Биология 7 сынып
Тақырыбы: Заттар тасымалдануының тірі ағзалардың тіршілік әрекеті үшін маңызы
Өсімдіктер мен жануарларда заттарды тасымалдау — олардың тіршілігін сақтауға
қажетті қоректік заттар мен басқа элементтерді жеткізетін маңызды биологиялық
процесс. Бұл тасымалдау әдістері әр ағзаның ерекшелігіне байланысты әртүрлі, бірақ
бәрінің мақсаты — жасушалар мен мүшелердің қалыпты жұмысын қамтамасыз ету.
Өсімдіктердегі тасымалдау
Өсімдіктерде тасымалдау тамыр, сабақ, жапырақтар арқылы жүзеге асады.
• Судың тасымалдануы: Су мен минералдар тамыр арқылы сіңіріліп, сабақ
арқылы жапырақтарға көтеріледі. Мұнда су өсімдіктің әр бөлігіне ксилема деп
аталатын өткізгіш тіндер арқылы көтеріледі.
• Фотосинтез өнімдерін тасымалдау: Жапырақтарда түзілген қант және басқа
органикалық заттар өсімдік бойымен флоэма тіні арқылы таралады. Бұл заттар
өсімдіктің өсуі мен дамуына, жасушалардың энергия алмасуына пайдаланылады.
Жануарлардағы тасымалдау
Жануарларда заттардың тасымалы қан айналымы жүйесі арқылы жүреді. Қан, лимфа
және жасушааралық сұйықтық ағзадағы тасымалдаудың негізгі ортасы болып табылады.
• Қан айналымы: Жүрек қанды айдап, оны ағзаның барлық мүшелері мен
ұлпаларына жеткізеді. Қан арқылы қоректік заттар мен оттегі тасымалданады,
сондай-ақ көмірқышқыл газы мен басқа да қалдық заттар шығарылады.
• Лимфа жүйесі: Лимфа жүйесі ағзадағы сұйықтықтың деңгейін реттеп,
инфекциялардан қорғайды. Ол жасушааралық сұйықтықты жинап, оны қайтадан
қанға құяды, осылайша сұйықтықтың тепе-теңдігін сақтайды.
Негізгі айырмашылықтар
• Тасымалдау тіндері: Өсімдіктерде ксилема мен флоэма болса, жануарларда қан
тамырлары (артериялар, вена және капиллярлар) және жүрек бар.
• Қозғалыс әдісі: Өсімдіктерде су мен минералдар тамыр қысымы мен булану
күшінің әсерінен көтеріледі. Ал жануарларда қан жүрек соғуының күшімен
жылжиды.
Қорытынды
Өсімдіктер мен жануарларда тасымалдау ағзалардың дұрыс жұмысын қамтамасыз етіп,
әр жасушаға қажетті заттарды жеткізеді және қалдықтарды шығарады. Бұл екі ағзалық
жүйеде тасымалдаудың негізгі мақсаты бірдей болса да, олар әртүрлі құрылымдар мен
әдістер арқылы жүзеге асады.

Заттар тасымалы тірі ағзалардың жасушалары мен мүшелері арасында қажетті заттардың
алмасуын қамтамасыз етіп, олардың тұрақты жұмыс істеуіне ықпал етеді. Бұл процесс
тірі ағзалардың тіршілігін сақтап, қалыпты қызмет атқаруына жағдай жасайды.
Тасымалдау жүйесінің негізгі компоненттері қан айналымы, лимфа және жасушааралық
сұйықтық болып табылады.
Маңыздылығы:
1. Қоректік заттар мен оттегінің жеткізілуі: Барлық жасушалар өсу және энергия
өндіру үшін глюкоза, майлар және оттегі сияқты қажетті қоректік заттарды алуы
тиіс. Бұл заттар қан арқылы жеткізіліп, жасушалардың өміршеңдігін сақтайды.
2. Зиянды заттардың шығарылуы: Метаболизм нәтижесінде түзілетін қалдықтар,
мысалы, көмірқышқыл газы мен азотты қосылыстар, жасушалардан шығарылады.
Қан айналымы мен лимфа жүйесі бұл заттарды ағзадан шығару үшін алып кетеді.
3. Гормондардың тасымалдануы: Гормондар эндокриндік бездерде түзіліп,
тасымалдау жүйесі арқылы нысаналы мүшелерге жетеді. Бұл ретте гормондар
ағзаның дамуын, өсуін және басқа да маңызды процестерін реттейді.

4. Иммундық жауап: Лимфа жүйесі ағзаға енген бөгде заттарға қарсы күресу үшін
арнайы жасушаларды (ақ қан жасушалары) тасымалдайды. Бұл ағзаның қорғаныс
механизмдерін күшейтеді.
5. Гомеостазды сақтау: Қан айналым жүйесі температура, қышқылдық-негіздік
тепе-теңдік (рН), иондардың концентрациясы сияқты ішкі ортаның тұрақтылығын
қамтамасыз етеді. Бұл тұрақтылық тірі ағзалар үшін аса маңызды, себебі осы
күйде ғана ферменттер мен басқа биомолекулалардың дұрыс жұмыс істеуі
мүмкін.
Осылайша, заттар тасымалы тіршілік әрекетінің негізі болып табылады, себебі ол
ағзадағы барлық жасушалар мен мүшелер арасында үздіксіз байланыс пен үйлесімділікті
қамтамасыз етеді.

Тапсырма 1:
1. Өсімдіктердегі су мен минералдардың тасымалдануы
2. Өсімдіктердегі фотосинтез өнімдерінің тасымалдануы
3. Жануарларда оттегінің тасымалдануы
4. Жануарларда қоректік заттардың тасымалдануы
Сәйкестендіріңіз:
• A) Флоэма арқылы барлық мүшелерге таралады
• B) Ксилема арқылы жоғары көтеріледі
• C) Асқорыту жүйесі арқылы қанға сіңіріліп, әр мүшеге жеткізіледі
• D) Қанның құрамындағы гемоглобин арқылы тасымалданады
Жауаптары: 1 – В 2 – А 3 – D 4 – C

Тапсырма 2:
1. Ксилема
2. Флоэма
3. Қан айналымы
4. Лимфа жүйесі
Сәйкестендіріңіз:
• A) Органикалық заттарды жапырақтардан өсімдіктің барлық бөліктеріне таратады
• B) Ағзадағы сұйықтық балансын реттеп, иммундық қорғанысты қамтамасыз етеді
• C) Оттегі мен қоректік заттарды мүшелерге жеткізіп, қалдықтарды шығарады
• D) Су мен минералдарды тамырдан жапырақтарға жеткізеді
Жауаптары: 1 – D
2 – A
3 - C
4 – B

Тапсырма 1:
Өсімдіктерде суды және минералды заттарды тасымалдау тамыр арқылы жүргізіліп, олар
__________ бойымен жапырақтарға көтеріледі.
Жауап: ксилема
Тапсырма 2:
Жануарларда оттегіні тасымалдау үшін қанның құрамындағы __________ маңызды рөл
атқарады.
Жауап: гемоглобин

Сұрақ-Жауап Тапсырмалары:
1. Өсімдіктерде су мен минералдарды тамырдан жапырақтарға тасымалдайтын тін
қалай аталады?
Жауап: Ксилема
2. Жануарлар ағзасында оттегіні тасымалдау қызметін атқаратын қан құрамындағы
негізгі молекула қалай аталады?
Жауап: Гемоглобин
3. Фотосинтез нәтижесінде түзілген органикалық заттарды өсімдіктің барлық
бөліктеріне жеткізетін құрылым қалай аталады?
Жауап: Флоэма
4. Лимфа жүйесінің негізгі қызметі қандай?
Жауап: Иммундық қорғаныс қамтамасыз ету және сұйықтық балансын реттеу
5. Қанның құрамындағы оттегі қай қан жасушалары арқылы тасымалданады?
Жауап: Эритроциттер
Тест тапсырмалары:
1. Өсімдіктерде су мен минералдардың тасымалдануы қандай тін арқылы жүзеге
асады?
o А) Флоэма
o B) Ксилема
o C) Лимфа
o D) Цитоплазма
Жауап: B
2. Жапырақтарда түзілген органикалық заттар өсімдіктің басқа бөліктеріне қалай
таралады?
o А) Ксилема арқылы
o B) Тамыр түкшелері арқылы
o C) Флоэма арқылы
o D) Лизосома арқылы
Жауап: C
3. Жануарларда оттегіні тасымалдайтын қанның негізгі құрамдас бөлігі:
o А) Лейкоциттер
o B) Плазма
o C) Гемоглобин
o D) Лимфа
Жауап: C
4. Лимфа жүйесінің негізгі қызметі:
o А) Оттегіні тасымалдау
o B) Органикалық заттарды тасымалдау
o C) Иммундық жүйені қорғау және сұйықтық балансын реттеу
o D) Қант тасымалдау
Жауап: C
5. Өсімдік тамырынан жапырақтарына су мен минералдардың көтерілуіне қандай
фактор ықпал етеді?
o А) Гравитация
o B) Осмос және тамыр қысымы
o C) Көмірқышқыл газы
o D) Тері қабаты
Жауап: B

6. Ағзада қоректік заттардың барлық мүшелерге тасымалдануы қай жүйе арқылы
жүзеге асады?
o А) Нерв жүйесі
o B) Қан айналым жүйесі
o C) Лимфа жүйесі
o D) Зәр шығару жүйесі
Жауап: B
7. Қан айналымында оттегіні жеткізуші рөл атқаратын қан жасушалары:
o А) Лейкоциттер
o B) Тромбоциттер
o C) Эритроциттер
o D) Нейрондар
Жауап: C
8. Өсімдік жапырағында түзілген қант қайда тасымалданады?
o А) Тек сабаққа
o B) Тек тамырға
o C) Өсімдіктің барлық бөліктеріне
o D) Тек гүлге
Жауап: C
9. Ағзадағы лимфа жүйесі:
o А) Тек қан айналымымен айналысады
o B) Иммундық қорғанысқа және артық сұйықтықты ағзадан шығаруға
көмектеседі
o C) Тек оттегіні тасымалдайды
o D) Өсімдіктердегі органикалық заттарды тасымалдайды
Жауап: B
10. Қанның құрамындағы оттегін тасымалдайтын негізгі молекула:
o А) Лейкоциттер
o B) Эритроциттер
o C) Гемоглобин
o D) Тромбоциттер
Жауап: C

Биология 7 сынып
Тақырыбы: Заттар тасымалдануының тірі ағзалардың тіршілік әрекеті үшін маңызы
Тапсырма 1:
1. Өсімдіктердегі су мен минералдардың тасымалдануы
2. Өсімдіктердегі фотосинтез өнімдерінің тасымалдануы
3. Жануарларда оттегінің тасымалдануы
4. Жануарларда қоректік заттардың тасымалдануы
Сәйкестендіріңіз:
• A) Флоэма арқылы барлық мүшелерге таралады
• B) Ксилема арқылы жоғары көтеріледі
• C) Асқорыту жүйесі арқылы қанға сіңіріліп, әр мүшеге жеткізіледі
• D) Қанның құрамындағы гемоглобин арқылы тасымалданады
Жауаптары:

Тапсырма 2:
1. Ксилема
2. Флоэма
3. Қан айналымы
4. Лимфа жүйесі
Сәйкестендіріңіз:
• A) Органикалық заттарды жапырақтардан өсімдіктің барлық бөліктеріне таратады
• B) Ағзадағы сұйықтық балансын реттеп, иммундық қорғанысты қамтамасыз етеді
• C) Оттегі мен қоректік заттарды мүшелерге жеткізіп, қалдықтарды шығарады
• D) Су мен минералдарды тамырдан жапырақтарға жеткізеді
Жауаптары:

Тапсырма 3:
Өсімдіктерде суды және минералды заттарды тасымалдау тамыр арқылы жүргізіліп, олар
__________ бойымен жапырақтарға көтеріледі.
Жауап: ксилема

Тапсырма 4:
Жануарларда оттегіні тасымалдау үшін қанның құрамындағы __________ маңызды рөл
атқарады.
Жауап: гемоглобин

Сұрақ-Жауап Тапсырмалары:
1. Өсімдіктерде су мен минералдарды тамырдан жапырақтарға тасымалдайтын тін
қалай аталады?
Жауап:
2. Жануарлар ағзасында оттегіні тасымалдау қызметін атқаратын қан құрамындағы
негізгі молекула қалай аталады?
Жауап:
3. Фотосинтез нәтижесінде түзілген органикалық заттарды өсімдіктің барлық
бөліктеріне жеткізетін құрылым қалай аталады?
Жауап:
4. Лимфа жүйесінің негізгі қызметі қандай?
Жауап:
5. Қанның құрамындағы оттегі қай қан жасушалары арқылы тасымалданады?
Жауап:

Тест тапсырмалары:
1. Өсімдіктерде су мен минералдардың тасымалдануы қандай тін арқылы жүзеге
асады?
А) Флоэма B) Ксилема
C) Лимфа D) Цитоплазма
2. Жапырақтарда түзілген органикалық заттар өсімдіктің басқа бөліктеріне қалай
таралады?
А) Ксилема арқылы B) Тамыр түкшелері арқылы
C) Флоэма арқылы D) Лизосома арқылы
3. Жануарларда оттегіні тасымалдайтын қанның негізгі құрамдас бөлігі:
А) Лейкоциттер B) Плазма
C) Гемоглобин D) Лимфа
4. Лимфа жүйесінің негізгі қызметі:
А) Оттегіні тасымалдау
B) Органикалық заттарды тасымалдау
C) Иммундық жүйені қорғау және сұйықтық балансын реттеу
D) Қант тасымалдау
5. Өсімдік тамырынан жапырақтарына су мен минералдардың көтерілуіне қандай
фактор ықпал етеді?
А) Гравитация
B) Осмос және тамыр қысымы
C) Көмірқышқыл газы
D) Тері қабаты
6. Ағзада қоректік заттардың барлық мүшелерге тасымалдануы қай жүйе арқылы
жүзеге асады?
А) Нерв жүйесі
B) Қан айналым жүйесі
C) Лимфа жүйесі
D) Зәр шығару жүйесі
7. Қан айналымында оттегіні жеткізуші рөл атқаратын қан жасушалары:
А) Лейкоциттер
B) Тромбоциттер
C) Эритроциттер
D) Нейрондар
8. Өсімдік жапырағында түзілген қант қайда тасымалданады?
А) Тек сабаққа
B) Тек тамырға
C) Өсімдіктің барлық бөліктеріне
D) Тек гүлге
9. Ағзадағы лимфа жүйесі:
А) Тек қан айналымымен айналысады
B) Иммундық қорғанысқа және артық сұйықтықты ағзадан шығаруға
көмектеседі
C) Тек оттегіні тасымалдайды
D) Өсімдіктердегі органикалық заттарды тасымалдайды
10. Қанның құрамындағы оттегін тасымалдайтын негізгі молекула:
А) Лейкоциттер
B) Эритроциттер
C) Гемоглобин
D) Тромбоциттер

Тест жауаптары:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
В С С С В В С С В С