Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Қарағанды облысының білім басқармасы

Жамбыл атындағы мамандандырылған мектеп-интернаты

Тақырыбы: «Бюджет жүйесі мен бюджетаралық қатынастар аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің маңызды құралы ретінде»

Орындаған: Дүйсенбай Аңсаған

Жамбыл атындағы мамандандырылған мектеп-интернаты 9 сынып оқушысы

Ғылыми жетекшісі: Мейрамбеков А.К.

Жамбыл атындағы мамандандырылған мектеп-интернатының тарих пәні мұғалімі

Қарағанды 2021 жыл

Мазмұны

Кіріспе…………………………………………………………………………….3

1 1 Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы бюджет жүйесінің рөлі…5

1.1 Бюджетті қалыптастыру және оның функциялары……………………5

1.2. Бюджеттік құрылғы және бюджеттік жүйе ………………………....8

2 Қазақстан Республикасындағы бюджет жүйесі және бюджетаралық қатынастардың қазіргі таңдағы жағдайы ……………………………………..11

2.1. Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы бюджетаралық қатынастардың жай-күйін талдау…………………………………………………………………….11

2.2 Қазақстандағы бюджетаралық қатынастардың негізгі тенденциялары мен қайшылықтары……………………………………………………………..16

3 Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесіндегі бюджеттік процестерді жетілдірудің өзекті мәселелері………………………………….24

3.1 Бюджеттік жоспарлау практикасына нәтижеге бағдарланған бюджеттеуді енгізу тетіктері…………………………………………………...24

3.2 Әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің теңгерімділігі мәселелері...……28

Қорытынды……………………………………………………………………..31

Қолданылған әдебиеттер тізімі………………………………………………..32

Кіріспе

Кез-келген заманауи қоғамның экономикалық құрылымын қалыптастыру мен дамытуда жетекші рөлді билік таңдаған экономикалық саясат аясында жүзеге асырылатын мемлекеттік реттеу атқарады. Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік реттеуді жүзеге асыруына мүмкіндік беретін ең маңызды тетіктердің бірі қаржы тетігі – қоғамның қаржы жүйесі болып табылады, оның негізгі буыны мемлекеттік бюджет болып табылады. Әлеуметтік – экономикалық процестерді мемлекеттік реттеу жүйесінің негізін кірістерді қайта бөлуге қатысты қатынастар құрайды.

Тоқсаныншы жылдардың басынан бастап Қазақстанда жүргізіліп жатқан экономикалық және саяси реформалар мемлекеттік қаржы саласына, бірінші кезекте, бюджет жүйесіне әсер ете алмады. Мемлекеттік бюджет мемлекет ресурстарын жұмылдыру мен жұмсаудың негізгі құралы бола отырып, саяси билікке экономикаға әсер етуге, оның құрылымдық қайта құрылуын қаржыландыруға, экономиканың басым секторларының дамуын ынталандыруға, халықтың аз қорғалған топтарына әлеуметтік қолдау көрсетуге нақты мүмкіндік береді.

Бюджет-көбею процесін жүзеге асырудың маңызды шарты және құралы. Оның көмегімен әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру, қоршаған ортаның сақталуын қамтамасыз ету, ғылыми – техникалық прогресті ынталандыру, қорғаныс қабілетін қолдау, өзге де мемлекеттік функцияларды орындау үшін жағдайлар жасалады. Тиісінше, экономикалық тетіктің қалыпты жұмыс істеуі бюджеттік қатынастарды жетілдірусіз, ғылыми дамыған бюджеттік саясатты дәйекті жүргізбестен, бюджеттік процесті басқарудың тиімді жүйесінің болмауынсыз мүмкін емес. Нарық, корпорациялар және мемлекет басқаратын экономикаға көшу мемлекеттік бюджетті, кәсіпорындар мен салалардың қаржысын терең қайта құруды, аймақтық және жергілікті деңгейдегі қаржылық қатынастардың жаңа блогын, бюджеттен тыс қорларды қарқынды дамытуды талап етеді.

Мемлекет бірлескен қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған ерекше тауарлар, қоғамдық тауарлар (қорғаныс өнімдері, ғылым, мәдениет, білім, менеджмент) ұсына алу үшін бюджетті қалыптастырады.

Біздің еліміздегі экономикалық реформаның сәттілігі көбінесе қоғамның қаржы жүйесін қайта құру қай бағытта жүретініне, мемлекеттің бюджеттік саясаты уақыт талабына қаншалықты жауап беретініне байланысты екені анық.

Менің жұмысымның мақсаты Қоғамның қаржы жүйесінің маңызды элементі ретінде мемлекеттік бюджетті, Бюджет жүйесі мен бюджет процесінің негізгі ерекшеліктерін талдау, бюджет тетігінің жұмыс істеуінде және ҚР мемлекеттік бюджеті мысалында оларды шешудің ықтимал жолдарын қарастыруда неғұрлым маңызды проблемаларды анықтау болып табылады. Бюджеттік әсердің тиімділігін арттыру көбінесе осы жүйенің мәнін түсіну дәрежесіне, оның дамуын анықтайтын факторларды білуге, қажетті өзгерістердің теориялық негізділігіне байланысты.

Зерттеу жұмысының міндеттеріне келетін болсақ, ол төмендегідей:

- Бюджетті қалыптастыру және оның функцияларына шолу жасау;

- Қазақстан Республикасындағы бюджет жүйесі және бюджетаралық қатынастардың қазіргі таңдағы жағдайын талдау;

- Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы бюджетаралық қатынастардың жай-күйін талдау;

- Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесіндегі бюджеттік процестерді жетілдірудің өзекті мәселелерін салыстыру;

- Бюджеттік жоспарлау практикасына нәтижеге бағдарланған бюджеттеуді енгізу тетіктеріне тоқталу.

Зерттеу жұмысының зерттеу объектісі Қазақстандағы өңірлік дамуды мемлекеттік реттеу.

Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі. Зерттеу жұмысында қойылған мәселені шешу үшін жалпы ғылымилық қағидалар - тарихилық, обьективтік, жүйелілік әдістері құрайды.

Зерттеу жұмысын дайындау барысында қойылған мақсаттар мен міндеттерге жету үшін бірқатар деректер қолдынылды.

Аталған деректермен бірге ғылыми зерттеулер де зерттеу жұмысын орындауда қолданыс тапты.

Зерттеу жұмыстың құрылымы. Зерттеулік жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделіп, зерттеудің мақсаты мен міндеттері анықталып, оның теориялық және тәжірибелік маңызы көрсетілген.

Қорытындыда зерттеу жұмысы бойынша жалпы тұжырым жасалып, өзіндік ұсыныстар беріледі.

1 Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы бюджет жүйесінің рөлі

1.1 Бюджетті қалыптастыру және оның функциялары

Барлық мемлекеттерде шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметі нәтижесінде жалпы ішкі өнім мен ұлттық табыс құрылады. Материалдық өндіріс саласында өндірілген ұлттық табыс бөлу және қайта бөлу кезеңдерінен өтеді. Ұлттық табысты қайта бөлуде және одан әрі пайдалануда бюджет маңызды рөл атқарады. Елдің ұлттық кірісін қайта бөлу процесінде оның бір бөлігі ақшалай түрде бюджетке түседі және қаржы ресурстарының орталықтандырылған қорын құрайды.

Бюджет мемлекеттің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз етуге арналған ақша қаражаты қорын құру мен жұмсау нысанын білдіреді.

Бюджет елдің қаржы жүйесінде жетекші орынға ие. Ол бір жағынан мемлекет, екінші жағынан кәсіпорындар мен халық арасындағы қаржы ресурстарының Ұлттық қорын қалыптастыру мен пайдаланумен байланысты бөлу қатынастарының бір бөлігін білдіреді.

Бұл қатынастардың мазмұны белгілі бір тарихи кезеңде мемлекет шешетін міндеттерге байланысты.

Бюджеттің қалыптасуы елдің ұлттық кірісінің дамуымен және оны қайта бөлумен тікелей байланысты. Ұлттық табысты қайта бөлудің негізгі қаржылық әдістері:

- ақша жинақтарын құру және пайдалану (пайда, қосылған құн салығы, бюджеттен тыс әлеуметтік қорларға төлемдер);

- салықтарды ұйымдастыру;

- халық шаруашылығы салаларын қаржыландыру;

- қоғамдық тұтыну қорларын, сақтандыру және резервтік қорларды қалыптастыру және пайдалану.

Барлық осы процестерде бюджет үлкен рөл атқарады. Бюджеттің көмегімен мемлекеттік және аумақтық органдар басқару аппаратын, армияны ұстау, әлеуметтік шараларды жүзеге асыру, экономикалық міндеттерді орындау, яғни оларға жүктелген функцияларды орындау үшін қаржылық ресурстар алады.

Сонымен бірге, бюджетті белгілі бір экономикалық қатынастарды білдіретін экономикалық категория ретінде қарастыруға болады. Мемлекет бюджетті тікелей өз қызметін қамтамасыз етудің негізгі құралдарының бірі ретінде де, экономикалық және әлеуметтік саясатты жүргізудің маңызды құралы ретінде де пайдаланады [1].

Экономикалық категория ретінде бюджеттік қатынастар қаржылық қатынастардың ажырамас бөлігі болып табылады, сондықтан олар қаржының негізгі функцияларына да тән.

Бюджет келесі міндеттерді орындайды:

1) ұлттық табысты қайта бөлу;

2) экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру;

3) Әлеуметтік саланы қаржылық қамтамасыз ету және мемлекеттің әлеуметтік саясатын жүзеге асыру;

4) ақша қаражатының орталықтандырылған қорларын құруды және пайдалануды бақылау болып табылады.

Бюджеттің бөлу функциясы мемлекеттік және аумақтық билік пен басқару деңгейлері бойынша орталықтандырылған қаражат қорларын қалыптастыру және пайдалану арқылы көрінеді. Дамыған елдерде әр түрлі деңгейдегі бюджеттер арқылы ұлттық табыстың 30-дан 50% - на дейін қайта бөлінеді. Бюджеттің көмегімен мемлекет елдің экономикалық өмірін, экономикалық қатынастарды реттейді, бюджет қаражатын салаларды, аймақтарды қолдауға немесе дамытуға бағыттайды. Осылайша, экономикалық қатынастарды реттей отырып, мемлекет өндіріс қарқынын, капитал мен жеке жинақтардың өсуін мақсатты түрде жеделдетуге немесе тежеуге, сұраныс пен тұтыну құрылымын өзгертуге қабілетті [2].

Ұлттық кірісті бюджет арқылы қайта бөлудің бір мезгілде және үздіксіз жалғасатын екі өзара байланысты кезеңі бар:

- бюджет кірістерін құру;

- бюджет қаражатын пайдалану (бюджет шығыстары).

Бюджет кірістерін қалыптастыру және бюджет қаражатын пайдалану барысында елдегі экономикалық және әлеуметтік процестерді мемлекеттік реттеу міндеттері шешіледі.

Бюджет кірістері – бұл бір жағынан мемлекет пен екінші жағынан шаруашылық жүргізуші субъектілер мен азаматтар арасындағы экономикалық қатынастар. Сонымен бірге, бюджет кірістері – бұл мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқарудың билігіне түсетін ақша.

Бюджет кірістерін қалыптастыру процесінде ұлттық табыстың бір бөлігі мемлекет пайдасына императивті түрде алынады. Осы негізде мемлекеттің кәсіпорындармен және халықпен қаржылық қарым-қатынасы туындайды.

Бюджет кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдарының кірістерін бөлуге белсенді қатысады. Кәсіпорындар пайдасының бір бөлігін бюджетке алу нысандары мен мөлшері мен соңғысының жұмыс нәтижелеріне қызығушылығы арасында белгілі байланыс бар. Кәсіпорындардың өндірістік ресурстарды тиімді пайдалануға, рентабельділік деңгейін арттыруға және кірісті ұлғайтуға деген қызығушылығы пайданың бір бөлігін бюджетке алу нысандарының қаншалықты орындалғанына байланысты [3].

Бюджет шығындары – бұл бір жағынан мемлекет, екінші жағынан ұйымдар, мекемелер мен азаматтар арасында туындайтын экономикалық қатынастар, екінші жағынан, орталықтандырылған қаражат қорларын пайдалану кезінде.

Бюджетте қаржы ресурстарының бір бөлігін орталықтандыру арқылы мемлекет ұлттық қажеттіліктерді ақшалай қамтамасыз етуге мүмкіндік алады-халық шаруашылығының прогрессивті салаларының жедел дамуы, білікті жұмыс күшінің көбеюі, ғылым мен техниканың дамуы, елдің қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету.

Бюджет арқылы ұлттық табыс аумақ бойынша, сондай-ақ өндірістік саладан өндірістік емес салаға қайта бөлінеді, ол үшін денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, басқару, қорғаныс саласындағы қажеттіліктерді қаржыландыру үшін бюджет есебінен ақша қорлары құрылады.

Бюджеттік қаржыландыру арқылы бюджеттер арқылы қаржы ресурстары пропорционалды даму мақсатында өндіріс салалары арасында қайта бөлінеді.

Бюджетті ұлттық табысты қайта бөлудің негізгі құралы ретінде пайдалана отырып, мемлекет қаражатты бірінші кезекте халық шаруашылығының салаларына және осы кезеңде бірінші кезектегі дамуды талап ететін экономикалық аудандарға, яғни бюджет арқылы ұлттық табысты аумақтық және салааралық қайта бөлу жүргізіледі. Осылайша, тұтастай алғанда елдің экономикалық даму мүдделері мен өңірлердің пропорционалды даму мүдделері сақталады.

Мемлекеттік бюджет арқылы іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми мекемелерді қаржыландыру өтеді, олар өз кезегінде қолданбалы ғылымды дамыту және жаңа техника жасау үшін негіз болып табылады. Бюджет арқылы қажетті қаражатты ғылымның неғұрлым перспективалы салаларына бағыттай отырып, мемлекет сол арқылы елдің өндіргіш күштерінің дамуын қамтамасыз етеді.

Мұның бәрі мемлекеттің экономикалық өмірін үйлестіруге, ақша мен материалдық ресурстарды бүкіл халық шаруашылығында ұтымды орналастыруға мүмкіндік береді, техникалық прогреске ықпал етеді және мемлекеттің экономикалық әлеуетін күшейтеді [4].

Жергілікті жерлердегі экономикалық және мәдени құрылыста бюджеттік реттеу үлкен рөл атқарады. Бюджеттік реттеудің көмегімен аумақтық органдардың қаржылық базасы болып табылатын аймақтық және жергілікті бюджеттердің кірістерінің қажетті көздерін бере отырып, қаражатты аумақтық аумақтық бөлу кең көлемде жүзеге асырылады және сол арқылы олардың бүкіл ел экономикасымен байланысын нығайтады.

Бюджеттің негізгі қаржыландыру көзі болып табылатын өндірістік емес саладағы рөлі зор. Әлеуметтік-мәдени іс-шараларды, басқару мен қорғанысты қаржыландыру мемлекеттік бюджет арқылы келеді.

Мемлекеттік бюджет арқылы жұмылдырылатын қаражат қоғамдық тұтыну қорларын қалыптастыру және бөлу үшін аса маңызды (қоғамдық тұтыну қорларының жалпы сомасының 86% - дан астамы).

Белгілі болғандай, ұлттық кірісті тұтыну қорын бөлудің негізгі нысаны еңбек бойынша бөлу болып табылады. Еңбекақы қорымен бір уақытта қоғамның мүгедек мүшелерінің қажеттіліктері мен күтімін бірлесіп қанағаттандыруға, яғни халыққа білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, тұрғын үй және т. б. салаларда тұтынуға арналған әлеуметтік тұтыну қорлары бар.

Бюджет ұлттық экономикалық жоспар негізінде жасалады. Бюджеттің барлық баптары ұлттық шаруашылық жоспарының көрсеткіштерімен айқындалады, ал барлық шығыстар жоспарға қатаң сәйкестікте жүргізіледі. Өз кезегінде бюджеттік жоспарлау Ұлттық экономикалық жоспарлауға белсенді әсер етеді.

Сонымен, бюджеттер бақылау функциясын орындайды, бұл мемлекеттің бюджет қаражатының түсуі мен пайдаланылуын басқа бақылаудың мүмкіндігі мен міндетін білдіреді.

Мемлекеттік бюджет мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары бола отырып, билік органдарына билік өкілеттіктерін жүзеге асырудың нақты экономикалық мүмкіндігін береді. Бюджет мемлекетке қажетті қаржы ресурстарының мөлшерін көрсетеді және сол арқылы елдегі салық саясатын анықтайды. Бюджет қаражат жұмсаудың, ұлттық табыс пен ішкі жалпы өнімді қайта бөлудің нақты бағыттарын белгілейді, бұл оған елдегі экономика мен әлеуметтік процестердің тиімді реттеушісі болуға мүмкіндік береді.

1.2. Бюджеттік құрылғы және бюджеттік жүйе

Бюджет құрылымы елдің мемлекеттік бюджеті мен бюджет жүйесінің ұйымдастырылуын, оның жекелеген буындары арасындағы өзара қарым-қатынасты, бюджет жүйесіне кіретін бюджеттердің жұмыс істеуінің құқықтық негіздерін, бюджеттердің құрамы мен құрылымын, бюджет қаражатын қалыптастырудың және пайдаланудың рәсімдік жақтарын және т. б. айқындайды.

Бюджеттік құрылыстың негіздері елдің мемлекеттік құрылымының нысанымен, онда қолданылатын негізгі заңнамалық актілермен, бюджеттің қоғамдық ұдайы өндірудегі және әлеуметтік процестердегі рөлімен айқындалады.

Бюджеттік құрылымның құрамдас бөлігі бюджеттік жүйе болып табылады.

Бюджет жүйесі-бұл экономикалық қатынастарға, мемлекеттік құрылым мен құқықтық нормаларға негізделген мемлекет, әкімшілік-аумақтық құрылымдар, бюджеттік тәуелсіз мемлекеттік мекемелер мен қорлар бюджеттерінің жиынтығы.

Қазақстан Республикасының Бюджет жүйесі мынадай қағидаттарға негізделеді:

- бірлік қағидаты - Қазақстан Республикасында бюджет жүйесін ұйымдастыру мен оның жұмыс істеуінің бірыңғай қағидаттарын қолдану, Бірыңғай бюджеттік сыныптаманы және бюджет процесінің бірыңғай рәсімдерін пайдалану;

- толықтық қағидаты-бюджетте және Қазақстан Республикасының Ұлттық қорында Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген барлық түсімдер мен шығыстардың көрсетілуі, бюджет қаражатын пайдалана отырып, өзара талаптарды есепке алуға, сол сияқты бюджет қаражаты бойынша талап ету құқықтарын басқаға беруге жол бермеу;

- шынайылық қағидаты-бюджеттің бекітілген (нақтыланған, түзетілген) көрсеткіштерінің әлеуметтік-экономикалық даму болжамдарының және бюджеттік параметрлердің, мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының бекітілген (түзетілген) параметрлеріне, бағыттарына сәйкес келуі;

- транспаренттілік қағидаты-мемлекеттік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді қоспағанда, Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасы саласындағы нормативтік құқықтық актілерді, бекітілген (нақтыланған, түзетілген) бюджеттерді және олардың атқарылуы туралы есептерді, стратегиялық жоспарлар мен олардың іске асырылуы туралы, Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын қалыптастыру және пайдалану туралы есептерді міндетті түрде жариялау, сондай-ақ бюджет процесінің қоғам мен бұқаралық ақпарат құралдары үшін міндетті түрде;

- жүйелілік қағидаты-мемлекеттік органдардың бюджеттік қатынастар саласында бұрын қабылданған шешімдерді сақтауы;

- нәтижелілік қағидаты-мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларында көзделген тікелей және түпкілікті нәтижелерге қол жеткізуге бағдарланған бюджетті әзірлеу және атқару;

- бюджеттің дербестік қағидаты-түсімдердің әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасында тұрақты бөлінуін белгілеу және осы Кодекске сәйкес олардың жұмсалу бағыттарын айқындау, мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерінің осы Кодекске сәйкес бюджет процесін дербес жүзеге асыру құқығы, жергілікті бюджеттердің атқарылуы барысында қосымша алынған кірістерді және жергілікті бюджеттердің бюджет қаражатының қалдықтарын жоғары тұрған бюджеттерге алып қоюға жол бермеу, төмен тұрған бюджеттерге олардың тиісті өтемінсіз қосымша шығыстар жүктеуге жол бермеу;

- сабақтастық қағидаты-әлеуметтік-экономикалық даму болжамдарына және бюджеттік параметрлерге, өткен кезеңдерде бекітілген базалық шығыстарға, бюджеттік мониторинг қорытындыларына, нәтижелерді бағалауға негізделген республикалық және жергілікті бюджеттерді жоспарлау; - негізділік қағидаты-бюджет жобасына қандай да бір түсімдерді немесе шығыстарды енгізу қажеттілігін және олардың көлемдерінің негізділігін айқындайтын нормативтік құқықтық актілер мен басқа да құжаттар негізінде бюджетті жоспарлау;

- уақтылық принципі — республикалық және жергілікті бюджеттерге, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қолма-қол ақшаны бақылау шотына түсімдерді есепке алу және оларды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкіндегі Үкіметтің шоттарына аудару, Мемлекеттік мекемелердің міндеттемелер бойынша қаржыландырудың жеке жоспарларына сәйкес міндеттемелер қабылдауы, төлемдер бойынша қаржыландырудың жеке жоспарларына сәйкес төлемдер жүргізу және тиісті нормативтік құқықтық актілерде белгіленген тәртіпті сақтай отырып, мерзімдерде бюджет қаражатын бюджет қаражатын алушылардың шоттарына аудару; ;

- кассаның бірлігі қағидаты-бюджетке түсетін барлық түсімдерді Бірыңғай қазынашылық шотқа есепке жатқызу және бірыңғай қазынашылық шоттан көзделген барлық шығыстарды ұлттық валютада жүзеге асыру;

- тиімділік қағидаты-бюджет қаражатының бекітілген көлемін пайдалана отырып, ең үздік тікелей нәтижеге қол жеткізу немесе бюджет қаражатының аз көлемін пайдалана отырып, тікелей нәтижеге қол жеткізу қажеттілігін негізге ала отырып, бюджетті әзірлеу және атқару;

- жауапкершілік қағидаты-тікелей және түпкілікті нәтижелерге қол жеткізуге және бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен мемлек