жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Биологияны оқытуда цифрлық ресурстар арқылы білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыру
Биологияны оқытуда цифрлық ресурстар арқылы білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыру
Мелдебек Гүлбану Дәулетқызы
Атырау жоғары көпсалалы «Болашақ колледжі
Биология пәні оқытушысы
Аңдатпа
Мақалада биологияны оқытуда цифрлық ресурстарды пайдалану арқылы білім алушылардың танымдық белсенділігін арттырудың әдістемелік жолдары қарастырылады. Интерактивті модельдер, виртуалды зертханалар, анимациялар және электрондық бағалау тапсырмаларының оқу әрекетін ұйымдастырудағы мүмкіндіктері талданады. Цифрлық құралды таңдау кезінде оқу мақсатына сәйкестік, ғылыми дұрыстық, тілдік қолжетімділік және білім алушының дербес әрекеті негізгі өлшемдер ретінде ұсынылады. Фотосинтез және табиғи сұрыпталу тақырыптары бойынша тапсырма үлгілері, сабақ кезеңдері мен танымдық белсенділікті бағалау тәсілдері берілген. Мақала ғылыми әдебиеттерді талдау және әдістемелік жобалау негізінде әзірленген; ұсыныстардың тиімділігін нақты оқу тобында тексеру қажет. Негізгі тұжырым — цифрлық ресурс болжам жасау, деректерді талдау, дәлелдеу және рефлексиямен ұштасқанда оқу мақсатына қызмет етеді.
Кілттік сөздер: биологияны оқыту, цифрлық ресурстар, танымдық белсенділік, виртуалды зертхана, интерактивті модель, зерттеушілік дағдылар, қалыптастырушы бағалау.
Кіріспе
Биология пәні тірі табиғаттағы құрылымдар мен үдерістерді өзара байланыста түсіндіруді талап етеді. Жасушадағы зат алмасу, тұқымқуалаушылық, экожүйедегі энергия ағыны сияқты тақырыптарды меңгеруде білім алушы терминдерді есте сақтаумен қатар себеп пен салдарды ажыратып, құбылысты дәлел арқылы түсіндіруі қажет. Алайда молекулалық деңгейдегі немесе бірнеше ұрпақ бойы жүретін үдерістерді бір сабақта тікелей бақылау қиын. Осы ерекшелік цифрлық модельдер мен көрнекі материалдарды мақсатты қолдануға негіз болады.
Цифрлық ресурстарды енгізу педагогикалық міндеттен басталуы керек. UNESCO-ның 2023 жылғы баяндамасында технологияны қолданудың мүмкіндіктерімен бірге қолжетімділік, педагогті даярлау және оны басқару шарттары қарастырылады [1]. Сондықтан сабақтағы құрал санына қарағанда, оның білім алушының түсінуіне қандай әрекет арқылы көмектесетіні маңызды. Бір анимацияны терең талдау бірнеше бейнематериалды қатар көрсетуден мазмұнды болуы мүмкін.
Мақаланың мақсаты — биология сабақтарында цифрлық ресурстарды танымдық белсенділікті қолдайтын тапсырмалармен байланыстыру жолдарын ұсыну. Осы мақсатқа сәйкес белсенділіктің белгілері анықталып, ресурстарды таңдау қағидалары, тәжірибелік тапсырмалар және нәтижені бағалау тәсілдері жүйеленді. Ұсыныстар колледждегі жалпы білім беретін биология сабағына бағытталған және топтың дайындық деңгейіне қарай бейімделеді.
Негізгі бөлім
Танымдық белсенділіктің мазмұны
Осы мақалада танымдық белсенділік білім алушының оқу мәселесін түсінуге ұмтылуы, сұрақ қоюы, болжамын тексеруі, дәлелді қорытынды жасауы және өз әрекетін бағалауы арқылы сипатталады. Оның сыртқы белгісі тапсырманы жылдам орындау немесе экранмен ұзақ жұмыс істеу ғана бола алмайды. Мысалы, симуляцияны бірнеше рет іске қосқан студент өзгерістің себебін түсіндірмесе, оның биологиялық ұғымды меңгергені әлі анық емес.
Белсенді оқу жөніндегі Freeman және әріптестерінің метаталдауы жоғары білімдегі жаратылыстану, технология, инженерия және математика курстары бойынша 225 зерттеуді қамтыған. Авторлар белсенді оқыту жағдайында емтихан нәтижелерінің жақсарғанын көрсетеді [2]. Бұл жұмыс цифрлық құралдың жеке әсерін зерттемейді. Одан шығатын әдістемелік бағдар — білім алушыны түсіндіруге, салыстыруға және шешімін негіздеуге тарту. Биология сабағында цифрлық ресурс осындай әрекетке жағдай жасайтын құрал ретінде қарастырылады.
Танымдық белсенділікті дамыту үшін тапсырмада қолжетімді қиындық болуы қажет. Студенттің бұрынғы біліміне сүйенетін, бірақ дайын жауапты қайталаумен шектелмейтін мәселе ұсынылады. «Жасушаның бөліктерін ата» тапсырмасынан кейін «Осы құрылымның қызметі бұзылса, жасушада қандай өзгеріс болуы мүмкін?» деген сұрақ беру білімді түсіндіру деңгейіне көшіруге көмектеседі. Жауапқа дәлел сұрау ойлау барысын байқауға мүмкіндік береді.
Цифрлық ресурстарды таңдау және қолдану
Ресурсты таңдаудың алғашқы өлшемі — оқу нәтижесіне сәйкестік. Егер мақсат биологиялық үдерістің ретін түсіндіру болса, кезеңдерді көрсететін анимация қолайлы; егер мақсат фактордың ықпалын зерттеу болса, жағдайларды өзгертуге болатын модель қажет. Дайын инфографика ақпаратты жинақтауға жарайды, ал дәлелді пікірталас үшін салыстырылатын деректер жиынтығы керек.
Екінші өлшем — ғылыми дұрыстық пен модельдің шектеулерін түсіндіру. Модель нақты жүйенің барлық қасиетін қамтымайды. Оқытушы онда қандай байланыс көрсетілгенін, қай факторлар ескерілмегенін және модельден алынған қорытындының қолданылу шегін талқылатады. Мысалы, табиғи сұрыпталу моделіндегі нәтижені нақты табиғатта дәл сол сандық қатынаспен қайталанады деп қабылдауға болмайды.
Үшінші өлшем — тілдік және техникалық қолжетімділік. Шет тіліндегі ресурсты қолданғанда негізгі терминдердің қазақша түсіндірмесі, қысқа нұсқаулық және бақылау сұрақтары алдын ала беріледі. Құрылғы жетіспеген жағдайда студенттер жұппен жұмыс істеп, басқарушы және талдаушы рөлдерін кезектестіреді. Интернет тұрақсыз болса, пайдалану шарттары рұқсат ететін алдын ала жүктелген материал немесе сол оқу мақсатын сақтайтын баспа тапсырмасы әзірленеді.
Педагогтің цифрлық құзыреттілігін сипаттайтын DigCompEdu шеңбері білім берудің әртүрлі деңгейлеріне, соның ішінде кәсіптік оқытуға да бағытталған [3]. Осы мақалада оның жалпы бағытына сүйеніп, құралды меңгеруді тапсырма құрастыру, бағалау және білім алушыға қолдау көрсетумен байланыстыру ұсынылады. Ресурс интерфейсін білу сабақты әдістемелік жобалауды толықтырғанда ғана пайдалы болады.
Биология тақырыптарына арналған тапсырма үлгілері
Фотосинтезді оқытуда HHMI BioInteractive ұсынған Photosynthesis анимациясын пайдалануға болады. Ресурс үдерістің жалпы мазмұнын, оны жүзеге асыратын құрылымдарды, жарық реакциялары мен Кальвин циклін көрсетеді [4]. Оқытушы топтың дайындығына сай үзінді таңдап, көру алдында нақты мәселе қояды. Ұсынылатын сұрақ: «Өсімдіктің органикалық зат түзуінде жарық пен көмірқышқыл газының рөлі қалай ерекшеленеді?»
Анимациямен жұмысты үш әрекетке бөлуге болады. Алдымен студент бастапқы түсінігін қысқаша жазады. Одан кейін материалдан бастапқы заттарды, өнімдерді және энергияның өзгеруін көрсететін дәлел іздейді. Соңында «Күн энергиясы өсімдік массасына тікелей айналады» деген тұжырымды бағалап, зат пен энергияның рөлін ажыратып түсіндіреді. Бұл — осы мақалада ұсынылатын әдістемелік тапсырма; оның нәтижесі студенттің жазбаша түсіндірмесі арқылы тексеріледі.
Табиғи сұрыпталуды қарастырғанда PhET Natural Selection симуляциясы мен оған арналған мұғалім нұсқаулығын қолдануға болады [5]. Ұсынылатын зерттеу сұрағы: «Орта жағдайы өзгергенде популяциядағы белгілердің таралуы қалай өзгеруі мүмкін?» Студенттер бастапқы болжамын жазып, салыстырылатын жағдайларды таңдайды және бір уақытта бір факторды ғана өзгертеді. Бақылау нәтижелері ұрпақтар бойынша кестеге түсіріліп, бірнеше қайталаудағы айырмашылықтар талқыланады.
Талдауда дара ағзаның өзгеруі мен популяциядағы белгі жиілігінің өзгеруін ажырату қажет. Студенттерге «Ағза өзіне қажет белгіні әдейі қалыптастырады» деген пікірді бағалату пайдалы. Қорытындыда тұқымқуалайтын өзгергіштік пен сұрыпталудың байланысы түсіндіріледі. PhET нұсқаулығы да бейімделуді ағзаның ниетімен түсіндіруден сақтандырады [5]. Осылайша модель ғылыми ұғымдарды нақтылауға арналған талқылаумен толықтырылады.
Басқа тақырыптарда да осы тәсілді қолдануға болады. «Экожүйе» бөлімінде білім алушылар берілген деректерден график құрып, өзгеріс пен оның ықтимал себебін ажыратады. «Адам физиологиясы» тақырыбында 3D модельден құрылым мен қызмет байланысын түсіндіреді. «Генетика» бөлімінде есептің жауабын ғана белгілемей, будандастыру сызбасының әр қадамын негіздейді. Барлық жағдайда цифрлық жұмыстың соңында тексеруге болатын өнім: түсіндірме, кесте, график немесе дәлелді қорытынды алынады.
Сабақтағы оқу әрекетін ұйымдастыру
Төмендегі құрылым 80 минуттық сабаққа арналған авторлық әдістемелік үлгі ретінде ұсынылады. Нақты уақыт топтың дайындығына, тақырыптың күрделілігіне және техникалық мүмкіндікке қарай өзгертіледі. Ұзақ бейне көрудің орнына экранмен жұмыс талқылау және жазбаша талдаумен кезектестіріледі.
Кезең |
Уақыт |
Білім алушының әрекеті |
Оқу өнімі |
Мәселе қою |
10 минут |
Бастапқы сұраққа жауап беру, болжам жазу |
Алғашқы түсінік пен зерттеу сұрағы |
Бағдарлау |
10 минут |
Терминдерді, құралды және зерттеу шарттарын анықтау |
Қысқа жұмыс жоспары |
Зерттеу |
25 минут |
Модельді не анимацияны тапсырмаға сай пайдалану, дерек жинау |
Бақылау кестесі немесе дәлелдер |
Талдау |
20 минут |
Нәтижені салыстыру, қорытындыны негіздеу, өзара сұрақ қою |
Дәлелді түсіндірме |
Бағалау және рефлексия |
15 минут |
Жаңа жағдайға жауап беру, бастапқы болжамды қайта қарау |
Жеке жауап және келесі қадам |
Жұптық зерттеуден кейін әр студенттің жеке түсіндірмесін алу маңызды. Бір білім алушы құралды басқарып, екіншісі тек бақылаушы болып қалмас үшін рөлдер ауыстырылады. Оқытушы топтарға «Нені өзгерттіңдер?», «Нені тұрақты қалдырдыңдар?», «Қандай дерек қорытындыларыңды қолдайды?» деген сұрақтар қояды. Мұндай қолдау зерттеу әрекетінің құрылымын сақтауға көмектеседі.
Танымдық белсенділікті бағалау
Бағалауды тек онлайн тест ұпайымен шектеу жеткіліксіз. Әдістемелік бақылауға бес белгі ұсынылады: мазмұнды сұрақ қою; негізделген болжам ұсыну; айнымалыларды дұрыс ажырату; деректен қорытынды жасау; кері байланыстан кейін өз түсіндірмесін жетілдіру. Әр белгі бойынша «орындады», «қолдаумен орындады», «әзірге орындамады» деңгейлері белгіленіп, нақты жұмыс үзіндісі тіркеледі. Бұл шкала мақаланың әдістемелік ұсынысы болып табылады.
Мысалы, «дерекке сүйену» өлшемінде толық жауап нәтиженің өзіне сілтеме жасап, оның биологиялық мағынасын түсіндіреді. Қолдаумен орындалған жауапта дерек аталғанымен, байланыс толық ашылмайды. Дәлелсіз пікірді қайта қарау үшін оқытушы нақты сұрақ береді. Студенттің қатесін өзі түзетуі де оқу барысын бағалауға маңызды мәлімет береді.
Өзгерісті байқау үшін сабақ басында және соңында күрделілігі ұқсас, бірақ мазмұны басқа қысқа тапсырмалар ұсынылады. Нәтиже кемінде бірнеше сабақ бойы салыстырылып, жауап сапасы мен дербес орындау деңгейі қаралады. Бір топтағы бастапқы және соңғы нәтиженің айырмасы цифрлық ресурстың жеке себептік әсерін дәлелдемейді: тақырыптың күрделілігі, оқытушының көмегі және бұрынғы білім де ықпал етуі мүмкін. Сондықтан қорытынды нақты бақылау деректерімен шектелуі тиіс.
Қолдану шектеулері және педагогтің рөлі
Цифрлық ресурсты шамадан тыс қолдану тапсырманың мәнінен назарды интерфейске ауыстыруы мүмкін. Осыған байланысты бір сабақта қажетті құралдар ғана таңдалып, жұмысқа қысқа нұсқаулық беріледі. Дербес дерек сұрайтын платформалардың шарттары алдын ала қаралады; оқу тапсырмасына қажет емес мәліметтер жиналмайды. Дайын мәтінді көшірудің алдын алу үшін студенттен шешімін ауызша түсіндіру және басқа жағдайға қолдану сұралады.
Виртуалды әрекет нақты зертханалық жұмыспен ұштастырылғанда әрқайсысының міндеті анық болуы керек. De Jong, Linn және Zacharia физикалық және виртуалды зерттеулердің құндылығын салыстырып, оларды үйлестіру мүмкіндіктерін талқылайды [6]. Биологияда модель күрделі байланысты алдын ала түсіндіруге, ал нақты тәжірибе құралды пайдалану, өлшеу және бақылау дағдыларын қалыптастыруға қызмет ете алады. Осы мақалада олардың арақатынасы сабақтың күтілетін нәтижесіне қарай белгіленуі ұсынылады.
Қорытынды
Биологияны оқытуда цифрлық ресурстар танымдық белсенділікті дамытуға мүмкіндік береді, алайда бұл мүмкіндік тапсырманың сапасы арқылы іске асады. Оқу мақсатына сай таңдалған модель немесе анимация білім алушыны мәселе қоюға, болжамын тексеруге, деректі салыстыруға және ғылыми түсіндірме құрастыруға бағыттауы қажет. Құралдың көрнекілігі педагогтің сұрағымен, өзара талқылаумен және жеке рефлексиямен толықтырылады.
Ұсынылған әдістемелік тәсілдің өзегі — мақсат, ресурс, әрекет және бағалау арасындағы сәйкестік. Оны жүзеге асыру үшін оқытушы ресурстың ғылыми дұрыстығын тексеріп, тілдік және техникалық қолжетімділікті қамтамасыз етеді, модельдің шектеулерін түсіндіреді және студенттің жеке ілгерілеуін бақылайды. Мақаладағы тапсырмаларды нақты оқу тобында қолданғаннан кейін жиналған деректерге сүйеніп жетілдіру биология сабағының әдістемелік сапасын арттыруға негіз бола алады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2023: Technology in education: A tool on whose terms? Paris: UNESCO, 2023. URL: https://www.unesco.org/gem-report/en/publication/technology (қаралған күні: 20.10.2026).
2. Freeman S., Eddy S. L., McDonough M., Smith M. K., Okoroafor N., Jordt H., Wenderoth M. P. Active learning increases student performance in science, engineering, and mathematics // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2014. Vol. 111, No. 23. P. 8410–8415. DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.1319030111.
3. Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators: DigCompEdu / Y. Punie (ed.). Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2017. DOI: https://doi.org/10.2760/159770.
4. HHMI BioInteractive. Photosynthesis. 2019; updated 2020. URL: https://www.biointeractive.org/classroom-resources/photosynthesis (қаралған күні: 20.10.2026).
5. University of Colorado Boulder. PhET Interactive Simulations. Natural Selection. Симуляция: https://phet.colorado.edu/en/simulations/natural-selection. Мұғалім нұсқаулығы: https://phet.colorado.edu/assets/virtual-workshop/Teacher-Guide-Natural-Selection.pdf (қаралған күні: 20.10.2026).
6. de Jong T., Linn M. C., Zacharia Z. C. Physical and Virtual Laboratories in Science and Engineering Education // Science. 2013. Vol. 340, No. 6130. P. 305–308. DOI: https://doi.org/10.1126/science.1230579.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген