Бұлшықет ұлпаларының құрылысы мен қызметі

1. Бұлшықет ұлпасының түрлері:

Адам мен жануарлар ағзасында бұлшықет ұлпасының үш негізгі түрі бар:

1. Қаңқа бұлшықеті (жиырылғыш, көлденең жолақты)

2. Жүрек бұлшықеті (арнайы көлденең жолақты)

3. Тегіс бұлшықет

2. Құрылысы мен қызметі:

3. Ерекшеліктері:

• Қаңқа бұлшықеттері ерікті түрде жиырылады, яғни адамның басқаруымен жұмыс істейді.

• Жүрек бұлшықеті автоматты түрде жұмыс істейді, яғни жүрек тоқтаусыз соғады.

• Тегіс бұлшықеттер баяу, бірақ ұзақ жиырылады және адамның еркінен тыс жұмыс істейді.

✅ Қорытынды: Бұлшықет ұлпалары ағзада қозғалысты, қан айналымын және ішкі мүшелердің жұмысын қамтамасыз ететін негізгі ұлпа түрлерінің бірі болып табылады.

Қысқа мерзімді жоспар (ҚМЖ)

Тақырыбы: Бұлшықет ұлпаларының құрылысы мен қызметі

Сынып: 8-9
Пән: Биология
Ұзақтығы: 45 минут

Сабақтың мақсаты:

1. Бұлшықет ұлпасының түрлерін және олардың құрылымдық ерекшеліктерін түсіндіру.

2. Бұлшықет ұлпаларының қызметтерін сипаттау.

3. Оқушылардың функционалдық маңызын талдап, күнделікті өмірмен байланыстыруына мүмкіндік беру.

Күтілетін нәтиже:

• Бұлшықет ұлпаларының негізгі түрлерін анықтай алады.

• Қаңқа, жүрек және тегіс бұлшықеттердің құрылысы мен қызметін сипаттайды.

• Бұлшықет ұлпасының адам ағзасындағы рөлін түсінеді.

Сабақтың әдістері:

• Топтық жұмыс

• Жұптық талқылау

• Дереккөздермен жұмыс

• Практикалық зерттеу

Қажетті ресурстар:

• Презентация

• Бұлшықет ұлпасының микроскоптық суреттері

• Видеоматериалдар

• Маркерлер, плакаттар

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі (5 мин)

• Амандасу, түгендеу

• Оқушыларды 3 топқа бөлу (Қаңқа бұлшықеті, Жүрек бұлшықеті, Тегіс бұлшықет)

• Сабақ мақсатын таныстыру

II. Жаңа тақырыпты түсіндіру (10 мин)

1. Бұлшықет ұлпаларының негізгі түрлері:

   • Қаңқа бұлшықеті: Көп ядролы, көлденең жолақты, ерікті қозғалысты.

   • Жүрек бұлшықеті: Бір ядролы, көлденең жолақты, автоматизм қасиетіне ие.

   • Тегіс бұлшықет: Бір ядролы, жолақсыз, еріксіз жұмыс істейді.

2. Бұлшықет ұлпаларының қызметтері:

   • Денені қозғалысқа келтіру

   • Ішкі органдардың жұмысын реттеу

   • Жүректің соғуын қамтамасыз ету

III. Топтық жұмыс (15 мин)

Тапсырма: Әр топ өздеріне берілген бұлшықет түрінің құрылысын, қызметін сипаттайды және постер жасайды.

• Постерді сынып алдында қорғау (әр топқа 3 минуттан).

• Қалған оқушылар сұрақ қояды.

IV. Қорытындылау (10 мин)

• "Ойлан – Жұптас – Талқыла" әдісі

• Кестені толтыру (Қаңқа, жүрек, тегіс бұлшықеттердің айырмашылықтары)

• "Бір минуттық эссе" – әр оқушы бүгінгі сабақтан алған маңызды ақпаратты жазады.

V. Бағалау (5 мин)

• Топтық бағалау

• Мұғалімнің кері байланысы

Үй тапсырмасы:

• Бұлшықет ұлпаларының қызметтері туралы шағын баяндама жазу.

• Бұлшықет аурулары туралы зерттеу жасап, мысал келтіру.

Осы жоспар сіздің қажеттіліктеріңізге сай келе ме? Өзгерістер енгізейік пе? ?

 Бұлшықет ұлпаларының негізгі түрлері қандай?
A) Эпителий, дәнекер, жүйке
B) Жүйке, қан, бұлшықет
C) Бірыңғай салалы, көлденең жолақты, жүрек бұлшықеті ✅
D) Сүйек, шеміршек, май

 Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасының ерекшелігі қандай?
A) Еріксіз жиырылады
B) Тек жүректе кездеседі
C) Еркін қозғалтады ✅
D) Ұзақ жұмыс істеуге бейім

 Жүрек бұлшықеті қайда орналасқан?
A) Асқазанда
B) Өкпеде
C) Жүректе ✅
D) Бүйректе

 Бұлшықет ұлпаларының қызметі қандай?
A) Қорғаныш және тасымалдау
B) Қозғалыс және жиырылу ✅
C) Энергия жинақтау
D) Иммундық қорғаныс

 Бірыңғай салалы бұлшықет қайда кездеседі?
A) Қаңқада
B) Асқазан, ішек, қан тамырларында ✅
C) Жүректе
D) Тек аяқ-қолда

 Қаңқа бұлшықеттерінің ерекшелігі қандай?
A) Автономды жиырылады
B) Еріксіз жұмыс істейді
C) Еркін қозғалысты қамтамасыз етеді ✅
D) Тек ішкі ағзаларда орналасқан

 Бұлшықет ұлпасы қандай негізгі құрылымдық бірліктерден тұрады?
A) Глюкоза, май қышқылдары
B) Нейрондар
C) Миофибриллалар ✅
D) Лейкоциттер

 Жүрек бұлшықетінің негізгі ерекшелігі қандай?
A) Тек ерікті түрде жиырылады
B) Бір ядролы және автоматты жұмыс істейді ✅
C) Тек бұлшықеттерде кездеседі
D) Қаңқамен байланысады

 Бұлшықеттердің жиырылуы үшін қандай ион қажет?
A) Натрий
B) Калий
C) Кальций ✅
D) Магний

 Бұлшықет шаршауы неден туындайды?
A) Оксигеннің көптігінен
B) АТФ тапшылығынан ✅
C) Қант мөлшерінің артуынан
D) Қан айналымының жақсаруынан

 Гладкий (бірыңғай салалы) бұлшықеттің негізгі ерекшелігі қандай?
A) Еріксіз жиырылады ✅
B) Тез шаршайды
C) Тек қаңқа бұлшықеттерінде кездеседі
D) Көлденең жолақты құрылымға ие

 Бұлшықет жиырылуының негізгі энергия көзі қандай?
A) Майлар
B) Белоктар
C) Глюкоза мен АТФ ✅
D) Суда еріген минералдар

Бұлшықет ұлпаларының құрылымы мен қызметі бойынша сәйкестендіру:

1. Қаңқа бұлшықеті – Көлденең жолақты, көп ядролы, тез жиырылады, ерікті қозғалыстарды қамтамасыз етеді.

2. Жүрек бұлшықеті – Көлденең жолақты, бір немесе екі ядролы, автоматизм қасиетіне ие, жүректің жұмысына жауап береді.

3. Бірыңғай салалы бұлшықет – Тегіс, бір ядролы, баяу жиырылады, ішкі мүшелердің (ішек, қан тамырлары) қозғалысын реттейді.

4. Актин және миозин жіпшелері – Бұлшықет жиырылуын қамтамасыз ететін ақуыздар.

5. Саркомер – Бұлшықет талшығының жиырылу бірлігі.

6. Миофибриллалар – Бұлшықет жасушаларының жиырылу қасиетін қамтамасыз ететін құрылым.

7. Жүйке-ет синапсы – Жүйке импульсін бұлшықетке өткізетін байланыс орны.

8. Тітіркенгіштік – Бұлшықеттің қозуға және жиырылуға қабілеті.

9. Автоматизм – Жүрек бұлшықетіне тән қасиет, сыртқы әсерсіз де жұмыс істейді.

10. Изотониялық жиырылу – Бұлшықеттің ұзындығы

Бұлшықеттерді жіктеу – олардың құрылысы, қызметі және орналасуына байланысты топтарға бөлінуі. Төменде бұлшықеттерді негізгі жіктеу критерийлері бойынша бөлуге болады:

1. Пішіні бойынша:

• Ұзын бұлшықеттер (мысалы, қол-аяқ бұлшықеттері)

• Қысқа бұлшықеттер (омыртқааралық бұлшықеттер)

• Жалпақ бұлшықеттер (іштің тік бұлшықеті, кең арқалық бұлшықет)

• Дөңгелек бұлшықеттер (көз және ауыз айналасындағы бұлшықеттер)

2. Құрылымы бойынша:

• Біртекті (қарапайым) бұлшықеттер

• Күрделі бұлшықеттер (екі басты, үш басты, төрт басты бұлшықеттер)

3. Қызметі бойынша:

• Иілгіш бұлшықеттер (флексорлар)

• Жазғыш бұлшықеттер (экстензорлар)

• Әкелуші бұлшықеттер (аддукторлар)

• Әкетуші бұлшықеттер (абдукторлар)

• Айналдырушы бұлшықеттер (ротациялық бұлшықеттер)

4. Орналасуы бойынша:

• Бас бұлшықеттері (бет, шайнау бұлшықеттері)

• Мойын бұлшықеттері

• Арқа бұлшықеттері

• Кеуде бұлшықеттері

• Іш бұлшықеттері

• Жамбас бұлшықеттері

• Қол бұлшықеттері

• Аяқ бұлшықеттері

5. Жасушалық құрылымы бойынша:

• Көлденең жолақты бұлшықеттер (қаңқа бұлшықеттері)

• Тегіс бұлшықеттер (ішкі органдар бұлшықеттері)

• Жүрек бұлшықеті (миокард)

Бұлшықеттердің қажуы (шаршауы)

Бұлшықет қажуы – бұлшықеттердің ұзақ немесе қарқынды жұмыс істеу нәтижесінде олардың күшін уақытша жоғалтуы және тиімділігінің төмендеуі.

Бұлшықет қажуының себептері:

1. Энергетикалық ресурстардың сарқылуы – бұлшықеттердің жиырылуы үшін қажет АТФ (аденозинтрифосфат) пен гликогеннің азаюы.

2. Сутегі иондарының (H⁺) жиналуы – анаэробты гликолиз кезінде сүт қышқылы түзіліп, бұлшықеттердің рН деңгейін төмендетіп, олардың қызметін шектейді.

3. Оттегінің жетіспеуі – ұзақ немесе қарқынды жаттығулар кезінде қан арқылы жеткізілетін оттегінің мөлшері төмендейді.

4. Қан айналымының нашарлауы – бұлшықеттерге оттегі мен қоректік заттардың жеткілікті мөлшерде келмеуі.

5. Жүйке жүйесінің шаршауы – орталық жүйке жүйесінен бұлшықеттерге берілетін жүйке импульстерінің әлсіреуі.

Қажуды азайту әдістері:

• Дұрыс тамақтану – көмірсулар мен ақуызға бай тағамдарды тұтыну.

• Демалу және қалпына келу – бұлшықеттерге толыққанды демалыс беру.

• Жылыту және созылу жаттығулары – жаттығу алдында және кейін бұлшықеттердің серпімділігін арттыру.

• Гидратация – судың жеткілікті мөлшерде ішілуі.

• Дене шынықтыруды біртіндеп арттыру – денеге шамадан тыс жүктеме салмау.

1-нұсқа: Қысқа тест сұрақтары

1. Бұлшықеттердің қажуы қандай себептерге байланысты пайда болады?
A) Тек ауыр жаттығулардан
B) Сүт қышқылының жиналуынан
C) Қан айналымының жақсаруынан
D) Глюкозаның артуынан
Дұрыс жауап: B) Сүт қышқылының жиналуынан

2. Бұлшықеттердегі қажуды азайту үшін не істеу қажет?
A) Дене қыздыру және созылу жаттығуларын орындау
B) Жаттығулардан кейін бірден ұйықтау
C) Су ішпеу
D) Жаттығуды күрт тоқтату
Дұрыс жауап: A) Дене қыздыру және созылу жаттығуларын орындау

3. Бұлшықет қажуының негізгі белгілерінің бірі қандай?
A) Бұлшықет күшінің артуы
B) Жылдамдықтың жоғарылауы
C) Шаршау және әлсіздік
D) Жұмысқа қабілеттіліктің артуы
Дұрыс жауап: C) Шаршау және әлсіздік

2-нұсқа: Толық жауаптары бар тест

Сұрақ: Бұлшықет қажуы қандай физиологиялық факторларға байланысты?
Жауап: Бұлшықеттердің қажуы бірнеше негізгі себептерге байланысты пайда болады:

• Сүт қышқылының жиналуы: Ауыр физикалық жүктемелер кезінде оттегінің жетіспеуі салдарынан анаэробты гликолиз жүріп, сүт қышқылы түзіледі. Бұлшықеттердегі рН деңгейі төмендеп, олардың жиырылу қабілеті нашарлайды.

• Энергия қорының азаюы: Гликоген мен АТФ қоры сарқылған кезде бұлшықеттердің жұмысқа қабілеттілігі төмендейді.

• Қан айналымының бұзылуы: Оттегі мен қоректік заттардың жеткіліксіз жеткізілуі бұлшықет қажуын тудырады.

• Жүйке жүйесінің шаршауы: Ұзақ жаттығулардан кейін нейрондар қозғыштығы төмендеп, бұлшықет белсенділігі азаяды.

• Бұлшықет қажуы дегеніміз не?

• A) Бұлшықеттің өсуі
  B) Бұлшықеттің шамадан тыс жүктемеден кейін күшінің уақытша төмендеуі ✅
  C) Бұлшықеттің серпімділігін жоғалтуы
  D) Бұлшықеттің созылуы

• 

• 2. Бұлшықет қажуының негізгі себебі қандай?

• A) Ағзадағы су мөлшерінің көбеюі
  B) Бұлшықеттердегі сүт қышқылының жиналуы ✅
  C) Ағзадағы витаминдердің артық мөлшері
  D) Қан айналымының жылдамдауы

• 

• 3. Қай фактор бұлшықет қажуын тездетеді?

• A) Жоғары температура ✅
  B) Демалу кезінде оттегі мөлшерінің артуы
  C) Ұйқының жеткілікті болуы
  D) Дұрыс тамақтану

• 

• 4. Бұлшықет қажуын болдырмау үшін не істеу керек?

• A) Физикалық белсенділікті күрт тоқтату
  B) Дене шынықтырумен жүйелі түрде айналысу ✅
  C) Қатты ауырған кезде жаттығу жасау
  D) Тек ауыр жаттығулар жасау

• 

• 5. Сүт қышқылы бұлшықетте қай кезде түзіледі?

• A) Аэробты жаттығулар кезінде
  B) Дене демалып жатқанда
  C) Анаэробты жаттығулар кезінде ✅
  D) Ұйықтап жатқанда

• 

• 6. Ағзадағы қай элемент бұлшықет қажуын азайтуға көмектеседі?

• A) Темір
  B) Кальций
  C) Магний ✅
  D) Йод

• 

• 7. Бұлшықет қажуын азайтудың ең тиімді жолы қандай?

• A) Жаттығудан кейін жылы ванна қабылдау ✅
  B) Кофе ішу
  C) Тамақтан бас тарту
  D) Қатты ауырған жерді уқаламау

• 

• 8. Егер бұлшықет қажыса, не істеу керек?

• A) Демалып, су ішу ✅
  B) Қатты жаттығуды жалғастыру
  C) Көп мөлшерде тәтті тағам жеу
  D) Суық душ қабылдау

• 

• 9. Қай жаттығу түрі бұлшықет қажуын азайтады?

• A) Жеңіл созылу жаттығулары ✅
  B) Жоғары қарқынды жаттығулар
  C) Үздіксіз күштік жаттығулар
  D) Бірден ауыр салмақпен жұмыс істеу

• 

• 10. Бұлшықет қажуы ұзаққа созылса, қандай шара қолдану керек?

• A) Дәрігерге қаралу ✅
  B) Күнделікті жаттығуды көбейту
  C) Тағам мөлшерін азайту
  D) Ауырсынуды елемеу

Бұлшықет ұлпасының сипаттамасы

Бұлшықет ұлпасы – адам және жануарлар организміндегі негізгі қозғалыс қызметін атқаратын ұлпа. Ол арнайы жасушалардан – миоциттерден тұрады, олардың құрамында жиырылуға қабілетті ақуыз жіпшелері (актин мен миозин) болады.

Бұлшықет ұлпасының түрлері:

1. Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы

   • Қаңқа бұлшықеттерін құрайды.

   • Еркін қозғалысты қамтамасыз етеді (ерікті жиырылады).

   • Жасушалары көп ядролы және ұзынша пішінді.

   • Тез жиырылады, бірақ тез шаршайды.

2. Жүрек бұлшықеті

   • Тек жүректе кездеседі.

   • Көлденең жолақты құрылымға ие, бірақ еріксіз жиырылады.

   • Бір ядролы немесе екі ядролы жасушалардан тұрады.

   • Өмір бойы шаршамай жұмыс істейді.

3. Тегіс бұлшықет ұлпасы

   • Қан тамырларының, ішкі ағзалардың қабырғаларында болады.

   • Еріксіз жиырылады (автономды жүйке жүйесі басқарады).

   • Ұзақ және баяу жиырылады, бірақ шаршамайды.

   • Жасушалары бір ядролы және ұршық тәрізді.

Бұлшықет ұлпасының қызметтері:

• Дене қозғалысын қамтамасыз ету.

• Жүрек соғуын реттеу.

• Ішкі ағзалар жұмысын қолдау (ас қорыту, қан айналымы).

• Дене қалпын сақтау.

Бұлшықет ұлпасы адамның тіршілік әрекетінде маңызды рөл атқарады, сондықтан оны күту және дамыту (спорт, дұрыс тамақтану) денсаулық үшін өте маңызды.

Буынның құрылысы

Буында сүйектер бір-бірімен қосылып, қозғалғыштықты қамтамасыз етеді. Буынның негізгі бөліктері:

1. Сүйек ұштары – Буынды құрайтын екі немесе одан да көп сүйек бір-біріне тіркеледі.

2. Буын шеміршегі – Сүйек ұштарын жауып тұратын тегіс, серпімді қабат, ол сүйектердің үйкелісін азайтады.

3. Буын капсуласы – Буынды сыртынан қоршап тұратын қабық, ол екі қабаттан тұрады:

   • Сыртқы талшықты қабат (беріктік береді).

   • Ішкі синовиалды қабат (синовиалды сұйықтық бөледі).

4. Синовиалды сұйықтық – Буын ішінде орналасқан сұйықтық, ол үйкелісті азайтады және қоректік заттар тасымалдайды.

5. Буын қуысы – Буын сұйықтығы бар кішкентай саңылау.

6. Буын байламдары (лигаменттер) – Буындарды бекітіп, қозғалысты шектейтін тығыз дәнекер тіндер.

2. Буынның қызметі

Буындардың басты қызметтері:

• Қозғалысты қамтамасыз ету – Адам денесіндегі қозғалыстарды орындауға мүмкіндік береді.

• Сүйектерді біріктіру – Дененің құрылымдық беріктігін қамтамасыз етеді.

• Жүктемені бөлу – Дененің салмағын дұрыс таратып, қозғалыс кезінде үйлесімділік сақтайды.

3. Буын түрлері

Қозғалыс дәрежесіне байланысты буындар:

1. Қозғалмайтын (тығыз) буындар – бас сүйегі тігістері.

2. Жартылай қозғалмалы буындар – омыртқа арасындағы дискілер.

3. Қозғалмалы буындар – тізе, шынтақ, иық, жамбас буындары.

Қорытынды

Буын – адамның қозғалыс жүйесінің маңызды бөлігі. Ол сүйектерді біріктіріп, қозғалысты қамтамасыз етеді және үйкелісті азайтады.

1. Буын дегеніміз не?
   A) Сүйектердің өзара байланысу түрі
   B) Бұлшықеттің негізгі бөлігі
   C) Қан айналым мүшесі
   D) Жүйке жүйесінің бір бөлігі

2. Буынның негізгі түрлері қандай?
   A) Қозғалмайтын, жартылай қозғалатын, қозғалмалы
   B) Бұлшықет, сүйек, шеміршек
   C) Жүйке, қан тамырлары, лимфа
   D) Артерия, вена, капилляр

3. Қозғалмалы буындардың негізгі құрылымдық бөлігі:
   A) Бұлшықет
   B) Байламдар
   C) Шеміршек
   D) Сүйек

4. Буын шеміршегінің қызметі:
   A) Қан өндіру
   B) Қозғалысты жеңілдету және сүйектердің қажалуын болдырмау
   C) Оттегін тасымалдау
   D) Импульстарды өткізу

5. Синовиалды сұйықтықтың қызметі қандай?
   A) Қан айналымын реттейді
   B) Буынның үйкелісін азайтады және қоректік заттарды тасымалдайды
   C) Бұлшықетті нығайтады
   D) Иммундық жүйені күшейтеді

6. Адам ағзасындағы ең ірі буын:
   A) Иық буыны
   B) Тізе буыны
   C) Шынтақ буыны
   D) Қол білезік буыны

7. Буындардың қозғалғыштығына әсер ететін негізгі фактор:
   A) Жас ерекшелігі, физикалық белсенділік
   B) Терінің қалыңдығы
   C) Қан тобымен байланысты
   D) Дене массасының индексі

8. Буын беттерінің бір-біріне дәл келуін қамтамасыз ететін құрылым:
   A) Байламдар
   B) Буын капсуласы
   C) Буын шеміршегі
   D) Синовиалды сұйықтық

9. Буын қапшығының негізгі қызметі:
   A) Сүйекті бекіту
   B) Буынды сыртқы әсерлерден қорғау және синовиалды сұйықтықты бөлу
   C) Қан айналымын реттеу
   D) Иммундық жүйені күшейту

10. Тізе буыны қандай типке жатады?
    A) Жай буын
    B) Күрделі буын
    C) Аралас буын
    D) Қозғалмайтын буын

11. Шар тәрізді буынға мысал келтіріңіз:
    A) Тізе буыны
    B) Иық буыны
    C) Шынтақ буыны
    D) Сирақ буыны

12. Буын ауруларының алдын алу үшін не істеу керек?
    A) Тұзды көп пайдалану
    B) Денені қимылсыз ұстау
    C) Дұрыс тамақтану және дене белсенділігін сақтау
    D) Буындарға артық жүк түсіру

Жауаптары:

1. A) Сүйектердің өзара байланысу түрі

2. A) Қозғалмайтын, жартылай қозғалатын, қозғалмалы

3. C) Шеміршек

4. B) Қозғалысты жеңілдету және сүйектердің қажалуын болдырмау

5. B) Буынның үйкелісін азайтады және қоректік заттарды тасымалдайды

6. B) Тізе буыны

7. A) Жас ерекшелігі, физикалық белсенділік

8. C) Буын шеміршегі

9. B) Буынды сыртқы әсерлерден қорғау және синовиалды сұйықтықты бөлу

10. B) Күрделі буын

11. B) Иық буыны

12. C) Дұрыс тамақтану және дене белсенділігін сақтау