

D

B

B

A

A

E

E

D

C

D

D

Пайдаланған әдебиеттер

1. А.Р.Соловьева, Б.Т.Ибраимова. Биология 8 сынып Алматы «Атамұра» 2019ж.

2. Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева, Б.Т.Ибраимова. Биология 9 сынып Алматы «Атамұра» 2019ж.

3. Гильманов М., Соловьева., Әбшенова Л. Биология 9 сынып «Атамұра» 2013ж.

4. А.Қ.Баешова «Экология және тұрақты даму» оқу-құралы Алматы. 2015ж.

5. Ж.Шілдебаев, Ж.Қожантева, Л.Аманжолова. Биология 9 сынып Алматы «Мектеп баспасы» 2013ж.

6. Дүрмекбаева Ш., С.Мемешов Қазақстандағы экология жағдайының қалыптасуы оқулық, Астана 2014ж

7. Е.А.Очкур., Ж.Ж.Курмангалиева Биология 7 сынып Алматы «Мектеп» 2017ж.

8. Е.А.Очкур., Л.Е.Аманжолова., Р.Е.Джумабаева Биология 8 сынып Алматы «Мектеп» 2017ж.

9. Қ.Қ.Бурунбетова «Генетика негіздері» Алматы 2013ж.

10. Е.Ө.Қуандықов «Молекулалық биология негіздері».