«Биология сабағында креативті ойлау мен зерттеушілік қабілетті арттыру»

Түркістан облысы, Жетісай ауданы «С. Қожанов № 42 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі биология пәні мұғалімі Бектұрсынов Ержан Ерханович

«Биология сабағында креативті ойлау мен зерттеушілік қабілетті арттыру»

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыға дайын білім беріп қана қоймай, оның өздігінен ойлануына, ізденуіне, зерттеу жүргізуіне және жаңа идея ұсынуына мүмкіндік жасау. Осы тұрғыдан алғанда биология пәнінің оқушылардың креативті ойлау және зерттеушілік қабілеттерін дамытудағы маңызы ерекше. Себебі биология – табиғаттағы тірі ағзаларды бақылауға, тәжірибе жасауға, салыстыруға және ғылыми қорытынды шығаруға негізделген пән.

Креативті ойлау дегеніміз – белгілі бір мәселені әртүрлі қырынан қарастырып, жаңа идеялар мен шешімдер ұсына білу қабілеті. Биология сабағында бұл қабілетті дамыту үшін оқушыларға тек оқулықтағы ақпаратты қайталатумен шектелмей, ойландыратын сұрақтар мен шығармашылық тапсырмалар берген тиімді. Мысалы, «Өсімдікке жарық не үшін қажет?», «Егер өсімдікке жарық жеткіліксіз болса, қандай өзгеріс байқалады?», «Бұл құбылысты тәжірибе арқылы қалай дәлелдеуге болады?» деген сұрақтар оқушыны өз болжамын жасауға жетелейді.

Зерттеушілік қабілет те биология сабағында жүйелі түрде қалыптасады. Оқушы алдымен зерттеу мәселесін анықтап, зерттеу сұрағын құрастырады, болжам жасайды, тәжірибе жүргізеді, алынған нәтижелерді салыстырып, қорытынды шығарады. Мысалы, «Температура тұқымның өнуіне әсер ете ме?» деген тақырыпта оқушылар тұқымдарды әртүрлі температура жағдайында өсіріп, олардың өну жылдамдығын бақылай алады. Нәтижелерді кесте немесе диаграмма түрінде көрсетіп, өз болжамдарының дұрыстығын анықтайды.

Биология сабағында зерттеушілік қабілетті арттырудың тиімді жолдарының бірі – проблемалық оқыту. Мұғалім дайын жауапты ұсынбай, оқушының алдына нақты мәселе қояды. Оқушылар мәселені талқылап, өз нұсқаларын ұсынады және оны дәлелдеуге тырысады. Мұндай жұмыс оқушылардың сыни ойлауын, логикалық пайымдауын және өз пікірін дәлелдеу дағдысын қалыптастырады.

Сонымен қатар жобалық жұмыстардың да маңызы зор. Оқушылар белгілі бір биологиялық мәселені таңдап, оны өз беттерінше зерттей алады. Мысалы, «Мектеп ауласындағы өсімдіктердің алуантүрлілігі», «Судың тірі ағзалар үшін маңызы», «Қоршаған ортаның ластануының тірі ағзаларға әсері» сияқты тақырыптар оқушыларды нақты деректер жинауға және зерттеу нәтижесін ұсынуға үйретеді.

Шығармашылық тапсырмаларды да сабақ барысында тиімді қолдануға болады. Мысалы, жасушаны қалаға ұқсатып, оның органоидтарын қаладағы түрлі нысандармен салыстыру, қоректік тізбекті сурет немесе схема арқылы көрсету, белгілі бір биологиялық үдерісті модельдеу оқушылардың қиялын дамытады. Мұндай тапсырмалар оқушының пәндік білімін тереңдетіп қана қоймай, оны жаңа жағдайда қолдануға мүмкіндік береді.

Мұғалімнің рөлі де маңызды. Креативті сабақта мұғалім дайын ақпаратты беруші емес, оқушының ізденісіне бағыт беруші болуы қажет. «Неліктен бұлай ойлайсың?», «Бұл болжамды қалай дәлелдеуге болады?», «Басқа қандай шешім ұсынуға болады?», «Тәжірибе нәтижесі өзгерсе, оның себебі неде?» деген сұрақтар оқушылардың өз ойын еркін айтуына жағдай жасайды.

Зерттеу жұмыстары барысында оқушылардың қателесуіне де мүмкіндік берген дұрыс. Себебі қате нәтиже де зерттеу үшін маңызды ақпарат болуы мүмкін. Оқушы өз қатесін талдап, оның себебін анықтау арқылы ғылыми тұрғыдан ойлауға үйренеді.

Қорытындылай келе, биология сабағында креативті ойлау мен зерттеушілік қабілетті дамыту оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, оны өздігінен білім алуға, ізденуге және ғылыми тұрғыдан ойлауға үйретеді. Ол үшін сабақта проблемалық сұрақтар, тәжірибелік жұмыстар, жобалар, бақылау, модельдеу және шығармашылық тапсырмалар жүйелі қолданылуы қажет. Ең бастысы – оқушыға өз ойын айтуға, сұрақ қоюға, болжам жасауға және оны тәжірибе арқылы тексеруге мүмкіндік беру. Осындай жағдайда оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, білімді өз әрекеті арқылы меңгеретін жас зерттеуші ретінде қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру стандарты.

2. Биология пәнін оқытуға арналған жалпы білім беретін мектептердің оқу бағдарламалары.

3. Выготский Л.С. Педагогическая психология.

4. Блум Б.С. Таксономия образовательных целей.

5. Жалпы білім беретін мектепке арналған биология оқулықтары мен әдістемелік құралдар.