Нажимова С.Е.

Білім беру ұйымындағы жәбірлеуді (буллингті) алдын алу және әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың заманауи әдістері

Алматы облысы

Алматы облысы Балқаш ауданы білім бөлімінің "Мектепке дейінгі шағын орталығымен Үлгілі орта мектебі" коммуналдық мемлекеттік мекемесінің ___.___.2025ж. күнгі №______ әдістемелік отырысында қаралды.

Нажимова С.Е.

Білім беру ұйымындағы жәбірлеуді (буллингті) алдын алу және әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың заманауи әдістері. Әдістемелік әзірлеме, - 2025 ж., 12 б.

Әдістемелік әзірлеме білім беру ұйымындағы жәбірлеудің (буллингтің) алдын алу және буллинг қатысушыларын әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың заманауи әдістерін қамтиды. Сондай-ақ, буллингтің алдын алу мен қатысушыларын әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың арнайы бағдарламасы ұсынылған.

Әдістемелік әзірлеме білім беру ұйымдарында буллингтің алдын алуды және әлеуметтік-педагогикалық қолдауды ұйымдастыратын педагогтерге, әлеуметтік педагогтерге арналған.

Мазмұны

Кіріспе

Бүгінгі таңда білім беру ұйымдарындағы жәбірлеу (буллинг) мәселесі қоғамның ерекше назарына алынған маңызды әлеуметтік проблемалардың бірі болып табылады. Буллинг мектептерде және басқа да білім беру мекемелерінде кездесетін зорлық-зомбылықтың бір түрі, ол психикалық және эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін. Бұл құбылыс оқушылар арасында өзара қатынастарды бұзып, білім алу процесіне теріс әсер ететінін көрсету өте маңызды.

Әзірлеменің негізгі мақсаты - білім беру ұйымдарында жәбірлеуді алдын алудың және оған қарсы тұрудың заманауи әдістерін талқылау және қолдану. Осы мақсатқа жету үшін, зерттеу барысында әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың әртүрлі әдістері қарастырылады. Шетелдік және отандық тәжірибелерге шолу жасалып, олардың тиімділігі бағаланады. Буллингке қарсы күресте әлеуметтік педагогтердің рөлі мен олардың әрекеттерінің маңыздылығын түсіндіру.

Буллингтің алуан түрлі көріністері және оның әсері білім алушылардың психикалық және эмоционалдық денсаулығына зиян келтіреді. Бұл құбылыстың алдын алу үшін мектептерде әлеуметтік-педагогикалық жұмысты дұрыс ұйымдастыру қажет. Әлеуметтік педагогтердің рөлі осында ерекше маңызды, себебі олар балалармен тікелей жұмыс істейді және олардың қажеттіліктеріне көңіл бөледі. Оқушылар арасындағы қарым-қатынастардың үйлесімділігін қалыптастыруда және олардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға септігін тигізеді.

Қолайлы білім беру ортасын қалыптастыру оқушылардың психологиялық және әлеуметтік дамуы үшін өте маңызды. Мұндай ортада оқушылар өздерін қауіпсіз, құрметті және құнды сезінеді. Буллингтің алдын алу бұл процестің маңызды бөлігі болып табылады, себебі ол оқушылардың арасында жағымды қарым-қатынастарды дамытуға және олардың білім алуына кедергі болатын зорлық-зомбылықтың алдын алуға бағытталған. Мектептер мен білім беру ұйымдары буллингке қарсы саясатты іске асырып, оқушыларға, мұғалімдерге және ата-аналарға қажетті білім мен дағдыларды беруге міндетті. Оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынастарын жақсарту және олардың өзін-өзі бағалауын арттыру үшін әлеуметтік-педагогикалық қолдау жүйесі де маңызды рөл атқарады.

Әзірлеме білім беру ұйымдарында жәбірлеуді алдын алу және әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың заманауи әдістерінің тиімділігін көрсетеді. Әлеуметтік педагогтер бұл әдістерді өз тәжірибелерінде тиімді пайдалана алатынын көрсету үшін әзірленді. Жаңа технологиялар мен әдістемелердің қолданылуы арқылы буллингтің алдын алуға бағытталған инновациялық тәсілдер ұсынылады. Буллингке қарсы күресте ата-аналармен, мұғалімдермен және мектеп әкімшілігімен бірлесе жұмыс жасаудың нәтижелілігі де атап өтіледі.

Білім беру ұйымдарындағы буллинг: негізі ұғымдар, мәселелер мен өзектілігі

Буллингпен күресу барған сайын өзекті міндетке айналатын қазіргі білім беру ортасында.

Мектептегі қорлау – оқушылар мен мұғалімдерге қарсыласу, агрессия және зорлық-зомбылық жағдайында деструктивті мінез-құлықты көрсететін ең осал құбылыстардың бірі [1, 7-бет]. Білім беру мекемелеріндегі буллинг проблемасының маңыздылығы Н.Г. Янова, Н.Б. Титова, Д. В. Молчанова, М. А. Новикова, Л. Р. Халикова және т. б. ғалымдардың зерттеулерімен расталады.

ЮНИСЕФ пен денсаулық сақтау министрлігі ұсынған статистика Қазақстандағы буллингтің алдын алудың өзекті екенін көрсетеді. Мәліметтерге сәйкес, балалардың 63% - ы зорлық-зомбылық пен кемсітушілікке куә болған, 44% - ы буллинг құрбаны болған, ал 24% - ы мектепте зорлық-зомбылық пен кемсітушілік әрекеттерін өздері жасаған [2, 3-бет]. Сонымен қатар, балалардың 17,5% - ы екінші балаға жәбір көрсеткен, 6,8% - ы айына 2-3 рет жіберленген, ал 14,1% - ы жәбірлеуге қатысқанын мойындады. Бұл деректер балалар арасында өсіп келе жатқан қорқыту мәселесін көрсетеді және қауіпсіз және қолдау көрсететін білім беру ортасын қамтамасыз ету үшін тиімді алдын алу әдістерін қолданудың маңыздылығын көрсетеді[3, 93-бет].

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасында кәмелетке толмағандарға қатысты буллинг жағдайлары үшін жауапкершілікті белгілей отырып, заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді[4]. Елімізде балаларға қатыгездіктің алдын алу (буллинг) ережелерін енгізу туралы заң жобасы қабылданды [5].

Мектептердегі жәбірлеу проблемасымен тиімді күресу тәрбие рөлін күшейтуді және салауатты тұлғааралық қатынастарды қалыптастыруға бағытталған жүйелі профилактикалық жұмысты талап етеді. Оқушылар арасында эмоционалды интеллектті дамыту бұл процестің негізгі аспектісіне айналады, өйткені бұл олардың эмоциялары мен мінез-құлқын тиімді басқаруға көмектеседі[6, 76-бет].

Білім беру мекемелерінде жәбірлеудің алдын алудың маңызды элементі-балаларды ата-аналарының белсенді қолдауы. Сондықтан ата-аналардың буллинг мәселесі туралы хабардарлығын арттыру және осындай жағдайлар туындағанда балаларына қолдау көрсету жұмыстарын жүргізу өте маңызды [7, 12-бет].

Қазіргі білім беру контекстінде біздің авторлық буллингтің алдын алу әдістемесінің өзектілігі балалар арасында қорқыту жағдайларының өсуі туралы статистикалық мәліметтермен ғана емес, сонымен қатар қауіпсіз және қолдау көрсететін оқу ортасын қамтамасыз ету үшін тиімді араласу стратегиясының қажеттілігімен де расталады.

Білім беру ұйымдарындағы буллинг – бұл қайталанатын агрессияның бір түрі, ол оқушылар арасында немесе оқушылар мен мұғалімдер арасында орын алуы мүмкін. Буллингтің негізгі белгілері – күш теңгерімінің бұзылуы, қайталанатын агрессиялық әрекеттер және нысанаға бағытталған зиянды әрекеттер. Бұл құбылыс физикалық, вербалды, әлеуметтік және кибер формаларда көрініс табады, сондықтан оны кешенді түрде қарастыру қажет.

Буллингтің әртүрлі формалары бар. Физикалық агрессияда соққы-соғу, итеру немесе заттарды бүлдіру сияқты әрекеттер орын алады, ал вербалды буллингте қорлау, мазақтау және кемсіту сөздері пайдаланылады. Әлеуметтік буллинг оқушылардың топтан шеттетіліп, оқиғалардан оқшаулануына әкелсе, кибербуллинг заманауи технологиялар арқылы, интернет желілерінде, әлеуметтік медиа платформаларында жүзеге асады.

Буллингтің әсері оқушылардың психологиялық және академиялық дамуына теріс ықпал етеді. Құрбандар өз-өзін бағалауды төмендетіп, сенімсіздік пен күйзеліс сезімдеріне бой алады, бұл жағдай олардың оқу үлгеріміне және әлеуметтік қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді. Психологиялық қысымның нәтижесінде ұзақ мерзімді күйзелістер, депрессия мен әлеуметтік оқшаулану мәселелері туындауы ықтимал.

Буллингпен күрес үшін оқу орындарында кешенді стратегиялар мен шараларды іске асыру қажет. Мұғалімдер мен ата-аналардың ынтымақтастығы, антибуллинг бағдарламаларының енгізілуі және оқушыларға психологиялық қолдау көрсету арқылы буллингтің алдын алу мүмкіндігі артады. Сонымен қатар, құқықтық реттеу мен тәрбие жұмыстары оқу ортасында қауіпсіз әрі қолайлы жағдай жасауға септігін тигізеді.

Білім беру ұйымдарында буллинг – оқушылар арасындағы қайталанатын агрессия мен әлеуметтік қысымның күрделі құбылысы болып табылады. Бұл құбылыс оқу орнындағы тәртіпсіздік, психологиялық қысым және әлеуметтік әділетсіздіктің көрінісі ретінде де қарастырылады. Буллингтің әртүрлі формалары – физикалық, вербалды, әлеуметтік және кибербуллинг – оқушылардың дамуына теріс әсерін тигізеді.

Физикалық және вербалды буллинг мектеп ортасында жиі кездесетін мәселелердің бірі болып табылады. Физикалық агрессия оқушылар арасында соққы, итеру немесе заттарды бүлдіру арқылы жүзеге асады, ал вербалды буллинг кезінде мазақтау, қорлау және кемсіту сөздері қолданылады. Бұл әрекеттер оқушылардың өзін-өзі бағалауын төмендетіп, психологиялық жарақаттардың тереңдеуіне алып келеді.

Әлеуметтік буллинг оқушылардың топ ішінде оқшаулануына және қоғамнан шеттетілуіне әкеледі. Мұндай жағдайларда құрбандар топтық қысым мен әлеуметтік қысымның құрбанына айналады. Сонымен қатар, кибербуллинг заманауи технологиялардың мүмкіндіктерін пайдаланып, интернет пен әлеуметтік желілер арқылы жүзеге асады, бұл оқушылардың жеке өміріне тікелей қауіп төндіреді.

Буллингтің салдары тек физикалық жарақатпен шектелмей, оқушылардың психологиялық және академиялық дамуына да кері әсерін тигізеді. Құрбандар өзін төмен бағалап, сенімсіздік пен күйзеліс сезіміне бой алады, бұл оқу үлгерімінің төмендеуіне және ұзақ мерзімді депрессияның пайда болуына ықпал етеді. Психологиялық күйзеліс оқушылардың тұлғалық қалыптасуына да үлкен зиян келтіреді.

Мектептердегі буллинг мәселесін тиімді шешу үшін жүйелі және кешенді стратегиялар қажет. Оқу орны әкімшілігі мен мұғалімдердің буллингке қарсы нақты ережелер мен бақылау жүйесін енгізуі маңызды. Сонымен қатар, ата-аналар мен тәрбиелеушілердің ынтымақтастығы, профилактикалық бағдарламалар мен тренингтер өткізу оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, буллингтің алдын алуға септігін тигізеді.

Жәбірлеудің алдын алу мен қатысушыларға әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың заманауи тәсілдері

Әлеуметтік педагогтің негізгі міндеттерінің бірі – оқушылар арасындағы буллингтің ерте белгісін анықтап, алдын алу шараларын ұйымдастыру болып табылады. Ол мектеп ішінде оқушылардың мінез-құлығын, әлеуметтік өзара әрекетін және психологиялық жағдайын үнемі бақылап, агрессияның алғашқы белгілерін байқауға тырысады. Осы арқылы әлеуметтік педагог дер кезінде араласу мүмкіндігін арттырып, оқушыларға жеке және топтық кеңес беру, психологиялық қолдау көрсету арқылы буллингтің дамуына жол бермеуге жағдай жасайды.

Әлеуметтік педагог буллингпен күресуде профилактикалық және оқыту іс-шараларын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады. Ол мектеп әкімшілігі, мұғалімдер және ата-аналармен бірлесе отырып, буллингтің алдын алуға бағытталған ақпараттық-танымдық тренингтер, семинарлар мен пікірталастар ұйымдастырады. Бұл іс-шаралар оқушылардың өзара құрмет, түсіністік және әлеуметтік жауапкершілік сезімін қалыптастыруға ықпал етіп, мектеп қоғамдастығында жағымды атмосфераның қалыптасуына жағдай жасайды.

Сонымен қатар, әлеуметтік педагог буллингпен байланысты жағдайларды талдау және мониторинг жүргізу арқылы алдын алу шараларының тиімділігін арттыруға үлес қосады. Ол буллингке ұшыраған оқушылармен жұмыс істей отырып, жағдайдың себеп-салдарын анықтап, сәйкес интервенциялық әдістерді енгізеді. Мектеп әкімшілігімен және ата-аналармен тығыз қарым-қатынас орнатып, болашақта осындай мәселелердің туындамауы үшін кешенді стратегияларды әзірлеу және жүзеге асыруда жетекші рөл атқарады.

Әлеуметтік педагогикалық қолдау – оқушылар мен жастардың психологиялық, әлеуметтік және тәрбие қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған кешенді педагогикалық шаралар жиынтығы болып табылады. Бұл қолдау оқу процесі барысында кездесетін қиындықтарды жеңуге, тұлғалық дамуды ынталандыруға және өз-өзіне сенімділікті арттыруға көмектеседі. Мұндай қолдаудың негізінде әлеуметтік педагогтың кәсіби білімдері мен әдістемелік тәсілдері жатыр, ол оқушылардың психологиялық жағдайын бақылап, қажетті көмек пен кеңес береді.

Әлеуметтік педагогикалық қолдау шараларына жеке консультациялар, топтық жұмыстар, тренингтер мен семинарлар, сондай-ақ ата-аналар мен мұғалімдермен бірлесе отырып жүргізілетін ақпараттық-профилактикалық іс-шаралар кіреді. Бұл іс-шаралар оқушылардың әлеуметтік-эмоционалдық жағдайын жақсартуға, өзара түсіністік пен ынтымақтастықты арттыруға бағытталған. Нәтижесінде, қолдау көрсетудің арқасында оқушылар өздерінің қиындықтарын жеңіп, оқу процесінде белсенді әрі сәтті болуға мүмкіндік алады.

Әлеуметтік қызметтегі буллингтің алдын алу – бұл әлеуметтік қызмет көрсету саласындағы мамандардың оқушылар мен жастар арасындағы агрессия мен зорлық-зомбылықтың алдын алу мақсатында жүргізетін кешенді профилактикалық және интервенциялық шараларының жиынтығы болып табылады. Бұл әрекеттер оқушылардың психологиялық, әлеуметтік және эмоционалдық жағдайларын жақсартуға бағытталып, буллинг жағдайларының дамуына жол бермеуге арналған.

Буллингтің алдын алу шараларына дер кезінде ықтимал проблемаларды анықтау, олардың себептерін талдау және сәйкес интервенциялық стратегияларды әзірлеу кіреді. Әлеуметтік педагогтер тұлғалық және топтық консультациялар, тренингтер мен семинарлар арқылы оқушылардың өзін-өзі бағалау деңгейін көтеруге, агрессияның алдын алуға және оң мінез-құлықты қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, мектеп әкімшілігі, мұғалімдер мен ата-аналардың ынтымақтастығын қамтамасыз ету буллингке қарсы күрестің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Бұл кешенді іс-шаралардың негізгі мақсаты – оқушылардың қауіпсіз және қолайлы оқу ортасын қамтамасыз ете отырып, олардың тұлғалық дамуын қолдау. Әлеуметтік қызметтегі буллингтің алдын алу бағдарламалары қоғамдағы агрессиялық мінез-құлықты төмендетуге, оқушылардың психологиялық тұрақтылығын арттыруға және дені сау қарым-қатынастарды дамытуға ықпал етеді. Нәтижесінде, мұндай жүйелі профилактикалық шаралар буллинг жағдайларының алдын алуға және оқу ұйымдарында қауіпсіз орта қалыптастыруға септігін тигізеді.

Буллингтің алдын алуда заманауи тәсілдер кешенді, жүйелі және технологиялық тұрғыдан тиімді болуы қажет. Бүгінгі таңда мектептер мен білім беру ұйымдарында буллингке қарсы күресудің бірнеше инновациялық әдістері қолданылады. Олар психологиялық қолдау, сандық технологияларды пайдалану, құқықтық тетіктерді күшейту және мектеп мәдениетін қалыптастыру арқылы жүзеге асады.

1. Сандық технологиялар мен кибербуллингтің алдын алу. Заманауи білім беру ортасында кибербуллинг өзекті мәселе болғандықтан, оны анықтау және алдын алу үшін жасанды интеллект пен сандық платформалар кеңінен қолданылады. Мысалы, кейбір мектептерде арнайы мобильді қосымшалар мен онлайн жүйелер арқылы оқушылар анонимді түрде буллинг жағдайлары туралы хабарлай алады. Сонымен қатар, әлеуметтік желілерде мониторинг жүргізетін алгоритмдер мен бағдарламалар агрессивті мінез-құлық белгілерін анықтап, алдын алу шараларын тезірек қабылдауға мүмкіндік береді.

2. Эмоционалды интеллект пен психологиялық сауаттылықты дамыту. Буллингтің алдын алуда оқушылардың эмоционалдық интеллектісін (EQ) дамыту маңызды. Бұл мақсатта тренингтер, рөлдік ойындар және жағдайлық модельдеу әдістері қолданылады. Олар балалардың өз эмоцияларын түсініп, басқара алуына, эмпатия қалыптастыруына көмектеседі. Сонымен қатар, мектептерде психологтар мен әлеуметтік педагогтар буллингтің психологиялық әсерін түсіндіретін бағдарламалар әзірлеп, оқушыларға стресспен күресуді, қақтығыстарды шешуді үйретеді.

3. Инклюзивті және қауіпсіз мектеп ортасын қалыптастыру. Буллингтің алдын алу үшін мектеп мәдениетін өзгерту маңызды. Бұл мақсатта инклюзивті білім беру қағидалары енгізіліп, оқушылар арасында өзара сыйластық пен сенімге негізделген қарым-қатынас орнату бойынша жүйелі жұмыс жүргізіледі. Мұғалімдер мен мектеп әкімшілігі буллингке қарсы саясат әзірлеп, оның орындалуын қадағалайды. Сонымен қатар, «нөлдік төзімділік» қағидасын енгізу арқылы кез келген агрессиялық мінез-құлыққа жол бермеу саясаты жүзеге асырылады.

4. Оқушылар мен ата-аналарға арналған ақпараттық бағдарламалар. Буллингтің алдын алуда ата-аналар мен оқушыларды ақпараттандыру үлкен рөл атқарады. Заманауи мектептер буллингке қарсы вебинарлар, тренингтер және интерактивті дәрістер өткізіп, ата-аналарға балаларының мінез-құлқындағы өзгерістерді қалай байқау керектігін және буллинг жағдайында қандай әрекет жасау қажеттігін үйретеді. Сонымен қатар, оқушылар арасында достық қарым-қатынасты нығайту мақсатында әлеуметтік жобалар мен еріктілік қозғалыстары белсенді дамуда.

5. Медиация және қалпына келтіру әдістері. Қазіргі таңда көптеген мектептер буллингтің алдын алуда медиация әдісін қолданады. Бұл тәсіл арқылы оқушылар арасындағы қақтығыстарды үшінші тарап – медиатор (педагог, психолог немесе арнайы дайындықтан өткен оқушы) көмегімен шешуге мүмкіндік беріледі. Қалпына келтіру әдістері (restorative practices) де кеңінен қолданылып, буллинг жағдайында тек жаза қолдану емес, екі жақтың да диалог құрып, өзара түсіністікке келуіне жағдай жасалады.

Буллингтің алдын алудағы заманауи тәсілдер кешенді түрде жүзеге асырылғанда ғана тиімді нәтиже береді. Бұл әдістер мектептегі зорлық-зомбылықты азайтып қана қоймай, оқушылардың психологиялық саулығын нығайтуға, олардың қарым-қатынас мәдениетін дамытуға және қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Жәбірлеудің (буллингтің) алдын алу мен қатысушыларын әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың бағдарламасы

Әлеуметтік педагог жұмысындағы «Жәбірлеудің (буллингтің) алдын алу мен қатысушыларын әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың бағдарламасы» – оқу орындарындағы буллинг жағдайларын алдын алуға және оның қатысушыларына (құрбандар, агрессорлар және куәгерлер) кешенді қолдау көрсетуге бағытталған жүйелі іс-шаралар жиынтығы болып табылады. Бұл бағдарлама мектеп қауымдастығында қауіпсіз әрі қолайлы орта қалыптастыруға үлес қосып, оқушылардың психологиялық және әлеуметтік дамуына оң әсер етеді.

Бағдарламаның басты мақсаты – буллингтің алдын алу, оның себеп-салдарын анықтау және уақытылы араласу арқылы жағдайды ретке келтіру. Оқу орнында агрессиялық әрекеттердің ерте белгілерін байқау, тиісті интервенцияларды енгізу және оқу процесіне теріс әсер етуді азайту арқылы бағдарламаның негізгі міндеті жүзеге асырылады. Сонымен қатар, бағдарлама оқушылардың әлеуметтік-эмоционалдық сауаттылығын арттыруға, өзара түсіністік пен сенімділікті қалыптастыруға бағытталған.

Бағдарламаның тиімділігі оның кешенді тәсілі мен әртүрлі компоненттерін біріктіруден тұрады. Ол тек буллинг оқиғасын жоюға емес, сонымен қатар, оқушылардың тұлғалық дамуын қолдап, олардың мінез-құлқы мен қарым-қатынасын оң бағытқа өзгертуге ықпал етеді. Профилактикалық тренингтер, консультациялар мен медиация сессиялары оқушылардың конфликттерді шешу қабілетін арттырады және агрессияның қайталануын болдырмайды.

Бағдарлама құрамына бірнеше негізгі компонент кіреді. Оларға алдын алу бойынша ақпараттық тренингтер, психологиялық және әлеуметтік қолдау көрсету, конфликтерді медиациялау мен қалпына келтіру әдістері, сондай-ақ, оқушылар мен ата-аналарға арналған семинарлар жатады. Сонымен қатар, арнайы құралдар мен технологияларды қолдану арқылы буллинг жағдайларын тіркеу, талдау және мониторинг жүргізу де бағдарламаның маңызды бөлігі болып табылады.

Бағдарлама тек құрбандарға ғана емес, агрессорларға да бағытталған. Агрессиялық мінез-құлықтың себептерін анықтау және оларды түзету мақсатында арнайы жұмыс топтары, психологиялық кеңес беру мен тәрбие процесі жүргізіледі. Бұл тәсіл оқушылардың агрессивтілігін төмендетуге, өз-өзін бақылауды үйренуге және болашақта агрессияның алдын алуға мүмкіндік береді.

Жалпы, бағдарламаның тиімділігі оқу орындарындағы буллинг жағдайларының азаюымен, оқушылардың психологиялық тұрақтылығының артуымен және мектептегі жағымды қарым-қатынастың нығаюымен өлшенеді. Кешенді әрі жүйелі қолдау жүйесі мектеп қауымдастығында өзара сенім мен түсіністік қалыптастырып, білім беру процесінің сапасын арттыруға айтарлықтай ықпал етеді.

Төменде «Жәбірлеудің (буллингтің) алдын алу мен қатысушыларын әлеуметтік-педагогикалық қолдаудың бағдарламасы» ұсынылған, оның негізгі мақсаттары мен міндеттері, құрылымы, ресурстары және бағалау жүйесі егжей-тегжейлі сипатталған.

Бағдарламаның басты мақсаты – мектеп қауымдастығында буллингтің алдын алу, агрессияның қайталануын болдырмау және барлық қатысушыларға (құрбандар, агрессорлар және куәгерлер) кешенді әлеуметтік-педагогикалық қолдау көрсету болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін бағдарлама оқу орнының қауіпсіз, қолайлы және сенімді ортаны қалыптастыруға бағытталған, оқушылардың психологиялық тұрақтылығы мен әлеуметтік-эмоционалдық сауаттылығын арттыруды көздейді.

Бағдарлама аясында профилактикалық іс-шаралар мен алдын алу тренингтері жүзеге асырылады. Мұндай іс-шараларға оқушылар, ата-аналар мен мұғалімдер үшін ұйымдастырылатын интерактивті семинарлар, рөлдік ойындар және пікірталастар кіреді. Бұл шаралар арқылы буллингтің белгілері мен себептері туралы ақпарат таратылады, сонымен қатар, конфликттерді бейбіт жолмен шешу әдістері үйретіліп, мектеп мәдениетіндегі агрессия мен зорлық-зомбылықтың алдын алуға ерекше көңіл бөлінеді.

Бағдарламаның маңызды бөлігі – әлеуметтік-педагогикалық қолдау көрсету. Бұл бағытта әлеуметтік педагогтар, психологтар және арнайы дайындықтан өткен мамандар оқушыларға жеке және топтық консультациялар, медиация сессиялары, сондай-ақ, қалпына келтіру әдістерін қолдану арқылы қолдау көрсетеді. Агрессорлар мен құрбандардың мінез-құлықындағы өзгерістерді бақылау, олардың проблемаларын анықтау және интервенциялық әдістерді енгізу арқылы буллингтің динамикасын өзгерту көзделеді.

Бағдарламаның құрылымдық негізі оқу орнының әкімшілігі, мұғалімдері, әлеуметтік педагогтары, психологтары және ата-аналар арасындағы өзара ынтымақтастыққа негізделеді. Әрбір қатысушы топтың өз міндеттері мен рөлдері айқын белгіленіп, координация жүйесі құрылып, тұрақты кездесулер мен ақпарат алмасу платформалары ұйымдастырылады. Сондай-ақ, арнайы бақылау және есеп беру жүйесі енгізіліп, буллинг жағдайларының дер кезінде тіркелуі мен талдануы қамтамасыз етіледі.

Бағдарламаның тиімділігі мен нәтижелілігін қамтамасыз ету мақсатында мониторинг және бағалау жүйесі қолданылады. Бұл жүйе арқылы жүзеге асырылған іс-шаралардың әсері, қатысушылардың әлеуметтік-эмоционалдық жағдайы мен мектеп ортасындағы жалпы атмосфера үнемі тексеріліп, кері байланыс негізінде қажетті түзетулер енгізіледі. Бағдарлама нәтижелері статистикалық деректер, сауалнама нәтижелері және қатысушылардың пікірлері арқылы бағаланып, одан әрі жетілдіру мен кеңейту шаралары жүзеге асырылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Янова Н. Г. Буллингтен антибуллингке дейін: мектептегі агрессияның алдын алу бағдарламалары. – Барнаул: Print Express, 2021-180с.

2. ЮНИСЕФ. Сұрақтарға жауаптар. Қорқыту-бұл туралы сұрақтарға жауаптар бұл не және оны қалай тоқтатуға болады. - Алматы, 2022-9с.

3. "Қазақстан оқушыларының өмір салты факторлары, олардың физикалық, психикалық денсаулығы мен әл-ауқаты": ұлттық есеп / Ж. А. Қалмақова, ш.з. Абдрахманова, А. А. Адаева, т. и. Слажнева, С. А. Назарова, К. А. Раисова, Д. М. Шамгунова, Н. А. Сүлейманова // Астана – Алматы: Ұлттық Орталық ҚР ДСМ Қоғамдық денсаулық сақтау, 2023. – 121 бет.

4. "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне әйелдер құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 15 сәуірдегі № 72-VIII ҚРЗ Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2400000072 (өтініш берген күні: 16.04.2024)

5. "Баланы қорқытудың (қорқытудың) алдын алу қағидаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Білім Министрінің 2022 жылғы 21 желтоқсандағы № 506 Бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2022 жылғы 21 желтоқсанда № 31180 болып тіркелді. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200031180 (өтініш берген күні: 01.11.2024).

6. Халикова Л. Р. білім беру ұйымдарындағы қорқыту мәселесі балалар мен мұғалімдердің көзімен [Электрондық ресурс] / / білім берудің практикалық психологиясының хабаршысы. 2019. № 3 (3). 74-82 Б. Doi:10.17759/bppe.2019160304.

7. Мектептегі буллингке қарсы іс-қимыл: халықаралық тәжірибені талдау /Д.В. Молчанова, М. А. Новикова; "Экономика Жоғары Мектебі" Ұлттық зерттеу университеті, білім институты. — М.: ЕЖМ НИУ, 2020. - 72 б. -200 дана — (қазіргі білім беру аналитикасы. № 1 (31).

8. Lawson, M. A., & Kolb, J. A. (2013). School-wide bullying prevention: Lessons learned from the field. Children & Schools, 35(1), 27–33.

9. ХХІ ғасыр психологиясы / / Сб. "ХХІ ғасыр психологиясы" халықаралық конференциясының материалдары бойынша ғылыми мақалалар (Самарқанд, 15-16 наурыз 2024 ж.) / ред. В. В. Козлова, Ш. Р. Баратова