БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНДАҒЫ БУЛЛИНГТІ АЛДЫН АЛУ ІС-ШАРАСЫНДА ПЕДАГОГ-ПСИХОЛОГТЫҢ РӨЛІ

Ахыбай К.Д.

Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды зерттеу университеті, Мектепке дейінгі және психологиялық-педагогикалық даярлық кафедрасының оқытушысы,

Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы

kamshat_0195@mail.ru

Қазіргі білім беру жүйесінде буллинг (қазақша — қорлау, кемсіту) — бұл оқушылар арасындағы психологиялық және физикалық зорлық-зомбылықтың көрінісі, және бұл мәселе әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да өзекті болып отыр. Оқушылардың психологиялық денсаулығына зиян келтіретін буллингтің алдын алу — мектептердің басты міндеттерінің бірі. Бұл тұрғыда педагог-психологтың рөлі аса маңызды, себебі ол мектептің ішкі атмосферасын қалыптастыру, балалар арасындағы қарым-қатынастарды дұрыс жолға қою және қиын жағдайларда қолдау көрсету бойынша маңызды міндеттерді атқарады.

Буллинг — бір немесе бірнеше оқушының басқаларға тұрақты түрде психологиялық немесе физикалық қысым көрсетуі. Бұл зорлық-зомбылық тек қана мектептегі білім беру процесін бұзбай, оқушының психоэмоционалдық жағдайына да теріс әсер етеді. Буллингтің нәтижесінде оқушының өзіне деген сенімділігі төмендейді, депрессия мен мазасыздық пайда болуы мүмкін, және ол оқу процесінен шеттетуге әкеліп соғуы ықтимал. Сонымен қатар, буллинг құрбаны болған оқушылар қоғамнан оқшауланып, әлеуметтік бейімделу қиындықтарына ұшырауы мүмкін.

Педагог-психолог буллингтің алдын алуда көптеген маңызды міндеттерді атқарады. Олардың негізгі бағыттарын төмендегідей топтастыруға болады:

1. Психологиялық диагностика жүргізу

Педагог-психолог мектептегі балалар арасындағы психоэмоционалдық ахуалды бағалап, буллингке бейім немесе буллинг құрбаны болған оқушыларды анықтай алады. Мұндай диагностика балалардың қарым-қатынастарын, олардың ішкі күйзелістерін және қоғамдағы орнын зерттеуге бағытталған арнайы сауалнамалар, тесттер және әңгімелесу әдістері арқылы жүзеге асырылады.

2. Тренингтер мен семинарлар ұйымдастыру

Буллингтің алдын алу үшін педагог-психолог оқушылармен және мұғалімдермен тренингтер, семинарлар өткізуі қажет. Бұл тренингтерде оқушыларға өзара құрмет көрсету, эмоционалдық интеллектті дамыту, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру туралы ақпарат беріледі. Мұғалімдер мен ата-аналарға буллингтің белгілерін тану, онымен күресудің жолдары туралы кеңестер беріледі.

3. Қолдау көрсету және медиаторлық қызмет

Буллингтің құрбаны болған оқушыларға психологиялық қолдау көрсету өте маңызды. Педагог-психолог оқушының ішкі күйін түсініп, оған психологиялық көмек көрсетіп, оның сенімділігін қалпына келтіру үшін арнайы әдістемелерді қолданады. Сонымен қатар, педагог-психолог мектептегі оқушылар арасында медиатор қызметін де атқара алады. Медиатор ретінде ол екі тараптың арасында пікірталас жүргізіп, оларды келіссөздер арқылы түсінісуге шақырады.

4. Тәрбиелік жұмыстар мен профилактикалық іс-шаралар

Педагог-психолог мектепте тәрбиелік жұмыстарды ұйымдастырып, буллингтің алдын алу бойынша арнайы іс-шаралар жүргізеді. Бұл іс-шаралар оқушылардың құқықтарын қорғау, бір-біріне құрметпен қарау, сондай-ақ олардың құқық бұзушылыққа жол бермеу дағдыларын дамытуға бағытталған.

5. Ата-аналармен жұмыс

Педагог-психолог ата-аналармен тығыз байланыста болуы тиіс. Ата-аналарға балаларының эмоционалдық жағдайы, олардың достық қарым-қатынастарын бақылау және қиын жағдайларда дұрыс әрекет ету жөнінде кеңестер беріледі. Ата-аналардың педагогикалық сауаттылығын арттыру буллингтің алдын алу шараларының тиімділігін жоғарылатуға көмектеседі.

Буллингтің алдын алу жөніндегі жаңартылған тәсілдер мен инновациялық әдістер:

Қазақстанда соңғы жылдары мектептерде буллингке қарсы күреске ерекше назар аударылуда. Жаңа әдістер мен инновациялық бағдарламалар осы мәселені шешу үшін белсенді түрде енгізілуде. Бұл үрдістер педагог-психологтардың жұмысын әрі қарай жетілдіруде.

1. Цифрлық платформа арқылы психологиялық қолдау көрсету

Заманауи технологияларды пайдалану, мысалы, онлайн консультациялар мен виртуалды психологиялық тренингтерді ұйымдастыру, оқушыларға қолайлы ортаны жасауға мүмкіндік береді. Мектептерде арнайы мобильді қосымшалар мен платформалар арқылы оқушылар өздерінің мәселелерімен бөлісіп, психологиялық көмек ала алады.

2. Психо-әлеуметтік бағдарламалар мен жобаларды енгізу

Қазіргі кезде көп мектепте психо-әлеуметтік жобалар жүзеге асырылуда, бұл жобалар оқушылардың жеке тұлғалық дамуына ықпал етіп, олардың әлеуметтік дағдыларын арттырады. Мысалы, «Жақсы мектеп — жақсы адамдар» сияқты әлеуметтік жобалар оқушыларға өзара құрмет көрсету мен ынтымақтастық мәдениетін тәрбиелеуді мақсат етеді.

3. Буллингке қарсы инновациялық тәсілдер мен арт-терапия әдістері

Педагог-психологтар арт-терапия мен ойын терапиясын қолдана отырып, балалардың ішкі әлемін зерттеуде инновациялық әдістерді енгізуде. Бұл әдістер оқушылардың өз сезімдері мен эмоцияларын дұрыс түсінуіне және сол арқылы өзара түсіністікке қол жеткізуіне көмектеседі.

Бұл жаңалықтар педагог-психологтардың жұмысын нығайтып, буллингке қарсы күресті тиімді әрі жүйелі түрде жүргізуге мүмкіндік береді.

Буллингтің алдын алу — мектептің маңызды міндеттерінің бірі. Педагог-психологтың кәсіби көмегі буллингтің алдын алуда, оның себептерін түсіну мен тиісті шешімдер қабылдауда шешуші рөл атқарады. Оқушылардың психологиялық денсаулығы мен жеке басының дамуына қолдау көрсету, олардың мектептегі қорғанысты сезінуі үшін жағдай жасау — бұл педагог-психологтың басты міндеті. Қоғамдық және жеке қарым-қатынастарды сауатты басқару, мектептерде буллингке қарсы мәдениет қалыптастыру әрбір мектептің дамуына септігін тигізеді.