Биология 8 сынып

Тақырыбы: Иммунитет. Иммунитеттің түрлері және оның маңызы

Иммунитет – ағзаның зиянды агенттерге (вирус, бактерия, паразит, бөгде заттар) қарсы тұру және оларды жою қабілеті. Бұл жүйе ағзаны инфекциядан қорғап, тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

Иммунитеттің түрлері

1. Туа пайда болған иммунитет

   • Сипаттамасы: Тұқым қуалау арқылы берілетін, ағзада туғаннан бар қорғаныс жүйесі. Ол арнайы емес иммунитет түріне жатады, яғни әртүрлі зиянды факторларға қарсы әрекет етеді.

   • Қорғаныс механизмдері:

     • Терінің, шырышты қабаттардың механикалық тосқауылы.

     • Асқазан сөлінің қышқыл ортасы.

     • Лизоцим ферменті (сілекейде, жас сұйықтығында болады).

     • Фагоцитоз (микроағзаларды жұтып жою қабілеті).

2. Жүре пайда болған иммунитет

   • Сипаттамасы: Өмір барысында ағзаға зиянды агенттер енгеннен кейін немесе вакцинация нәтижесінде пайда болатын иммунитет. Ол арнайы иммунитетке жатады, яғни нақты микроағзаларға қарсы бағытталған.

   • Түрлері:

     • Табиғи:

       • Белсенді: Инфекциядан кейін ағзада антиденелер түзіледі.

       • Енжар: Дайын антиденелер анадан балаға (плацента арқылы немесе емшек сүтімен) беріледі.

     • Жасанды:

       • Белсенді: Вакцина арқылы арнайы иммунитет түзіледі.

       • Енжар: Дайын антиденелер немесе иммундық сарысулар енгізіледі.

Екпенің (вакцинаның) түрлері және олардың иммунитет қалыптастырудағы рөлі

Вакцина – ағзада арнайы иммунитет қалыптастыру үшін енгізілетін биологиялық препарат. Ол ағзаны нақты инфекциядан қорғауға бағытталған.

Екпе түрлері

1. Инактивтендірілген вакциналар

   • Өлі микроағзалардан дайындалады.

   • Мысалы: тұмауға, полиомиелитке қарсы вакциналар.

2. Тірі әлсіреген вакциналар

   • Әлсіретілген, бірақ иммунитетті белсенді түрде қоздыратын микроағзалардан тұрады.

   • Мысалы: туберкулезге (БЦЖ), қызылшаға, қызамыққа қарсы вакциналар.

3. Токсиндерден дайындалған вакциналар (анатоксиндер)

   • Микроағзалар бөлетін токсиндердің бейтараптандырылған түрі.

   • Мысалы: дифтерияға, сіреспеге қарсы вакциналар.

4. Рекомбинантты вакциналар

   • Генетикалық инженерия арқылы алынған.

   • Мысалы: гепатит В-ға қарсы вакцина.

5. Конъюгацияланған вакциналар

   • Бірнеше антигеннің байланысуынан жасалады.

   • Мысалы: пневмококк инфекциясына қарсы вакцина.

Вакцинаның жасанды иммунитет қалыптастырудағы маңызы

• Аурудың алдын алу: Ағзаға зиян тигізбей, иммунитетті дайындайды.

• Жұқпалы ауруларды жою: Қызылша, шешек сияқты ауруларды жоюда маңызды рөл атқарды.

• Ұжымдық иммунитет қалыптастыру: Халықтың көп бөлігін вакцинациялау арқылы инфекцияның таралуы тоқтатылады.

• Асқынуларды болдырмау: Вакцинация арқылы ауыр инфекциялардың асқыну ықтималдығы төмендейді.

Қорытынды: Иммунитеттің негізгі қызметі – ағзаның қорғанысын қамтамасыз ету. Туа пайда болған және жүре пайда болған иммунитет түрлері әртүрлі механизмдермен ағзаны инфекциялардан сақтайды. Вакцинация – қауіпті аурулардың алдын алудың тиімді жолы, жасанды иммунитетті қалыптастырып, халық денсаулығын нығайтады.

Тапсырма 1: Сәйкестендіру

Төменде иммунитеттің түрлері және олардың сипаттамалары берілген. Сәйкестендіріңіз.

Жауабы:
1 - B, 2 - D, 3 - C, 4 - A, 5 - E

Тапсырма 2: Толықтыру

Берілген мәтінді тиісті сөздермен толықтырыңыз.

Мәтін:

1. Ағзаға зиянды агент енген кезде, бірінші болып иммундық жүйенің _________ иммунитет түрі іске қосылады.

2. _________ иммунитет ағзаға өмір бойы сақталуы мүмкін, мысалы, вакцинациядан кейін.

3. Вакцина ағзада арнайы _________ түзу үшін қолданылады.

4. _________ вакцина тірі, бірақ әлсіретілген микроағзалардан дайындалады.

5. Жасанды енжар иммунитетте _________ антиденелер енгізіледі.

Дұрыс жауаптар:

1. туа пайда болған

2. Жасанды белсенді

3. антиденелер

4. Тірі әлсіреген

5. дайын

Тапсырма 1: Иммунитет түрлерін талдау

Мәтін:
Айгүл қызылша ауруымен ауырды, ал Айдардың қызылшаға қарсы вакцинасы бар. Қайсысы табиғи иммунитетке, ал қайсысы жасанды иммунитетке ие? Түсіндіріңіз.

Жауабы:

• Айгүлдің иммунитеті табиғи белсенді иммунитет, себебі ол аурудан кейін ағзасында антиденелер түзілді.

• Айдардың иммунитеті жасанды белсенді иммунитет, себебі ол вакцинация арқылы ағзасында антиденелер түзді.

Қорытынды: Екеуі де белсенді иммунитетке ие, бірақ Айгүлдің иммунитеті табиғи жолмен, ал Айдардың иммунитеті вакцинация арқылы қалыптасқан.

Тапсырма 2: Вакцинацияның әсерін талдау

Мәтін:
Сыныпта 20 оқушы бар. Олардың 15-і тұмауға қарсы вакцина алды, ал 5-еуі алған жоқ. Бір айдан кейін тұмау жұқтырғандар саны былай бөлінді: вакцина алғандардан 3 оқушы, ал вакцина алмағандардың барлығы ауырып қалды. Осы деректерді талдап, вакцинацияның тиімділігін түсіндіріңіз.

Жауабы:

• Вакцина алғандардың арасында тұмауға тек 20% жұқты (3/15), ал вакцина алмағандардың барлығы 100% ауырды.

• Бұл вакцинацияның тиімді екенін көрсетеді, себебі ол ауырғандар санын азайтуға және қалған оқушылардың тұмаудан қорғалуына ықпал етті.

Қорытынды: Вакцинация инфекцияның таралуын айтарлықтай төмендетеді және ұжымдық иммунитетті қалыптастыруға көмектеседі.

Биология 8 сынып

Тақырыбы: Иммунитет. Иммунитеттің түрлері және оның маңызы

Тест тапсырмалары

1. Иммунитеттің негізгі қызметі қандай?
   A) Зат алмасуды реттеу
   B) Ағзаны бөгде заттардан қорғау
   C) Қоректік заттарды тасымалдау
   D) Энергияны сақтау
   Жауабы: B

2. Туа пайда болған иммунитеттің мысалы:
   A) Аурудан кейін түзілген
   B) Ананың сүті арқылы берілген антиденелер
   C) Вакцина арқылы түзілген
   D) Қандағы фагоциттердің бөгде заттарды жұтуы
   Жауабы: D

3. Жүре пайда болған иммунитеттің қандай түрі белсенді болып табылады?
   A) Антиденелер сүт арқылы өткенде
   B) Вакцинациядан кейінгі иммунитет
   C) Антиденелерді қан арқылы енгізгенде
   D) Жүре пайда болған иммунитеттің бәрі белсенді
   Жауабы: B

4. Пассивті жасанды иммунитетті қалай алады?
   A) Антигендерді енгізу арқылы
   B) Антиденелерді енгізу арқылы
   C) Ананың сүті арқылы
   D) Бөгде жасушаларды жою арқылы
   Жауабы: B

5. Вакцинацияның негізгі мақсаты:
   A) Ауруларды емдеу
   B) Ағзаға дайын антиденелер енгізу
   C) Иммундық жады жасушаларын қалыптастыру
   D) Фагоцитозды күшейту
   Жауабы: C

6. Иммунитеттің қандай түрі ұрпақтан ұрпаққа беріледі?
   A) Туа пайда болған
   B) Жасанды белсенді
   C) Табиғи пассивті
   D) Жасанды пассивті
   Жауабы: A

7. Қызылша ауруынан кейін қалыптасатын иммунитет түрі:
   A) Табиғи пассивті
   B) Табиғи белсенді
   C) Жасанды пассивті
   D) Жасанды белсенді
   Жауабы: B

8. Вакцинация нәтижесінде ағзада не түзіледі?
   A) Дайын антигендер
   B) Дайын антиденелер
   C) Иммундық жады жасушалары
   D) Фагоциттер саны артады
   Жауабы: C

9. Ең алғашқы вакцина қандай ауруға қарсы жасалды?
   A) Туберкулез
   B) Қызылша
   C) Шешек
   D) Тұмау
   Жауабы: C

10. Егуден кейін иммунитеттің қалыптасу уақыты:
    A) Бірден
    B) Бірнеше сағат ішінде
    C) Бірнеше күн ішінде
    D) Бірнеше ай ішінде
    Жауабы: C

11. Жасанды пассивті иммунитеттің мысалы:
    A) Сарысу енгізу
    B) Вакцина егу
    C) Аурудан кейінгі қорғаныс
    D) Ананың плацентасы арқылы антиденелер өтуі
    Жауабы: A

12. Адамның иммунитетін төмендететін вирус:
    A) Гепатит вирусы
    B) Иммунтапшылық вирусы (ВИЧ)
    C) Тұмау вирусы
    D) Қызылша вирусы
    Жауабы: B

13. Пассивті иммунитеттің басты ерекшелігі:
    A) Ұзақ мерзімге сақталады
    B) Қысқа мерзімге сақталады
    C) Антигендерді ағза өзі өндіреді
    D) Вакцинация арқылы пайда болады
    Жауабы: B

14. Егілетін тірі әлсіз вирустардан тұратын вакцина:
    A) Инактивтелген
    B) Аттенуирленген
    C) Суббірлікті
    D) Токсиндік
    Жауабы: B

15. Инактивтелген вакцина қандай ерекшелікке ие?
    A) Өлі микроорганизмдерден жасалады
    B) Бактериялық токсиннен дайындалады
    C) Әлсіреген тірі микроорганизмдерден жасалады
    D) Иммундық жасушаларды жояды
    Жауабы: A

16. Иммуноглобулиндер қандай иммунитетті қамтамасыз етеді?
    A) Табиғи белсенді
    B) Табиғи пассивті
    C) Жасанды белсенді
    D) Жасанды пассивті
    Жауабы: D

17. БЦЖ вакцинасы қандай ауруға қарсы қолданылады?
    A) Қызылша
    B) Туберкулез
    C) Гепатит
    D) Шешек
    Жауабы: B

18. Ананың сүті арқылы берілетін иммунитеттің түрі:
    A) Табиғи пассивті
    B) Табиғи белсенді
    C) Жасанды пассивті
    D) Жасанды белсенді
    Жауабы: A

19. Вакцинаны қай уақытта алу керек?
    A) Аурудан кейін
    B) Аурудың алдын алу үшін
    C) Аурудың ауыр кезеңінде
    D) Қызу көтерілгенде
    Жауабы: B

20. Вакцинаның негізгі компоненттері:
    A) Дайын антиденелер
    B) Бактериялар мен вирустар
    C) Антигендер
    D) Қоректік заттар
    Жауабы: C

Биология 8 сынып

Тақырыбы: Иммунитет. Иммунитеттің түрлері және оның маңызы

Тапсырма 1: Сәйкестендіру

Төменде иммунитеттің түрлері және олардың сипаттамалары берілген. Сәйкестендіріңіз.

Жауабы:

Тапсырма 2: Толықтыру

Берілген мәтінді тиісті сөздермен толықтырыңыз.

Мәтін:

1. Ағзаға зиянды агент енген кезде, бірінші болып иммундық жүйенің _________ иммунитет түрі іске қосылады.

2. _________ иммунитет ағзаға өмір бойы сақталуы мүмкін, мысалы, вакцинациядан кейін.

3. Вакцина ағзада арнайы _________ түзу үшін қолданылады.

4. _________ вакцина тірі, бірақ әлсіретілген микроағзалардан дайындалады.

5. Жасанды енжар иммунитетте _________ антиденелер енгізіледі.

Дұрыс жауаптар:

Тапсырма 1: Иммунитет түрлерін талдау

Мәтін:
Айгүл қызылша ауруымен ауырды, ал Айдардың қызылшаға қарсы вакцинасы бар. Қайсысы табиғи иммунитетке, ал қайсысы жасанды иммунитетке ие? Түсіндіріңіз.

Жауабы:

Тапсырма 2: Вакцинацияның әсерін талдау

Мәтін:
Сыныпта 20 оқушы бар. Олардың 15-і тұмауға қарсы вакцина алды, ал 5-еуі алған жоқ. Бір айдан кейін тұмау жұқтырғандар саны былай бөлінді: вакцина алғандардан 3 оқушы, ал вакцина алмағандардың барлығы ауырып қалды. Осы деректерді талдап, вакцинацияның тиімділігін түсіндіріңіз.

Жауабы:

Биология 8 сынып

Тақырыбы: Иммунитет. Иммунитеттің түрлері және оның маңызы

Тест тапсырмалары

1. Иммунитеттің негізгі қызметі қандай?
   A) Зат алмасуды реттеу
   B) Ағзаны бөгде заттардан қорғау
   C) Қоректік заттарды тасымалдау
   D) Энергияны сақтау

2. Туа пайда болған иммунитеттің мысалы:
   A) Аурудан кейін түзілген
   B) Ананың сүті арқылы берілген антиденелер
   C) Вакцина арқылы түзілген
   D) Қандағы фагоциттердің бөгде заттарды жұтуы

3. Жүре пайда болған иммунитеттің қандай түрі белсенді болып табылады?
   A) Антиденелер сүт арқылы өткенде
   B) Вакцинациядан кейінгі иммунитет
   C) Антиденелерді қан арқылы енгізгенде
   D) Жүре пайда болған иммунитеттің бәрі белсенді

4. Пассивті жасанды иммунитетті қалай алады?
   A) Антигендерді енгізу арқылы
   B) Антиденелерді енгізу арқылы
   C) Ананың сүті арқылы
   D) Бөгде жасушаларды жою арқылы

5. Вакцинацияның негізгі мақсаты:
   A) Ауруларды емдеу
   B) Ағзаға дайын антиденелер енгізу
   C) Иммундық жады жасушаларын қалыптастыру
   D) Фагоцитозды күшейту

6. Иммунитеттің қандай түрі ұрпақтан ұрпаққа беріледі?
   A) Туа пайда болған
   B) Жасанды белсенді
   C) Табиғи пассивті
   D) Жасанды пассивті

7. Қызылша ауруынан кейін қалыптасатын иммунитет түрі:
   A) Табиғи пассивті
   B) Табиғи белсенді
   C) Жасанды пассивті
   D) Жасанды белсенді

8. Вакцинация нәтижесінде ағзада не түзіледі?
   A) Дайын антигендер
   B) Дайын антиденелер
   C) Иммундық жады жасушалары
   D) Фагоциттер саны артады

9. Ең алғашқы вакцина қандай ауруға қарсы жасалды?
   A) Туберкулез
   B) Қызылша
   C) Шешек
   D) Тұмау

10. Егуден кейін иммунитеттің қалыптасу уақыты:
    A) Бірден
    B) Бірнеше сағат ішінде
    C) Бірнеше күн ішінде
    D) Бірнеше ай ішінде

11. Жасанды пассивті иммунитеттің мысалы:
    A) Сарысу енгізу
    B) Вакцина егу
    C) Аурудан кейінгі қорғаныс
    D) Ананың плацентасы арқылы антиденелер өтуі

12. Адамның иммунитетін төмендететін вирус:
    A) Гепатит вирусы
    B) Иммунтапшылық вирусы (ВИЧ)
    C) Тұмау вирусы
    D) Қызылша вирусы

13. Пассивті иммунитеттің басты ерекшелігі:
    A) Ұзақ мерзімге сақталады
    B) Қысқа мерзімге сақталады
    C) Антигендерді ағза өзі өндіреді
    D) Вакцинация арқылы пайда болады

14. Егілетін тірі әлсіз вирустардан тұратын вакцина:
    A) Инактивтелген
    B) Аттенуирленген
    C) Суббірлікті
    D) Токсиндік

15. Инактивтелген вакцина қандай ерекшелікке ие?
    A) Өлі микроорганизмдерден жасалады
    B) Бактериялық токсиннен дайындалады
    C) Әлсіреген тірі микроорганизмдерден жасалады
    D) Иммундық жасушаларды жояды

16. Иммуноглобулиндер қандай иммунитетті қамтамасыз етеді?
    A) Табиғи белсенді
    B) Табиғи пассивті
    C) Жасанды белсенді
    D) Жасанды пассивті

17. БЦЖ вакцинасы қандай ауруға қарсы қолданылады?
    A) Қызылша
    B) Туберкулез
    C) Гепатит
    D) Шешек

18. Ананың сүті арқылы берілетін иммунитеттің түрі:
    A) Табиғи пассивті
    B) Табиғи белсенді
    C) Жасанды пассивті
    D) Жасанды белсенді

19. Вакцинаны қай уақытта алу керек?
    A) Аурудан кейін
    B) Аурудың алдын алу үшін
    C) Аурудың ауыр кезеңінде
    D) Қызу көтерілгенде

20. Вакцинаның негізгі компоненттері:
    A) Дайын антиденелер B) Бактериялар мен вирустар
    C) Антигендер D) Қоректік заттар
    
    

Тест жауаптары: