«Жетісу облысы білім басқармасының Кербұлақ ауданы бойынша білім бөлімі» ММ «Қаспан орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен» КММ

Білім беру ұйымындағы басқару жүйесі: жоспарлау, бақылау, талдау

Әдістемелік құрал

Бекбергенов Айткабыл Курманбаевич

Мектеп директоры

Құрастырған: «Жетісу облысы білім басқармасының Кербұлақ ауданы бойынша білім бөлімі» ММ «Қаспан орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен» КММ директоры Бекбергенов Айткабыл Курманбаевич

Пікір білдіргендер:

1. І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты, «Көшбасшы» оқу-әдістемелік орталығының аға ғылыми қызметкері А.Турысбекова

2. Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің PhD докторанты, «Innovation - Koldau» ҚҚ жетекшісі А.Молдабаева

Бұл әдістемелік құрал білім беру ұйымындағы басқару жүйесін тиімді ұйымдастыруға арналған. Құралда жоспарлау, бақылау және талдау үдерістерінің негізгі бағыттары, басқару жұмысының заманауи тәсілдері мен практикалық ұсыныстар қамтылған.

Әдістемелік материал мектеп әкімшілігіне, педагогтерге және білім беру менеджментімен айналысатын мамандарға арналған.

Алғысөз

Қазіргі таңда білім беру ұйымдарының тиімді қызметі басқару жүйесінің сапасына тікелей байланысты. Білім беру саласында болып жатқан жаңартулар, заманауи талаптар мен өзгерістер мектептер мен басқа да білім беру ұйымдарында басқарудың жаңа тәсілдерін енгізуді қажет етеді. Осыған орай жоспарлау, бақылау және талдау жұмыстарын жүйелі жүргізу – ұйымның даму бағытын айқындайтын негізгі басқарушылық құралдардың бірі болып табылады.

Сонымен бірге білім беру ұйымын басқару үдерісі қоғамның әлеуметтік сұраныстарымен, білім сапасына қойылатын талаптардың артуымен және басқарудағы цифрлық технологиялардың кеңінен қолданылуымен тығыз байланысты. Қазіргі басқарушы тек ұйымдастырушы ғана емес, өзгерістерді басқара алатын, педагогикалық ұжымның әлеуетін тиімді пайдаланып, нәтижеге бағытталған шешімдер қабылдайтын көшбасшы тұлға болуы тиіс. Сондықтан басқару жүйесінде жоспарлау, бақылау және талдау жұмыстарын ғылыми негізде жүргізу ұйымның тұрақты дамуы мен білім беру қызметінің сапасын қамтамасыз етудің басты шарттарының бірі болып табылады.

Білім беру ұйымындағы басқару жүйесі – тек әкімшілік қызмет қана емес, ол педагогикалық үдерістің нәтижелілігін арттыруға бағытталған кешенді жұмыс. Ұйымның стратегиялық дамуын қамтамасыз ету, оқу-тәрбие процесін тиімді ұйымдастыру, педагогтердің кәсіби әлеуетін көтеру және білім алушылардың сапалы білім алуына жағдай жасау басқарудың дұрыс құрылымына тәуелді.

Жоспарлау – басқарудың бастапқы әрі маңызды кезеңі. Ол ұйымның мақсаттарын нақты анықтап, міндеттерін жүйелеуге, ресурстарды тиімді бөлуге мүмкіндік береді. Ал бақылау – жоспарланған жұмыстардың орындалу деңгейін анықтап, сапасын бағалауға бағытталған басқару функциясы. Сонымен қатар талдау жұмыстары ұйым қызметінің нәтижелерін саралап, кемшіліктер мен жетістіктерді айқындауға, келешектегі даму жолдарын нақтылауға көмектеседі.

Осы әдістемелік құралда білім беру ұйымындағы басқару жүйесінің негізгі бағыттары кеңінен қарастырылып, жоспарлау, бақылау және талдау үдерістерін ұйымдастырудың теориялық негіздері мен практикалық ұсыныстары ұсынылады. Құралда басқару қызметін жетілдіруге арналған әдістер, құжаттарды жүргізу үлгілері, мониторинг пен бағалау тәсілдері қамтылған.

Әдістемелік құрал білім беру ұйымдарының басшыларына, директордың орынбасарларына, әдіскерлерге, педагогтерге және білім беру менеджменті саласында жұмыс істейтін мамандарға арналған. Сонымен қатар бұл материал басқару мәдениетін қалыптастыруға және ұйым жұмысын жүйелеуге көмекші құрал бола алады.

Қорытындылай келе, ұсынылып отырған әдістемелік құрал білім беру ұйымындағы басқару жүйесін тиімді ұйымдастыруға, оқу-тәрбие процесінің сапасын арттыруға және басқару қызметін жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды әдістемелік көмек ретінде қызмет етеді.

БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫН БАСҚАРУДЫҢ ЗАМАНАУИ НЕГІЗДЕРІ

Қазіргі қоғамдағы білім беру жүйесі жаһандану, цифрландыру, инклюзивтілік, құзыреттілікке негізделген оқыту және халықаралық стандарттарға сәйкестендіру сияқты жаңа талаптармен сипатталады. Осы өзгерістер білім беру ұйымдарын басқару жүйесіне де жаңа көзқарас қалыптастырып, басқарудың дәстүрлі әкімшілік үлгісінен заманауи стратегиялық менеджментке көшу қажеттігін туындатты.

Білім беру ұйымын басқару – бұл педагогикалық ұжымның қызметін тиімді ұйымдастыру, білім сапасын арттыру, инновацияларды енгізу және ұйымның тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған кәсіби басқару үдерісі.

Білім беру ұйымын басқарудың мәні мен ерекшелігі

Басқару ұғымы

Басқару – белгілі бір мақсатқа жету үшін ресурстарды (адам, уақыт, қаржы, ақпарат) тиімді ұйымдастыру және үйлестіру үдерісі.

Білім беру ұйымын басқарудың басты ерекшелігі – оның негізгі объектісі адам капиталы, яғни мұғалімдер, оқушылар, ата-аналар және қоғам.

Білім беру ұйымындағы басқарудың ерекшеліктері

• ;

Заманауи білім беру менеджментінің негізгі бағыттары

Стратегиялық басқару

Стратегиялық басқару – ұйымның ұзақ мерзімді даму бағытын анықтау және мақсатқа жету жоспарын құру.

Негізгі элементтері:

• миссия мен құндылықтарды айқындау;

• даму стратегиясын жасау;

• тәуекелдерді болжау;

• нәтижеге бағытталған жоспарлау.

Мысалы: мектептің 3–5 жылдық даму бағдарламасы.

Инновациялық басқару

Инновациялық басқару – білім беру ұйымында жаңашыл педагогикалық және цифрлық технологияларды енгізу арқылы сапаны арттыру.

Инновация түрлері:

• STEM және робототехника енгізу;

• цифрлық білім беру платформалары;

• құзыреттілікке негізделген оқыту;

• жобалық және зерттеушілік әдістер.

Басшының міндеті – инновациялық ортаны қалыптастыру және мұғалімдерді қолдау.

Цифрлық менеджмент және білім беруді цифрландыру

Цифрлық басқару – ұйымды ақпараттық жүйелер арқылы тиімді басқару.

Қазіргі құралдар:

• Kundelik.kz, BilimLand;

• электронды журнал және мониторинг;

• онлайн сабақтарды ұйымдастыру;

• Big Data арқылы білім сапасын талдау.

Цифрлық басқару нәтижесі:

• ашықтық;

• жедел шешім қабылдау;

• деректерге негізделген басқару.

Адам ресурстарын басқару (HR менеджмент)

Заманауи мектеп басқаруындағы басты ресурс – мұғалім.

HR бағыттары:

• кадрлық жоспарлау;

• кәсіби даму жүйесі;

• коучинг және менторинг;

• педагог мотивациясы;

• командалық мәдениет қалыптастыру.

Мұғалімнің кәсіби өсуі – білім сапасының негізгі факторы.

Басқарудың заманауи модельдері

Демократиялық басқару

Бұл модельде басқару тек директорға емес, ұжымға ортақ жауапкершілік ретінде қарастырылады.

Мысалы:

• педагогикалық кеңес;

• әдістемелік бірлестіктер;

• мектеп парламенті;

• ата-аналар комитеті.

Серіктестік және қоғаммен байланыс

Білім беру ұйымы – қоғамның ашық әлеуметтік институты.

Серіктестер:

• ата-аналар;

• жергілікті әкімдік;

• колледж, ЖОО;

• қоғамдық ұйымдар;

• кәсіпкерлер.

Нәтижесі – мектептің беделі мен әлеуметтік қолдауы артады.

Инклюзивті басқару

Инклюзивті басқару – ерекше білім беруді қажет ететін балаларға тең мүмкіндік жасау.

Басқару міндеттері:

• қолжетімді орта қалыптастыру;

• дефектолог, психолог қызметін үйлестіру;

• жеке білім беру бағдарламаларын бақылау;

• ата-анамен серіктестік.

Білім сапасын басқару жүйесі

Білім сапасын басқару – оқу нәтижелерін тұрақты бақылау және жетілдіру үдерісі.

Құралдары:

• ішкі мониторинг;

• критериалды бағалау;

• тәуелсіз диагностика;

• PISA, TIMSS талаптарына сәйкестендіру;

• мұғалімнің кәсіби бағалануы.

Сапалы басқару – нәтижеге бағытталған басқару.

Басшының заманауи құзыреттіліктері

Негізгі құзыреттер:

Қорытынды

Білім беру ұйымын басқарудың заманауи негіздері – стратегиялық жоспарлау, инновациялық даму, цифрлық технологияларды қолдану, адами капиталды басқару және демократиялық көшбасшылық арқылы жүзеге асады. Басқару жүйесі неғұрлым тиімді болса, білім сапасы соғұрлым жоғары болады.

Қазіргі басшының басты мақсаты – ұйымды өзгерістерге бейім, ашық, нәтижеге бағытталған білім беру кеңістігіне айналдыру.

Жоспарлау – ұйым дамуының стратегиялық құралы

Қазіргі заманда ұйымның табысты дамуы кездейсоқ шешімдерге емес, нақты жоспарланған, жүйелі басқаруға негізделеді. Әсіресе білім беру ұйымдары, мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар тұрақты даму үшін стратегиялық жоспарлау әдістерін тиімді қолдануы қажет. Сондықтан жоспарлау басқарудың негізгі функцияларының бірі ретінде ұйымның ұзақ мерзімді мақсаттарына жету жолындағы басты құрал болып табылады.

Жоспарлау ұғымы және мәні

Жоспарлау – ұйым қызметінің болашақтағы бағытын анықтап, мақсаттарға жету үшін қажетті ресурстарды алдын ала белгілеу процесі.

Жоспарлау ұйымға:

• даму бағытын айқындауға;

• мақсат қоюға;

• әрекеттерді үйлестіруге;

• тәуекелдерді азайтуға;

• тиімді шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Жоспарлау – бұл ұйымның қазіргі жағдайынан болашақтағы күтілетін нәтижесіне дейінгі жол картасы.

Жоспарлаудың ұйым басқару жүйесіндегі орны

Жоспарлау басқарудың басқа функцияларымен тығыз байланысты:

Басқару функциялары		Жоспарлаумен байланысы
Ұйымдастыру	Жоспарды іске асыру құрылымын құрады
Мотивация	Қызметкерлерді мақсатқа жұмылдырады
Бақылау	Жоспардың орындалуын қадағалайды
Үйлестіру	Барлық бөлімнің әрекетін сәйкестендіреді

Яғни жоспарлау – басқару жүйесінің негізі, қалған функциялар соған сүйенеді.

Жоспарлаудың стратегиялық маңызы

Ұйым дамуының стратегиялық бағытын анықтайды

Стратегиялық жоспарлау ұйымның:

• миссиясын;

• негізгі құндылықтарын;

• ұзақ мерзімді мақсаттарын анықтайды.

Мысалы, білім беру ұйымында стратегиялық жоспарлау арқылы:

• білім сапасын арттыру;

• инновациялық технология енгізу;

• кадрлық әлеуетті дамыту жоспарланады.

Ресурстарды тиімді бөлуге мүмкіндік береді

Ұйымда әрдайым ресурстар шектеулі:

• қаржы;

• уақыт;

• кадр;

• материалдық база.

Жоспарлау осы ресурстарды ең тиімді бағыттарға бөлуге көмектеседі.

Жоспарлаудың негізгі түрлері

Стратегиялық жоспарлау

Ұзақ мерзімге бағытталған жоспарлау (3–5 жыл және одан көп).

Мақсаты:

• ұйымның болашақ даму бағытын белгілеу.

Тактикалық жоспарлау

Орта мерзімді жоспар (1 жылға дейін).

Мақсаты:

• стратегиялық мақсаттарды нақтылау және іске асыру жолдарын белгілеу.

Операциялық жоспарлау

Қысқа мерзімді, күнделікті жоспарлау.

Мысалы:

• сабақ кестесі;

• іс-шара жоспары;

• апталық жұмыс жоспары.

Жоспарлау кезеңдері

Жоспарлау бірнеше кезеңнен тұрады:

1) Мақсат қою

Ұйымның даму мақсаты нақты әрі өлшенетін болуы керек.

2) Қазіргі жағдайды талдау

SWOT талдау қолданылады:

• Strengths – күшті жақтар

• Weaknesses – әлсіз жақтар

• Opportunities – мүмкіндіктер

• Threats – қауіптер

3) Баламаларды анықтау

Бірнеше даму жолдары қарастырылады.

4) Жоспарды таңдау және бекіту

Ең тиімді стратегия бекітіледі.

5) Жүзеге асыру

Ұйым қызметі жоспарға сай ұйымдастырылады.

6) Бақылау және түзету

Нәтижеге қарай жоспар жаңартылып отырады.

Жоспарлаудың білім беру ұйымындағы ерекшелігі

Білім беру ұйымында жоспарлау ерекше маңызға ие, себебі:

• оқушы дамуы ұзақ мерзімді процесс;

• білім сапасы қоғам болашағына әсер етеді;

• тәрбие жұмысы жүйелі жоспарды қажет етеді.

Мектепте жоспарлау мына бағыттарда жүргізіледі:

• оқу процесі жоспары;

• тәрбие жұмысы жоспары;

• әдістемелік жұмыс жоспары;

• кадрлық даму жоспары;

• материалдық базаны жақсарту жоспары.

Жоспарлаудың тиімділігін арттыру жолдары

Жоспарлау нәтижелі болуы үшін:

• мақсат нақты болуы;

• ұжым қатысуы қажет;

• мониторинг жүргізілуі керек;

• инновациялық технологиялар қолданылуы тиіс;

• жоспар икемді болуы маңызды.

Қорытынды

Жоспарлау – ұйым дамуының стратегиялық құралы ретінде оның тұрақты әрі тиімді жұмыс істеуінің негізін қалайды. Жоспарсыз басқару – бағытсыз қозғалыс. Сондықтан жоспарлау ұйымның мақсаттарын айқындап, ресурстарды тиімді пайдаланып, тәуекелдерді азайтып, даму сапасын қамтамасыз етеді.

Бақылау жүйесі: сапаны қамтамасыз ету механизмі

Мектепішілік бақылау ұғымы және мәні

Мектепішілік бақылау – білім беру ұйымын басқару жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол оқу-тәрбие үдерісінің жай-күйін, педагогикалық қызметтің тиімділігін және қабылданған басқарушылық шешімдердің орындалу деңгейін анықтауға бағытталған мақсатты, жүйелі және үздіксіз үдеріс ретінде қарастырылады. Теориялық тұрғыда мектепішілік бақылау басқару қызметінің негізгі функцияларының бірі болып, жоспарлау, ұйымдастыру, үйлестіру және талдау үдерістерімен тығыз байланыста жүзеге асырылады.

Қазіргі педагогикалық ғылымда мектепішілік бақылау тек қадағалау немесе тексеру әрекеті ретінде емес, педагогтің кәсіби дамуын қолдайтын, білім беру сапасын арттыруға бағытталған басқарушылық-педагогикалық құрал ретінде түсіндіріледі. Оның негізгі мәні – білім беру үдерісінің кемшіліктерін анықтау ғана емес, оларды түзету жолдарын көрсету, педагогке әдістемелік көмек беру және кәсіби өсуіне жағдай жасау.

Мектепішілік бақылаудың мақсаттары мен міндеттері

Мектепішілік бақылаудың басты мақсаты – білім беру ұйымында оқу-тәрбие үдерісінің сапасын қамтамасыз ету және педагогикалық қызметтің тиімділігін арттыру. Бұл мақсат төмендегі міндеттер арқылы жүзеге асырылады:

• білім беру бағдарламаларының орындалу деңгейін анықтау;

• оқу жетістіктерінің динамикасын талдау;

• педагогтердің кәсіби құзыреттілігін бағалау және дамыту;

• әдістемелік жұмыстың тиімділігін арттыру;

• басқарушылық шешімдердің орындалуын бақылау;

• білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, педагогикалық қолдауды ұйымдастыру.

Теориялық тұрғыдан алғанда, мектепішілік бақылау диагностикалық, түзетуші, болжаушы және дамытушы қызметтерді қатар атқарады. Бұл оның кешенді және жүйелі сипатқа ие екендігін көрсетеді.

Мектепішілік бақылаудың ғылыми-педагогикалық қағидаттары

Мектепішілік бақылауды ұйымдастыру белгілі бір ғылыми қағидаттарға негізделеді. Олар:

• жүйелілік және сабақтастық қағидаты – бақылаудың жоспарлы түрде, оқу жылы бойы үздіксіз жүргізілуі;

• ғылыми негізділік қағидаты – педагогикалық талдау мен бағалаудың дәлелді деректерге сүйенуі;

• объективтілік және әділдік қағидаты – бақылау нәтижелерінің нақты көрсеткіштерге негізделуі;

• ашықтық және жариялылық қағидаты – бақылау мақсаттары мен нәтижелерінің педагогтерге түсінікті болуы;

• дамытушылық қағидаты – бақылаудың педагогті қолдауға, кәсіби өсуіне бағытталуы;

• ынтымақтастық қағидаты – әкімшілік пен педагог арасындағы серіктестік қарым-қатынасты қалыптастыру.

Аталған қағидаттар мектепішілік бақылаудың жазалаушы емес, қолдаушы және ынталандырушы сипатта жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді.

Мектепішілік бақылаудың басқару теориясындағы орны

Басқару теориясы тұрғысынан мектепішілік бақылау кері байланыс тетігі ретінде қызмет атқарады. Ол басқару жүйесінде қабылданған шешімдердің тиімділігін бағалауға, жоспарланған нәтижелер мен нақты көрсеткіштердің сәйкестігін анықтауға мүмкіндік береді. Осы арқылы басқару үдерісі түзетіліп, білім беру ұйымының даму стратегиясы нақтыланады.

Сонымен қатар, мектепішілік бақылау педагогикалық мониторингпен тығыз байланысты. Мониторинг білім сапасының өзгеру динамикасын ұзақ мерзімді бақылауға бағытталса, мектепішілік бақылау нақты кезеңдегі педагогикалық үдерістің жағдайын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл екі ұғым өзара толықтырып, басқарудың тиімді моделін қалыптастырады.

Мектепішілік бақылаудың педагогикалық қолдаумен байланысы

Теориялық тұрғыда мектепішілік бақылау педагогикалық қолдаудың негізін құрайды. Бақылау нәтижелері педагогтің кәсіби қажеттіліктерін анықтауға, жеке әдістемелік көмек көрсетуге және кәсіби даму траекториясын белгілеуге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, бақылау педагогке қысым көрсету емес, керісінше оның әлеуетін ашуға бағытталған құрал ретінде қарастырылады.

Педагогикалық қолдау мектепішілік бақылау арқылы жүйеленіп, әдістемелік жұмыстардың мазмұнын нақтылауға, тәжірибе алмасу мен коучинг, тәлімгерлік үдерістерін тиімді ұйымдастыруға жағдай жасайды.

Практикалық мысал 1: Сабақ сапасын бақылау

Мақсаты:
Сабақ беру сапасын арттыру және педагогке әдістемелік қолдау көрсету.

Іс-әрекет алгоритмі:

• сабақтың мақсаты мен құрылымын алдын ала анықтау;

• сабаққа қатысу және бақылау парағын толтыру;

• оқыту әдістері мен білім алушылардың белсенділігін талдау;

• сабақтан кейін педагогпен кері байланыс жүргізу;

• нақты ұсыныстар беру.

Нәтиже:
Педагог өз тәжірибесіне талдау жасап, кәсіби дамуға бағыт алады.

Практикалық мысал 2: Оқу жетістіктерінің динамикасын талдау

Мақсаты:
Білім алушылардың оқу нәтижелеріндегі өзгерісті анықтау.

Алгоритм:

1. Диагностикалық және жиынтық бағалау нәтижелерін жинау

2. Алдыңғы кезеңмен салыстыру

3. Үлгерімі төмен және жоғары білім алушыларды анықтау

4. Себептерін талдау

5. Түзету жұмыстарының жоспарын жасау

Нәтиже:
Оқу сапасын арттыруға бағытталған нақты басқарушылық шешімдер қабылданады.

Практикалық мысал 3: Педагогтердің кәсіби құзыреттілігін дамыту

Мақсаты:
Мұғалімнің кәсіби әлеуетін арттыру.

Алгоритм:

• педагогтің кәсіби қажеттіліктерін анықтау;

• бақылау нәтижелерін талдау;

• коучинг, тәлімгерлік, шеберлік сабақтарын ұйымдастыру;

• педагогтің кәсіби жетістіктерін мониторингтеу.

Нәтиже:
Педагогтің кәсіби мотивациясы артып, оқыту сапасы жақсарады.

Практикалық мысал 4: Басқарушылық шешімдердің орындалуын бақылау

Мақсаты:
Қабылданған шешімдердің нақты орындалуын қамтамасыз ету.

Алгоритм:

1. Шешім мазмұнын нақтылау

2. Орындау мерзімі мен жауаптыларды белгілеу

3. Аралық бақылау жүргізу

4. Нәтижені талдау

5. Қажет жағдайда түзету енгізу

Нәтиже:
Басқару үдерісінің тиімділігі артады, жауапкершілік күшейеді.

Талдау – нәтижелі басқарудың негізгі кезеңі

Қазіргі басқару жүйесінде ұйымның тұрақты дамуы мен тиімді қызметі тек жоспарлау мен ұйымдастыруға ғана емес, сонымен қатар басқару процесінің маңызды кезеңі болып саналатын талдау жұмысына тікелей байланысты. Талдау басқару шешімдерінің негізді, нақты әрі нәтижелі қабылдануына мүмкіндік береді. Сондықтан талдау – ұйым қызметін жетілдірудің, басқарудың сапасын арттырудың негізгі құралы.

Талдау ұғымы және мәні

Талдау – ұйым қызметінің қазіргі жағдайын, нәтижелерін, ресурстарын, ішкі және сыртқы факторларын зерттеп, басқарушылық шешім қабылдауға негіз болатын ақпараттық процесс.

Талдаудың негізгі мақсаты:

• ұйым қызметінің тиімділігін бағалау;

• проблемаларды анықтау;

• даму мүмкіндіктерін табу;

• басқару шешімдерін ғылыми негіздеу.

Талдау – басқарудың «ақпараттық тірегі», себебі басқару нақты дерек пен дәлелге сүйенгенде ғана нәтижелі болады.

Талдаудың басқару жүйесіндегі орны

Осы тізбекте талдау кезеңі ерекше орын алады, өйткені ол басқарудың барлық функцияларының сапасын анықтайды.

Талдаудың негізгі түрлері

Ішкі талдау

Ұйымның ішкі жағдайын зерттеу:

• кадрлық әлеует;

• материалдық база;

• қаржылық жағдай;

• басқару құрылымы.

Сыртқы талдау

Ұйымға әсер ететін сыртқы орта факторлары:

• қоғам сұранысы;

• заңнамалық өзгерістер;

• әлеуметтік-экономикалық жағдай;

• бәсекелестік орта.

Стратегиялық талдау

Ұйымның ұзақ мерзімді даму бағытын бағалау.

Мысалы: SWOT талдау.

Операциялық талдау

Күнделікті жұмыстың тиімділігін бағалау:

• жоспардың орындалуы;

• көрсеткіштердің өзгеруі;

• ағымдағы мәселелер.

5. Талдау жүргізудің негізгі әдістері

SWOT талдау

Күшті жақтары	Әлсіз жақтары
Мүмкіндіктер	Қауіп-қатерлер

Бұл әдіс ұйымның даму стратегиясын анықтауға көмектеседі.

Салыстырмалы талдау

Нәтижелерді:

• өткен жылмен,

• басқа ұйымдармен,

• жоспарланған көрсеткішпен салыстыру.

Мониторинг және диагностика

Үнемі бақылау арқылы:

• сапаны бағалау;

• өзгерістерді анықтау.

Статистикалық талдау

Сандық деректер арқылы тиімділікті өлшеу:

• үлгерім пайызы;

• қатысу көрсеткіші;

• кадр тұрақтылығы.

Практикалық ұсыныстар мен үлгі құжаттар

Мектепішілік бақылау туралы ереже

1. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1.1. Осы Ереже білім беру ұйымында (бұдан әрі – Мектеп) мектепішілік бақылауды ұйымдастырудың мақсаттарын, міндеттерін, қағидаттарын, мазмұнын, тәртібін және жауапкершілік аясын айқындайды.

1.2. Мектепішілік бақылау Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына, мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына, Мектеп Жарғысына және ішкі нормативтік құжаттарға сәйкес жүзеге асырылады.

1.3. Мектепішілік бақылау Мектептің ішкі сапаны қамтамасыз ету жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады.

1.4. Осы Ереже Мектептің барлық педагог қызметкерлері үшін міндетті.

2. МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУДЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

2.1. Мектепішілік бақылаудың мақсаты – білім беру процесінің сапасын қамтамасыз ету, педагогикалық қызметтің тиімділігін арттыру және басқарушылық шешімдердің негізділігін қамтамасыз ету.

2.2. Негізгі міндеттері:
– білім беру стандарттарының орындалуын бақылау;
– оқу-тәрбие процесінің жай-күйін жүйелі зерделеу;
– педагогтердің кәсіби қызметін талдау;
– білім алушылардың оқу жетістіктерін мониторингтеу;
– кемшіліктердің алдын алу және түзету;
– педагогтерге әдістемелік қолдау көрсету;
– мектеп қызметін жетілдіру.

3. МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУДЫҢ ҚАҒИДАТТАРЫ

Мектепішілік бақылау төмендегі қағидаттарға негізделеді:
– заңдылық және нормативтік сәйкестік;
– жүйелілік және жоспарлылық;
– объективтілік және айқындық;
– дамытушылық бағыттылық;
– кешенділік;
– дифференциация және жеке бағыттылық;
– кері байланыс және үздіксіз жетілдіру.

4. МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

Мектепішілік бақылау мына бағыттар бойынша жүзеге асырылады:
– оқу процесі;
– тәрбие жұмысы;
– әдістемелік қызмет;
– педагог кадрлардың кәсіби дамуы;
– білім алушылардың оқу жетістіктері;
– мектеп құжаттамасы;
– білім беру ортасының жай-күйі.

5. МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУДЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН НЫСАНДАРЫ

5.1. Түрлері:
– кешенді бақылау;
– тақырыптық бақылау;
– фронтальды бақылау;
– жекелей бақылау;
– жедел бақылау;
– қорытынды бақылау.

5.2. Нысандары:
– сабаққа қатысу және талдау;
– құжаттарды тексеру;
– мониторинг және диагностикалық жұмыстар;
– сауалнама, әңгімелесу;
– педагогикалық консилиум;
– өзін-өзі талдау.

6. МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ТӘРТІБІ

6.1. Мектепішілік бақылау мектеп директоры бекіткен жылдық жоспар негізінде жүзеге асырылады.

6.2. Бақылауды директор, директордың орынбасарлары, әдістемелік бірлестік жетекшілері жүргізеді.

6.3. Бақылау барысында:
– нақты критерийлер қолданылады;
– педагогтің кәсіби абыройы сақталады;
– бақылау нәтижелері құжатталады.

6.4. Шағын жинақты мектеп жағдайында бақылау ықшам нысанда, дамытушылық сипатта жүргізіледі.

7. ҚОРЫТЫНДЫЛАРДЫ РӘСІМДЕУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ

7.1. Бақылау нәтижелері анықтама, талдау, қорытынды, ұсыным түрінде рәсімделеді.

7.2. Нәтижелер педагогикалық кеңесте, әдістемелік отырыстарда қаралады.

7.3. Қорытындылар негізінде бұйрықтар, іс-шаралар жоспары, түзету жұмыстары қабылданады.

8. ЖАУАПКЕРШІЛІК

8.1. Мектепішілік бақылауды ұйымдастыруға мектеп директоры жауапты.

8.2. Педагогтер бақылау талаптарын орындауға, қажетті ақпарат беруге міндетті.

8.3. Бақылау нәтижелерін орындамау ішкі тәртіп ережелеріне сәйкес қаралады.

9. ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР

9.1. Осы Ереже педагогикалық кеңесте қаралып, директор бұйрығымен бекітіледі.

9.2. Ережеге өзгерістер мен толықтырулар енгізу педагогикалық кеңес шешімі негізінде жүзеге асырылады.

МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУ ЖОСПАРЫ

2025-2026 оқу жылы

Мектепішілік бақылаудың мақсаты

Әр оқушының жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын, білім беру мүмкіндіктерін және денсаулық жағдайын ескере отырып, оқушылардың даму динамикасын, олардың білім беру әлеуетін іске асыруды бақылау негізінде оқу процесін жетілдіру.

Мектепішілік бақылау міндеттері

Білім беру процесінің барлық қатысушыларының заңды құқықтары мен мүдделерін барынша толық іске асыруға мүмкіндік беретін ашық білім беру ортасын құру.

Білім алушылардың функционалдық сауаттылығының барлық түрін дамытуда маңызды нәтиже беретін пәндерді оқытудың тиімді тәсілдерін анықтау және қорыту.

Білім беру процесіне мектеп қоғамының өкілдерін белсенді қосу негізінде бақылаудың жаңа, қазіргі заманғы нысандарын енгізу.

І. НОРМАТИВТІК ҚҰЖАТТАРДЫҢ ОРЫНДАЛУЫН ЖӘНЕ ТАЛАПТАРҒА СӘЙКЕС МЕКТЕП ҚҰЖАТТАМАСЫНЫҢ ЖҮРГІЗІЛУІН БАҚЫЛАУ

	Бақылау тақырыбы	Бақылау мақсаты	Бақылау объектісі	Бақылау түрі	Бақылау формасы/ әдістері	Орын дау мерзім дері	Жауаптылар	Қарау орны
	2025-2026 оқу жылында Әдістемелік-нұсқаулық хат ұсынымдарын орындалуы	Әдістемелік нұсқау хаттағы ерекшеліктерімен танысу, талдау, жүзеге асуын бақылау	құжаттар	тақырыптық	талдау	тамыз	ДОІЖО	ПК
	Күнтізбелік-тақырыптық жоспар мазмұнының үлгілік оқу бағдарламаларына сәйкестігі. (үйде оқитын оқушылардың құжаттары)	КТЖ да үлгілік оқу бағдарламасы талаптарының сақталуын қамтамсыз ету (ҚР Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 16 қыркүйектегі № 399 бұйрығы)	КТЖ және үлгілік оқу бағдарламасы	фронталды	кешенді-жалпылаушы бақылау	тамыз	ДОІЖО	әдістемелік кеңес
	Үлгілік оқу жоспарына сәйкестігі (тарифтеу мұғалімдердің апталық жүктемесі, факультативтік және элективтік курстардың пәндері дене шынықтыру бойынша төленетін қосымша ақы)	Оқу жұмыс жоспарынының үлгілік оқу жоспарына сәйкестігін анықтау (ҚР БҒМ 2012 жылғы 8 қарашадағы № 500 бұйрығы)	оқу жұмыс жоспары	фронталды	кешенді-жалпылаушы бақылау / құжаттар мен танысу	тамыз	ДОІЖО	ПК
	Сабақ кестесінің Қ. Р. Денсаулық Сақтау Министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № 76 бұйрыққа сәйкес жасалуы	Талаптарының орындалуын бақылау	құжаттар	тақырыптық	талдау	тамыз қаңтар	ДОІЖО	ПК
	Оқулықтардың, оқу-әдістемелік кешендердің берілуі	Білімалушылардың қайтарымды негізде тегін оқулықтармен қамтамасыз ету деңгейін анықтау ҰБДҚ-на оқушылардың тіркелуін бақылау (ҚР білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 22 мамырдағы № 216 бұйрығы)	оқулық қоры	сыныптық-жалпылаушы	әнгіме. бақылау	тамыз	ДОІЖО Кітапханашы	ПК
	Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 22 қаңтардағы № 70 «Мектепке дейінгі, орта білім беру ұйымдарын, сондай-ақ арнайы білім беру ұйымдарын жабдықтармен және жиһазбен жарақтандыру нормаларын бекіту туралы» бұйрығы талаптарын орындалуы	1.Мектеп жабдықтарына, жиhаздарға, оқу құралдарына мұқтаждықтары мен оқу бөлмелерінде білім алушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес келмейтін жиhаздарды анықтау 2. Оқу кабинеттерінің материалдық базасының жағдайы	ақылы және оқу кабинеттері	жеке бақылау	кабинет құжаттары	тамыз	мектеп директоры ДОІЖО	Әкімшілік отыры сы
	Педагогтерді аттестаттаудың тиімділігі аттестаттаудан өтетін мұғалімдер тізімін бекіту	Педагогтарды аттестаттауды уақтылы және нәтижелі болу үшін құжаттарының дайындық деңгейін анықтау. ( Қ.Р. білім және ғылым министірінің 2024 жылғы 2 сәуір №72)	педагогтар құжаттамасы	тақырыптық	персоналды бақылау / құжаттар мен танысу	қыркүйек	ДОІЖО	ҒӘК
	Қ.Р. Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 6 сәуірдегі № 130 ( Қ.Р. білім және ғылым министірінің (ҚР Оқу-ағарту министрінің 07.08.2023 №248 талаптарының орындалуы	1.Білім алушылардың жеке іс-қағаздарының жағдайы 2. Альфавиттік кітапты жүргізу талаптарының орындалуы 3. ҰБДҚ электронды базасын толтыру жағдайы 4. Тәлімгерлік құжаттамаларының жүргізілу жағдайы;	құжаттамалар	тақырыптық	Кешенді-жалпылау шы бақылау / Құжаттар мен танысу	қыркүйек	ДОІЖО	Әкімшілік отыры сы
	Білім класс журнал толтырылу мен оқу бағдарламаның стандартқа сай орындалу жағдайы	1.Журналдың дер кезінде дұрыс толтырылуын,электронды журналды толтыру талаптарына сәйкестігін,бағалардың қойылуы 2. Оқу бағдарламаның стандартқа сай орындалуы	электронды журнал	фронталды	персоналды бақылау Құжаттармен танысу	қараша наурыз	ДОІЖО	ПК
	Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министірінің міндетін атқарушы 2022 жылғы 25тамыздағы №377 «Орта білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметтін жұмыс істеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының талаптарын орындалуы	мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, педагог психолог, әлеуметтік педагог, сынып жетекшілірі мен пән мұғалімдері медицина қызметтерлерінің бірлескен жұмысы	құжаттар	тақырыптық	зерделеу, талдау	қаңтар	ДОІЖО комиссия мүшелері	ПК
	Мектеп асханасында тамақтануды ұйымдастырудың жағдайы	Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптардың орындалуын қамтамасыз ету. ҚР денсаулық министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы қазандағы№ ДСМ-76 бұйрығы)	асханана ас мәзірі	Фронталды	Кешенді-жалпылаушы бақылау / Асхана құжаттарын тексеру, ата-аналар мен оқушылар арасында сауалнама жүргізіу	ай сайын	ДТІЖО әлеуметтік педагог	ДЖК
	Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 12 қаңтардағы № 18 «Орта білім беру ұйымдарында сынып жетекшілігі туралы ережені бекіту туралы» бұйрық талаптарының орындалуы	Сынып жетекшілер құжаттамасының сапалы жүргізілу мен міндеті талаптарының сақталуы жағдайы	құжаттар	тақырыптық	зерделеу, талдау	қаңтар	ДОІЖО комиссия мүшелері	СЖО
	Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 27 қаңтардағы № 83 бұйрығы талаптарын орындау. 5-8,10 сыныптар аралық; 9,11-сынып қорытынды аттестаттау.	Аттестаттаудың шарттарын орындау мақсатында, академиялық адалдық, кәсіби өсу, құжаттар мен дәлелдемелердің сапалы болуы, аттестаттау процедураларынан өту ережелеріне сәйкестігін бақылау.	құжаттар	тақырыптық	Жинақтау талдау	Жылына 2 рет	ДОІЖО комиссия мүшелері	ҒӘК

МЕКТЕПІШІЛІК БАҚЫЛАУ КАРТАСЫ

Педагог: ____________________

Пәні / сыныбы: ______________

Күні: ______________________

Бақылау түрі: (тақырыптық / жедел / кешенді)

Бақылаушы: _________________

№	Бақылау көрсеткіштері	Иә	Ішінара	Жоқ	Ескертпе
1	Сабақ мақсатының оқу бағдарламасына сәйкестігі	☐	☐	☐
2	Біріктірілген сыныпта жұмысты ұйымдастыру	☐	☐	☐
3	Оқыту әдістерінің тиімділігі	☐	☐	☐
4	Оқушылардың белсенділігі	☐	☐	☐
5	Дифференциацияның жүзеге асуы	☐	☐	☐
6	Бағалау және кері байланыс	☐	☐	☐
7	Сабақ нәтижелілігі	☐	☐	☐

Қорытынды: __________________________________________

Ұсынымдар: _________________________________________

Бақылаушының қолы: ___________

САБАҚ ТАЛДАУ ПАРАҒЫ

Мұғалім: _______________________

Пән / сынып: ___________________

Сабақ тақырыбы: _______________

Сабақ мақсаты: ________________

Қатысқан: _____________________

1. Сабақтың құрылымы

(ұйымдастыру, негізгі кезеңдер, қорытынды)

2. Оқыту әдістері мен тәсілдері

3. Біріктірілген сыныптағы жұмыс ерекшелігі

4. Оқушылардың оқу әрекеті мен белсенділігі

5. Бағалау, кері байланыс, рефлексия

6. Сабақтың нәтижелілігі

Күшті тұстары:

Дамытуды қажет ететін бағыттар:

Ұсынымдар:

Талдаушы: ________________ Күні: ___________

Тренингтер

«ӨЗІҢДІ ТАНЫП-БІЛ...»

Тұлғалық өсу тренингі

Бұл сценарий осы кітапта мазмұндалған әлеуметтік-психологиялық сабақтардың топтамасын ашады. Неліктен дәл осы тұлғалық өсу тренингі, ал, айталық, коммуникативтік немесе іскерлік қасиеттер тренингі емес? Автордың ой-пікірлері сабақтарда тиімдірек жұмыс істеу үшін қатысушы алдымен өзін жеке индивид ретінде, яғни, көп жағдайда басқалардан түбегейлі ерекшеленетін адам ретінде тереңірек түсінуі тиіс екендігіне негізделеді. Бұл жұмысқа қатыса отырып, мектеп оқушысы ең бастысы – бүгінгі күні қандай болсаң, сол қалпында өзіңді қабылдай білу екендігін біртіндеп түсіне бастайды. Тек өз-өзіңді барлық әлсіздіктеріңмен және кемшіліктеріңмен бірге қабылдағанда ғана, тек ашық түрде оларды мойындап, сонымен бір уақытта өз күшті жақтарыңды түсінгенде ғана, алға жылжуға болады. Автор қатысушыға қарым-қатынас тренингі арқылы бүгінгі күні жаңа әлеуметтік-экономикалық жағдайларға бейімделуге ұмтылатын кез келген адамға дерлік сондай қажет болатын іскерлік қасиеттердің мамандандырылған тренингіне қарай жылжуды ұсынады.

Әрбір адам – кітап, тек оны оқи білу қажет.

Уильям Ченинг

Мақсаты. Бұл кездесу тренингті бастайды, сондықтан ең алдымен топ жұмысы үшін қолайлы жағдайлар жасау, қатысушыларды оқып-үйренудің негізгі қағидаттарымен егжей-тегжейлі таныстыру, дәл осы нақты ұжымның жұмыс ережелерін бірге ойластырып, қабылдау, өзін-өзі диагностикалау әдістерін және өзін-өзі ашу тәсілдерін меңгере бастау, қарым-қатынастың белсенді стилін және кері байланысты беру мен қабылдау әдістерін меңгеруге кірісу қажет.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Сіздің тренинг уақытындағы, әсіресе оның алғашқы сабақтарындағы негізгі міндетіңіз әрбір қатысушының өзімен белсенді өздік және тиімді жұмыс істеуі үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасау болып табылады. Сіз берілген жағдайда «өмір сүруге үйретуіңіз» тиіс болатын мұғалім емес екендігіңізді түсінуіңіз қажет, сіз тек әрқайсысының өзін және өзгелерді зерттеуіне, өз сезімдерін түсінулеріне, өз ойлары мен қылықтарын бақылауына көмектесесіз. Сіздің топтағы қандай да бір адамның жақсы не жаман екендігі туралы айтуға құқыңыз жоқ. Әркім өзін-өзі бағалайды және өз жауапкершілігінің шегін анықтайды. Сіздің міндетіңіз – өлшемдерді анықтауға көмектесу және бағалау жүйесін таңдау.

Жүргізушінің ең оңтайлы ұстанымы – түсінетін және жақсылық тілейтін, ықыласты және талапшыл, ал, ең бастысы, кез келген адамның өзін табуына көмектесуге қабілетті достың ұстанымы. Сіз тек көмектесесіз, бүкіл негізгі жұмысты қатысушының өзі жүргізеді.

Сіз өзіңіздің өмірлік тәжірибеңізге, арнайы біліміңіздің болуына және кәсіби дайындығыңызға сүйене отырып, басқалардан артық екендігіңізді баса көрсетпеуіңіз қажет. Бұл әдепсіздік болады. Сіз жалпы алғанда топқа және әрқайсысына жеке-жеке көмектесуіңіз қажет.

Бұл үшін сіз бірінші және одан кейінгі сабақтарда:

1. Топ жұмысының ережелерін талқылау мен қабылдауды ұйымдастырасыз, содан соң, қажет болған жағдайда қандай да бір ережені әр жолы түсіндіре отырып, олардың орындалуын қадағалайсыз.

2. Кезекті жаттығудың мақсатын түсіндіресіз, тапсырмаға немесе процедураға нұсқаулықты егжей-тегжейлі мазмұндайсыз, барлық сұрақтарға жауап бересіз, ал содан соң олардың орындалу барысын және дұрыстығын бақылап отырасыз.

3. Барлық ықылас білдірушілерге тренинг пен нақты сабақтың мақсаттары мен міндеттеріне байланысты өз көзқарасын білдіруге, өз жан құбылыстарымен және сезімдерімен бөлісуге мүмкіндік бере отырып, кезекті жаттығудан немесе этюдтен кейін қалыптасқан жағдайдың егжей-тегжейлі талдауын жүргізесіз.

4. Қатысушылардың әрқайсысының және жалпы топтың эмоционалдық жай-күйін бақылайсыз және қажет болған жағдайда психологиялық қолдау көрсетесіз, жұмысты қандай да бір уақытқа толық тоқтатуға дейін алдында жоспарланып қойылған жаттығулардың бірізділігін, психологиялық жүктеменің мөлшерін өзгертесіз.

5. Барлық жаттығулар мен сабақтардың қорытындыларын шығарасыз, үй тапсырмасының мәтінін оқып шығасыз және оған түсініктеме бересіз. Қорытынды сабақта немесе әрбір сабақтың соңында жасөспірімдердің жүргізуші роліндегі сіздің табыстарыңыз туралы өз пікірлерін білдірулерінің қамын ойлау сіздің мүддеңізде.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Жұмыс кезінде туындайтын үдерістердің күрделілігін, сондай-ақ әлеуметтік-психологиялық тренингті ұйымдастыру мен өткізудегі жүргізушінің аса маңызды ролін есепке ала отырып, сізге қатардағы қатысушы ретінде оқып-үйренудің курсынан өткен абзал болар еді.

1. Танысу

Жұмысымыздың басында әрқайсыларыңыз визит карточкасын рәсімдейсіздер, онда тренингтік ат көрсетілуі тиіс. Сіздер өздеріңізге кез келген атты: өздеріңіздің шын аттарыңызды, ойын атын, достарыңыздың немесе таныстарыңыздың, нақты саяси қайраткердің, әдеби кейіпкердің және т.б. аттарын алуға құқылысыздар. Таңдаудың толық еркіндігі беріледі. Сіздердің тренингтік аттарыңыз анық және айтарлықтай ірі әріптермен жазылуы тиіс. Бұл визит карточкалары барлығы оқи алатындай етіп, кеуде тұсына түйреуішпен (немесе кеуде белгісімен) бекітіледі. Ары қарай бүкіл сабақтар бойында біз бір-бірімізбен осы аттар бойынша қарым-қатынас жасайтын боламыз.

Сіздердің ат таңдау, визит карточкасын рәсімдеу және өзара танысу үшін 5 минут уақыттарыңыз бар. Танысудың негізгі мақсаты – өз индивидуалдылығын баса көрсету. Өзіңіз туралы барлық қатысушылар бірден сізді естеріне сақтап қалатындай етіп айтып беру қажет. Бұл үшін біз үлкен шеңбер құрып, қатарласып отырамыз. Кезекпен, өздеріңізді атай отырып, тренинг уақытына неліктен дәл осы атты таңдағандарыңызды түсіндіресіздер. Бұл орайда сіздерді шынында да айналадағылардан өзгешелендіретін, сіздердің индивидуалдылықтарыңыздың өзегі болып табылатын өз ерекшеліктеріңізді (әдеттеріңізді, қасиеттеріңізді, шеберліктеріңізді, құштарлықтарыңызды және т.с.с.) баса көрсетулеріңіз қажет.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Визиткаларды рәсімдеуге арналған карточкалар туралы ойлану қажет. Оларды қатты қағаздан кесуге немесе кәдімгі библиографиялық карточкаларды алуға болады. Сондай-ақ қол жетер жерде түйреуіштер, қаламдар, қарындаштар болғаны дұрыс. Бірнеше қатысушы өздеріне бірдей аттарды таңдаған жағдайда, сіз оларға осы аттың нұсқасын табуға, мысалы: Соня, Сонечка, Софи, Софья және т.с.с., немесе басқа ат алуға ақыл-кеңес беруіңіз тиіс. Бұл кері байланыс алу, сауалнамаларды толтыру кезінде қателеспеу үшін бірқатар жаттығулар мен этюдтерде қажет болады. Және ең бастысы – топтың әрбір мүшесі сабақтардың алғашқы минуттарынан бастап тіпті ат сияқты ұсақ-түйектің өзінде өз ерекшелігін сезінуі тиіс. Қатысушылардың әрқайсысының айрықшалықты қасиеттерін есте сақтау үшін бір-бірін мұқият тыңдаулары тиіс екендігін баса көрсетіңіз.

Танысу аяқталғаннан кейін бір-бірінің өзіндік ерекшеліктерін еске түсірулерін өтініңіз. Бұл үшін әрқайсысы танысу кезінде сол жағында отырған адам не айтқандығын еске түсіруге әрекет жасайтындай етіп, әрбір қатысушыға кезекпен, мысалы, өзінің сол жағында отырған адамның және т.б. индивидуалдылығын атауды ұсыныңыз. Егер әлдекім осылай етуге қиналатын болса, оған кез келген ықылас білдіруші адам көмектессін.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Тренингтің бірінші жаттығуы қатысушыларды іске байыппен қарауға итермелеуі тиіс. Тіпті қарапайым амандасу мен танысудың өзі адамның түсінігі үшін көп нәрсе бере алады. Индивидтің тек сыртқы түріне ғана емес, сонымен қатар, оның сөздерінің мағынасына да көңіл бөле отырып, алынған ақпаратты есте сақтап үйрену қажет. Берілген жаттығудан бастап-ақ топ мүшелері өзіңді және өзгелерді түсінуге көмектесетін негізгі қағидат – адамға деген ықылас екендігін түсінулері тиіс.

2. Біздің тобымыздың ережелері

Аттар таңдалып, алғашқы танысу болып өткеннен кейін, әлеуметтік-психологиялық тренингтің негізгі ережелерін, қарым-қатынастың осы нысанының ерекшеліктерін зерттеуге кірісуге болады. Әрбір топта өз ережелері болады, бірақ төменде келтірілгендерді негізгі, неғұрлым типтік ережелер деп санауға болады. Қазір біз олардың ең бастыларын талқылаймыз, содан соң, нақ осы біздің тобымыздың жұмыс шарттарын жасауға кірісеміз:

2.1. Қарым-қатынастың сенімділік стилі. Ең үлкен қайтарымды алу, қатысушылардың бір-біріне барынша сенім білдірулеріне қол жеткізу үшін, сенім ахуалын іс жүзінде қалыптастыруға алғашқы қадам ретінде бір-біріне «сен» деп айтатын қарым-қатынастың бірыңғай нысанын қабылдау қажет. Бұл психологиялық тұрғыдан, жасына, әлеуметтік жағдайына, өмірлік тәжірибесіне және т.б. қарамастан, бәрін, соның ішінде, жүргізушіні де теңестіреді.

2.2. «Осында және қазір» қағидаты бойынша қарым-қатынас. Көптеген адамдар күлкілі болып көрінуден қорқатындықтан, өздерінің не сезінетіндіктері, не ойлайтындықтары туралы айтпауға тырысады. Оларға жалпы ой-толғамдар саласына кетуге, басқа адамдармен болған оқиғаларды талқылаумен айналысуға ұмтылу тән. Психологиялық қорғаныс механизмі іске қосылады. Бірақ біздің жұмысымыздың негізгі мақсаты – топты әркім өзін мінез-құлықтың, өзін-өзі сынай және сынға дұрыс қарай білудің, өзін және өз басының ерекшеліктерін жақсырақ танып-білудің әр алуан көріністерінде көре алатындай өзіндік көлемді айнаға айналдыру. Сондықтан сабақтар уақытында барлығы тек өздерін дәл қазір ненің толғандыратыны туралы айтады және өздерімен топта болып жатқан оқиғаларды талқылайды.

2.3. Ой-пікірлерді кейіптеу. Сабақтар уақытында ашық қарым-қатынас болуы үшін біз өз ұстанымын жасыруға және сол арқылы өз сөздері үшін жауапкершіліктен кетуге көмектесетін жақсыз сөйлеуден бас тартамыз. Сондықтан біз «Көптеген адамдар ... деп санайды», - дегенді «Мен ... деп санаймын»; «Кейбіреулеріміз ... деп ойлаймыз», - дегенді «Мен ... деп ойлаймын» және т.с.с. деп алмастырамыз. Өзгелер туралы жақсыз ой-пікірлерден де бас тартамыз. «Көбі мені түсінбеді», - деген сияқты сөз орамын «Оля мен Соня мені түсінбеді», - деген нақты репликаға алмастырамыз.

2.4. Қарым-қатынастағы шынайылық. Жұмыс уақытында біз тек болып жатқан оқиға туралы не ойлайтындығымызды және не сезінетіндігімізді ғана, яғни, тек шындықты ғана айтамыз. Егер шынайы және ашық пікір білдіруге ықылас болмаса, онда үндемеген абзал. Бұл ереже басқа қатысушылардың іс-әрекеттеріне және өз-өзіне қатысты өз сезімдерін ашық көрсетуді білдіреді. Әрине, ешкім де басқалардың ой-пікірлеріне ренжімейді. Біз шынайылық пен ашықтық үшін тек ризашылық сезімін ғана бастан кешіреміз; баға беруші адам болса, ол жолдасының өзін ашуына көмектесу үшін шыдамдылық танытуы тиіс.

2.5. Топта болып жатқан барлық оқиғалардың құпиялығы. Сабақтар уақытында болатынның бәрі ешбір сылтаумен жұртқа жайылмайды. Біз ешкімнің адамның жан құбылыстары туралы, оның бөліскен сырлары туралы жұртқа айтпайтындығына сенімдіміз. Бұл бізге шынайы болуға көмектеседі, өз-өзімізді ашуға септігін тигізеді. Біз бір-бірімізге және жалпы алғанда топқа сенім білдіреміз.

2.6. Тұлғаның күшті жақтарын анықтау. Сабақтар уақытында (жаттығудың немесе оны талқылаудың барысында, тапсырмаларды немесе этюдтерді орындау барысында) қай-қайсымыз болса да өзіміз бірге жұмыс істейтін адамның жақсы қасиеттерін баса көрсетуге ұмтыламыз. Топтың әрбір мүшесіне кем дегенде бір жақсы және жанға жағымды сөз айту қажет.

2.7. Адамның тікелей бағалануына жол бермеу. Болып жатқан оқиғаны талқылау кезінде біз қатысушыны емес, ал тек оның іс-әрекеттері мен мінез-құлқын ғана бағалаймыз. Біз: «Сен маған ұнамайсың», - деген сияқты сөздерді қолданбаймыз, ал «Маған сенің өзіңді қалай ұстайтының ұнамайды», - дейміз. Біз ешқашан: «Сен жамансың», - демейміз, ал жай ғана: «Сен жаман қылық жасадың», - деп айтамыз.

2.8. Әр түрлі адамдармен барынша көп байланыс және қарым-қатынас. Әрине, біздің әрқайсымыздың белгілі бір адамдарға көңіліміздің ауатыны болады, біреулер бізге көбірек ұнайды, енді біреулер қарым-қатынасқа жақсы болады. Бірақ сабақтар уақытында біз топтың барлық мүшелерімен, әсіресе өзіміз бәрінен де аз білетіндермен қарым-қатынас жасауға ұмтыламыз.

2.9. Болып жатқан оқиғаға белсенді қатысу. Бұл – мінез-құлық нормасы, оған сәйкес біз кез келген сәтте жұмысқа кірісе аламыз. Өзімізді, әріптесімізді және тұтас ұжымды белсенді түрде қараймыз, тыңдаймыз, сезінеміз. Өзімізге айтылған аса жағымды емес сөздерді естісек те, тұйықталмаймыз. Көптеген жақсы эмоцияларды ала отырып, тек өз «Меніміз» туралы ойламаймыз. Біз үнемі топтамыз, басқаларға ықылас білдіреміз, бізді айналамыздағы адамдар қызықтырады.

2.10. Сөйлеп тұрған адамды сыйлау. Жолдастарымыздың бірі өз пікірін айтып жатқанда, оның айтқысы келгенін айтуға мүмкіндік бере отырып, оны мұқият тыңдаймыз. Оны тыңдап отырғанымызды, ол үшін қуанышты екендігімізді, оның пікірі, ішкі жан дүниесі бізді қызықтыратынын шамамыз келгенше көрсете отырып, оған көмектесеміз. Ол сөйлеп болғанша оның сөзін бөлмейміз және үнсіз тыңдаймыз. Тек содан соң ғана өз сұрақтарымызды қоямыз, оған алғыс білдіреміз немесе онымен дауласамыз.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Сіз қатысушыларға осы ережелерді егжей-тегжейлі түсіндіресіз, барлық туындайтын сұрақтарға толық жауап бересіз. Содан кейін ережелерді өзгерту немесе жаңа ережелерді қосу туралы қатысушылардан келіп түсетін ұсыныстар талқыланады. Сіз ықылас білдірушілердің өз пікірлерін айтуларына мүмкіндік бересіз, айтылғанның бәрін тыңдап шығасыз және пікірталас өткізесіз. Дауыс беруден кейінгі түпкілікті келісілген және қабылданған ережелер топ жұмысы үшін заң болып табылады.

Егер әлдекімге бұл шарттар ұнамайтын болса, ол оларды қабылдауға және жұмыс кезінде оларды сақтауға немесе сабақтарды мүлде бастамауға шешім қабылдауы тиіс. Өз таңдауын әркім сырттан ешқандай ақыл-кеңес берусіз және қысым көрсетусіз, өздігінен жасайды. Сіз де сондай-ақ өз пікіріңізді зорлап міндеттемеуіңіз керек.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Ережелерді талқылау және қабылдау – өте маңызды және жауапты кезең, себебі, тренинг қатысушыларының оларды жете ұғыну дәрежесіне байланысты топ жұмысы, әсіресе алғашқы сабақтардағы жұмысы құрылатын болады. Сондықтан ережелерді түсіндіру, талқылау және қабылдау рәсіміне, кейіннен үнемі оған қайтып орала бермеу үшін, жеткілікті уақыт мөлшерін бөлу қажет.

«Достарым менің, мен бір күнімді жоғалттым!»

Тит

3. Менің игі істерім

Бұл – күні бойы ешкімге еш жақсылық істемегені есіне түскенде, түскі тамақ ішіп отырып айтқан император Титтің атақты сөздері. Адамдарға, жақындарыңа, туыстарыңа және жай таныстарыңа деген жақсы қатынас тек сөз жүзінде ғана емес, сондай-ақ нақты істерден де көрінуі тиіс. Есіңізге түсіріңізші: сіз кеше қандай нақты игі іс жасадыңыз, кімге жылы сөз айттыңыз? Ол адам кім еді? Сіз сол сәтте не сезіндіңіз? Ол сізге алғысын қалай білдірді? Сіздің ойыңызша, алғыс білдіру нысандары қандай болуы тиіс? Сіз өзіңіздің қанша игі істеріңізді есіңізге түсіре алдыңыз? Игі істер жасау қолыңыздан келеді ме? Егер келмесе, сізге не кедергі жасайды? Сіз жауап ретінде үнемі сыйлық немесе қызмет көрсету түріндегі алғыс білдіруді күтесіз бе? Немесе сіздің өз істеріңізден қолыңыздың тимейтіндігі соншалық, сіздің игі істермен шұғылдануға уақытыңыз да жоқ па? Өз әдеттеріңізді талдаңыз. Олардың ішінде жақсылық жасау әдеті бар ма?

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Қатысушылардың қойылған сұрақтарға жазбаша түрде жауап берулері, адамдарға жасаған игі істерін жазулары үшін сіз оларға 5 минут уақыт бересіз. Содан соң топ үлкен шеңбер жасап отырады да, қатысушылар, өз әңгімелеріне түсініктеме бере отырып және сұрақтарға жауап бере отырып, кезекпен өз пікірлерін білдіреді. Бұл жаттығуды не үлкен шеңберде, не 7-8 адамнан құралған шағын топтарда өткізуге болады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Ізгілік адамдардың өзара қарым-қатынастарының негізінде жатады. Бұл тренингтің тиімді жұмысы үшін аса маңызды. Ең басында қатысушылар бір-біріне деген жақсы қатынасқа көңіл бұрулары тиіс, әйтпесе оларға ойын ережелерін шынайы орындау қиынға соғады, олар өз күмәндарымен және қуаныштарымен бөлісе, ойлағандарының бәрін айта алмайды. Сондықтан тренингтің алғашқы жаттығуларының бірі өз игі істерін еске түсіру арқылы өзгеге деген жақсы қатынасқа бет бұруға арналған. Бұл, сонымен бір мезгілде, үнемі игі істер жасауға деген бетбұрыс. Сабақтарда осы тақырыпқа мезгіл-мезгіл қайта оралып отыру қажет.

Қатысушының сөздерін қалғандары мұқият тыңдап болып, оның қалтқысыз шындықты айтуға дайындығы үшін алғыс білдірулері тиіс. Бұл – жүргізушінің басты назарында болуы тиіс негізгі талаптардың бірі. Тек басқа адамның сөздерін дәл осылай қабылдап үйренгенде ғана, өзіңді оның көзімен көруге болады. Бұл ары қарайғы тұлғалық дамуға мүмкіндіктер ашады.

Көптеген адамдар ой-толғамдардан және одан да көп дәрежеде оқып-үйренуден қорқады.

Н.Энкельманн

4. Сен өзіңді білесің бе?

Біздің көбіміз шындық өмірден қорқамыз және сондықтан аспанда қалықтап жүруді артық көреміз. Ұсынылған сұрақтарға «иә» немесе «жоқ» деп жауап беріңіз, сонда сіз өзіңіздің қаншалықты прагматикалық немесе романтикалық тұлға екеніңізді білесіз.

1. Газетті алғаннан кейін, оқып бастар алдында оны қарап шығасыз ба?

2. Қапаланғанда, сіз әдеттегіден көп тамақ ішесіз бе?

3. Тамақ ішіп отырғанда өз істеріңіз туралы ойланасыз ба?

4. Жақын адамдардан келген хаттарды сақтайсыз ба?

5. Сізді психология қызықтырады ма?

6. Көлікте үлкен жылдамдықпен жүруден қорқасыз ба?

7. Өлім туралы ойдан қашқақтайсыз ба?

8. Ұйықтар алдында, төсекте жатып армандағанды ұнатасыз ба?

9. 8 сағаттық ұйқыдан кейін де қатты шаршайтыныңыз болады ма?

10. Өз қиындықтарыңызды өзгелермен бөлісесіз бе?

11. Махаббат туралы романдарды оқисыз ба?

12. Жалғыздықтан бойыңызды аулақ ұстайсыз ба?

13. Жағымсыз жағдайлар үшін ауырып қалатыныңыз болады ма?

14. Ойға шомып кетіп, қажетті аялдамадан өтіп кеткен кезіңіз болды ма?

15. Басқа қалада тұрғыңыз келген кезіңіз болды ма?

16. Адамның мінезін тұқым қуалайтын ерекшелік деп есептейсіз бе?

17. Фильм махаббат туралы болса, сіз оны аяғына дейін көресіз бе?

Сынақтама нәтижелерін өңдеу

«Иә» деген жауаптардың санын есептеп, әрбір осындай жауап үшін өзіңізге 5 ұпай жазыңыз. Сізде белгілі бір жиынтық сома, мысалы, 45 шығуы тиіс.

Нәтижелердің түсіндірмесі

75-тен 85 ұпайға дейін. Абзалы, сіз ақиқат шындықтан жасырынасыз. Анда-санда нақты оқиғаларға тура қараған артық болмас еді. Бұл өмірде жақсырақ бағдарланып, өзіңді жағымсыз жағдайлардан арашалауға көмектеседі.

55-тен 70 ұпайға дейін. Сіздің армандарыңыз әрқашан шындық өмірмен орайласа бермейді. Сізге бұл кедергі жасайды, бірақ бұған тым көп көңіл және рухани күш бөлмеңіз. Және барлық өмірлік проблемалардың толығымен шешілуін іздемеңіз. Жұлдыздар көрінбесе де, жарқырайды ғой.

30-дан 50 ұпайға дейін. Сіз бос қиял мен шындық өмірдің арасында тепе-теңдік орната алдыңыз. Сізге қандай да бір арманшылдық және тіпті күйреуіктік тән болса да, сіз оларды шынайы мүмкіндіктермен әбден өлшемдестіре аласыз.

5-тен 20 ұпайға дейін. Сіз тым прагматиксіз, шындық өмірге тым жақынсыз. Сізге романтизм жетіспейді, ол сізге пайдалы болар еді. Өмір дегеніміз, әрине, маңызды нәрсе, бірақ әзіл-қалжың көп жағдайда кедергілерді еңсеруге көмектеседі.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Алдын ала сұрақтардың бірнеше данасын (екі адамға бір данадан) дайындап қойып, оларды қатысушыларға таратып берген мақсатқа сай болады. Бұндай жағдайда сұрақтарды оқудың қажеті болмайды. Сондай-ақ өздерімен бірге алып келуге ұмытып кеткен адамдарға беру үшін таза қағаз бен қаламдар дайындап қою қажет. Егер сұрақтарды оқитын болсаңыз, екі реттен артық оқымаңыз. Барлығы оларға жауап бергеннен кейін, сіз қалауыңызға қарай осы нәтижелерге түсініктеме бере отырып, әрқайсысына жауаптардың түсіндірмесін оқып бересіз.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Сынақтама рәсімі топ мүшелерінің өз-өздерін зерттеуге бет бұруларына көмектеседі, ал бұл болса, осы тренингтің негізгі мақсаты – өзін-өзі талдау дағдыларын бекіту, өзін-өзі тереңірек ашу және осы негізде өзін өзгерту мүмкіндігі болып табылады. Әрине, бұл тұлғаның қандай да бір сипаттамаларын анықтауға болатын кәсіби сынақтама емес. Ондай мақсат қойылмайды да. Кез келген басқа сынақтама сияқты, бұл сынақтама – бар болғаны ары қарайғы жұмыс үшін материал ғана. Қатысушыларға нәтижелердің тренинг барысында өз-өздерін тереңірек тануға көмектесетіндігін айту қажет. Олар тіпті әлдекімді естен тандырып немесе жұмысқа деген көңіл-күйін төмендететін болса да, өз-өзіне сенімділікке және өз жеке басына деген сыйластыққа қол жеткізудің жаңа мүмкіндігі ретінде бәріне жайбарақат қарау керек екендігін түсіндіріңіз.

5. Менің денелік «Менім»

Бұл тренингтің сабақтарында біз өз әдеттеріміз бен тұлғалық қасиеттерімізді талдайтын боламыз. Адам дегеніміз – тек психология ғана емес, оның денесі де бар. Сіз өз денеңізді білесіз бе? Соңғы рет өз бойыңызды, салмағыңызды қашан өлшеп едіңіз? Өзіңіздің негізгі дене көрсеткіштеріңізді: көзіңіздің, шашыңыздың түсін, бойыңызды, салмағыңызды, кеуде, бел, бөксе көлеміңізді, аяқ киім, киім, бас киім, қолғап өлшеміңізді жазыңыз.

Бәлкім, көбіңіз бірден нақты деректерді атай да алмассыздар. Тым болмағанда, шамамен жазыңыздар. Үйде қажетті түзетулерді енгізесіздер. Сіздерде кестені толтыруға 5 минут уақыт бар. Өз жауаптарына сенімді және аудиториямен бөлісуге дайын адам мұқият тыңдалады.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Негізгі дене көрсеткіштері көрсетілген кестелердің қажетті санын алдын ала дайындап қойып, оларды қатысушыларға таратып берген мақсатқа сай болады. Егер сіз көрсеткіштерді оқып беретін болсаңыз, оны екі реттен артық жасамаңыз. Барлығы толтырылып болғаннан кейін, топты үлкен бір шеңберге біріктіріп, ықылас білдірушілердің өз пікірлерін айтуларына мүмкіндік беріңіз. Тек фактіге негізделген жақтарын ғана емес, сонымен қатар, осы жаттығуды орындау кезінде туындаған сезімдер туралы да айту қажет екендігін баса көрсетіңіз.

Бұл жаттығу көп адамдарда едәуір қиындықтар тудырады, атап айтқанда, олар өздерінің антропометриялық ерекшеліктерін білмейді.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығу өзін денелік және рухани бастамалар бірлігінде қабылдауға бетбұрысты қалыптастыруға арналған. Қатысушылар тек өз жандарының қозғалыстарына, өз жан құбылыстарына ғана емес, сонымен қатар, көп жағдайда өмірге деген қатынастарын анықтайтын өз денелеріне де ықыласпен қарауға бет бұрулары тиіс.

6. Сен менің есімдесің

Біздің сабағымыз аяқталуға таяп қалды. Біз бір-біріміз туралы көп жаңа және қызықты нәрселерді білдік. Ал сіз өз жолдастарыңыз туралы нені есте сақтадыңыз? «Индивидуалдылық» кестесіне әрбір қатысушының өзі туралы айтқандарының мән-маңызын жазыңыз, яғни, осы сабақтың ең басындағы танысу кезінде оның не айтқандығын есіңізге түсіріңіз, содан соң қарым-қатынас уақытында қалыптасқан өз сезімдеріңіз бен оның тұлғасы туралы ой-пікірлеріңізді қосыңыз. Топтың әрбір мүшесін еске түсіру қажет. Олардың аттары визит карточкаларында жазылған, шатастырып алмаңыз, оның үстіне, сіз бәрін есте сақтамауыңыз да мүмкін. Өте мұқият болыңыз.

Индивидуалдылық

Қатысушының тренингтік аты

Оның өз пікірі

Оның индивидуалдылығы туралы менің ойым

Бұл үшін сізге 10 минут уақыт беріледі. Содан соң бәрі үлкен шеңберге отырады да, автор өтінген жағдайда, «Оның өз пікірі» бағанасындағы дәлсіздіктерді міндетті түрде түзете отырып, әрқайсысы кезекпен өз жазбаларын оқып шығады. Кез келген қатысушының бірінші сабақ барысында қалыптасқан өзі туралы пікірді естуге нақты мүмкіндігі болады. Әрқайсыңыздың өзіңізге айтылғанның бәрін белгілеп алып, тренинг аяқталғанға дейін жазбаларды сақтағандарыңыз дұрыс.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Кестені толтыру кезінде музыкамен сүйемелдеуді қосуды ұмытпаңыз, бәрінің қағаздары мен қаламдары, жұмыс істеу үшін ыңғайлы орындары болуларын қамтамасыз етіңіз. Топ мүшелерінің тренингтік аттары көрінетіндей жағдай жасалуы немесе ең болмағанда тренингтік аты ұмытылып қалған адамның визит карточкасын жақындап келіп, қарайтын мүмкіндік болуы тиіс.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығудың мәнісі кез келген адамның бірінші сабақ барысында қалған қатысушыларда ол туралы қалыптасқан пікірлерді естудің нақты мүмкіндігі болатындығында. Бұдан басқа, топ мүшелері тренингтің жай ғана ойын немесе жанға жайлы қарым-қатынас емес екендігін түсінеді. Бұл – айтарлықтай қиын және жауапты жұмыс. Олардың көбі, әріптестерінің бірде-бір индивидуалдық ерекшелігін естеріне түсіре алмай, өздерін қолайсыз сезінеді. Бұл ұсынылатын жаттығулар мен этюдтерге әлдеқайда салмақты қатынас үшін түрткі болсын.

7. «Жарығым, айна, маған айт...»

А.С.Пушкиннің «Өлі ханша мен жеті батыр туралы» ертегісі естеріңізде ме? Өзі туралы жаңа ақпарат алу үшін, ханша оқтын-оқтын өзінің сиқырлы айнасын алып, оған бұйрық береді:

«Жарығым, айна, маған айт, бар шындықты баянда:

Бәрінен де ең сұлу, сүйкімді де шырайлы менмін бе жер жүзінде?»

Осыған ұқсас сұрақтарды сіз өзіңізге қаншалықты жиі қоясыз? Осы сабақтан бастап және бүкіл тренинг бойында сіз көп рет «Мен» кіммін?» деген сұраққа жауап беретін боласыз.

Қағаз парағын алып, осы сұраққа бірнеше рет жауап беріңіз. Шыншыл болыңыз, өзіңізді алдамаңыз. Сіздің жазғаныңыздың бәрі өзіңізде қалады. Егер қаласаңыз, бұл туралы басқалармен сөйлесе аласыз. Ал енді сіздерде 5 минут уақыт бар. «Мен» кіммін?» - деген сұраққа жауап беріңіздер.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Бұл жаттығу барлық сабақтарда жүргізіледі. Қатысушылардың жазбаларын, оларды үйде ұмытып қалдырмаулары және осы сұраққа берілетін жауаптар тізіміне үнемі өзгерістер енгізіп, жаңа жауаптар қоса алулары үшін, жинап алған мақсатқа сай болады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Осы жаттығу арқылы тұрақты ішкі өзін-өзі талдауға терең тұлғалық бетбұрыс жасалады. Оқушылар бүкіл тренинг бойында оған және, ең бастысы, өз жауаптарына қайта орала отырып, осы сұрақпен жұмыс істейтін болады. Әрі, сабақтан сабаққа адамның өзі туралы пікірлерінің өзгеруімен бірге жазбалар да өзгеруі мүмкін.

8. Еркелетіп қойылған ат

Бұл үй тапсырмасы. Сізді өзіңіздің туыстарыңыз, жақын адамдарыңыз, таныстарыңыз қандай еркелететін аттармен атайтынын есіңізге түсіріп, жазыңыз. Ойланып көріңіз: көбінесе мұны кім және қандай жағдайда жасайды? Сізден әлдене керек болғанда ма? Кезекті өтінішпен келгенде ме? Әңгімелесушіңіздің жай ғана көңіл-күйі көтеріңкі болғанда ма? Осындай еркелететін атқа жауап ретінде сіз қандай сезімдерді бастан кешіресіз? Жақсы сөздерге жауап ретінде не айтқыңыз немесе істегіңіз келеді? Оны жасайсыз ба? Егер жасамасаңыз, неге? Алғыс сезімін білдіруге не кедергі келтіреді? Ал енді өзіңіздің кімді және қашан еркелетіп атайтыныңызды есіңізге түсіріңіз және жазыңыз. Бұл еркелетіп қойылған аттар, мысалы, адамның атынан: Галочка, Галчонок, - немесе құстың, жануардың атауы: қонжық, балапан, - жай ғана жалған, бірақ қатты еркелететін ат болуы мүмкін. Бұл кезде сіз өзіңіз не сезінесіз? Ал адамдар ше, олар еркелетіп сөйлегенге қалай қарайды?

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Қатысушылардың үй тапсырмаларын орындау үшін жеке дәптер немесе блокнот бастауларын өтініңіз. Бір жағынан, бұл іске деген жауапты қатынасты тәрбиелейді, екінші жағынан, өзін-өзі талдау барысында алынатын материалды бір жүйеге келтіреді. Келесі сабақта осы жазбалармен топтың міндетті түрде жұмыс істейтіндігін атап көрсетіңіз.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Тапсырма индивидтердің эмоционалдық ашылуын ынталандырады, себебі, ол олардың өмірлерінің ең жақсы мезеттеріне бағышталған. Оны орындау көптеген адамдарды өз туыстарымен және жақындарымен қатынастарының сипаты туралы ойлануға, өзін қалай ұстайтындығына және қарым-қатынас стиліне көңіл аударуға мәжбүрлейді. Мұндай жаттығуды орындағаннан кейін тренинг қатысушыларының арасындағы қатынас елеулі түрде жақсарады.

9. Шындықты айтсақ...

Әрбір сабақтың соңғы процедураларының бірі сауалнама болып табылады. Сізге сауалнамада берілген сөйлемдерді аяқтау және сол арқылы өз қатынасыңызды көрсету қажет. Барынша ашық болыңыз, себебі, сіздің пікіріңіз жүргізушінің жұмысқа жақсырақ дайындалуына, оқып-үйренуді сіз үшін және жалпы алғанда топ үшін пайдалырақ етуге көмектеседі.

Шындықты айтсақ...

Сабақтың мерзімі _________________

Менің тренингтік атым ____________________

1. Сабақ уақытында менің түсінгенім ...

2. Мен үшін ең пайдалы болғаны ...

3. Мен, егер ..., әлдеқайда ашық болар едім.

4. Сабақтағы өзімнің негізгі қателерім деп мен ... санаймын.

5. Маған ... ұнамады.

6. Маған ... жұмыс істегені бәрінен де көбірек ұнады.

7. Келесі сабақта мен ... қалар едім.

8. Жүргізушінің орнында болсам, мен ...

Қолы

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Сауалнама бланктерін алдын ала дайындап қойған мақсатқа сай болады. Егер олар болмаса, мәтін жай ғана оқып беріледі, ал қатысушылар таза қағаз парағына өз жауаптарын жазады және жүргізушіге тапсырады. Оларды мұқият қарап шығып, жинақтап қорыту және, ең алдымен, сіз осы топ үшін белгілеген сабақтарға дайындық тұрғысынан өзіңіз үшін қажетті қорытындылар шығару қажет.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Тренингте қарастырылатын жүйелі түрде сауалнама жүргізу оқып-үйренушілердің іске, өз-өзіне деген жауапты қатынастың тұрақты дағдыларын меңгерулеріне көмектеседі. Біріншіден, сауалнаманы толтыру үшін, сабаққа белсенді түрде қатысу қажет, екіншіден, өзін-өзі талдаудың белгілі бір дағдылары болуы қажет (бұлардың екеуі де – тренингтің мақсаттары). Үшіншіден, қатысушы өз қателіктерін көрсетіп, жүргізушіге ескерту жасауы үшін, оның жеткілікті дәрежеде батылдығы болуы тиіс. Осының бәрі тренинг мақсаттары мен міндеттерінің шешіміне септігін тигізеді, жақсы нәтижелер береді.

10. Қорытынды шығару

Сабақ аяқталды. Сіз ол туралы өз пікіріңізді ашық білдірдіңіз, бірақ егер көңіліңізде әлдене қалып қойса, әсіресе жағымсыз немесе алаңдататын әлдене болса, тап қазір дауыстап ойыңыздағыны ашып айтыңыз. Үйіңізге қойныңызға тас салып алып кетпеңіз. Біреуге оның өзіңізді ренжіткенін айту жеңіл бола бермейді, бірақ жәбірлеген адамға ештеңе айтпастан, реніш сезімін алып жүру одан да қиынырақ. Мүмкін, сіз оны дұрыс түсінбеген боларсыз және ол сізді ренжіткен сөздерді мүлдем басқа мағынада айтқан шығар. Сонымен, кім сөз кезегін алғысы келеді?

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Ықылас білдірушілерге өз пікірлерімен бөлісуге мүмкіндік беріңіз. Топты асықтырмаңыз және осы процедура үшін оларға 10 минут уақыт беріңіз. Өздерін ыңғайсыз, сенімсіз, ықылассыз сезінетіндерге көңіл аударыңыз. Олармен сабақтан кейін міндетті түрде кездесу керек. Келесі сабақтың орны мен уақыты туралы қатысушылардың естеріне салыңыз, жұмыс үшін ненің қажет болатынын атап шығыңыз. Тренингтік аттар жазылған визит карточкаларын өзіңізде қалдырған дұрыс, әйтпесе көбі оларды үйлерінде ұмыт қалдырады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Осы процедураны өткізбестен, жұмысты аяқтауға болмайды. Топ мүшелерінде өздерін ненің алаңдататындығы немесе қинайтындығы туралы айтудың соңғы мүмкіндігі болуы тиіс.

Адам – өзі болғысы келмейтін жалғыз тіршілік иесі.

Альбер Камю

Тренииг 2

Мақсаты – қарым-қатынастың тренингтік стилін бекіту, өзін-өзі ашуды және өз тұлғасының күшті жақтарын, яғни, адам түсінетін және бағалайтын, ішкі тұрақтылық сезімін және өз-өзіне деген сенімді беретін қасиеттерді, дағдыларды, шеберліктерді жете ұғынуды жалғастыру.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Сіз қатысушыларға визит карточкаларын таратасыз. Жұмысты «Шындықты айтсақ...» сауалнамасының талдауынан бастаған мақсатқа сай болады. Топтың назарын, қатысушылардың өздерінің пікірлері бойынша, олардың әлдеқайда ашық болуына кедергі келтіретін себептерге аударыңыз. Тренингтік аттарды атамай, жиі жіберілетін қателіктерге тоқталыңыз, қатысушылар үшін ең пайдалы жаттығуларды атап өтіңіз, барлығына бәрінен де көбірек ұнаған адамдарға алғысыңызды білдіріңіз. Қатысушыларға ұнамаған нәрселерді ашық атап шығыңыз және, әрине, жүргізуші ретінде сізге айтылған ескертулер мен тілектерді талдаңыз. Алдағы уақытта осы тілектерге қалай қарайтын ойыңыз бар екендігін міндетті түрде айтыңыз.

Бұл сабақ әрбір қатысушының өзінің күшті жақтарын ашу жөніндегі жұмысына арналған. Негізгі мақсат – әрқайсысының жеке басының нақ сол күшті жақтарын «тізімдеуді» жүргізу. Ең басында тренингтің басты ережелері туралы еске салып, одан әрі оны өткізудің белгілі бір үлгісін ұстану қажет: сәлемдесу түріндегі психологиялық сергіту жаттығуы, өз-өзімен талдамалық жұмыс жүргізу, негізгі жаттығу, қорытынды процедуралар.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Тренинг барысында өзіңмен жұмыс жасау дегеніміз тек қателіктеріңді талдау мен әлсіз жақтарыңды, жаман қасиеттерің мен әдеттеріңді еңсеру ғана емес, сонымен қатар, өзіңмен жұмыс жасау кезінде көмектесетін қасиеттерді талдау да екендігін есте сақтаған дұрыс. Кінәлыны немесе қарсыласты емес, ал көмекші мен өзін-өзі жетілдіруге құштар адамды іздеу – бұл, бәлкім, маңыздырақ жағы болар.

Әрбір адамның әр түрлі жағдайларда оған көмектесетін өзінің күшті жақтары болады, бірақ көп адамдар, көбінесе өз кемшіліктеріне көңіл аудара отырып, өзі туралы жақсы ойлауға әдеттенбеген.

1. Сәлеметсің бе, сен менің есімдесің!

Біз өз кездесуімізді өзара сәлемдесуден бастаймыз. Қазір сіздер кезекпен, өздеріңіз кімге қарап сөйлесеңіздер, сол кісінің индивидуалды ерекшеліктерін міндетті түрде атап көрсетіп, бір-бірлеріңізбен амандасасыздар. Әрине, кісіге қарап сөйлеу осы адамның визит карточкасында жазылған атынан басталады. Мұндай амандасудың мысалы: «Сәлеметсің бе, Алеша, сені көргеніме қуаныштымын! Сенің айрықшалықты белгің принципшілдігің екендігі есімде». Егер өзіңіз амандасып тұрған адамның ерекшелігі есіңізде болмаса, одан кешірім өтініңіз.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Қатысушылар амандасу үшін үлкен шеңберге отырады және міндетті түрде әріптесінің индивидуалдылығын есепке алады. Әркім нақты адамға, мысалы, оң жағында отырған адамға қарап сөйлейді. Қатысушының өз әріптесімен қандай сөздермен амандасатындығына, оның байланысты қалай орнататындығына ерекше көңіл бөлу қажет. Сіздің оқып-үйренушілер жіберген қателерді талдап, өзіңіз байланыс орнатудың ең тиімді тәсілдерін көрсетіп бергеніңіз мақсатқа сай болады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл сергіту жаттығуы кезінде қарым-қатынастың сенімділік стиліне бет бұру жүзеге асады, өзара амандасу тиімді жұмысқа қосылуға, өзіңіздің топтың барлық мүшелеріне деген жақсы және сыйластық қатынасыңызды көрсетуге көмектеседі.

2. Кешегі күн туралы сөйлесейік...

Топтың тиімді жұмыс жасауы үшін біз сабақтар уақытында болатын нәрселерді міндетті түрде талдауымыз керек. Үйде сіз өткен кездесуді еске алған боларсыз. Бәрімен өткен сабақтан алған әсерлеріңізбен бөлісіңіз. Өз-өзіңізбен жұмыс жасау кезінде не көмектесті? Нені ақыры жасай алмай қойдыңыз? Себептері неде? Топ мүшелеріне, жүргізушіге қандай талап-тілектеріңіз бар? Ережелерде бәрі түсінікті ме? Мүмкін, оларды өзгерту немесе қосу жөнінде ұсыныстарыңыз бар шығар?

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Жұмысты үлкен шеңберде ұйымдастырған бәрінен де дұрыс болады, ал егер 15-16 адамнан көп қатысушы болса – 7-8 адамнан тұратын шағын топтарда. Осы жаттығу барысында жайбарақат, шынайы пікір алмасу ахуалын жасау қажет. Тек ықылас білдірушілер ғана өз пікірлерін айтады, ал қалғандары мұқият тыңдап, сөйлеп тұрған адамға күлімсіреп, бастарын изеп және басқа да дене қимылдарымен көмектесіп отырады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығу жайлы және ашық талқылау ахуалын қалыптастырады, себебі, тек ықылас білдірушілер ғана өз пікірлерін айтады. Сонымен бір мезгілде, бұл – келесі жаттығулар мен этюдтерді орындау кезінде әлдеқайда салмақты қатынасқа бет бұру.

Адамның мінез-құлқы ол өзге адамды сипаттаған кезде бәрінен де жақсырақ ашылады.

Жан Поль Рихтер

3. Маған сенің досың кім екендігін айт

Топтағы әрқайсыңызда өзіңізге әлденесімен жақын адам пайда болғаны сөзсіз. 5 минут ішінде сіз оның «психологиялық портретін» жасауыңыз тиіс. Белгілерін, әсіресе осы адамды бірден танып қоюға болатын сыртқы белгілерін көрсетудің қажеті жоқ. Портретте мінездің, әдеттердің, дәл осы адамға тән ерекшеліктердің 10-12-ден кем емес белгісі болуы тиіс. Содан соң жазған адам өз ақпаратымен топ алдында сөйлейді, ал қалғандары бұның кімнің портреті екендігін анықтауға тырысады.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Жалпы топ жұмысы уақытында қатысушылар кезекпен, өздерінің кімнің портретін жазғандықтарын айтпастан, өз жазбаларын оқып береді. Қалғандары оның кім екенін табулары тиіс. Бұл үшін олар «психологиялық портреттің» дәл сол адамдардыкі екендігіне дәлелдеме келтіре отырып, кандидатураларды атайды. Мысалы: «Мен мұны Олегтің портреті деп ойлаймын, себебі, ол шыншыл, тартымды, жануарларды қатты жақсы көреді және досы үшін «соңғы жейдесін» де беруге дайын».

Ұсынылған сипаттамадан өзін танып қалған адам да сондай-ақ бұл туралы мәлімдеп, өз қорытындысын негіздеуге құқылы. Автор қатысушылардың қайсысыныкі дұрыс екендігін бірден айтпауы тиіс. Ол бұны тек барлық ықылас білдірушілер өз пікірлерін айтқаннан кейін ғана жасайды. Содан соң процедура барлық қатысушылар өз «портреттерін» ұсынып болғанша қайталанады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығу айналасындағы адамдарды түсіне, олардың ерекшеліктерін көре білуді тамаша көрсетеді. Бұдан басқа, ол қатысушыларды бір-біріне көбірек ықылас танытуға жетелейді.

4. Еркелетіп қойылған аттар

Қазір біз үлкен шеңберге отырамыз және үй тапсырмасымен жұмыс істейміз. Оны орындай отырып, өздеріңіздің қандай еркелететін сөздерді естеріңізге түсіргендіктеріңізді айтып беріңіздер. Үйде осы күндері сіздерді қалай атағандықтарына көңіл аудардыңыздар ма? Бұл кезде қандай сезімдерді бастан кешірдіңіздер? Құштарлық, алғыс сезімі ме, мейірім шапағаты ма, әлде басқа бірдеңе ме? Әлде өзіңізді ешкімнің еркелетіп атамайтынын байқағандықтан, түңіліс сезімі болды ма?

Барлықтарыңыз дәптер немесе блокнот бастадыңыздар ма?

Енді сіздердің денелік «Мендеріңіз» туралы сөйлесейік. Кім өз дене көрсеткіштерін нақтылай алды? Кімнің жауаптарының барлығы дерлік дәл болып шықты? Кім өз бағалауында қатты қателесті? Бұл не себептен болды?

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Жаттығу барысында қатысушылардың шынайылығына және өздерін еркін сезінулеріне, олардың ашық сөйлесуге дайындығына, өз жан құбылыстарын сипаттай білулеріне және айналасындағылармен оларды бөлісуге ықыластылықтарына көңіл аудару қажет. Үй тапсырмасын жұптарда талқылау үдерісін ұйымдастыруға болады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығуды орындау ары қарайғы психологиялық сергуге септігін тигізеді, қатысушыларды босаңсытады, топтағы қатынастар едәуір жақсарады.

Денелік «Менді» талқылау кезінде белгілі бір дене кемшіліктері, мысалы: артық салмақ, басқалармен салыстырғанда өте кішкентай бой және т.б. бар қатысушылардың жай-күйіне көңіл аударыңыз. Әдетте, бұл ақпараттың талқылануы оларда белгілі бір жағымсыз эмоцияларды тудырады. Сондықтан денелік «Мен» туралы әңгіме үлкен әдептілікті, сіздің ынталы зейініңізді және қажет болған жағдайларда жүргізушінің шұғыл әрекет етуін қажет етеді.

Өзіміздің кім екендігімізге ешқашан қанағаттанбай, өзімізде бар нәрсеге қанағаттанған жақсы.

Джеймс Маккинтош

5. Менің күшті жақтарым...

Сіздердің әрқайсыларыңыздың күшті жақтарыңыз, өз бойларыңызда өздеріңіз бағалайтын, қабылдайтын және жақсы көретін, сізге ішкі еркіндік пен өз күштеріңізге сенімділік сезімін беретін, қиын сәттерде мойымауға көмектесетін әлдебір қасиеттеріңіз бар. Күшті жақтарды тұжырымдау кезінде өз артықшылықтарыңызды кемітпеңіздер. Сіздердің сондай-ақ өздеріңізге тән емес, бірақ өз бойларыңызда тәрбиелегілеріңіз келетін жақсы қасиеттерді де атап көрсетулеріңізге болады. Тізімді құрастыруға сіздерге 5 минут уақыт беріледі.

Содан соң үлкен шеңберге отырамыз да, жазбаларды дауыстап оқимыз және оларға түсініктеме береміз. Пікірлеріңізді айтқан кезде, әлдебір «бірақ...», «егер...», «мүмкін...», «мен аса сенімді емеспін...» және т.б. деген сөздерді қоспай, тура, сенімді сөйлеңіздер. Сөз сөйлеуге сіздерге 2 минуттан беріледі. Тіпті сіздер өз сөздеріңізді ертерек аяқтасаңыздар да, қалған уақыт сіздердің еріктеріңізде болады. Тыңдаушылар тек ұсақ-түйектерді нақтылай немесе түсіндіруді өтіне алады, бірақ өз пікірлерін айтуға құқылары болмайды. Сіздерге берілген уақыттың едәуір бөлігі үнсіздікте өтуі де мүмкін. Сіздер қандай да бір өз қасиеттеріңізді неліктен күшті жақтарыңыз, сүйенетін тіректеріңіз деп санайтындықтарыңызды түсіндіруге міндетті емессіздер. Өзіңіздің бұған сенімді болғаныңыз жеткілікті.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Жұмысты шеңберде ұйымдастырған мақсатқа сай болады, ал қатысушылардың саны көп болғанда – 7-8 адамнан тұратын шағын топтарда. Сіз бірінші ықылас білдірушіге өз сөзін бастауды ұсынасыз. 2 минут өткеннен кейін уақытының аяқталғандығын білдіретін белгі бересіз. Ары қарай екінші қатысушы жұмысқа кіріседі, оның да 2 минут уақыты бар, осылайша барлығы сөйлеп болғанша жалғасады. Соңында сөйленген сөздердегі ортақ нәрселерге және жаттығу уақытында әрқайсысының бастан кешірген сезімдеріне көңіл бөле отырып, ұжымдық пікірталасты өткізу қажет.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Бұл жаттығу тек өз күшті жақтарыңды анықтауға ғана емес, сонымен қатар, өзің туралы жақсы ойлау әдетін қалыптастыруға да бағытталған. Сондықтан оны орындау кезінде қатысушылардың өз кемшіліктері, қателіктері, әлсіздіктері туралы тіпті болар-болмас емеуріннен де аулақ болуын қадағалау қажет. Өзін-өзі сынауға немесе өзін-өзі сөгуге жасалған кез келген әрекеттену тоқтатылуы тиіс.

6. «Жарығым, айна, маған айт...» немесе «Мен» кіммін?

Осы сұраққа бірнеше жауап беріліп қойған қағаз парағын алыңыздар. Сіздер оған өткен сабақта жауап берген болатынсыздар. Қойылған сұраққа бүгін тағы да қалай жауап беруге болатынын ойланыңыздар. Мүмкін, сіздер бірдеңе қосқыларыңыз, ал алдында жазылғанды өзгерткілеріңіз келетін шығар. Нені қажет деп тапсаңыздар, соны істеңіздер. Сіздерге 3 минут уақыт беріледі.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Бұл жаттығу жүйелі түрде жүргізіледі. Қатысушылардың жазбаларын, олар осы сұраққа жауаптар тізіміне жаңа жауаптарды қоса алулары үшін, жинап алған мақсатқа сай болады.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Үнемі өзін-өзі талдап отыруға жасалған тұлғалық бетбұрыс бүкіл тренинг бойында расталып отыруы тиіс. Бұл үшін қатысушылар мезгіл-мезгіл сол бір сұраққа қайтып оралып отырады, бірақ оны әр түрлі аспектілерде қарастырады. Бұдан басқа, өздерінің алдыңғы жауаптарын оқи отырып, бүгінгі өз дүниетанымдарына сәйкес оларды өзгерту немесе толықтыру мүмкіндіктері болады.

7. Сұхбат

Бұл жаңа үй тапсырмасы. Топтың әрбір мүшесі үшін жауабы оны жақсырақ танып-білуге және түсінуге көмектесетін бір сұрақ тұжырымдаңыз. Бұл үшін тренингтің әрбір қатысушысы туралы ойлау, ол туралы білгеніңіздің бәрін еске түсіру қажет. Сіздің сұрағыңызға ол келесі сабақтағы сұхбат кезінде жауап беруі тиіс болады. Қайталанбайтын сұрақтарды таңдап алған дұрыс.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Үй тапсырмасының міндетті процедура екендігін оқушылардың естеріне салыңыз. Олар арнайы күнделіктегі жазбалардың ұмыт қалмайтындығына үміттенуге құқылы. Олардың қатысушының өзіне де керек екендігін, себебі, басқа адам туралы ойлау әдетін қалыптастыруға көмектесетіндігін түсіндіріңіз. Күнделік жүргізу туралы ұмытып кеткендерге оны бастауға кеңес беріңіз.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Тұрақты түрде үй тапсырмасын беріп, оны «тексерудің» мәнісі оқушыларға, тіпті мүлдем қарапайым болса да, жүйелі түрде өз-өзіңмен жұмыс жасаудың қандай зор пайда әкелетіндігін көрсетуде. Бұдан басқа, үй тапсырмасын орындай отырып, қатысушы қандай да бір уақытқа тренингті есіне алады, топ мүшелері туралы ойлайды, демек, онда психологиялық бет бұру жүзеге асады және жұмыс істеуге деген ниет пайда болады.

8. Шындықты айтсақ...

«Бірінші сабақ» бөлімінің 9-жаттығуын қараңыз.

9. Қорытынды шығару

«Бірінші сабақ» бөлімінің 10-жаттығуын қараңыз. Алдында көрсетілген процедураларға қосымша әрбір қатысушы жазбаша түрде: «Келесі сабақта мен тағы немен жұмыс жасауым керек?» - деген сұраққа жауап береді.

Ж ү р г і з у ш і г е н ұ с қ а у л а р. Аталған сұрақты қоя отырып, қатысушылардың бәріне оған жауап беруді ұсыныңыз. Әрбір қатысушы өзінің тренингке ары қарайғы қатысуын қалай елестетеді? Ол тағы немен жұмыс істемекші? Жүргізуші мен өз жолдастарына қалай көмектеспекші? Сұрақтарға барлығының жауап бергені дұрыс, бірақ егер әлдекім бұған дайын болмаса, оны мәжбүрлеудің қажеті жоқ. Келесі сабақтың басында таратып беру үшін жазбаларды жинап алған дұрыс.

П с и х о л о г и я л ы қ т ү с і н і к т е м е. Сұрақ: «Мен тағы немен жұмыс жасауым керек?» Жауап жүргізушіге қатысушылардың өз-өздерін дамыту үдерістерін басқарудан топтың өзін-өзі басқаруына бірқалыпты көшуге көмектеседі. Олар біртіндеп оларға ұсынылатынның бәрі олардың өздеріне ғана керек екендігін, тек өздеріне, өздерінің ішкі бет бұруларына және, тренинг мүмкіндіктерін пайдалана отырып, жұмыс істеу ниеттеріне ғана байланысты екендігін түсінулері тиіс.

Біреуге қажет бол!

Ралф Эмерсон

Тренинг тақырыбы: Мен және менің ортам

Тренинг мақсаты: өмірде адамнан асқан құндылық жоқ екендігін түсіндіре отырып, бақытты өмір сүру үшін өзін-өзі психологиялық тұрғыдан дайындауға, жеке қасиеттерін білуге тәрбиелей отырып, дұрыс қарым-қатынасқа түсу мәдениетін және жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыру.

Тренинг міндеттері:

1. адамдар арасындағы қарым — қатынастың мәнін түсіну;

2. өз бойындағы жағымды және жағымсыз қасиеттерін білу, түзетуге көмектесу;

3. сыныптағы өз орнын және өзінің ортасын танып білуіне көмектесу;
   сыныпта белсенді жұмыс жасауға түрткі, ниетті қалыптастыру;

Көрнекіліктер: «Топта жұмыс істеу ережесі» жазылған плакат, А3-А4 қағаз беттері, фломастерлер, қарындаштар, қобдиша, адамгершілік қасиеттері жазылған карточкалар, үлестірмелі смайликтер, доп, жіп.

Тренинг құрылымы: 

І. Ұйымдастыру кезеңі

ІІ. Тренингтің мақсат-міндеттерін хабарлау

ІІІ. Негізгі бөлім

а) Амандасу – «таныстыру» жаттығуы

б) «Автопортрет» жаттығуы

в) «Мен басқаның көзімен» жаттығуы

д) «Сиқырлы қобдиша» жаттығуы

е) «Өрмекші торы» жаттығуы

ІV. Қорытынды бөлім

а) «Жүйрік ой» жаттығуы

б) «Қайта байланыс» жаттығуы

Тренингтің жүру барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі / амандасу, тренингке қатысуға келгендерге алғыс айту/

ІІ.Тренингтің мақсат-міндеттерін хабарлау

- Сіздер тренингтің ағылшынның «Тот Райн» - ойын, жаттығу деген сөзінен шыққандығын, яғни сабақ емес екендігін білесіздер. Бүгінгі топтық-психологиялық тренинг тәжірибелік-психологиялық әдіс ретінде, коррекцияның негізгі құралы ретінде де қолданылады. Мақсаты әр адам бақытты өмір сүру үшін өзін-өзі психологиялық тұрғыдан дайындауға, жеке қасиеттерін білуге тәрбиелей отырып, дұрыс қарым-қатынасқа түсу мәдениетін, жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыру. Сондықтан тренингке барлықтаыңыздың белсенді, шын ниетпен қатысуларыңызды сұраймын.

ІІІ. Тренингке дайындық, ережесімен таныстыру.

- Тренинг – ойын, ал әрбір ойын ережелерді қажет етеді.

/ Психолог 2-ші слайдтағы жазылған ережелердің әр біреуінің мағынасын қысқаша түсіндіріп өтеді./

Топта жұмыс істеу ережесі:

1. Бір-бірін «Визиткада» көрсетілген есім бойынша, атау.

2. Біреуі сөйлейді, басқалары тыңдайды.

3. Болып жатқанға белсенді қатысу.

4. Әркім өз пікірін білдіруге құқылы.

5. Пайда болған ой, сезімдеріңді осы жерде және қазір айт.

6. «Басынан» «Аяғына» дейін жұмыс істеу.

ІV. Негізгі бөлім.

а) Амандасу – «таныстыру» жаттығуы.

Нұсқау: әр қатысушы өз есімінің бірінші әрпіне қарай бойындағы жеке қасиетін қосып айту керек. Мысалы: мен Бақытнұр бақытты қызбын….

б) «Автопортрет» жаттығуы.

Нұсқау: әр қатысушыға қос беттен беріледі, өз сипаттамасын тек бір жағына ғана жазу керектігі және 2 минуттан кейін есімдері көрсетілген беттерді тренер жинап алынатындығын ескертеді.

Жаттығу шарты: Сізді таныс емес адаммен кездесу күтіп тұр делік, ол бірден сізді тану үшін өзіңізді сипаттап жазыңыз. Көпшіліктен өзіңізді ерекшелендіріп тұратын белгілеріңізді табыңыз. Бет-әлпетіңізді, жүрісіңізді, сөйлеу мәнеріңізді, киім киісіңізді, зейінді аударарлықтай ым-ишараларыңыз болса т.б…

Рефлексия келесі жаттығу жүргізілгеннен кейін жасалады.

в) «Мен басқаның көзімен» жаттығуы.

Нұсқау: Тренер алдыңғы жаттығуда алынған автопортреттерді кезекпен оқиды. Қатысушылар кімнің портреті екендігін табу керек. Табылған портрет иесі ортадағы орындыққа отырады.

Жаттығу шарты: Портрет иесіне өзінің беті қайтарылып беріледі. Қалған қатысушылар ол жайында қандай пікірде екенін айтады. Өзін басқаның көзімен қандай екенін анықтауға мүмкіндік алады, өз бағалауымен сәйкес келген қасиеттері тұсына «+» белгісін қою керек, ал мүлдем өзі білмеген жақтарын беттің 2-ші жағына жазып, автопортретін толықтыруға болады.

Рефлексия: кімде қанша сәйкестік бар және жаңадан басқаның көзімен қанша қасиет қосқандығын шеңбер бойынша айтқызу.

д) «Сиқырлы қобдиша» жаттығуы.

Нұсқау: Қатысушылар шеңбер құра отырады. Ортада сиқырлы қобдиша тұрады. Сыйлықтар – қағазға жазылған адамгершілік қасиеттер.
Жаттығу шарты: Қобдишадан әр қатысушы кезекпен бір сыйлықты таңдап алып, ішінде жазылған сөзді лайықты деп санаған адамға сыйлайды. Сыйлықтар үлестірілгеннен кейін, шеңбер бойынша қатысушылар өзінің сыйлығын айтады.

Рефлексия: сонымен, қоршаған орта да осы қасиетке сізді лайық деп таныса, жеке-жеке қошемет көрсетейік. Сыйлықтарыңыз құтты болсын!

е) «Өрмекші торы» жаттығуы.

Нұсқау: Қатысушылар шеңбер құра отырады. Ойынға барлығы қатысуы тиіс. Жіп кімнен ілініп басталса, сонымен аяқталып өрмек жиналу керек.

Жаттығу шарты: Топта бірін-бірі жақын танығандықтан, әркім 1-ші өзінің достарына айтар тілегін, қошеметін, жағымды қылықтарын білдіріп жіпті саусағына іледі, өрмек тоқылды. 2-ші кері бағытта, бірақ сол ізбен достарының бойына қажет емес қасиеттерін, қылықтарын айту. Өрмекті жию.

Рефлексия: Айтылған тілектер мен сынды қабылдаймыз ба? Сын орынды айтылды ма? Бұл жаттығудың мақсаты да сол, сын түзелмей, мін түзелмейді – дегендей, айтылған ескерте, сындарды түзете білейік. Болдырмайық.

Тыныштық сәтін ұйымдастыру .

ІV. Қорытынды бөлім.

а) «Жүйрік ой» жаттығуы

Мынадай сауалдарға ойша өзіңізге ғана іштей жауап беріңіз: /музыканың ақырын әуені ойналады/

- Маған қажет қасиеттер, мыналар……

- Сол қасиеттердің кейбіреуі менің бойымнан табылады. Олар: ……

- Әлі де жетіспейтін, түзетуді қажетсінетін қасиеттерім, мыналар …..
- Менің жанымнан мына адамдардың табылғанын қалар едім, себебі …..
Рефлексия: бұл жаттығуды орындап болғаннан кейін қандай сезімде болғаныңызды айтыңыз.

б) «Қайта байланыс» жаттығуы

Оқушылар шеңбер құра отырады да, допты әр қайсысы кезекпен кезек ала отырып тренингтің өткізілуіне байланысты өз ойларын білдіреді:
- Тренингте ең бірінші не ұнады?

- Не ұнаған жоқ?

- Өзің жаңадан не білдің?

б) «Алған әсеріңіз қандай?»- үлестірмелі карточкалар /смайликтер/ арқылы анықтау.

в) тренингке қатысушыларға рахмет айта отырып, тренингті аяқтау.

Тренинг тақырыбы: «Мен және менің ұжымым»

Тренинг мақсаты:

- өмірде адамнан асқан құндылық жоқ екендігін түсіндіре отырып, бақытты өмір сүру үшін өзін-өзі психологиялық тұрғыдан дайындауға:

- жеке қасиеттерін білуге тәрбиелей отырып, дұрыс қарым-қатынасқа түсу мәдениетін және жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыру. 

Тренинг міндеттері: 

- адамдар арасындағы қарым - қатынастың мәнін түсіну; 
- өз бойындағы жағымды және жағымсыз қасиеттерін білу, түзетуге көмектесу; 
- сыныптағы өз орнын және өзінің ортасын танып білуіне көмектесу; 
- сыныпта белсенді жұмыс жасауға түрткі, ниетті қалыптастыру; 

Көрнекіліктер: интерактивті тақта, А3 - А4 қағаз беттері, фломастерлер, қарындаштар, қобдиша, адамгершілік қасиеттері жазылған карточкалар, үлестірмелі смайликтер, доп, жіп.

Тренинг құрылымы: 
І. Ұйымдастыру кезеңі. 
ІІ. Тренингтің мақсат-міндеттерін хабарлау. 
ІІІ. Негізгі бөлім. 
а) Амандасу – «Көңілді сөз» жаттығуы. 
б) «Автопортрет» жаттығуы. 
в) «Сиқырлы қобдиша» жаттығуы. 

Сергіту сәті

д) «Өрмекші торы» жаттығуы. 

ІV. Қорытынды бөлім

а) «Теңізге саяхат» релаксация жаттығуы. 

б) «Қайта байланыс» жаттығуы. 

Тренингтің жүру барысы: 

І. Ұйымдастыру кезеңі /амандасу, тренингке қатысуға келгендерге алғыс айту/ 

ІІ.Тренингтің мақсат-міндеттерін хабарлау 

- Тренинг ағылшынның «Тот Райн» - ойын, жаттығу деген сөзінен шыққан. Бүгінгі топтық-психологиялық тренинг тәжірибелік-психологиялық әдіс ретінде, коррекцияның негізгі құралы ретінде де қолданылады. Мақсаты әр адам бақытты өмір сүру үшін өзін-өзі психологиялық тұрғыдан дайындауға, жеке қасиеттерін білуге тәрбиелей отырып, дұрыс қарым-қатынасқа түсу мәдениетін, жағымды «Мен» концепциясын қалыптастыру.

Сондықтан тренингке барлықтарыңыздың белсенді, шын ниетпен қатысуларыңызды сұраймын. 

ІІІ. Тренингке дайындық, ережесімен таныстыру

- Тренинг – ойын,

ал әрбір ойын ережелерді қажет етеді. 

ІV. Негізгі бөлім. 

а) Амандасу – «Көңілді сөз» жаттығуы. 

Нұсқау: - шеңбер жасап отырып, қасында отырған адамға қарап көңіл көтеретін бір сөз айту.

Мысалы: сен бүгін өте әдемісің, көйлегің қандай әдемі...

б) «Автопортрет» жаттығуы. 

Нұсқау:

- әр қатысушыға парақ беріледі, өз сипаттамасын тек бір жағына
ғана жазу керектігі және 2 минуттан кейін парақтың келесі жағына есімдері
көрсетілген беттерді тренер жинап алынатындығын ескертеді. 
Жаттығу шарты:

- сізді таныс емес адаммен кездесу күтіп тұр делік, ол бірден сізді тану үшін өзіңізді сипаттап жазыңыз. Көпшіліктен өзіңізді ерекшелендіріп тұратын белгілеріңізді табыңыз. Бет-әлпетіңізді, жүрісіңізді, сөйлеу мәнеріңізді, киім киісіңізді, зейінді аударарлықтай ым-ишараларыңыз болса т.б... 

Рефлексия: Жазылған автопортреттер бір бірден таратылып оқылады, бұл кімнің портреті екенін анықтау керек.

в) «Сиқырлы қобдиша» жаттығуы. 

Нұсқау:

- қатысушылар шеңбер құрып отырады. Ортада сиқырлы қобдиша тұрады. Сыйлықтар қағазға жазылған адамгершілік қасиеттер.
Жаттығу шарты:

- қобдишадан әр қатысушы кезекпен бір сыйлықты таңдап алып, ішінде жазылған сөзді лайықты деп санаған адамға сыйлайды. Сыйлықтар үлестірілгеннен кейін, шеңбер бойынша өзінің сыйлығын айтады. 

Рефлексия: сонымен, қоршаған орта да осы қасиетке сізді лайық деп таныса, жеке-жеке қошемет көрсетейік. Сыйлықтарыңыз құтты болсын! 

Сергіту сәті

д) «Өрмекші торы» жаттығуы. 

Нұсқау:

- қатысушылар шеңбер құра отырады. Ойынға барлығы қатысуы тиіс. Жіп кімнен ілініп басталса, сонымен аяқталып өрмек жиналу керек. 

Жаттығу шарты:

Топта бірін-бірі жақын танығандықтан, әр кім 1-ші өзінің достарына айтар тілегін, қошеметін, жағымды қылықтарын білдіріп жіпті саусағына іледі, өрмек тоқылды. 2-ші кері бағытта, бірақ сол ізбен достарының бойына қажет емес қасиеттерін, қылықтарын айту. Өрмекті жию. 

Рефлексия: Айтылған тілектер мен сынды қабылдаймыз ба? Сын орынды айтылды ма? Бұл жаттығудың мақсаты да сол, сын түзелмей, мін түзелмейді – дегендей, айтылған ескерте, сындарды түзете білейік. Болдырмайық. 

ІV. Қорытынды бөлім. 

а) «Теңізге саяхат» релаксациялық жаттығу»

Бұл медитативтілік техника денедегі қысымды түсіруге бағытталған,
музыкамен орындалады. 

Жүргізуші:

Жайланып отырыңыз, көзіңізді жұмыңыз. Терең демалыңыз, денеңізді бос ұстаңыз, денеңізді ауырлап бара жатқандай және оны теңіз толқынының лебі ұрып жатқандай сезініңіз. Өзіңізді жартастың үстінде тұрмын деп есептеңіз және алысқа көз жіберіңіз. Сіздің алдыңызда көгілдір теңіз, ашық аспан және күн. Теңіз бірқалыпты дем алып, асау толқандары жағаға соғылып, қайтадан кейін қайтуда. 
Теңіз толқындарының шуын естіп, толқындарға қызыға қарап, жағалаудағы теңіздің тұзды ауасын жұтып тұрсыз. Өз бойыңыздағы басқан ауыртпалықтан бір сәтке болса да арылғандайсыз. Сіздің рухыңыз жайлылық сезіміне толы. Сіз төменге түсіп, аяғыңызды шештіңіз, жалаң аяқ құмның қызуы мен жұмсақтығын сезіне отырып жүгірудесіз.

Міне сіз судың жанына келдіңіз, толқындар сіздің аяғыңызды жуып жатыр, су жып - жылы әрі жұп - жұмсақ. Сіз қолдарыңызды бос тастап, басыңызды шалқайттыңыз.

Күн сәулесі мен жеңіл самал жел сіздің бетіңізді өбуде, теңіз толқындарының тамшылары сіздің денеңізді баурап алғандай. Ерніңізде теңіздің тұзды суының керемет дәмі және бақыт күлкісі. Сіз өзіңізді кішкентай бала сияқты сезініп, жүгіргіңіз, секіргіңіз, су шашып ойнағыңыз, күлгіңіз келеді. Өзіңізге осы бірнеше минут ішінде не істегіңіз келсе, соны істеуге рұқсат етіңіз. Сіздің қайтатын уақытыңыз болды. Міне сіз тағы да жардың басында тұрсыз. Сізге демалыс пен бақыт сыйлаған ғажайып әлемге алғысыңызды айтыңыз. Көздеріңізді асықпай ашыңыз! 

Қандай сезімде болдыңыз? Не сезіндіңіз? 

б) «Қайта байланыс» жаттығуы 

a) Оқушылар шеңбер құра отырады да, допты әр қайсысы кезекпен кезек ала отырып тренингтің өткізілуіне байланысты өз ойларын білдіреді: 
- Тренингте ең бірінші не ұнады? - Не ұнаған жоқ? - Өзің жаңадан не білдің? 

б) "Алған әсеріңіз қандай?"- үлестірмелі карточкалар /смайликтер/ арқылы анықтау.

в) тренингке қатысушыларға рахмет айта отырып, тренингті аяқтау.

Тақырыбы:  "Мен ғажайыппын"

 

Мақсаты: Педагогтардың эмоцияналды және көңіл-күйлерін көтеруге, кәсіби жанудың алдын алу, топтасып жұмыс істеу жүйесін әрі қарай дамыту.

Эпиграф: "Біз қартайғандықтан ойын ойнауды тоқтатып тұрған жоқпыз, ойын ойнамағандықтан қартаямыз."

Бернард шоу

 

Қатысушылар: болашақ мұғалімдер

Жұмыс түрі: топтық жұмыс

Көрнекілік құралдар: тақта, бор, доп, ватман, фламастерлер.

  

                                           

    Жоспар:

1.Жаттығу "Хор"

2.Мен ғажайыппын (әр түрлі көзқарасын анықтау)

3.Оқушы көзімен

4.Арт-терапиялық жаттығу."Кезекпен сурет"

5.Жаттығу "Комплимент"

6.Жүргізілген жұмысты қорытындылау.

 

Жүргізуші:Саламатсыздар! Біздің көбіміз яғни барлығымыз биікте ғажайып болғымыз келеді.  Ал енді осы "ғажайып" дегеніміз не? Біздің  бүгінгі кездесуімізде осы ғажайып сөзінің педагогикалық тұрғыдан талдап көрейік. Енді барлығымыз "Ғажайып" сөзіне ұқсас бір-бір сөзден сөз айтып көрейік. Қатысушылар, мысалы мына сөздерді айтуы мүмкін: идеал, үлгі, нәзікке ұқсас, бір бағыттағы, ескерткіш, сондай бір өте жақсы т.б.

Жүргізуші: Ожеговтың сөздігінде «ғажайып» сөзіне анықтама бар - бұл "барлық жақсы қасиеттердің қамтылған, ең жоғарғы дәрежедегі қасиет".  Енді осы қасиетті өз бойымыздан іздеп көрелік,ғажайып болмаса да, бойымызда таң қаларлық мінез болуы мүмкін. Жұмысымызды бастамас бұрын, танысып алайық, әрбір қатысушы өз атын айта отырып, бойындағы жақсы қасиетін айта кетеді. Келесі қатысушы алдыңғы қатысушының атын, жақсы мінезін айта кетеді.

  Келесі жаттығуымыз "Хор"деп аталады.  Залдан бір қатысушының сыртқа шыға тұрғанын өтінемін, залда қалған қатысушылар бір төрт жол тақпақтың сөздерін бөліп-бөліп алады. Сыртқа шыққан адам келген кезде бір, екі, үш деген нұсқаудан кейін әрбір қатысушы өз сөздерін айтады. Сырттан кірген адам қандай тақпақ екенін табу керек.

Бұл біздің сергіту жаттығуымыз болатын.

Келесі  жұмысымызға көшелік. Бірінші бөлім бойынша біз қандай ғажайып не екенін айқындауға тырыстық. Тақырыбымызды одан әрі ашу үшін, балалардың көзімен, яғни оқушы көзімен ғажайып деген ұғымды түсүнуге тырысып көреміз. Екі топ қатысушылары: бірінші топ -  бастауыш оқушылары, екінші топ -  жоғары класс оқушылары. Жайлы, жақсы отырып алыңыздар, екі қолдарыңызды тізеге қойып, орындыққа арқаларыңызды тигізіп орнықты отырып, көз алдыңызға бастауыш және жоғары класс мұғалімдерінің қандай болатындығын елестетіңіздер. Енді әр бір топ өзара келісіп, шешімге келіп мұғалімнің  төрт жақсы қасиетін қағазға жазып орталарыңыздан біреу шығып қорғап шықсын.

Қорытынды: 

-"бастауыш оқушылары" тобының пікірі: мұғалім мейірімді, әдемі, көңілді, шыншыл болу керек.

- "жоғары класс оқушылары" тобының пікірі: өз мамандығының кәсіби шебері, ұйымшыл, қатаң, қазіргі талапқа сай болу керек.

Жүргізуші: Ал енді сіздер үлкен адам кейпіне еніп, тәжірибелі ұстаз болуға тырысыңыз. Екі топ бірігіп, мұғалімдерге берген оқушылардың сапаларын талқылап ашып көрелік. Тақтаға жазамыз. Біздің мысалда болған төрт сапа шыншыл, қатаң, кәсіби шебер, ұйымшыл, осы сапалар біздің бойымыздан табылады деп ойлаймыз.

Енді келесі жұмысымызға көшелік ол - арттерапиялық жаттығу "Шеңбер бойынша сурет». Біз қазір ақылдаспай біртіндеп шығып мұғалімнің суретін саламыз. 

Сурет бойынша қорытынды: идеялды мұғалімнің суретін саламын деп  кім пайда болды... «әрдайым көріп жүрген мұғалімнің бейнесі».

В.Вишневскийдің афоризмін еске түсіретін болсақ."Мені ғажайыпқа дейін жеткізбе!" дегендей, «ғажайыптылық» өзіміздің жүрегімізде болады.

Біздің кездесуіміз таяп келе жатқан секілді. Бүгінгі шыққан нәтиже жемісіне оралатын болсақ педагогтардың мықты жақтарын тағы да бір еске түсіре отырып, бір-бірімізге "Комплимент"айтайық.

Жүргізуші: Кездесуіміз аяқталды. Егер тақырыпқа келетін болсақ,"ғажайып" деген түсінік  бір нәрсенің біткенін, болғанын білдіреді. Бірақ біздің жолымыз біткен жоқ, біз сіздермен әрдайым қозғалыстамыз. Кез келген мақсатқа жеткенде біздің алдымыздан жаңалықтар ашылады, жаңалықтың шеті жоқ.

Мен сіздерге шығармашылық табыстар тілеймін!

«Менің сүйікті мамандығым»

Мақсаты: 

Оқушылар психологтарына арналған  тренинг олардың бойындағы мынадай маңызды сапаларды: кәсіби іс-әрекеттердің эффективті индивидуалды стилін қалыптастыру; оқушылармен, олардың ата-аналарымен, басшылықпен, әріптестерімен  сонымен қатар өз отбасы мүшелерімен ойдағыдай қарым-қатынас жасай алуын қалыптастырып, дамыту үшін қажет.

Тренинг тағы мынадай қасиеттерді: балаға позитивті қарым-қатынас, оқушыны эмоцияналды қабылдау, олармен тілдесудің коммуникативті амалдарын дамыту, өзін-өзі регуляциялаудың эффективті тәсілдерін қалыптастыруға көмек береді.

Міндеті:

Қай ұжымда болсын, психолог-маманға жүктелер міндет жауапкершілігімен маңызды. Ұжым мүшелерінің тұлғалық сапасы мен ерекшелігіне, құқығына абыройы мен намысына нұқсан келтірместен, көздеген мақсатқа бағыттай білу шеберлікті қажет етеді. Ал, шеберлік тәжірибелер арқылы қалыптасады.

Топпен жұмыс жүргізгенде көбінесе орындауға жеңіл, еркіндікті талап ететін ойындар, жаттығулар қарастырылады. Әрине, топпен тест, сауалнама жүргізу, суреттер салғызуға болады. Мен мейлінше, көп уақыт алмайтын, жеңіл жаттығу ойындарды, күрделі ойды қажет етпейтін  тапсырмаларды қарастырмақпын. Мұны психолог емес, әр мұғалім де өз сабағында мақсатына орай пайдалана алады.

Жоспар:

1.Сергіту тренингі.

2.Қызығушылықты ояту. Түстер бойынша топтастыру.

3.Мағынаны тану.Әр топқа ситуациялық тапсырма.

4. « Менің  сүйікті мамандығым» жаттығуы.

5.Ой толғау. «ХХІ ғасыр мұғалімі ол қандай?»

(топтар эссе, бес жол өлең, ассоцация т.б қорғау)

6.Қорытындылау.

Сергіту тренингі «Австриялық жаңбыр»

Гүл бейнесіндегі түстер бойынша 4 топқа бөлініп отырады.

Сұрақтар:

І-топ

1.Сіз мектеп директорының орынбасарысың, қарауыңдағы 3 мұғалім қоңырау соғылғаннан кейін сабаққа кешігіп келді. Сіздің іс-әрекетіңіз?

2.Сіз бірлестік жетекшісісіз, бірлестігіңіздегі мұғалімдер берілген тапсырманы дер кезінде орындамады, сізге директор шұғыл түрде тапсырманы орындауға бұйрық берді, не істер едіңіз?

3.Сіз мектеп директорысыз, қабылдауыңызда бір мұғалім отыр, үстіңізден есік қақпастан екінші мұғалім кіріп келді. Осы іс-әрекетке қандай сипат берер едіңіз?

4.Сіз сабақ өткізіп жатырсыз. Сабақ үстінде бір мұғалім рұқсатсыз кіріп, кешірім сұрамастан хабарландыру айтып, оқушыларға зілді сөйлеп кетті. Сіздің көзқарасыңыз?

ІІ-топ

1.Жас маман мектепке келді. Сіз оған тәлімгер болып тағайындалдыңыз. Оның құжат толтырмақ түгілі, сабақ беруден тәжірибесі аз. Ең алғашқы көмегіңіз?

2.Ұжымда жас ерекшеліктері әр түрлі мұғалімдер бар. Ұжымда сыйластық пен достық қарым-қатынас орнату үшін қандай іс-шараларды көбірек өткізген дұрыс деп ойлайсыз?

3.Сіз өз ұжымыңыздағы бір педагогтің педагогтік іс-әрекетке жатпайтын олқы қылығының куәгері болдыңыз. Не істер едіңіз? (Дұрыс кеңес бересіз бе, немқұрайлы қарайсыз ба?)

4.Әріптесіңіз отбасы жағдайына немесе денсаулығына байланысты 1-2 күн жұмысты алмастыра тұруын өтінді. Келісесіз бе? Келіспеген жағдайда неліктен?

ІІІ-топ

1.Адамда бәрі де әдемі болуы керек: «Ақылы да, ойы да, келбеті де, әдебі де, мінез-құлқы да, киген киімі де, жүріс-тұрысы да». Осы туралы не айтар едіңіз?

2.Сіз 1-ші сабаққа ұйықтап қалдыңыз, әрине жұмысқа кешіктіңіз, оқушылардың алдына қалай кіресіз?

3.Сіз журнал толтырар алдында журнал толтыру ережесімен толық танысасыз ба? Сіз қалай толтырасыз? Бұл жөнінде бірінші кімнен көмек сұрайсыз?

4.Сіз тәжірибеңіз мол мұғалімсіз, сізден әріптесіңіз әдістемелік көмек сұрады. Көмектесе аласыз ба?

ІV-топ

1.Сіздің тәжірибеңіз мол болғанымен, өз тәжірибеңізде кездеспеген қиын сауал кездесті. Кімнен, қайдан көмек аласыз?

2.Сіздің ойыңызша ұжымда «қиын» мұғалім бар ма?

3.Біздің ұжым ұйымшыл да тату ұжым қатарына жата ма? «Иә» деген жағдайда дәлелдеңіз, «жоқ» деген жағдайда қандай кеңес берер едіңіз?

 «Менің  сүйікті мамандығым» жаттығуы

(Әр топтағы қатысушылар бір жаттығуды орындап көрсетеді)

Жаттығудың мақсаты:  кәсіптік іс-әрекет стилінің индивидуалдық эффективті тәсілдері мен шараларын іс-жүзінде өтеу (отработка)

Мұғалімдер шеңбер құрып тұрады. Психолог топтың әрбір мүшесіне алдарында оқушылар тұр деп елестете отырып сәлемдесуді ұсынады. Мысалы,  «Сәлеметсіңдер ме, балалар!» Бұл жерде фразаны жестпен, позамен, бет әлпет қимылымен қуаттауға болады. Топ мүшелерінің барлығы сәлемдесіп болғаннан кейін жалпы талқылау өткізіледі. Сәлемдесудің қайсысы ашық және мейірімді, кімнің фразасы белсенді іс-әрекетке эффективті стимул болды, мұғалімдер бала позициясынан өз әсерлерімен бөліседі.

Бұл жаттығуда жеке индивидуалдық іс-әрекет стилін табуға көмектесу үшін әрбір қатысушымен кері байланыс орнатылады. Айта кететін жай, бұл проблема енді жұмыс жасай бастаған жас мамандар арасында ғана актуалды емес. Көп жылдар бойы қызмет етіп, дағдылары қалыптасқан, жұмыс істеуі автоматтандырылған  мұғалімдер арасында да қажет. Олар өздерінің кәсіби шаралар арсеналын кеңейтіп, жанарту үшін маңызды. Бұл жерде жекелік индивидуалдығын басу ізімен емес, өзіндік «Мені» мен кәсіби мүмкіндіктерін ашудағы үлесімділік пен толық жетілуді табу.  

«Баға»  жаттығуы

Мақсаты: 

Оқушыларды бағалаудағы өзара  әрекеттесудің эффективті коммуникативтік амалдарын өндіру.

Топ шеңбер құрып тұрады, әрбір қатысушы бір позитивті және негативті баға айтуы қажет. Алдымен негативті баға айтылады, мысалы,  «отыр екі».

Әркім бұл фразаны айтуда өз сөздерін, интонациясын, мәндерін қолдануға мүмкіндік береді. Талқылауда  алдыңғы жаттығуда ұйымдастырылғандай топ мүшелері оқушы позициясынан сөйлейді. Психолог мұғалімге оқушыға негативті баға қойған кезде оған өзіндік жеке қарым-қатынасының көрініс табуын және тәрбиеленушінің жақсырақ оқуға мүмкіндігі  барына сенім білдіру керектігін көрсетеді. Негативті бағаны мынадай фразада айтуға болады: «Өте өкінішті, Анар бүгін саған нашар баға қоюға тура келіп тұр, сен өте қабілетті қызсың, жақын күндері өзінің екіңді жөндейтіндігіңе сенімдімін».

Оқушыны позитивті бағалағанда да баланың жетістігіне шынайы қуанышы мен психологиялық қолдаудың жаңа формаларының кәсіби амалдарын жетілдіруге болады.

Мысалы, позитивті баға қойған кезде  позитивті баға қойғандағы фраза төмендегідей болуы мүмкін: «Жарайсың, бүгін сені «бес» деп бағалаймын, ары қарай осылай оқуыңды жалғастыра бер».

«Мектеп директоры» жаттығуы

Мақсаты: 

Мектеп директорымен  қарым-қатынас жасаудың эффективті амалдарын дамыту.

Бұл жерде мұғалімнің мектеп директорымен қарым-қатынас жасаудағы жағдайларын қарастырамыз.

Мұғалім мектеп директорынан жыл ортасында денсаулығына байланысты демалыс беруін өтінуі немесе қатысушылар практикасында кездескен  басқа да жағдайларды ойнауға болады.

Бұл жаттығуды талқылау алдынғы жаттығудың схемасы бойынша жүреді.

«Эмоция» жаттығуы.

    Мақсаты: 

Мұғалім бойында артистизм, эмоционалдылық, иілгіштік, оқушылармен қарым-қатынаста образдық пен тірлік техникаларын дамыту.

Топ жарты шеңбер болып отырады. Әрбір қатысушы психологиялық жұмбақ жасырады. Жұмбақты бет әлпет қимылы, позасы, іс-әрекеті, жесті және кейбір нейтральді фразаларды қолдануы, өзі ойланған эмоцияналдық күйлердің біреуін топқа жасыруға болады, топ мүшелері оны табуы қажет.

Кейіннен психолог мұғалім жұмбақты қаншалықты шеше алғандығы жайында ойлануға, ол өз күйін демонстрациялауда қандай сыртқы амалдарды қолдануда қайсысы (бет, қол, интонация және т.с.с) мәндері болып келетіндігі жайлы ойлануды ұсынады. Мысалы: дерективті дауыс немесе «мұғалімдік» қатты мүсін.     

      

«Күйіне келтіру» жаттығуы.

Мақсаты: 

Сабақ басында қуаты мен күшін тез мобилизациялау және жұмыс қабілетін жоғарылату.

Топ мүшелері ыңғайлы позада шеңбер құрып отырады. Психолог денені бос ұстап, көзді жұмып айтылған әңгімені көз алдарына елестеуді ұсынады. Келесі мәтінді баяу, жұмсақ етіп әңгімелейміз.

«Бүгін сіз класқа барғыңыз келмей тұр. «Егер де... » әрекет ете отырып, өз күш қуатымызды мобильдеуге тырысамыз. Егер де менің көңілім жақсы болып, өзімді демалған және жаңарғандай сезінсем, класқа қуана барар едім. Көшеде келе жатып өз оқушыларым туралы ойланам, оларды тезірек көргім келеді. Ішке кіріп келдім, өз әріптестеріммен сәлемдесемін, оларға күлімсірей қараймын. Өз оқушыларыма бара жатырмын, ішке кірдім, қоңырау соғылды, сабақ басталды.

Сәлеметсіндер ме балалар!

Жаттығуды орындап болған соң жалпы топтық талқылау жүргізіледі. Бұның барысында мұғалімдер мен психолог жұмысқа бағытталудың психотехникалық әдістерімен тәжірбие алмасады.

Ой толғау. «ХХІ ғасыр мұғалімі ол қандай?»

(топтар эссе, бес жол өлең, ассоцация, схема түрінде моделін жасау т.б қорғайды)

Бүгінгі тренингтен алған әсеріңіз қандай? Сау болыңыздар!

 

«Ата-ана махаббаты» тренинг

Мектеп өміріндегі ең маңызды, жауапкершілікті талап ететін жұмыстардың бірі ата-аналар жиналысын өткізу. Жиналысты қалай  қызықты,  әрі пайдалы өткізуге болады? Осының барлығы жаңадан класс жетекші болған мұғалімге пайдалы болуы мүмкін.

Мақсаты: 

Ата-ана мен баланың арасындағы қарым-қатынстың  ерекшеліктерін психологиялық жаттығулар  арқылы көрсету.

Көрнекіліктері: Тақырып, қағаздар, шам, теледидар, сиқырлы таяқша,альбом, газет, шар.

Тренинг бағдарламасы:

1.Есімдер аллитерациясы

2.Баяндама. «Ата-ана махаббаты»

3. «Біз біргеміз!» жаттығулар

4. «Өтінемін!» ойыны

5. «Сиқырлы таяқша» жаттығу

6. «Тілек шамы»

7. Ой- толғаныс

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, соңғы редакциясы.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2022.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің үлгілік оқу бағдарламалары. – Астана, 2022.

4. Әбілқасымова А.Е. Педагогика және білім беруді басқару негіздері. – Алматы: Мектеп, 2018. – 320 б.

5. Аймағамбетов Б.С. Білім сапасын басқару. – Алматы: Рауан, 2019. – 210 б.

6. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2019. – 384 б.

7. Таубаева Ш.Т., Лактионова О.Г. Білім берудегі менеджмент және мониторинг. – Алматы: Қазақ университеті, 2017. – 256 б.

8. Нұрғалиева Г.К. Білім сапасын қамтамасыз етудің ғылыми-әдістемелік негіздері. – Алматы: Білім, 2016. – 298 б.

9. Жанпейісова М.М. Мектепішілік бақылау және басқару технологиялары. – Алматы: Рауан, 2018. – 176 б.

10. Бидайбеков Е.Ы., Бостанов Б.Ғ. Қазіргі мектептегі басқару және мониторинг. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 196 б.

11. Омарбекова С.М. Шағын жинақты мектепте оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру. – Алматы: Мектеп, 2015. – 152 б.

12. Сүлейменова Р.А. Инклюзивті және шағын жинақты мектеп жағдайындағы білім беру. – Алматы: Ұлттық білім академиясы, 2019. – 180 б.

13. Құрманова Б.Ж. Педагогикалық мониторинг және білім сапасын бағалау. – Алматы: Білім, 2020. – 168 б.

Мазмұны

1	Алғысөз	3
2	Білім беру ұйымын басқарудың заманауи негіздері	4
3	Жоспарлау – ұйым дамуының стратегиялық құралы	9
4	Бақылау жүйесі: сапаны қамтамасыз ету механизмі	14
5	Талдау – нәтижелі басқарудың негізгі кезеңі	18
6	Практикалық ұсыныстар мен үлгі құжаттар	20
7	Тренингтер	30
8	Пайдаланылған әдебиеттер	62